Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00100 005553 13609712 na godz. na dobę w sumie
Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili-Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku - ebook/pdf
Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili-Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 188
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2909-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Niniejsza rozprawa stanowi polskojęzyczną, porównawczą interpretację wybranych powieści wydanych po 1989 roku w Hiszpanii i Polsce. Opiera się na przekroju problemowym i strukturalnym tekstów pięciu prozaików z dwóch odmiennych kręgów kulturowych, nie zaś – co najczęściej spotyka się w przypadku dwubiegunowych analiz literaturoznawczych – na kwestiach translatorycznych czy receptywnych. Rozważania interpretacyjno-porównawcze poprzedzone są refleksją na temat statusu komparatystyki jako dziedziny współczesnych badań literaturo- i kulturoznawczych, ze szczególnym uwzględnieniem teorii amerykańskich, hiszpańskich, polskich i niemieckich. Wybór utworów do powieściowych konfrontacji – choć subiektywny – pozwala czytelnikowi dostrzec tendencje rozwojowe w prozie hiszpańskiej i polskiej.

Książka skierowana jest do literaturoznawców, kulturoznawców, studentów filologii oraz wszystkich zainteresowanych najnowszą literaturą hiszpańską i polską, a także komparatystyką literacką – zarówno w ujęciu teoretycznym, jak i interpretacyjno-porównawczym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Gutkowska-Ociepa (ur. 1983) – adiunkt w Zakładzie Hispani- styki w  Instytucie Języków Romańskich i  Translatoryki Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, absolwentka MISH, autor- ka krajowych i  zagranicznych publikacji poświęconych m.in. nowym tendencjom w  prozie hiszpańskiej i  polskiej, kwe- stiom historiozoficznym w polskiej poezji współczesnej, podmiotowości i  bada- niom komparatystycznym. Autorka mo- nografii Intertekst, historia i  (auto)ironia. Szkice o  twórczości Tadeusza Różewicza (Katowice 2012). Porównanie między Enrique Vilą-Matasem i  Pawłem Huellem, Antonio Muñozem Moliną i Huellem oraz Alejandro Cuevasem i Ignacym Karpo- wiczem, choć na pierwszy rzut oka może zaskakiwać, pokazuje nie tylko zbieżność zastosowanych powieściowych technik, ale także analogiczne pojmowanie potencjału drzemiącego w materiale literackim i jego „ude- rzeniowej sile” na tle postindustrialnej rzeczywistości kultury rynkowej, w której tryumf zależy od efektywności i szybkości, z jaką zaspokaja się (lub nie) potrzeby i  literackie apetyty czytelników. W  przypadku tych konkretnych pisarzy – czytelników szczególnych o  tyle, że sięgających po prozę z silnie rozwiniętą warstwą metaliteracką: literaturę literaturo- centryczną, choć karmiącą się również emocjami, historią, malarstwem i kinem. Z rozdziału: Gra odbić. Polska i Hiszpania jako ogniwa jednego łańcucha kulturowego K a t a r z y n a G u t k o w s k a - O c i Katarzyna GutKowsKa-ociepa ODKODOWANA BLISKOŚĆ e p a  O D K O D O W A N A B L I S K O Ś Ć Yo  trabajo  mucho  con  materiales  autobiográficos cuando escribo ficción  en unas novelas más que en otras,  ¿no? Pero digamos que en las novelas  mías  más  conocidas  como  El  jinete  polaco o Sefarad he usado mucho mi  propia vida o la vida de la gente de mi  generación  como  material  narrativo.  ¿Por qué? Porque yo creo que uno de  los temas principales que a mí me  interesan como escritor es el cambio  de  los  tiempos  y  la  relación  entre  el  presente  y  el  pasado.  Entonces  yo  pertenezco  a  una  generación  W pracy, kiedy tworzę fikcję, często  wykorzystuję  to,  co  autobiograficzne  –  w  niektórych  powieściach  mniej,  w  innych  więcej,  prawda?  Ale  powiedzmy, że w najbardziej znanych  moich powieściach, jak Jeździec polski  czy  Sefarad,  dużo  zaczerpnąłem  z własnego życia albo z życia ludzi  z mojego pokolenia i przekształciłem  to w materiał fabularny. Dlaczego?  Ponieważ sądzę, że jednym z głównych  tematów, które interesują mnie jako  pisarza, jest zmiana czasów i związek  między teraźniejszością i przeszłością.  WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO KATOWICE 2016 Więcej o książce: CENA 20 zł (+VAT) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-909-2 bliskość. Odkodowana Powieściopi- sarstwo Enrique Vili-Matasa, Antonia Muñoza Moliny i  Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku jest dokonaniem naukowym o  charak- terze niepodważalnie oryginalnym i no- watorskim. W perspektywie metodologii współczesnych badań literaturoznaw- czych – nie tylko na gruncie polskim, lecz także w przestrzeni ogólnoświatowej kry- tyki badań literackich – omawiana rozpra- wa stanowi ważny, oryginalny i ze wszech miar godny uwagi głos polskiej badaczki, wpisujący się w  ogólnoświatowy dys- kurs skupiony przede wszystkim wokół problematyki współczesnych (choć nie tylko) literackich badań komparatystycz- nych. (…) [Wywód] przeprowadzony zo- stał przez Autorkę rozprawy w  sposób bardzo czytelny, konsekwentny i spójny. Cechuje go precyzja metodologicznego warsztatu refleksji krytycznej, głęboka znajomość tematu, umiejętność „dys- kretnego” osobistego zdystansowania się wobec przedstawianych opinii (co wiąże się z  próbą wprowadzenia do niejako „skatalogowanych” wypowie- dzi ważnych dla poruszanego tematu własnego systemu hierarchii opinio- twórczych). Cieszy także fakt uznania w kontrapunkcie wypowiedzi na temat meandrów komparatystyki wybitnych badaczy w  skali światowej znaczenia prac również polskich teoretyków i spe- cjalistów w tej dziedzinie wiedzy. Z recenzji wydawniczej prof. UAM dr hab. Barbary Stawickiej-Pireckiej ODKODOWANA BLISKOŚĆ NR 3462 Katarzyna Gutkowska ‑Ociepa ODKODOWANA BLISKOŚĆ Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2016 Redaktor serii: Historia Literatur Obcych Magdalena Wandzioch Recenzent Barbara Stawicka ‑Pirecka Agradecimiento Quiero dar las gracias de manera muy especial al profesor José Ramón González García, Director del Departamento de Literatura Española y Teoría de la Literatura y Literatura Comparada de la Universidad de Valladolid, por la lectura atenta de mi libro escrito primeramente en español y por todas las sugerencias que me ofreció en el proceso de la elaboración del texto. Le agradezco enormemen‑ te su tiempo dedicado y todas las palabras de ánimo que me dirigió en aquel tiempo. Sin su aporte inestimable todo habría sido mucho más difícil. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim Wprowadzenie Ludzka świadomość istnieje między wiem i nie wiem, między tym, co jest, i tym, co może być, co jest zaledwie przeczuwa‑ ne, istnieje zatem jako „czynne pomiędzy”. G. Dziamski: Przełom konceptualny i jego wpływ na praktykę i teorię sztuki Komparatystyka zdaje się najbardziej problematyczną dziedziną na‑ uki o literaturze (i szerzej: kulturze) z punktu widzenia teorii i meto‑ dologii badań. Chociaż naukowy status komparatystyki usankcjonowa‑ no instytucjonalnie już w XIX wieku1, w ostatnich dekadach dziedzina ta zdaje się nieustannie budzić wiele kontrowersji i terminologicznych wątpliwości. Stąd też, w obliczu chęci podjęcia badań nad współczesną literaturą polską i obcą – w moim przypadku hiszpańską, nieodzowne było wypracowanie metodologicznej formuły, która uchroniłaby prze‑ prowadzony tu wywód od zarzutów przypadkowości, teoretycznej efe‑ meryczności, konceptualnej anarchii i  nadmiernego subiektywizmu. Każdy gest porównania – jakichkolwiek dzieł czy tendencji by dotyczył – wymaga dookreślenia postawy badawczej względem obecnie dominu‑ jących, często przeciwstawnych i jednostronnych perspektyw teoretycz‑ nych, wyrosłych na gruncie różnych (sub)dyscplin. 1 W literaturze przedmiotu zwykło uważać się za oficjalny początek istnienia kompa‑ ratystyki literackiej rok 1886. Opublikowano wówczas Comparative Literature autor‑ stwa Hatchesona Macaulaya Posnetta. Zob. O. Płaszczewska: Przestrzenie kom‑ paratystyki – italianizm. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010, s. 28. Oczywiście istniały również głosy sprzeciwu, które osłabiały moc komparaty‑ styki jako nauki. Najsłynniejszy należał do Benedetto Crocego. Por. B. Croce: La “letteratura comparata”. En: Idem: La Critica. Rivista di letteratura, storia e filosofia. Vol. 1. (1903). Amsterdam, Swetes and Zeitlinger N.V., 1966, s. 77–80; A. Hejmej: Komparatystyka i (inna) historia literatury. W: Idem: Komparatystyka. Studia literackie – studia kulturowe. Kraków, Universitas, 2013, s. 265. 8 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku Pojęcia „literatura europejska”2 i „literatura światowa” (Weltliteratur) zwykły budzić – i nadal budzą – wiele wątpliwości wśród komparaty‑ stów i filologów z różnych kręgów kulturowych. Sceptycyzm ten wią‑ że się z ciągłym redefiniowaniem pojęć podstawowych (np. „literatura narodowa”, „język narodowy” czy sama „literatura”) oraz z  problema‑ tycznym, nie zawsze gruntownie uzasadnionym doborem metodologii stosowanych w przypadku syntetyzującej konfrontacji literatur o zróż‑ nicowanej proweniencji kulturowej, ideologicznej i historycznej. Kolejną kwestią wpływającą na problemy z akceptacją tych pojęć jest towarzy‑ szące komparatystom przeświadczenie o niemożliwości czasowego wy‑ łączenia (odrzucenia) własnej perspektywy narodowej/kulturowej w wy‑ siłkach stwarzania obrazu literatur w kontekście ponadnarodowym. Już dziewiętnastowieczne prace na temat Weltliteratur zwracają uwagę na problem arbitralności, która charakteryzuje hierarchię literatur naro‑ dowych opartą na kryterium zasięgu języków narodowych i ich użycia przez liczniejsze grupy etniczne. Na przykład w 1899 roku Georg Bran‑ des popularyzował dzieła skandynawskie, rozpatrując je w  kontekście najwybitniejszych osiągnięć literatury niemieckiej, angielskiej i francu‑ 2 Jeden z najbardziej znanych niemieckich komparatystów, Joseph Texte, pisał w 1893 roku: El día en que se forme la nueva literatura europea, toda crítica literaria será nece‑ sariamente internacional. Ese día, por encima de las fronteras políticas – si todavía quedase alguna – se habrían tendido y anudado los lazos invisibles que unirán los pueblos con los pueblos y que construirán, como en la edad media, el alma colectiva de Europa. [W dniu, w którym ukształtuje się już nowa literatura europejska, cała krytyka lite‑ racka stanie się bezwzględnie międzynarodowa. Tego dnia, ponad granicami politycz‑ nymi – o ile te będą jeszcze w ogóle istnieć – zadzierzgnięte zostaną niewidzialne więzy, które zjednoczą ludy z ludami i zrekonstruują duszę Europy, jak działo się to w wiekach średnich.] J. Texte: Los estudios de literatura comparada en el extranjero y en Francia. Trad. M.J. Vega. En: M.J. Vega, N. Carbonell: La literatura comparada: principios y métodos. Madrid, Gredos, 1998, s. 24. Uwaga do przypisów: Jeżeli nie podaję nazwiska tłumacza, tłumaczenie jest mojego autorstwa. Bez względu na to, czy cytuję fragment tekstu teoretycznego, historycznolite‑ rackiego, czy stricte literackiego, pochodzącego z kręgu innojęzycznego, jeśli tylko jest to możliwe, podaję zarówno wersję tłumaczoną, jak i oryginalną. Wynika to z założenia, iż konkretny przekład zawsze jest wyłącznie jednym z elementów serii, wariacją oryginału ubranego w inny język, toteż nie traktuję moich ani cudzych tłumaczeń przytaczanych fragmentów jako ostatecznej wykładni w języku kultury docelowej. Por. m.in. E. Taba‑ kowska: Obecność tłumacza w tekście – spojrzenie językoznawcy. W: Oblicza Narcyza: obec‑ ność autora w dziele. Red. M. Cieśla ‑Korytowska, I. Puchalska, M. Siwiec. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 503–517. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 9 skiej3. Dominacja, a według niektórych komparatystów – m.in. Gayatri Chakravorty Spivak4 – supremacja państw Zachodu i  hegemonia ich języków oraz perspektyw teoretycznych i interpretacyjnych w dziewięt‑ nastowiecznych badaniach literaturoznawczych i kulturowych5 musiały w  końcu ustąpić konieczności stworzenia nowego paradygmatu kom‑ paratystyki, który pozwoliłby badaczom uciec przed pułapkami wyni‑ kającymi z  ideologiczno ‑politycznych ograniczeń, postrzeganych jako konsekwencja kolonializmu i jego reperkusje w różnych kręgach kultu‑ rowych. Eksponowanie ujęć upolitycznionych nie przesłaniało faktu, że li‑ teratura porównawcza nie przestała poszukiwać metodologicznej spój‑ ności i „silnego profesjonalizmu” w kontekście naukowości i badawczej klarowności. Jak pisała Marjorie Perloff: Problemem literatury porównawczej zawsze było to, że jej obszar po‑ zostawał amorficzny. Wellek był pierwszym, który zwrócił na to uwagę: „Najpoważniejszym wyznacznikiem niepewnego statusu naszej dyscypli‑ ny” – narzekał w 1958 r. – „jest fakt, że nie potrafiła wyznaczyć konkretne‑ go przedmiotu badań i ściśle określonej metodologii”. To właśnie ta przy‑ padłość kładzie się cieniem na komparatystyce od jej powstania i wciąż nęka ją w erze multikulturowości6. Nie dziwi więc, że chociaż od rewolucyjnych spostrzeżeń Wel‑ leka i – równie istotnych – Remaka czy Etiemble’a upłynęło już kil‑ ka dekad, w  pierwszym dwudziestoleciu XXI wieku komparaty‑ styka nadal jawi się jako dyscyplina, która „niemal od zawsze, żyje w kryzysie i kryzysem, który stanowi dla niej przekleństwo, […] jak 3 G. Brandes: World Literature. In: The Princeton Sourcebook in Comparative Literature From the European Enlightenment to the Global Present. Eds. D. Damrosch, N. Melas, M. Buthelezi. Princeton–Oxford, Princeton University Press, 2009, s. 61–66. 4 G.Ch. Spivak: Death of a Discipline. Columbia, Columbia University Press, 2003. 5 Zjawiska te wciąż jeszcze czasem występują. 6 M. Perloff: “Literature” in the Expanded Field. In: Comparative Literature in the age of Multiculturalism. Ed. Ch. Bernheimer. Baltimore–London, The Johns Hopkins Uni‑ versity Press, 1995, s. 176. W oryginale: The problem of comparative literature has always been that its terrain is amorphous. Again Wellek was one of the first to recognize this: “The most serious sign of the precarious state of our study”, he complained in 1958, “is the fact that it has not been able to establish a distinct subject matter and a specific methodology”. This is the malaise that has haunted comparative literature from its inception and that continues to bedevil it in the “age of multiculturalism”. 10 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku i błogosławieństwo”7. Ambiwalencję tę odzwierciedlają wybrane teksty zamieszczone w wydanym w 2006 roku zbiorowym tomie Comparative Literature in an Age of Globalization. Tam właśnie, przy okazji rozwa‑ żań o istocie i pryncypiach literaturoznawstwa porównawczego, odnaj‑ dujemy diametralnie różne wizje roli literatury we współczesnej kom‑ paratystyce – kwestii nie tylko istotnej, ale najbardziej fundamentalnej, jaką w kontekście „literatury porównawczej” należy sfunkcjonalizować. Wiąże się ona z interdyscyplinarną wizją komparatystyki (albo i przy‑ pisywaną jej „subdyscplinarnością”8), która szczególne znaczenie zy‑ skała w amerykańskich ujęciach teoretycznych9. Naczelny pragmatysta i zwolennik teorii kultury postfilozoficznej Richard Rorty twierdzi, że „literackość” straciła już znaczenie i nie stanowi ważnego aspektu po‑ równawczej analizy tekstów literackich. Kryzysową naturę dyscypliny tłumaczy zaś przesunięciami badawczych zainteresowań na linii cen‑ trum–peryferia. Zgodnie z jego przekonaniem: […] zarówno wydziały komparatystyki literackiej, jak i wydziały filozofii powinny być miejscem, w którym studentom udziela się możliwie najwięk‑ szej liczby wskazówek i sugestii dotyczących książek wartych przeczytania. Reszta powinna pozostać kwestią ich własnej intuicji. Pracownicy wspo‑ mnianych wydziałów nie powinni martwić się o istotę swojej dyscypliny ani o jej cechy swoiste. Nie powinni […] dywagować, czy „prawdziwy kom‑ paratysta” powinien, prócz znajomości kilku literatur europejskich, znać równie dobrze przynajmniej jedną literaturę stworzoną w którymś języku nieeuropejskim. Nie powinni zaprzątać sobie głowy myśleniem o „solid‑ nych podstawach” swojej dyscypliny. Powinni martwić się jedynie o znale‑ zienie dociekliwych studentów, których chcieliby przyjąć na swoje wydziały, i dokładać starań, by zaspokoić ich rozbudzoną ciekawość. Takie lesefery‑ styczne podejście sprawia, że powątpiewam w słuszność twierdzenia Hauna Saussy’ego, jakoby literackość była centralną kategorią komparatystyki. […] Wierzę, że można przeprowadzić błyskotliwą analizę porównawczą 7 T. Bilczewski: Wstęp. Ekonomia i polityka komparatystyki. W: Niewspółmierność. Perspek‑ tywy nowoczesnej komparatystyki. Antologia. Red. T. Bilczewski. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010, s. X. 8 Por. S. Bassnett: ¿Qué significa literatura comparada hoy? En: Orientaciones en literatura comparada. Ed. D. Romero López. Madrid, Arco/Libros S. L., 1998, s. 101. 9 O narastającej interdyscyplinarności komparatyzmu amerykańskiego i dewaluacji roli literatury w badaniach porównawczych zob. m.in.: G. Gillespie: Comparative Litera‑ ture of the 1990s in the USA. In: Comparative Literature Worldwide: Issues and Methods/La Littérature Compareé dans le Monde: Questions et Méthods. Ed. T. Franco Carvalhal. Porto Alegre, L PM Editores, 1997; O. Płaszczewska: Przestrzenie komparatystyki – italianizm…, s. 41–42. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 11 tekstów napisanych w kilku różnych językach, nie odwołując się w ogóle do pojęcia „literackości”. Można też stworzyć bardzo dobrą filozofię, także „analityczną”, uznawszy wcześniej „klarowność pojęciową” za znaczeniowo pustą mantrę. […] Dyscypliny akademickie, podobnie jak podmioty, mają swoją historię, lecz pozbawione są istoty. Przepisują ją bez przerwy, uaktual‑ niając własny wizerunek. Tak zwane „kryzysy” polegają na tym, że peryferia zajmują miejsce centrum, a centrum przesuwa się w mroczne zewnętrzne rejony [outer darkness]10. Deprecjonując rangę literatury, Rorty staje w jawnej opozycji wobec Jonathana Cullera, który wiąże potencjał rozwojowy dyscypliny z przy‑ wróceniem centralnej pozycji literaturze jako zjawisku ponadnarodowe‑ mu i międzykulturowemu. Culler broni tym samym badań nad literatu‑ rą narodową i ponadnarodowymi właściwościami dzieł: Najbardziej kontrowersyjna kwestia poruszona w raporcie Bernhei‑ mera i podobnych tekstach programowych to rola literatury w badaniach komparatystycznych dotykających tego, co globalne i tego, co kulturowe. […] Obrońcy literatury zostali tam przedstawieni jako intelektualne di‑ nozaury, bezzasadnie opierające się nowemu podejściu badawczemu. […] Odpowiadając na raport Bernheimera, ja sam twierdziłem […] że zwrot w stronę kultury współgra z istnieniem instytutów i zakładów literatur narodowych. […] Wszak kiedy one zwrócą się ku kulturze, nadadzą litera‑ turze porównawczej szczególną rolę. […] Odnajdzie ona nową tożsamość jako typ badań literackich o najszerszym spektrum problemowym – stu‑ dium literatury jako zjawiska transnarodowego. […] Będąc z kolei również literaturoznawstwem, literatura porównawcza obejmie swoim zasięgiem także poetykę. […] A skoro literatura nie jest kwestią natury a formacją historyczną, badania literackie w kontekście innych dyskursów zdają się nie tylko nieuniknione, ale i potrzebne. Niemniej w odróżnieniu od innych działów humanistyki, literatura porównawcza obrałaby jako główne pole badawcze refleksję nad literaturą, analizowaną w najróżniejszych ujęciach11. 10 R. Rorty: Looking Back at “Literary Theory”. In: Comparative Literature in an Age of Globalization. Ed. H. Saussy. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 2006, s. 65–66. Cytuję fragment polskiego przekładu artykułu: „Teoria literatury” z perspekty‑ wy czasu. Przeł. T. Kunz. W: Niewspółmierność. Perspektywy nowoczesnej komparatystyki. Antologia…, s. 328–329. 11 W oryginale: The most controversial topic in the Bernheimer report and the associated position papers was the role of literature in a comparative literature that was simultaneously going global and going cultural. […] Defenders of literature were treated as old fogies who were inexplicably resisting getting with the program. […] In my own response 12 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku Culler postrzega zatem literaturę jako historyczny konstrukt, którego badania – choć prowadzone w kontekście kultury – winny uwzględniać literacką specyfikę dzieł. Culler nie jest w twierdzeniu tym odosobnio‑ ny – podobne poglądy odnaleźć można w pracach Michaela Riffaterre’a, Norberta Mecklenburga czy Edwarda Kasperskiego. Zwłaszcza że trak‑ towanie literatury po macoszemu nie pozostaje bez konsekwencji, po‑ nieważ może doprowadzić do jeszcze większego rozmycia statusu samej literackości. Terry Eagleton zauważył kiedyś, że „wszystko może być literaturą i wszystko, co niezmiennie i niekwestionowanie postrzega się jako literaturę, może… przestać nią być”12, co María José Vega podsu‑ mowała w następujący sposób: to Bernheimer report, I argued that […] the turn to culture makes sense for national literature departments. […] And as the national literature departments turn to cul‑ ture they will leave comparative literature with a distinctive role. […] it might find itself with a new identity, as the site of literary study in its broadest dimensions – the study of literature as a transnational phenomenon. […] As the site of the study of literature in general, comparative literature would provide a home for poetics. […] Since literature is not a natural kind but a historical construct, the study of literature in relation to other discourses is not only inevitable but necessary. But as opposed to the other departments of the humanities, comparative literature would have as its central responsibility the study of literature, which could be approached in the most diverse ways. J. Culler: Comparative Literature, at Last. In: Comparative Literature in an Age of Globa‑ lization…, s. 240–241. Nota bene, chodzi o trzeci raport przedstawiony przez American Comparative Literature Association (ACLA), opracowany przez Charlesa Bernheimera w maju 1993 roku. Zob. Ch. Bernheimer: The Bernheimer Report, 1993. Comparative Literature at the Turn of Century. In: Comparative Literature in the Age of Multicultura‑ lism. Ed. Ch. Bernheimer. Baltimore–London, The Johns Hopkins University Press, 1995, s. 39–48. Pierwszy raport ACLA został przygotowany przez Harry’ego Levina w 1965, drugi przez Toma Greene’a w 1975, a trzeci, napisany rok później, nie spotkał się z aprobatą zarządu ACLA i nigdy go nie rozpowszechniono. Dwa pierwsze raporty wraz z tym Bernheimera (trzecim opublikowanym) znajdują się w tomie Comparative Literature in the Age of Multiculturalism z 1995; tam też zamieszczono odpowiedzi i su‑ gestie, jakie wzbudziły wymienione dokumenty. W 2004 roku pojawił się czwarty raport i – chociaż jego autor twierdzi, że to raczej esej, a nie oficjalne sprawozdanie z rozwoju dyscypliny – stał się ważnym punktem odniesienia dla komparatystów w USA i w Eu‑ ropie. Zob. H. Saussy: Exquisite Cadavers Stitched from Fresh Nightmares. Of Memes, Hives and Selfish Genes. In: Comparative Literature in an Age of Globalization…, s. 3–42; wersja polska: H. Saussy: „Wyborny trup” pozszywany ze świeżych koszmarów. O memach, pszczelich rojach i samolubnych genach. Przeł. E. Rajewska. W: Niewspółmierność. Per‑ spektywy nowoczesnej komparatystyki. Antologia…, s. 185–241. 12 Cyt. za: M.J. Vega, N. Carbonell: La literatura comparada: principios y métodos…, s. 138. W wersji źródłowej: „Cualquier cosa puede ser literatura, y cualquier cosa que Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 13 Literaturę przestaje się postrzegać jako zbiór tekstów, a  traktuje jako sieć instytucjonalnych i historycznych procesów, co sprawia, że ba‑ dacz, który zaakceptuje takie jej rozumienie i obierze ją za obiekt anali‑ zy, zatraca konkretne i zobiektywizowane granice obszaru swoich badań. W konkretnym dziele nie upatruje się już bowiem osobnego, wyizolowa‑ nego utworu z niepowtarzalnymi, wpisanymi weń walorami estetycznymi, a analizuje jako byt skontekstualizowany i zintertekstualizowany. Z per‑ spektywy estetyzującej tendencja ta prowadzi do porzucenia badań literac‑ kich oraz do intelektualnego i estetycznego nihilizmu13. Jak wcześniej wspomniano, presji nurtu bernheimerowskiego nie uległ także Michael Riffaterre – urodzony we Francji, ale silnie zwią‑ zany z amerykańskim Columbia University. W połowie lat dziewięć‑ dziesiątych dostrzegł w literaturze zjawisko łączące w sobie cechy bytu i  przedstawienia (reprezentacji), stanowiące przez to ważne narzędzie dla badaczy rzeczywistości w ujęciu ogólnym. Stwierdził, że jeśli spoj‑ rzy się na literaturę jak na semiotyczną sieć, automatycznie nada jej to status ważkiego punktu odniesienia dla dziedzin humanistycznych, którym Bernheimer chciał dać komparatystyczną palmę pierwszeństwa kosztem rangi literatury14. Riffaterre daleki był także od pochopnego odrzucania podstawowych pojęć poddawanych w stan podejrzenia przez poststrukturalistów; przykładami niech będą „autor”, „naród” i – przede wszystkim – „tekst”15. W odpowiedzi na raport Bernheimera profesor z CU pisał: Z jednej strony – oto wszechświat, wszelkie jego części, wszystkie po‑ glądy na temat jego postrzegania. Z drugiej strony, wobec nieskończoności przedmiotów, literatura, która sama w swej istocie jest czystą reprezenta‑ sea considerada de manera incuestionable e inalterable como literatura… puede dejar de serlo”. 13 Ibidem. W oryginale: «Literatura, pues, ha pasado de significar un conjunto de textos a significar un con‑ junto de procesos institucionales e históricos, de manera que cualquier persona que trabaje en este campo y con estas convicciones ha dejado de contar con límites de‑ finitivos y objetivables que circunscriban su área de investigación. Tampoco el texto se estudia como entidad separada y aislable con un conjunto de características es‑ téticas intrínsecas, sino con ‑textualizado e inter ‑textualizado. Desde las posiciones esteticistas, este movimiento conduce al abandono del objeto literario y al nihilismo intelectual y estético.» 14 M. Riffaterre: On the Complementarity of Comparative Literature and Cultural Studies. In: Comparative Literature in the Age of Multiculturalism…, s. 72. 15 Ibidem. 14 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku cją, która jako jedyna pośród wszelkich dyskursów może zawrzeć w sobie i naśladować wszystko inne, wliczając w to pozostałe dyskursy. Sama kom‑ plementarność istnienia i reprezentacji sprawia, iż pozostawienie literatury na pozycji centralnej kategorii wobec dyskursu, kultury, ideologii itd. staje się kwestią palącą, a to dlatego, że literatura zawiera je wszystkie w sobie i stawia im wszystkim pytania – wystarczy, że zmieni swą perspektywę, to jest właściwe sobie gatunki i konwencje: oto kolejny zestaw terminów, o których mówi się nam, że są już passé16. Badając dwudziesto ‑ i  dwudziestopierwszowieczną komparatysty‑ kę, nie sposób uwolnić się od mnogości propozycji teoretyków amery‑ kańskich, co zbytnio nie zdumiewa, jeśli weźmie się pod uwagę fakt „amerykanizacji” dyscypliny, na który to proces zwracał już uwagę Steven Tötösy de Zepetnek17. Mnogość badawczych perspektyw pre‑ zentowanych przez Amerykanów wymaga jednak umiejętności kry‑ tycznego spojrzenia na konkretne ujęcia i metody, bez względu na to, czy badacz porusza się w obrębie jednonarodowym18, czy w zbiorze po‑ nadnarodowym. Konieczność zmiany obranego kierunku w rozumieniu celów i możliwości komparatystyki dokonuje się czasem w przypadku jednego badacza. Tak było z Henrym Heymannem Hermannem Re‑ makiem, autorem definicji literatury porównawczej jako nauki in‑ terdyscyplinarnej, który wraz z upływem lat zmienił zdanie na temat ważności elementu „literackiego” w  obszarze badań porównawczych. 16 M. Riffaterre: O wzajemnym uzupełnianiu się komparatystyki literackiej i studiów kul‑ turowych. Przeł. R. Sendyka. W: Niewspółmierność. Perspektywy nowoczesnej kompara‑ tystyki. Antologia…, s. 158–159. W oryginale: On one side you have the universe, all its parts, all the viewpoints for looking at it. On the other side, facing the infinity of objects, you have literature, which alone is pure representation, which alone among all discourses can contain and emulate everything else, including the other discourse. The very complementarity of being and represen‑ ting makes it quite urgent that literature remain central to discourse, culture, ideology, and so on because literature encompasses all of them and raises questions about all of them merely shifting its vantage points, namely, its genres and its conventions, another set of terms we are told are passé. M. Riffaterre: On the Complementarity of Comparative Literature and Cultural Stu‑ dies…, s. 72. 17 Zob. O. Płaszczewska: Przestrzenie komparatystyki – italianizm…, s. 45. 18 Warto wspomnieć o pojęciu komparatystyki wewnętrznej, wprowadzonym na gruncie polskim przez Kwirynę Ziembę. Zob. K. Ziemba: Projekt komparatystyki wewnętrznej. W: Polonistyka w przebudowie. Literaturoznawstwo – wiedza o języku – wiedza o kulturze – edukacja. Zjazd Polonistów, Kraków 22–25 września 2004. Red. M. Czermińska [et al.]. T. 1. Kraków, Universitas, 2005; O. Płaszczewska: Przestrzenie komparatystyki – italianizm…, s. 135–137. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 15 W  latach siedemdziesiątych, w  Comparative Literature, its Definitions and Functions, kładł na jednej szali wszystkie dyscypliny humanistycz‑ ne: sztukę, filozofię, historię, nauki społeczne, religię. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych i  na początku XXI wieku Remak upierał się, że jednym z członów porównania bezwzględnie musi być tekst literacki, a  nie „kultura”, zawierająca w  sobie wszystkie wymienione wcześniej dyscypliny19. Remak stworzył tym samym pewną hierarchię ważności poszczególnych kontekstów w  praktyce interpretacyjnej. Podkreślał, że celem porównawczej, interdyscyplinarnej konfrontacji jest ukazanie oddziaływania i  istoty zjawisk literackich, najpierw i  przede wszyst‑ kim w związku z innymi dziedzinami sztuki, a – w dalszej kolejności – w  kontekście pozostałych dyscyplin (filozofii, psychologii, teologii, religii, historii). Na samym zaś końcu pozostają socjologia i nauki na‑ turalne. Interdyscyplinarność badań porównawczych w  żadnym wy‑ padku – głosił Remak – nie może zastąpić lub ograniczyć sumiennej analizy tekstowej. Jednakże nawet uwzględniając przesłanki Remaka, Riffaterre’a czy Cullera na temat literatury jako najważniejszego i ko‑ niecznego ogniwa porównań, nie można mieć pewności, że uniknie się wszystkich pułapek czyhających na mniej i bardziej doświadczonych badaczy. Przypomnijmy bowiem, że kwestia przedmiotu badań to tylko jedna z wielu, z którą przed podjęciem konkretnych analiz komparatystycz‑ nych należy się metodologicznie zmierzyć. Sytuacja staje się wyjątkowo skomplikowana, jeśli celu porównania nie stanowi analiza recepcji lite‑ ratury w danym języku na obszarze wybranego kraju lub też gdy nie są nim badania translatoryczne, rządzące się swoimi prawami i własnym aparatem pojęciowo ‑badawczym. Na dalszy plan schodzą wówczas jaw‑ ne odwołania literatury A do literatury B lub językoznawczo ‑kulturowe cechy przekładu przefiltrowane przez apriorycznie zaaprobowane te‑ orie tłumaczenia. Zdaniem Emily Apter i zwolenników jej spojrzenia na komparatystykę decydują one o  nieuchronnym uwikłaniu tekstów w siatkę ideologiczno ‑politycznych uwarunkowań. Cóż począć, jeśli za istotę analizy przyjmie się literaturocentryczną konfrontację wyborów estetycznych pisarzy z odmiennych kręgów kulturowych, której podsta‑ wowe kryterium stanowi problematyka utworów, kwestia przynależno‑ 19 Swą nową perspektywę Remak przedstawił w następujących artykułach: Once again: Comparative Literature at the Crossroads. „Neohelicon” XXVI (1999)/2 i Origins and Evolution of Comparative Literature and Its Interdisciplinary Studies. „Neohelicon” XXIX (2002)/1. Zob. O. Płaszczewska: Przestrzenie komparatystyki – italianizm…, s. 66. Wnikliwą analizę ewolucji myśli Remaka przedstawiła Olga Płaszczewska w: ibidem, s. 63–67. 16 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku ści generacyjnej ich autorów oraz dokonany przez nich wybór powieś‑ ciowej konwencji? Zarzut, jaki pojawić się może już na samym wstępie przedsięwzięcia, dotyczy dysproporcji w funkcjonowaniu literatury kra‑ ju A w kraju B oraz niewspółmierności badawczo ‑czytelniczego zainte‑ resowania daną literaturą, rejestrowanego w recenzjach, opracowaniach czy wydawniczych rankingach w obydwu państwach. Już na początku należy zatem zastrzec, iż stawiając w centrum po‑ równania dzieło literackie jako autoteliczny twór kulturowy, odrzuca się wartościowanie poszczególnych kultur narodowych pod względem po‑ pularności i zasięgu danego języka czy jego medialnej dominacji, ponie‑ waż w rzeczywistości nie sposób odnaleźć dwóch kulturowych kręgów, dwóch krajów bądź dwóch języków równie ekspansywnych i  równie obecnych w kulturowym pejzażu kontynentu lub świata w określonym momencie historycznym. Odnosząc to twierdzenie do literatur pol‑ skiej i hiszpańskiej, wyraźnie widać, że szala popularności i liczba osób władających danym językiem przechyla się zdecydowanie na stronę hi‑ szpańską, marginalizując literaturę polską na literackim rynku Europy i świata. Nie oznacza to jednak, że porównań dzieł polskich i hiszpań‑ skich przeprowadzać nie warto. Poprzez odkrywanie analogii i  – co równie frapujące, jak i nieuniknione – odmienności20, przez zestawianie na równych prawach przedmiotu badawczego A i B, ich charakter od‑ krywa się wszakże z dużo większą klarownością aniżeli w przypadku analizowania ich w monolingwistycznym odosobnieniu. I to bez zwa‑ żania na faktyczne, genetyczne związki między przedmiotem A i B, bo nie o nie w gruncie rzeczy chodzi. Komparatystyka bowiem: 20 Odwołując się do spostrzeżeń Niklasa Luhmanna na temat kultury jako „systemu dru‑ giego stopnia”, w którym „obserwator obserwuje obserwującego” , a „kultura umożliwia dekompozycję wszystkich fenomenów i daje możliwość ich rekompozycji”, Mieczysław Dąbrowski pisał, że: Istnienie w kulturze zakłada […] istnienie ze świadomością różnic, różnica powo‑ duje, że zaczynamy odróżniać jeden fenomen od drugiego, zaś w działaniach kom‑ paratystycznych jest to warunek sine qua non. Operujemy bowiem na poziomie ob‑ serwacji drugiego stopnia, badając, jak w  poszczególnych kulturach kształtują się, wyglądają i zachowują rozmaite aspekty sfery symbolicznej: język wraz ze swoimi regułami gramatyczno ‑składniowymi i  semantyką, rozumienie tradycji i  sposoby jej manifestowania, wierzenia i ryty je demonstrujące, jak kształtuje się przestrzeń miejską i wiejską, a szerzej – jak traktujemy przyrodę, jak odnosimy się do mitów, tradycji lokalnych, w jaki sposób rozumiemy i definiujemy przenikanie się lokalności i globalności etc. M. Dąbrowski: Komparatystyka kulturowa. W: Komparatystyka dla humanistów. Red. M. Dąbrowski. Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2011, s. 217– 218. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 17 […] zestawia zjawiska względem siebie odmienne i różnokształtne, jak dajmy na to, średniowieczna epika rycerska w Japonii i Europie. Badania genetyczne z kolei poszukują realnego kontekstu historycznego i faktycz‑ nych uwarunkowań danego zjawiska, podczas gdy komparatystyka kon‑ tekstem dla danego zjawiska czyni z zasady zjawisko z nim porównywane, bez względu na to, czy istniały lub istnieją między nimi realne stosunki pokrewieństwa i oddziaływania. Dla badań genetycznych są one koniecz‑ ne, dla porównawczych – fakultatywne21. Bez względu więc na polityczno ‑językowy status danego kraju, zestawienie obrazu literatur dwóch krajów pozwala odkryć nie tylko to, co stanowi istotę porównań (podobieństwa, różnice, wpływy czy raczej preferowaną ostatnio przez teoretyków „niewspółmierność”22), ale i spojrzeć na nie z nowej perspektywy, by dostrzec pełnię ich in‑ dywidualności. Obraz literatur narodowych w kontekście porównaw‑ czym staje się zatem wyrazistszy i bardziej uporządkowany, szczególnie dziś, w  dobie swobodnych kulturowych prądów, które wymykają się polityczno ‑geograficznym limitacjom. W drodze porównania dotrzeć można również do oryginalnych wniosków na temat wspomnianej już literatury europejskiej i samej Weltliteratur23. Niejednorodność języko‑ wa w obrębie danego państwa, heterogeniczność regionalna, społecz‑ na, środowiskowa – wszystko to decyduje o konieczności wzięcia pod 21 E. Kasperski: Kategorie komparatystyki. Warszawa, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 58. 22 Pojęcie to jawi się jako słowo ‑klucz (słowo ‑wytrych?) w  aktualnych badaniach te‑ orii komparatystyki – zarówno zagranicznych, jak i  polskich. Nie bez powodu „niewspółmierność” stanowi oś, wokół której Tomasz Bilczewski skonstruował obszer‑ ną antologię przekładów ważniejszych tekstów zagranicznych z zakresu teorii kompa‑ ratystyki z ostatnich dekad (Niewspółmierność. Perspektywy nowoczesnej komparatystyki. Antologia…). Odwołując się do badań Natalie Melas, Emily Apter i innych, Bilczew‑ ski pokazuje sposób myślenia, który prowadzi od na pozór jasnej „porównywalności” w stronę dużo bardziej złożonej, często naznaczonej etycznie „niewspółmierności”. Zob. T. Bilczewski: Wstęp. Ekonomia i polityka komparatystyki…, s. XLIV–XLVII. 23 Zob. np.: J.W. von Goethe, J.P. Eckerman: Conversations on World Literature. In: The Princeton Sourcebook in Comparative Literature…, s. 18–25; P. van Tieghem: La Literatura General. Trad. M.J. Vega. En: M.J. Vega, N. Carbonell: La literatura com‑ parada: principios y métodos…, s. 63–67; E. Auerbach: Philology and Weltliteratur. In: The Princeton Sourcebook in Comparative Literature…, s. 125–138; E.R. Curtius: Lite‑ ratura europea y Edad Media Latina. Vol. 1–2. México, Fondo de Cultura Económica, 1984–1989; E. Czaplejewicz: Wczoraj dla dziś. Perspektywa diachroniczna. W: Kom‑ paratystyka dzisiaj. T. 1: Problemy teoretyczne. Red. E. Szczęsna, E. Kasperski. Kra‑ ków, Universitas, 2010, s. 173–189; D. Damrosch: World Literature in a Postcanonical, Hypercanonical Age. In: Comparative Literature in an Age of Globalization…, s. 43–53. 18 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku uwagę immanentnej stronniczości, ograniczoności, ale także i niepo‑ wtarzalności towarzyszącej procedurze porównawczej każdego kom‑ paratysty. Inaczej na współczesną powieść polską spojrzy hiszpański polonofil, inaczej zaś ten sam tekst odczyta badacz polski – sytuacja powtórzy się również w przypadku wyboru jako przedmiotu badań po‑ wieści hiszpańskiej. Warto zauważyć, że obecnie coraz częściej odchodzi się od trady‑ cyjnego rozumienia „światowości” literatury światowej i napomyka się o „planetarności” i „globalności”24 literatury, co wpływa na metodologię i  dobór przedmiotu badań komparatysty. Nowe spojrzenie na „świa‑ towość” literatury sprawia, że zmienia się również związek literatury światowej i  komparatystyki literackiej. Kwestię tę bada m.in. Adam F. Kola, twierdząc, iż komparatystyka to nie tylko dziedzina nietożsa‑ ma, ale wręcz opozycyjna względem literatury światowej i konkluduje, że dziś w istocie warto uprawiać „komparatystykę literatur światowych”, która podkreślałaby wymiar etyczny i  metateoretyczny refleksji osa‑ dzonej w  globalnym pluralizmie teoretycznoliterackim25. Komparaty‑ sta jawi się zatem jako podmiot uwikłany w gęstą sieć obowiązkowych rozważań, których tkanką staje się próba odnalezienia złotego środka w tworzeniu możliwie pełnej i „bezstronnej” interpretacji napierających zewsząd tekstów. Do niego należy także konieczność szukania odpo‑ wiedzi na pytania typowe dla takich dziedzin jak historia, ekonomia, politologia, socjologia, demografia – o  tych wspomina Przemysław Czapliński26. Warto do nich dodać jeszcze teologię i filozofię, ponie‑ waż każdy komparatysta nieuchronnie przyjmuje wyzwanie określenia nie tylko przedmiotu i metody badawczej, ale i objaśnienia – w kontek‑ ście swych poszukiwań – na czym w ujęciu ogólnym i szczegółowym zasadza się jego wizja świata i wszechświata. Konfrontując ów wymóg 24 Jeszcze w latach dziewięćdziesiątych M.L. Pratt proponowała, by termin foreign langua‑ ges (języki obce) zastąpić terminem modern languages (języki współczesne), wskazując wielojęzyczność jako naczelne pole zainteresowań komparatystyki literackiej. Badacz‑ ka optowała również za porzuceniem podziałów politycznych w  sferze językowo‑ ‑kulturowej i skupieniem się na „autentycznie globalnej świadomości” (genuinely global consciousness). Zob. M.L. Pratt: Comparative Literature and Global Citizenship. In: Comparative Literature in the Age of Multiculturalism…, s. 58–65. 25 Zob. A.F. Kola: Między komparatystyką literacką a literaturą światową. „Teksty Drugie” 2014, nr 4, s. 61. 26 P. Czapliński: Literatura światowa i  jej figury. „Teksty Drugie” 2014, nr 4, s.  39. W kontekście niniejszego wstępu cytowany numer „Tekstów Drugich” jest nader istot‑ ny, jako że stanowi jedną z najnowszych publikacji na rynku polskim w pełni poświę‑ conych zagadnieniu literatury światowej i – co wbrew teorii Koli chyba jednak nieunik‑ nione – komparatystyce. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 19 m.in. z przewrotnością Apterowskiej wizji przekładu i komparatystyki, P. Czapliński zauważa, że: […] dzisiejsze badanie literatury światowej to uczestniczenie w konflikcie metafor, mających swe metodologiczne i polityczne implikacje. W sporze tym nie sposób diagnozować warunków autonomii literatury bez hipotez na temat funkcjonowania świata. I nie sposób zawierzyć językowi bez ana‑ lizowania warunków, które zamieniają ów język w kolaboranta hegemo‑ nii bądź narzędzie oporu. Rzec można, że współczesny badacz literatury światowej nie dostaje nawet jednej piędzi świata, na której mógłby twardo stanąć: metoda, język i przedmiot jego badań to raczej ruchome współ‑ rzędne, które musi wyznaczyć sobie sam27. Pojęcie przekładu, choć włączone tu znowu raczej niepostrzeże‑ nie, stanowi odrębny, ważny filar funkcjonowania komparatystyki na tle wszelkich literaturo ‑, języko ‑ i kulturoznawczych dyscyplin. Silne zróżnicowanie sposobów pojmowania rangi i istoty translacji odnaleźć można w teoriach najbardziej znanych i znamienitych komparatystów początków XXI wieku. Czołowa postać nurtu swoistej translatoryki komparatystycznej28 – Emily Apter, w wydanej trzy lata temu książce Against world literature. On politics of untranslatability (Londyn, Verso, 2013), zwraca uwagę na pojęcie nieprzetłumaczalności jako gwaranta pluralizmu w postrzeganiu bogactwa literatury z obcych kręgów kultu‑ rowych. Upatruje w nim dowodu na świadomość, iż tłumaczenie w pew‑ nym sensie ujednolica i podporządkowuje to, co oryginalne i właściwe dla języka wyjściowego, prawom i zasadom rządzącym językiem doce‑ lowym z całym bagażem semantyczno ‑kulturowo ‑ideologicznym, który w nim się skrywa. Warto przywołać tu fragment w przekładzie Prze‑ mysława Czaplińskiego: Literatura lokalna bądź narodowa, gdy zostaje wyeksportowana i włą‑ czona w handlowy obieg artefaktów – odcięta od swojego miejsca, wrzu‑ cona w paszczę globalnego przemysłu kulturalnego i kursów sondażowych, poddana pedagogicznej transmisji przez instruktorów o niskim poziomie kultury literackiej i zerowej znajomości języka oryginalnego danego dzieła – traci swoje definicyjne właściwości29. Z  kolei wedle Davida Damroscha, głównego rzecznika ważności pojęcia literatury światowej, to „tryb lektury: forma bezstronnego zaan‑ 27 P. Czapliński: Literatura światowa i jej figury…, s. 39. 28 Komparatystyki translacji? Tylko czy istnieje inna? 29 E. Apter: Against world literature…, s. 326. Przeł. P. Czapliński. W: Idem: Literatura światowa i jej figury…, s. 36. 20 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku gażowania w światy poza naszym własnym miejscem i czasem”30 oraz, co jeszcze istotniejsze, „to twórczość, która zyskuje w tłumaczeniu”31. Nawiązując do różnicy między językiem literackim i  nieliterackim, Damrosch zwraca uwagę na „zysk”, jaki niektóre dzieła zdobywają w  przekładzie na inne języki, dzięki czemu zaczynają funkcjonować w obiegu międzynarodowym – światowym. Według badacza takie ro‑ zumienie literatury światowej pozwoli na używanie „tłumaczeń dobrze, z produktywnie krytycznym zaangażowaniem”32. Jednakże bez względu na znaczenie przypisywane przekładowi, a także na zasięg i uprawomocnienie pojęcia Weltliteratur33, współczes‑ na literatura hiszpańska i  polska zdają się odbiciem tendencji, zmian i  możliwości, które są obecne w  literaturze europejskiej i  – nomen omen – światowej. Nie odnosi się to wyłącznie do wpływu globalizacji czy popularności paradygmatu postmodernistycznego34, który sprzyja i n. 30 D. Damrosch: Dość czasu i świata. Przeł. A.F. Kola. „Teksty Drugie” 2014, nr 4, s. 101 31 Ibidem. 32 Ibidem, s. 113. 33 Z nowszych ujęć, które w polskim świecie komparatystyki odbiły się szerokim echem, warto wskazać koncepcję Światowej (choć francuskocentrycznej) Republiki Literatury autorstwa Pascala Casanovy i zaproponowaną przez Franca Morettiego teorię lektury zdystansowanej (distant reading), będącej warunkiem pogłębiania wiedzy na temat syn‑ tetycznego oglądu literatury światowej. Ich nazwiska pojawiają się w zasadzie w każ‑ dym tekście poświęconym tej problematyce; rekapitulację ich teorii odnaleźć można m.in. w opracowaniu Marty Skwary. Zob. Eadem: Stara i nowa komparatystyka litera‑ cka. W: Komparatystyka dla humanistów…, s. 141–210. 34 By nie wkraczać w niekończące się dysputy nazewniczo ‑metodologiczne na temat pojęcia postmodernizmu (nie to wszak jest celem tej książki), warto zaznaczyć, że w niniejszej pracy postmodernizm rozumiany jest w sposób podobny do proponowa‑ nego przez Maríę de Pilar Lozano Mijares w La novela española posmoderna. Doko‑ nując selekcji najważniejszych aspektów postmodernizmu i posiłkując się pracami róż‑ nych teoretyków (Julii Kristevej, Fredrica Jamesona, Jeana ‑Françoisa Lyotarda, Jeana Baudrillarda, Gonzala Navajasa i innych), Lozano Mijares wyszczególnia skrótową listę siedmiu elementów, które zwykły pojawiać się w powieściach postmodernistycz‑ nych: 1. Nowy realizm mimetyczny: świat jako problem ontologiczny. 2. Słaby podmiot narracji. 3. Przestrzeń heterotopiczna i konwersja czasu(ów) [confusión temporal]. 4. Makrostruktury: metafikcja, rekurencyjność, pastisz, parodia, przejęcie [apropiación]. 5. Mikrostruktury antydyskursu postmodernistycznego: metafora dosłowna, alegoria, polifonia, model lektury „przestrzennej” [espacialización]. 6. Mapa tematyczna: hedonizm i koniec utopii. 7. Zespolenie powieści z życiem: kultura masowa i demokratyzacja estetyki. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 21 dysseminacji kreacyjno ‑interpretacyjnych bodźców w  wielu kulturo‑ wych sferach na płaszczyźnie ponadnarodowej. Chodzi bowiem również o wyrafinowaną grę modelami fabularnymi i rolę przypisywaną ekspre‑ sywnym możliwościom powieści, a także o strategie narracyjne, które odsłaniają sposoby odczytywania (własnej i cudzej, zbiorowej i indywi‑ dualnej) przeszłości, zarówno w wymiarze historyczno ‑politycznym, jak i historycznoliterackim. W czasie, gdy tak wysoko ceni się możliwość przybliżenia zbiorowościom wrażliwości Innego, wejście w interkulturo‑ wy dialog na poziomie interpretacji tekstów literackich przybiera postać nie tylko intelektualnej przygody, ale i etycznie nacechowanej, episte‑ mologicznej powinności. Tyle że znowu rodzi się pytanie, jak porówny‑ wać, by czynić to w ramach wybranego paradygmatu „naukowości”. Już samo zestawienie komparatystyki i paradygmatu jawi się niektórym jako wyraz mrzonki badacza, chcącego widzieć w literaturze porównawczej swoistą „pannaukę” lub naukę niezależną, a czerpiącą z wielu gałęzi hu‑ manistyki. Warto zwrócić uwagę na fakt, że pokusa porównywania dzieł pol‑ skich z hiszpańskimi nie stanowi novum na gruncie polskiej komparaty‑ styki. Kiedy ta dopiero się rozwijała, polsko ‑hiszpańskie zainteresowa‑ nia – zarówno w badaniach literackich, jak i kulturowych – zdradzali Joachim Lelewel35, Ludwik Osiński, Euzebiusz Słowacki z synem Ju‑ Jednocześnie autorka zastrzega, że nie istnieje jako taka modelowa „postmodernistycz‑ na powieść hiszpańska”, ale wachlarz strategii narracyjnych, które wynikają z estetyki postmodernistycznej. Zob. M. del Pilar Lozano Mijares: La novela española posmo‑ derna. Madrid, Arco/Libros, 2007, s. 156, 164, 169, 171, 173–174, 185–186, 187, 189, 236. Analizowane w niniejszej książce powieści zdają się potwierdzać teorię Lozano Mijares: cechy postmodernistyczne znajdują odzwierciedlenie w strukturze i problema‑ tyce powieści Muñoza Moliny, Vili ‑Matasa i Cuevasa, niemniej jednak nie zamykają wykazu zastosowanych tam chwytów i technik. 35 Por. C. Taracha: Wstęp. W: We wspólnej Europie. Polska – Hiszpania XVI–XX wiek. Referaty wygłoszone podczas sympozjów historyków polskich i  hiszpańskich w  Lublinie i Logroño 1999–2000. Red. C. Taracha. Lublin, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2001, s. 5–6. Jak zauważa Taracha, choć Lelewel już w latach trzydziestych XIX wieku proponował pogłębianie porównawczych studiów historycz‑ nych na gruncie polsko ‑hiszpańskim (Historyczna parallela Hiszpanii z Polską w XVI, XVII i XVIII wieku. Warszawa 1831), w rzeczywistości, z racji polityczno ‑historycznych zawirowań, możliwe było ono dopiero w 1978 i w latach następnych. Wykaz nazwisk aktualnie prowadzących takie badania historyków z podziałem na ośrodki naukowe Ta‑ racha zawarł we wspomnianym Wstępie na s. 11–12. Z najnowszych publikacji poświę‑ conych relacjom polsko ‑hiszpańskim warto wymienić np. różnorodny zagadnieniowo, zbiorowy tom Polska a Hiszpania. Z dziejów koegzystencji dwóch narodów w XX wieku. Red. M. Białokur, P. Jakóbczyk ‑Adamczyk. Toruń–Opole–Piotrków Trybunalski, Dom Wydawniczy Duet, 2012. Z  polskich (czy raczej: polsko ‑hiszpańskich) opra‑ 22 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku liuszem, Edward Dembowski, Adolf Pawiński, Józef Korzeniowski, Leonard Rettel i ks. Walerian Meysztowicz. Obecnie zwracają uwagę badania – i wymieniamy tu wyłącznie wybrane nazwiska, związane nie tylko z filologią – Urszuli Aszyk ‑Bangs, Kazimierza Sabika, Beaty Ba‑ czyńskiej, Eugeniusza Górskiego, Jana Kieniewicza, Jerzego Axera, Ce‑ zarego Tarachy, Gabrieli Makowieckiej, Bogusławy Dobek ‑Ostrowskiej i Piotra Sawickiego36. Przedmiotem analiz często stawały się dzieła na‑ leżące do tradycji Złotego Wieku bądź Romantyzmu37, zaś porówny‑ wanie tekstów z lat dziewięćdziesiątych i pierwszych dekad XXI wieku wciąż jeszcze czeka na swoją kolej. Otwiera to ogromną przestrzeń dla nowych odczytań i propozycji zestawień. W związku z tym, że współczesna komparatystyka koncentruje się głównie na wymiarze epistemologicznym, obecna literatura porównaw‑ cza – w odróżnieniu od ujęcia genetycznego – nie musi obudowywać się żadnego rodzaju usprawiedliwieniem i tłumaczeniem, dlaczego zesta‑ wia się te, a nie inne dzieła, tradycje, zjawiska artystyczne, wprzęgając je w zamierzony gest porównania. Tym łatwiej więc zauważyć, że mię‑ dzy Polską i Hiszpanią występują pewne podobieństwa, które zmniej‑ szają kulturowo ‑historyczny dystans między obydwoma państwami. Istnieje jednak jeszcze inny, wyraźny, konkretny powód, dla którego polsko ‑hiszpańskie badania literackie warto podejmować – powód, któ‑ ry został zawarty w programowych wytycznych rozwoju polskiej huma‑ nistyki. Poprzez zderzanie utworów polskich i hiszpańskich rozprawa ta wpisuje się bowiem także w postulaty polonistycznych kongresów pro‑ gramowych z pierwszego dziesięciolecia XXI wieku. Jak pisał profesor Władysław Miodunka, przewodniczący Rady Programowej IV Kongre‑ su Polonistyki Zagranicznej: cowań najnowszej historii Hiszpanii można z kolei wspomnieć o pozycji: Hiszpania. Media masowe i wybory w obliczu terroryzmu. Red. B. Dobek ‑Ostrowska, M. Kuś. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007. 36 Poza szczegółowymi wykazami publikacji wspomnianych naukowców, w kontekście związków czysto literackich zob. m.in. M. Strzałkowa, P. Sawicki: Hiszpańsko ‑polskie związki. W: Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa, Wy‑ dawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 478–481. 37 Zob. m.in.: B. Baczyńska: „Książę Niezłomny”, hiszpański pierwowzór i polski prze‑ kład. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002; P. Sawicki: Wstęp. W: Hiszpania malowniczo ‑historyczna: zapirenejskie wędrówki Polaków w latach 1838– 1930. Red. P. Sawicki [et al.]. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskie‑ go, 1996. Nieograniczony epoką wybór zagadnień w ujęciu polsko ‑hiszpańskim znaj‑ dziemy w pozycji: K. Sabik: Entre misticismo y realismo. Estudios sobre la recepción de la literatura española en Polonia. Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 1998. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 23 […] polonistyka jako całość musi wziąć pod uwagę fakt, iż Polska zna‑ lazła się w Unii Europejskiej, co oznacza, że tożsamość polonistyki musi ulec zmianie w wyniku konfrontacji z europejskimi systemami wartości, z europejskimi literaturami, kulturami i językami, z europejską wielokul‑ turowością. Że polonistyka musi się wpisać w paradygmat komunikacji międzykulturowej, jeden z najważniejszych paradygmatów w humanistyce europejskiej i światowej. Że polonistyka krajowa musi przestać tak bezkry‑ tycznie celebrować swój polonocentryzm […]38. Wydaje się, że polonocentryzm rzeczywiście – volens nolens – za‑ czyna się zacierać, a mnogość wyłaniających się co i rusz międzykul‑ turowych kontekstów sprzyja rozwojowi działań komparatystycznych, zresztą nie tylko w Polsce, ale i w Hiszpanii. Od początku lat dziewięć‑ dziesiątych bowiem w obydwu krajach zauważyć można podobne od‑ działywanie światowych wpływów globalizacyjnych, europejskich ten‑ dencji zjednoczeniowych i analogiczne, pragmatycznie ukierunkowane przemiany ekonomiczno ‑rynkowe39. Ponadto, wedle opinii różnych historyków40, Hiszpanów i  Polaków łączy podobny bagaż historycz‑ 38 W. Miodunka: Wprowadzenie. W: Polonistyka bez granic. T. 1: Wiedza o literaturze i kulturze. Red. R. Nycz, W. Miodunka, T. Kunz. Kraków, Universitas, 2010, s. XII. 39 Jak czytamy we wstępie do tomu Polska i Hiszpania w Unii Europejskiej: doświadczenia i perspektywy: Nie ulega […] wątpliwości, że Polska i  Hiszpania mają wiele cech wspólnych, wynikających zarówno z podobieństw historycznych, jak i czynników o charakte‑ rze kulturowym, politycznym, społecznym oraz demograficznym. Podobieństwo pomiędzy krajami można także dostrzec, analizując ich sytuację geopolityczną. Szczególnie położenie, wyróżniające obydwa kraje spośród pozostałych państw członkowskich Unii Europejskiej, sprawia, iż z jednej strony stanowią one pomost łączący Unię z Europą Wschodnią, z drugiej zaś z Afryką Północną. Charakterys‑ tyczne dla obydwu państw jest także postrzeganie Unii Europejskiej w kategoriach szansy cywilizacyjnej, szczególnie w wymiarze gospodarczym. A.M. Sroka: Słowo wstępne. W: Polska i Hiszpania w Unii Europejskiej: doświadczenia i perspektywy. Red. A.M. Sroka, R. Darío Torres Kubrían. Warszawa, Oficyna Wy‑ dawnicza Aspra ‑JR, 2012, s. 7. 40 Zob. P. Machcewicz: Zakończenie. W: P. Machcewicz, T. Miłkowski: Historia Hi‑ szpanii. Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2009, s. 414–417; J. Kieniewicz: Hiszpania w zwierciadle polskim. Gdańsk, Wydawnictwo Novus Orbis, 2001, s. 15 i n. Por. także: P. Sawicki: Część III. Hiszpania w oczach Polaków. Kontakty, podróże, para‑ lelizmy dziejowe. W: Idem: Polska – Hiszpania, Hiszpania – Polska. Poszerzanie hory‑ zontów. Wrocław, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu, 2013, s. 137–223. Paweł Machcewicz, zestawiając „wyjątkowo zbieżne” doświadczenia hi‑ storyczne Polaków i Hiszpanów podkreśla, że pokusa porównania polskiej i hiszpań‑ skiej historii w kontekście węższym – dwunarodowym, jak i szerszym – hiszpańsko‑ 24 Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili ‑Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku nych doświadczeń, m.in. status byłej potęgi polityczno ‑gospodarczej, rola kulturowego przedmurza czy występowanie pokoleń naznaczonych piętnem przymusowej emigracji. Jeżeli zbieżne doświadczenia socjohi‑ storyczne i kulturowe zestawimy z istotną funkcją przypisywaną w obu krajach literaturze, zarówno jako czynnika konsolidującego narodową tożsamość, jak i lustrzanego odbicia wewnętrznych różnic i niesnasek, dostrzeżemy, że między literaturą polską i hiszpańską, szczególnie tą współczesną, wyłania się wyjątkowe pole dla przeprowadzania dociekań komparatystycznych. Niniejsza książka stanowi zbiór analiz porównawczych wybranych powieści polskich i hiszpańskich autorstwa Enrique Vili ‑Matasa, An‑ tonia Muñoza Moliny, Alejandra Cuevasa, Pawła Huellego i Ignacego Karpowicza. Materiał został uporządkowany wedle kryterium tema‑ tycznego pokrewieństwa powieści, które zaowocowało trzema osiami podziału: pierwsza to literacki pojedynek z tradycją i przeszłością, dru‑ ga: wyzwanie rzucone sztuce (głównie malarstwu i fotografii), a trzecia: narracyjne starcie ze światem kultury. Porównywane utwory to Paryż nigdy nie ma końca (El París no se acaba nunca) Enrique Vili ‑Matasa i Ca‑ storp Pawła Huellego; Ostatnia wieczerza Huellego i Jeździec polski (El jinete polaco) Antonia Muñoza Moliny oraz – ostatnia para – Quemar las naves („Bez odwrotu”) Alejandra Cuevasa i Gesty Ignacego Karpowicza. Zawarta w tytule książki data – znaczący rok 1989 – wiąże się z hi‑ storią Polski i  nowym etapem rozwoju całej strefy Europy Środkowej. Jako że rok ten stał się punktem zwrotnym w przemianach polityczno‑ ‑kulturowych oraz istotną cezurą akceptowaną przez historyków i litera‑ turoznawców, posłuży również i tu jako moment odniesienia w operowa‑ niu materiałem badawczym. Nie sposób nie wyznaczyć czasowego punktu wyjścia w badaniu nader obfitego zalewu powieści czy to w Polsce, czy w Hiszpanii, a rok 1989 – naznaczony rewolucyjnymi wydarzeniami Je‑ sieni Ludów i uznany za koniec okresu dominacji socjalistycznego mode‑ lu państwowości w krajach Europy Środkowej i Wschodniej – nadaje się do tej roli doskonale. Stopniowy rozpad ZSRR, który pociągnął za sobą w kontekście światowym – przynajmniej oficjalnie – koniec zimnej wojny, a na gruncie europejskim – falę dążeń do demokratyzacji polityki, spra‑ wił, że nowy kierunek polityki silnie wpłynął na życie kulturalne spo‑ łeczeństw pozostających dotychczas w  zasięgu surowej i  ograniczającej kontroli Sowietów. Emancypacja w  wymiarze państwowo ‑politycznym przyczyniła się do powstania silnej potrzeby otwarcia nowego etapu w za‑ kresie ekspresji artystycznej, również tej literackiej. Niektórzy badacze ‑środkowoeuropejskim, dotyczy również badaczy z Hiszpanii. Przywołuje m.in. prace historyka ekonomii Gabriela Tortelli. Zob. P. Machcewicz: Zakończenie…, s. 414. Literaturoznawcze badania komparatystyczne w obszarze polsko ‑hiszpańskim. Wprowadzenie 25 współczesnej literatury polskiej przypisują cezurze 1989 roku rangę po‑ dobną jak w przypadku roku 1918, dostrzegając w nim początek nowego rozdziału w procesie historycznoliterackim i okazję do gruntownej prze‑ miany oblicza literatury polskiej, uwolnionej od przytłaczającego jarzma polityki41. W 1990 roku Jan Błoński zaznaczył, że: Intelektualna przemiana dokonała się w  latach sześćdziesiątych i zwłaszcza siedemdziesiątych, lecz zawładnęła umysłami w osiemdziesią‑ tych. I dlatego zapowiadają one całkiem nową literaturę, całkiem nową epokę kulturalną42. Zwracał uwagę również na konieczność rozpoznawania i wspierania nowych prozaików, szczególnie młodych, którzy mogliby stać się repre‑ 41 Przemysław Czapliński tłumaczy euforię towarzyszącą odzyskaniu wolności w obszarze komunikacji literackiej nurtem (ruchem) określonym przezeń jako „zgłaszanie różnic”, którego wpływ ujawniał się w  wyborze l
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odkodowana bliskość. Powieściopisarstwo Enrique Vili-Matasa, Antonia Muñoza Moliny i Alejandra Cuevasa w kontekście prozy polskiej po 1989 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: