Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00663 008401 9784886 na godz. na dobę w sumie
Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u - ebook/pdf
Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 172
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8516-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Publikacja dotyczy wzajemnych relacji architektów i polityki w latach 1944-1989. Autor przybliża losy wybranych jednostek, które uznać można za reprezentatywne dla całego środowiska. Projekty i realizacje, jakkolwiek niezwykle ważne, stanowią tło dla opisanych historii. Narrację budują osobiste wspomnienia architektów zawarte w pamiętnikach lub przekazane osobiście autorowi podczas kilkudziesięciu przeprowadzonych wywiadów. Książka jest kierowana nie tylko do historyków rodzimej architektury XX w., środowiska zawodowego oraz akademickiego, lecz także do miłośników powojennego budownictwa.

„Na szczególną uwagę zasługuje wydobycie warunków i uzależnień zachodzących między władzą a architektami [...\. Przyjęte przez autora w tytule określenie odcienie szarości doskonale oddaje złożoność tych czasów, na którą składają się różne rodzaje zadań, różne stopnie autorytaryzmu władzy oraz - jak zawsze - różne charaktery realizowanych poleceń. Prowadzenie toku rozważań opartych o wywiady z bezpośrednimi uczestnikami tego procesu nadaje pracy większą wiarygodność, pozostawiając czytelnikowi ostateczną ocenę faktów dokonanych na pozornie jednolitym tle”

[Witold Cęckiewicz\

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Błażej Ciarkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Sztuki, 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 65 RECENZENT Witold Cęckiewicz REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANE REDAKCYJNE Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © https://commons.wikimedia.org Hotel Forum w Krakowie; autor *fiedler* © Copyright by Błażej Ciarkowski, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07678.16.0.M Ark. wyd. 6,5; ark. druk. 10,75 ISBN 978-83-8088-515-8 e-ISBN 978-83-8088-516-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Od Autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 O pamięci słów kilka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wojna. Prolog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Życiorysy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powroty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedwojenni komuniści… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …i żołnierze AK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Będziemy się wam przyglądać” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odbudowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spór o Warszawę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały naród buduje stolicę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ocenzurowane zabytki? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zmiany na Zachodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziemie trofiejnyje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziemie Odzyskane – Wrocław . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stare i nowe – Poznań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niemiecka „jemioła” – Gdańsk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowa rzeczywistość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Architekci i inni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mecenas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na uczelni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Socjalistycznie w treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak projektować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Neofici i dysydenci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Architektura czasów zimnej wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tworzył soc? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kult nowoczesności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pudełka zapałek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Bezideowa” nowoczesność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sztuka i architektura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modernizacja czy destrukcja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inwestor państwowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W biurach projektów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nakaz pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 15 19 21 21 23 25 26 29 29 31 34 37 37 38 40 41 45 45 47 48 51 51 53 55 58 61 63 63 65 67 69 71 71 73 6 Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u Na budowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W którą stronę patrzą rycerze spod Grunwaldu . . . . . . . . . . . . . Presja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Architekci i politycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Projektanci partyjni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czerwona książeczka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W sejmowych ławach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ministerstwo betonów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mieszkać po ludzku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oszczędności towarzysza Wiesława . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dla kogo projektujemy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bitwa o plac Grunwaldzki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fabryki domów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Budować, budować, budować! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wszystkim budować… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marzenia o szklanych domach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mieszkać na osiedlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osiedle na miarę czasów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lokalni mecenasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poznańskie uczelnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaufanie generała Ziętka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szaleństwa władz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niezrealizowane marzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Za granicą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto był pierwszy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bal kreślarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konkursowe laury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karnawał i post . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbudować kościół . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świątynia na osiedlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kryzys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archiwa bezpieki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III RP. Epilog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kalendarium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biogramy architektów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis wywiadów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 77 79 83 83 84 86 88 91 91 93 94 96 99 101 101 103 104 107 111 111 113 115 116 119 119 121 123 127 129 129 132 134 135 139 141 147 164 165 171 Wykaz skrótów AK AL BOS BS RP CIAM – Armia Krajowa – Armia Ludowa – Biuro Odbudowy Stolicy – Biblioteka Sejmu Rzeczpospolitej Polskiej – Congrès International d’Architecture Moderne (Mię- dzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej) KC PZPR – Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotni- czej – Niemiecka Republika Demokratyczna – Polska Agencja Prasowa – Komitet do spraw Urbanistyki i Architektury KUA KBUA – Komitet Budownictwa, Urbanistyki i Architektury NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (ZSRR) NRD PAP PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego PPR PPS PRL PSL PZPR SARP TW UB WA PW – Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej WSM ZG SARP – Zarząd Główny SARP ZOR – Polska Partia Robotnicza – Polska Partia Socjalistyczna – Polska Rzeczpospolita Ludowa – Polskie Stronnictwo Ludowe – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – Stowarzyszenie Architektów Polskich – Tajny Współpracownik – Urząd Bezpieczeństwa – Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa – Zakład Osiedli Robotniczych Od Autora Nie ma granicy. Przecież architektura nie jest niczym innym jak pochodną polityki1 [Stefan Müller] Koncepcja opracowania polityczno-architektonicznej historii PRL-u powstała jako wyraz sprzeciwu. Sprzeciwu wobec tych, którzy nieprzejednani w swym stanowisku uważają, że „władza kupowała architektów”. Że niełatwe wybory poszczególnych jednostek w powojennej rzeczywistości da się zamknąć w jed- nym obraźliwym słowie „komuch”, lub nieco łagodniejszym określeniu „architekt reżimowy”. Że na świecie istnieje tylko jedna alternatywa, niczym w manichejskiej walce dobra ze złem. Czerń albo biel. Jerzy Nowosielski stwierdził, że w tych niełatwych czasach „nikt nie miał czystych rąk”2. Czy słowa wybitnego malarza, jak- kolwiek kontrowersyjne, są dalekie od prawdziwego obrazu epoki? Jest on przecież sumą ludzkich postaw, decyzji, indy- widualnych charakterów i osobowości, a te rzadko kiedy są czarne bądź białe. Chcemy czy nie, poruszamy się wśród róż- nych odcieni szarości. 1 Ten i kolejne cytaty (za wyjątkiem opatrzonych indywidualnymi przypi- sami) pochodzą z serii wywiadów przeprowadzonych w latach 2010–2015 przez autora. Patrz: Spis wywiadów. 2 Z. Podgórzec, Rozmowy z Jerzym Nowosielskim. Wokół ikony – Mój Chrystus – Mój Judasz, Kraków 2009, s. 424. 10 Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u Nieprzypadkowo w tytule pojawiają się „architekci”, a nie „archi- tektura”. Odcienie szarości to historia ludzi, jednostek, które uznać można za reprezentatywne dla całego środowiska. Pro- jekty i realizacje, jakkolwiek niezwykle ważne, stanowią jedynie tło dla ich historii. Osobiste wspomnienia i przeżycia zawarte w pamiętnikach lub przekazane mi osobiście podczas roz- mów stworzyły barwny obraz ukazujący wycinki rzeczywistości w jakiej przyszło funkcjonować architektom w latach 1944– 1989. Wpisane w chronologicznie uporządkowaną narrację składają się na collage, w którym subiektywne oceny przepla- tają się z ukształtowanymi przez upływ czasu ogólnymi reflek- sjami. Aleksander Franta przestrzegał przed uleganiem łatwemu czarowi prostych pytań i odpowiedzi. „Pod jakimi wpływami działał dany człowiek? Kto go uczył, kto wpływał na jego uformo- wanie? Z czym się stykał, co wpływało na jego twórczość? To są sprawy bardzo niepewne”. Widzimy budynek czy projekt będący niejako finalnym efektem pracy architekta. Analizujemy formę i zapominamy o „kontakcie z życiem”. Nie jesteśmy świa- domi towarzyszących mu historii. Jednocześnie nie wolno nam zapomnieć o jakże istotnym, a czę- sto pomijanym czynniku, jakim jest czysty zbieg okoliczności. Nie sposób przecenić roli przypadku w tworzeniu historii (acz- kolwiek historycy przyznają to niechętnie). Zagubione papiery, nierozpatrzone sprawy, urzędowy bałagan lub życzliwość decy- dentów – pozornie nieistotne kwestie, które wielokrotnie były uwypuklane przez moich rozmówców jako czynnik decydujący o ostatecznym efekcie ich działań i… kształcie życiorysu. Tekst został podzielony na cztery części, poprzedzone rozdziałami o charakterze ogólnym oraz zwieńczone epilogiem. Odpowia- dają one kolejnym sekwencjom wydarzeń w dziejach powojen- nej architektury polskiej, a także – transformacjom na scenie politycznej, które ściśle wpływały na kształt rodzimego budow- nictwa. Pierwszy etap, który utożsamiać możemy z postacią stojącego na czele państwa i partii Bolesława Bieruta, wyzna- czają daty 1944–1956. Był to czas odbudowy zniszczonego wojną kraju oraz, w początkowym okresie, kontynuacji przed- Od Autora 11 wojennych tendencji w architekturze. Sytuacja uległa zmianie wraz z rozpoczętymi w 1949 roku próbami wdrożenia doktryny realizmu socjalistycznego, które z różnym skutkiem trwały aż do 1956 roku. Postalinowska odwilż, której symbolem stał się nowy I sekretarz Komitetu Centralnego PZPR, Władysław Gomułka, zaowocowała względną wolnością twórczą architek- tów. Stosunkowo szybko została ona jednak stłumiona przez rygorystyczną politykę oszczędnościową. Jej kontynuację sta- nowił produktywizm czasów gierkowskich (lata 1970–1980) i towarzyszące mu podporządkowanie procesu budowla- nego ograniczonym możliwościom wykonawstwa. Ostatnia (najkrótsza) część książki odpowiada ostatniej dekadzie PRL. Lata 1980–1989 to czas znacznego ograniczenia inwestycji, a doświadczane kolejnymi kryzysami państwo miało znacznie poważniejsze problemy niż architektura. Całość wieńczy roz- dział poświęcony współpracy architektów i służb bezpieczeń- stwa oraz epilog stanowiący zbiór refleksji o losach architektury po 1989 roku. Rozmowy z architektami stanowią nie tylko clue niniejszej pracy, ale stały się niezwykle ważną lekcją dla mnie. Lekcją historii, ale także – lekcją życiowej filozofii. Każde kolejne spotkanie, każda rozmowa wzbogacała mnie, skłaniała do przemyśleń, reflek- sji, niekiedy rewizji wcześniejszych poglądów. Wyjątkowym doświadczeniem była zarówno obserwacja pogodnego uśmie- chu towarzyszącego zadumie nad dobrze przepracowanym życiem, jak i gorzkiej konkluzji, że wymarzony, wyśniony projekt nigdy nie zostanie zrealizowany. Niekiedy refleksje przybierały charakter filozoficzny, zahaczając o ogólną kondycję człowieka lub prognozy dotyczące przyszłości naszej cywilizacji. Innym razem były rzeczowymi uwagami dotyczącymi współczesnej architektury w Polsce i na świecie. Oddajmy głos tym, którzy tworzyli historię. Za bezcenną pomoc w tworzeniu niniejszej pracy oraz ogromną życzliwość serdecznie dziękuję: Tadeuszowi Baruckiemu, Andrzejowi Basiście, Szczepanowi Baumowi , Markowi Budzyńskiemu, Witoldowi Cęckiewiczowi, Marianowi Fikusowi, Aleksandrowi Francie, Jadwidze Grabow- 12 Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u skiej-Hawrylak, Wiesławowi Gruszkowskiemu, Władysławowi Hennigowi , Stanisławowi Juchnowiczowi, Irenie Kardaszew- skiej, Witoldowi Milewskiemu, Witoldowi Millo, Tadeuszowi Myckowi, Stefanowi Müllerowi, Marii Piechotce, Józefowi Zbi- gniewowi Polakowi, Jakubowi Wujkowi , Januszowi Wyżnikie- wiczowi. O pamięci słów kilka Jan Assmann rozróżniał pojęcia pamięci i wiedzy. Pamięć jest nie- rozerwalnie połączona z pojęciem tożsamości – indywidualnej kulturowej czy politycznej. Brak takich relacji pozwala nam jedynie mówić o „wiedzy”1. Pamięć indywidualna jest pierwszym z trzech wyróżnionych przez Assmanna rodzajów pamięci. Magazynowanie osobistych wspomnień stanowi jedną z biologicznych funkcji naszego organizmu, a jednocześnie buduje indywidualną tożsamość człowieka. Aby mówić o pamięci społecznej konieczne jest zaistnienie interakcji pomiędzy jednostkami, a także stworzenie wspólnego dla tych jednostek zbioru wspomnień2. Niniejszy zapis wzajemnych związków architektów i polityki w Pol- sce Ludowej jest zatem połączeniem utrwalonego obrazu lat 1944–1989 (pamięć społeczna) oraz indywidualnych, nace- chowanych relatywizmem wspomnień (pamięć indywidualna). Osobiste relacje zebrane podczas rozmów z projektantami, lek- tury pamiętników i artykułów z epoki stworzyły szczególny zapis historii architektury w PRL-u. Stanowi on rekonstrukcję opartą na śladach działalności kilkudziesięciu osób. Śladach, które nie zawsze są materialne. Paul Connerton stwierdził, że rekon- strukcja historyczna oparta jest na świadectwach przeszłości, do których, obok artefaktów, zaliczył także relacje świadków3. 1 J. Assmann, Communicative and Cultural Memory, [w:] Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook, eds. A. Erll, A. Nin- ning, Berlin–New York 2008, s. 113. Ibidem, s. 109–110. 2 3 P. Connerton, How Societies Remember, Cambridge 2006, s. 13. 14 Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u Odróżnił ją jednak od pamięci społecznej, podlegającej pew- nemu ujednoliceniu przez grupę, która ją posiada4. Tym samym można stwierdzić, iż Odcienie szarości oscylują pomiędzy kate- goriami rekonstrukcji historycznej, pamięci zbiorowej (społecz- nej) oraz pamięci indywidualnej. Pierre Nora pisał o „historii drugiego stopnia”, gdzie klasyczna faktografia, a więc histo- ria wydarzeń, wypierana jest przez historię pamięci o danych wydarzeniach5. Granica pomiędzy nimi często jest jednak nie- możliwa do ustalenia – zwłaszcza w obliczu szczególnego cha- rakteru źródeł takich jak pamiętniki i wspomnienia. Indywidualne wspomnienia różną się od pamięci kolektywnej i rezultatów badań historycznych. Czy w takim razie fałszują obraz historii? Nie. Są jedynie jej odmiennym obrazem. „Nie ma przeszłości bez pamięci i poza pamięcią”6 – podkreślał Andrzej Szczypiorski i opowiadał, że w rękopisie Początku jeden z jego przyjaciół odnalazł pewną drobną nieścisłość faktogra- ficzną. „Przyjąłem to do wiadomości i nie poprawiłem, ponie- waż uznałem, że byłby to gwałt zadany mojej pamięci, bo ja to inaczej pamiętam”7. Świadomość subiektywnego charakteru wspomnień, ich swoistej wybiórczości, wydaje się nieodzowna podczas lektury tej książki. Ibidem, s. 14 i n. 4 5 B. Halicka, Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajania Tadeusz Kraśko, Warszawa 1991, s. 21. Ibidem. 7 Nadodrza 1945–1948, Kraków 2015, s. 44. 6 A. Szczypiorski, Początek raz jeszcze. Z Andrzejem Szczypiorskim rozmawia Wojna. Prolog „W 1941 roku otworzono w Krakowie Państwową Szkołę Budownic- twa” – wspomina Witold Cęckiewicz – „była to szkoła dwulet- nia, która miała również kierunek budowlano-architektoniczny. Miałem tam świetnych wykładowców – profesorów Politechniki Lwowskiej, Akademii Górniczej, kilku czołowych przedwojen- nych krakowskich architektów”. Zanim jednak ukończył szkołę, podczas wakacji w 1942 roku starszy brat zaproponował „może przyłączysz się do nas, przydasz się”. Pytania nie trzeba było powtarzać – przyszły architekt doskonale wiedział o jakich „nas” chodziło. Tydzień później został zaprzysiężony na leśnej polanie w Puszczy Niepołomickiej, przyjmując pseudonim „Kropidło”. W 1944 roku Cęckiewicz w szeregach Armii Krajowej uczestniczył w akcji „Burza” i brał udział w walkach pod Jaksicami. Gdy działania militarne zostały wstrzymane, powrócił do pracy w budownictwie. Los chciał, że Niemcy rozpoczęli właśnie budowę mostu na Wiśle w Nowym Brzesku, rodzinnym mie- ście Cęckiewicza. Przyszły architekt, na polecenie przełożo- nych z AK, błyskawicznie nawiązał kontakt z kierownictwem ekipy budowlanej. „Znasz niemiecki? Znam. A skąd? Kończy- łem taką a taką szkołę… może bym się wam przydał?” Tak od słowa do słowa Cęckiewicz został zaangażowany przy budowie drewnianych bunkrów na linii Koszyce – Miechów. Oczywi- ście o wszystkim wiedział jego dowódca z AK, któremu składał raporty z postępu prac i dostarczał plany umocnień. „Miałem wgląd w plany. I wszystko sobie w swoim pokoiku rysowałem, by utrwalić w pamięci, a potem paliłem te rysunki”. Następ- nie przekazywał informacje kapitanowi Bogdanowi Thugut- 16 Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u towi „Betesze”, który z kolei miał kontakt z czołówkami wojsk radzieckich oraz lotnikami angielskimi zrzuconymi koło Kazi- mierzy Wielkiej. Nie pomogło to kapitanowi, który po wojnie został oskarżony i, pomimo wielu korzystnych świadectw (m.in. Cęckiewicza), skazany, a następnie wywieziony w głąb ZSRR. Młodzi architekci walczyli i uczyli się. Starsi potajemnie kreślili plany wolnej Polski i, pomimo skrajnie niesprzyjających warunków, starali się pozostać aktywnymi zawodowo. Czołowy architekt sanacyjnej Rzeczpospolitej, Bohdan Pniewski, musiał wpraw- dzie opuścić swą willę na Skarpie, ale pozostał w Warszawie, gdzie opracował kilka projektów, a nawet zrealizował dwa nie- wielkie obiekty kawiarni8. Po upadku powstania warszawskiego zmuszony został do opuszczenia stolicy, znajdując schronienie w Kielcach, gdzie planował rozbudowę katedry i przekształce- nie wzgórza zamkowego. W Krakowie Adolf Szyszko-Bohusz, któremu wybuch wojny przeszkodził w realizacji planów prze- kształcenia wzgórza wawelskiego, pozostał czynny zawodowo na Zamku Królewskim na Wawelu, pracując w strukturach biura architektonicznego powołanego celem adaptacji rezydencji na siedzibę Hansa Franka. Dzięki jego działaniom udało się znacz- nie ograniczyć zakres planowanych przez Niemców przekształ- ceń9. Po wojnie został niesłusznie oskarżony o kolaborację i, pomimo ostatecznie uniewinniającego wyroku, pozbawiony kierownictwa prac na Zamku. Obok tych szczęśliwych, którym jak Pniewskiemu czy Bohuszowi udało się ominąć okropieństwa wojny, należy wspomnieć o archi- tektach, którzy zostali aresztowani bądź trafili do obozów. Szy- mon Syrkus został aresztowany w 1942 roku przez gestapo. Prze- słuchiwany na Pawiaku, trafia ostatecznie do Oświęcimia, gdzie dzięki protekcji dawnych znajomych otrzymał pracę w obozo- wym biurze architektonicznym10. Autor warszawskiego Pruden- 8 M. Czapelski, Bohdan Pniewski – warszawski architekt XX wieku, Warszawa 2008, s. 172–174. 9 M. Wiśniewski, Zamek Królewski na Wawelu (1916–1946), [w:] Reakcja na modernizm. Architektura Adolfa Szyszko-Bohusza, rozdz. Konserwacja, red. D. Leśniak-Rychlak, Kraków 2013, s. 79 10 B. Chomątowska, Lachert i Szanajca. Architekci awangardy, Wołowiec 2014, s. 261. Wojna. Prolog 17 tialu, Marcin Weinfeld, trafił w 1940 roku do obozu w Dachau, gdzie w nieludzkich warunkach dotrwał do końca wojny. Nie wszystkim było jednak dane doczekać wyzwolenia. Tragiczne historie kilku spośród szeregu wybitnych twórców międzywojnia są aż nadto wymowne. We wrześniu 1939 roku, w bombardo- wanej przez wojska niemieckie stolicy, profesor Oskar Sosnow- ski ratował zbiory Zakładu Architektury Polskiej Wydziału Archi- tektury Politechniki Warszawskiej. Waląca się ściana zmiażdżyła mu nogę, a w ranę wdało się zakażenie będące bezpośrednią przyczyną przedwczesnej śmierci wybitnego twórcy11. Dzięki jego ofierze zachowała się między innymi skrupulatna inwen- taryzacja zabudowy warszawskiego Starego Miasta, która umożliwiła powojenną odbudowę zniszczonej przez Niemców Starówki. Józef Szanajca zginął od kuli ukraińskiego snajpera, gdy wiózł rozkazy dla stacjonującego w Tomaszowie Lubelskim oddziału Wojska Polskiego. Genialny konstruktor Stefan Bryła w czasie okupacji działał w strukturach Państwa Podziemnego oraz pełnił funkcję dziekana tajnego Wydziału Architektury PW. Twórca pierwszego na świecie drogowego mostu spawa- nego opracował dla Kedywu instrukcję „Jak niszczyć stalowe mosty”. Za organizację tajnego nauczania został wraz z całą rodziną aresztowany przez Niemców w 1943 roku i rozstrzelany w publicznej egzekucji. Oficer Roman Sigalin, starszy brat Józefa, został rozstrzelany przez NKWD w Charkowie. Jego współpra- cownika, Jerzego Gelbarda zamordowano podczas ewakuacji obozu na lubelskim Majdanku. Maksymiliana Goldberga zabito podczas jednej z masowych egzekucji w warszawskim getcie. Tragiczny los stał się udziałem niemal wszystkich architektów pochodzenia żydowskiego. W Łodzi przed wybuchem wojny stanowili oni wiodącą grupę wśród awangardowych twórców. Przeżyło zaledwie kilku, wśród nich Izaak Gutman, który prze- trwał koszmar w Litzmannstadt Ghetto oraz piekło obozów. Zdziesiątkowane, osłabione, pełne nadziei i niepokojów, polskie środowisko architektoniczne z obawą przyjmowało koniec wojny, a wraz z nim – nadchodzącą nową rzeczywistość. 11 A.K. Kunert, Z. Walkowski, Kronika kampanii wrześniowej 1939, Warszawa 2005, s. 109. Część I Jerzy Hryniewiecki podzielił historię powojennej architek- tury w  Polsce na okresy stanowiące wypadkową sekwencji kolejnych 5-letnich cyklów planów gospodarczych. Pierwszy charakteryzowała kontynuacja tendencji i  kierunków obec- nych w  rodzimym budownictwie jeszcze przed wybuchem wojny. Nadrzędnym celem, który przyświecał zarówno wła- dzom, jak i  społeczeństwu, była odbudowa kraju zniszczo- nego działaniami wojennymi. Wydawać się mogło, że poli- tyka (przynajmniej początkowo) znacząco nie wpływa na działalność architektów. Wrażenie tego nie zmieniła nawet ustawa nacjonalizacyjna, w  której ramach przeprowadzono częściowe upaństwowienie przedsiębiorstw, bowiem równo- legle funkcjonował prywatny sektor budownictwa1. W  1948 roku rozstrzygnięto szereg konkursów na pro- jekty obiektów użyteczności publicznej. Budynki takie jak gmach Ministerstwa Komunikacji (1948–1950, projektant: Bohdan Pniewski), siedziba Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej (1947–1952, Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński, Eugeniusz Wierzbicki) czy gmach Głównego Urzędu Statystycznego (1948–1954, Romuald Gutt), sta- nowiły w prostej linii kontynuację stylistyki oficjalnej archi- tektury lat 30. Równolegle powstawały obiekty w  duchu międzynarodowej modernistycznej awangardy – warszawski Centralny Dom Towarowy (1948–1951, Zbigniew Ihna- towicz, Jerzy Romański) czy Dom Towarowy w  Poznaniu 1 A. Basista, Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czasów komunizmu, Kraków 2001, s. 11–12. 20 Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u (1952, Marek Leykam). Adam Kotarbiński niezwykle trafnie scharakteryzował sytuację polskiego budownictwa w pierw- szych latach powojennych, mówiąc o „twórczości projektowa- nia na wyrost, pobudzanej fantazją i nadziejami”2. W dniach 20–23 czerwca 1949 roku, podczas obrad Kra- jowej Partyjnej Narady Architektów, rozwiano jednak jakie- kolwiek nadzieje, że oto w komunistycznym kraju będzie kwi- tła swobodna, niczym nie skrępowana twórczość. Wyraźnie wskazano największe zagrożenia dla rozwoju socjalistycznej architektury. Były nimi „formalizm, nihilizm i  konstrukty- wizm, jako przejawy burżuazyjnego kosmopolityzmu, wąski tradycjonalizm odbijający tendencje nacjonalistyczne, zbyt ciasno pojęty ekonomizm…”3 Równocześnie proklamowano „architekturę socjalistyczną w  treści i  narodową w  formie”, która odtąd miała być stylem obowiązującym w Polsce Ludo- wej. Zaczął się okres tzw. socrealizmu obejmującego wszyst- kie dziedziny sztuki. 2 A. Kotarbiński, Rozwój urbanistyki i  architektury polskiej w  latach 1944– 1964. Próba charakterystyki krytycznej, Warszawa 1967, s. 32. 3 Rezolucja Krajowej Partyjnej Narady Architektów w dniu 20-21 czerwca 1949 r. w Warszawie, „Architektura” 1949, nr 6–8, s. 162. Życiorysy Powroty Po upadku powstania warszawskiego Maria Piechotka wraz z mężem Kazimierzem trafili do obozu jenieckiego w Zeitheim1. W podróż do kraju wyruszyli niemal natychmiast po ogłosze- niu kapitulacji Niemiec, 15 maja 1945 roku. Zapytana, czy nie rozważali wówczas pozostania na Zachodzie, żachnęła się – „To była przecież nasza Polska. Nie mogliśmy oddać jej komunistom walkowerem”. Przez Tarnów i Kraków, Piechotkowie dotarli do zrujnowanej War- szawy. Co ich czekało? Przed oczyma mieli osławiony plakat „AK – zapluty karzeł reakcji”, w głowie obawy – czy zostaną areszto- wani, czy będą musieli znów walczyć w ukryciu… Wątpliwości te rozwiał Jan Zachwatowicz, który zaproponował Kazimierzowi powrót do struktur Zakładu Architektury Polskiej na reakty- wowanym Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. „Sytuacja jest taka jaka jest. Nie ma co się łudzić, trzeciej wojny światowej nie będzie. Nie służymy ustrojowi lecz krajowi. Bez względu na to, kto i jak długo będzie tu rządził, to jest nasz kraj i nasze miasto, i trzeba skoncentrować wszystkie siły, żeby je odbudować” – tłumaczył2. Odmienną drogę przebył Jerzy Sołtan. Do oflagu trafił już po klę- sce kampanii wrześniowej i spędził w nim długie sześć lat. Po wyzwoleniu obozu przez armię amerykańską zamiast do Polski 1 www.ahm1944.pl [dostęp 20.02.2016]. 2 M. Piechotka, K.M. Piechotka, Zapiski z przeszłości 1919–2010, Warszawa 2010, s. 191 (mpis). 22 Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u (lub Włoch, gdzie stacjonował 2 Korpus generała Władysława Andersa), wyruszył wprost do Paryża, do pracowni samego Le Corbusiera3. Do ojczyzny wrócił dopiero cztery lata później. W najgorszym możliwym momencie, gdy stalinizm zaczął obja- wiać z całą brutalnością swą istotę. Po latach Sołtan przyzna- wał, że zawierzył pozorom. Zwiodła go obecność Pabla Picassa na wrocławskim Kongresie Intelektualistów, uczestnictwo Bole- sława Bieruta w kościelnej procesji z okazji Bożego Ciała. Nie posłuchał przestróg ówczesnego ambasadora PRL we Francji, Jerzego Putramenta, który sugerował, iż moment na powrót do kraju nie jest właściwy4. Po przybyciu do Warszawy objął obie- cane stanowisko dziekana na stołecznej Akademii Sztuk Pięk- nych, by niemal natychmiast, jako „element niepewny” zostać całkowicie zmarginalizowany w uczelnianych strukturach. W stalinowskiej rzeczywistości nie było miejsca dla wielbicieli Le Corbusiera. 1. Wizyta Bolesława Bieruta. Ogląda makietę trasy W-Z. Od lewej, na pierwszym planie: Roman Piotrowski, Stanisław Jankowski, Michał Kaczorowski, Bolesław Bierut, Józef Sigalin (źródło: PAP/Stanisław Dąbrowiecki) 3 4 J. Sołtan, Rozmowy o architekturze, Warszawa 1996, s. 43–44. Ibidem, s. 48.; Czesław Miłosz był przekonany, iż Putrament „nie miał złu- dzeń do co ustroju. Ale wybrał.” Cz. Miłosz, Rozmowy polskie 1999–2004, s.  360, za: E. Pasierski, Miłosz i  Putrament. Żywoty równoległe, Warszawa 2011, s. 284.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odcienie szarości. Architekci i polityka w PRL-u
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: