Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00041 006473 13236390 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność Skarbu Państwa związana z działalnością Służby Więziennej - ebook/pdf
Odpowiedzialność Skarbu Państwa związana z działalnością Służby Więziennej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 254
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2197-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia dotyczy odpowiedzialności Skarbu Państwa za wadliwą organizację wykonywania kary pozbawienia wolności i innych środków izolacyjnych stosowanych wobec osób przebywających w zakładach karnych i aresztach śledczych, a także za wadliwą organizację Służby Więziennej, przyczyniającą się do powstania negatywnych konsekwencji dla funkcjonariuszy.
W książce są omawiane roszczenia służące ochronie dóbr osobistych i naprawieniu wyrządzonych szkód zarówno osobom pozbawionym wolności, jak i funkcjonariuszom Służby Więziennej w ramach organizacji służby, z uwzględnieniem roszczeń związanych z powstaniem, zmianą i zakończeniem stosunku służbowego. Autor, poddając analizie dotychczasowe orzecznictwo sądowe i konstytucyjne, proponuje przyjęcie określonych kwalifikacji prawnych w celu zrekonstruowania norm prawnych, które odpowiadają zgłaszanym żądaniom w obu sferach działalności Służby Więziennej.
Publikacja jest adresowana do teoretyków prawa, sędziów, pełnomocników procesowych, funkcjonariuszy Służby Więziennej oraz skazanych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ODPOWIEDZIALNOŚĆ SP_okładka.qxp_WUW 20/12/15 22:40 Page 1 Tomasz Przesławski – doktor nauk prawnych, adiunkt w Zakładzie Prawa i Polityki Penitencjarnej Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego. Monografia dotyczy odpowiedzialności Skarbu Państwa za wadliwą organi- zację wykonywania kary pozbawienia wolności i innych środków izolacyjnych stosowanych wobec osób przebywających w zakładach karnych i aresztach śledczych, a także za wadliwą organizację Służby Więziennej, przyczyniającą się do powstania negatywnych konsekwencji dla funkcjonariuszy. W książce są omawiane roszczenia służące ochronie dóbr osobistych i naprawieniu wyrządzonych szkód zarówno osobom pozbawionym wolności, jak i funkcjonariuszom Służby Więziennej w ramach organizacji służby, z uwzględnieniem roszczeń związanych z powstaniem, zmianą i zakończe- niem stosunku służbowego. Autor, poddając analizie dotychczasowe orzecz- nictwo sądowe i konstytucyjne, proponuje przyjęcie określonych kwalifikacji prawnych w celu zrekonstruowania norm prawnych, które odpowiadają zgłaszanym żądaniom w obu sferach działalności Służby Więziennej. Publikacja jest adresowana do teoretyków prawa, sędziów, pełnomocników procesowych, funkcjonariuszy Służby Więziennej oraz skazanych. S K A R B   PA Ń S T W A 300.000,00 zł odszkodowanie Opracowanie sytuuje się na styku dziedzin: prawa cywilnego, karnego peniten cjarnego oraz administracyjnego w części dotyczącej organizacji Służby Więziennej i zakładów karnych. Autor trafnie referuje konsekwencje prawne funkcjonowania Służby Więziennej w wymiarach zewnętrznym i wewnętrznym, czego konsekwencją jest systematyczne wyodrębnienie osobno roszczeń odszkodowawczych pensjonariuszy zakładów karnych, a osobno poszkodowanych funkcjonariuszy służby. […] [Autor] trafnie uwzględnia przesłanki roszczeń wynikające z organizacji Służby Więziennej, a także z wadliwej organizacji wykonywania kary pozba- wienia wolności. Rozważaniami zostały objęte również decyzje organów Służby Więziennej jako źródło obowiązków odszkodowawczych, w szcze- gólności nadużywanie władztwa organizacyjnego – dyscypliny służbowej. Z recenzji dr hab. Marii Boratyńskiej 9 7 8 8 3 2 3 5 2 1 8 9 1 www.wuw.pl/ksiegarnia T O M A S Z   P R Z E S Ł A W S K I O d p o w i e d z i a l n o ś ć   S k a r b u   P a ń s t w a   z w i ą z a n a   z   d z i a ł a l n o ś c i ą   S ł u ż b y   W i ę z i e n n e j ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TOMASZ PRZESŁAWSKI Odpowiedzialność  Skarbu Państwa związana z działalnością  Służby Więziennej Roszczenia osób pozbawionych wolności Roszczenia funkcjonariuszy Służby Więziennej SKARB PAŃSTWA odszkodowanie 65.000,00 zł 150.000,00 zł odszkodow anie S K A R B   PA Ń S T W A 1.500,00 zł odszkodowanie SKARB PAŃSTWA 300.000,00 zł S KA R B P A Ń ST W A odszkodowanie SKARB PAŃSTWA 10.000,00 zł odszkodowanie ODPOWIEDZIALNOŚĆ SP_tytułowe.qxp_WUW 09/12/15 11:20 Page 1 Odpowiedzialność Skarbu Państwa związana z działalnością Służby Więziennej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ODPOWIEDZIALNOŚĆ SP_tytułowe.qxp_WUW 09/12/15 11:20 Page 2 TOMASZ PRZESŁAWSKI Odpowiedzialność Skarbu Państwa związana z działalnością Służby Więziennej Roszczenia osób pozbawionych wolności Roszczenia funkcjonariuszy Służby Więziennej Warszawa 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent Maria Boratyńska Redaktor prowadzący Ewa Wyszyńska Redakcja Danuta Trzpil Korekta Elwira Wyszyńska Projekt okładki i stron tytułowych Elżbieta Chojna Skład i łamanie Barbara Obrębska ISBN 978-83-235-2189-1 ISBN 978-83-235-2197-6 PDF © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016 Publikacja dofinansowana przez Wydział Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji UW Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wykaz skrótów  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I. Podstawowe regulacje dotyczące ochrony dóbr osobistych 7 9 w kontekście wykonywania kary pozbawienia wolności (lub innego środka izolacyjnego)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1. Konstytucja RP  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 2. Ratyfikowane umowy międzynarodowe  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 3. Ustawa o Służbie Więziennej  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 4. Kodeks karny wykonawczy  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 5. Kodeks cywilny  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 6. Międzynarodowe standardy postępowania z uwięzionymi  . . . . . . . . 55 Rozdział II. Prawna ochrona dóbr osobistych w prawie cywilnym  . . . . 57 1. Prawo do sądu  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 2. Środki prawne ochrony dóbr osobistych w prawie cywilnym  . . . . . . . 63 3. Żądanie zaniechania działania grożącemu dobru osobistemu  . . . . . . 64 4. Żądanie usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego  . . . . . . . . . 67 5. Żądanie zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Rozdział III. Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa w odniesieniu do obszaru działalności więziennictwa  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 1. Rozważania ogólne  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 2. Niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie  . . . . . . . . . . . . . . 83 3. Szkoda  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 4. Normalny związek przyczynowy  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 5. Wina w organizacji wykonania kary i Służby Więziennej  . . . . . . . . . 102 Rozdział IV. Problematyka odpowiedzialności deliktowej względem osób pozbawionych wolności  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 1. Pojęcie władzy publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 2. Zasada odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 77 Konstytucji w zw. z art. 417 § 1 k.c. w zw. z art. 445 k.c., 448 k.c. lub 446 § 4 k.c.  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 3. Skarb Państwa jako podmiot odpowiedzialny za wyrządzone więźniom szkody  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 4. Kwalifikacja prawna żądań poszkodowanych działalnością zakładów karnych (aresztów śledczych) kierowanych w stosunku do Skarbu Państwa  . . . . 128 Rozdział V. Roszczenia majątkowe osób pozbawionych wolności . . . . . 133 1. Zadośćuczynienie na podstawie art. 445 k.c.  . . . . . . . . . . . . . . . 133 2. Zadośćuczynienie na podstawie art. 448 k.c.  . . . . . . . . . . . . . . . 151 3. Zadośćuczynienie na rzecz najbliższych członków rodziny na podstawie art. 446 § 4 k.c.  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 4. Roszczenia odszkodowawcze za szkody majątkowe związane ze skazanymi  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 5. Roszczenia odszkodowawcze związane z deliktem legislacyjnym  . . . . . 170 6. Ciężar dowodu w sytuacji naruszenia dobra osobistego osoby pozbawionej wolności (najbliższego członka rodziny) oraz wyrządzenia szkody majątkowej związanej z pobytem w zakładzie karnym (areszcie śledczym)  . . . . . . . 182 7. Przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Rozdział VI. Odpowiedzialność Skarbu Państwa za działania (zaniechania) w ramach wewnętrznej organizacji służby . . . . . . . 191 1. Wstęp  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 2. Zagadnienie zdolności sądowej i procesowej jednostek organizacyjnych Służby Więziennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 3. Spory o roszczenia ze stosunku służbowego funkcjonariuszy Służby Więziennej z art. 220 u.s.w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 4. Cywilnoprawna czy administracyjnoprawna geneza roszczeń funkcjonariuszy Służby Więziennej?  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 5. Roszczenia o ochronę dóbr osobistych, o odszkodowanie a przepis art. 220 u.s.w.  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 6. Odwołanie od rozstrzygnięcia dyscyplinarnego do sądu pracy z art. 263 u.s.w.  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 7. Przepisy szczególne regulujące odpowiedzialność funkcjonariuszy Służby Więziennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Zakończenie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i zm. ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r., poz. 121 ze zm. ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne- go, tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. Nr 43, poz. 101 ze zm. ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm. ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, Dz. U. z 1998 r. Nr 90, poz. 557 ze zm. ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm. ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. Nr 21, poz. 1502 ze zm. ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania admini- stracyjnego, tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm. ustawa z 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej, tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r., poz. 1415 ze zm. ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. ustawa z 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Pań- stwa, Dz. U. z 2013 r., poz. 1150 ze zm. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykony- wania kary pozbawienia wolności, Dz. U. Nr 152, poz. 1493 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykony- wania tymczasowego aresztowania obejmujące porządek we- wnętrzny aresztu śledczego, Dz. U. Nr 152, poz. 1494 Konstytucja RP Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., k.c. k.p.c. k.k. k.k.w. k.p.k. k.p. k.p.a. u.s.w. p.p.s.a. ProkGenSPU RegWykKPW RegWykTA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 WarBytZkAś EKPCz ETPCz Wykaz skrótów rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28 stycznia 2014 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych, Dz. U. poz. 200 Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wol- ności sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r., Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. Europejski Trybunał Praw Człowieka, Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Wstęp Służba Więzienna (SW) jak każda organizacja podejmuje dwukie- runkową działalność związaną z jej funkcjonowaniem: w wymiarze ze- wnętrznym i wewnętrznym1. Z jednej strony tworzy warunki dla rozwo- ju własnej organizacji oraz zaspokaja jej wewnętrzne potrzeby, z drugiej natomiast realizuje działalność właściwą, dla której została powołana, tj. wykonuje zadania społeczne, wyznaczone jej przez przepisy prawa. Na obu płaszczyznach podejmowanej przez SW działalności organi- zatorskiej mogą pojawiać się zachowania sprzeczne z normami prawa, z którymi związane są ujemne konsekwencje czy to w postaci obowiąz- ków majątkowych (najczęściej), czy też niemajątkowych, kształtujących odpowiedzialność cywilną Skarbu Państwa2. 1 Por. uwagi na temat podmiotów administracji państwowej, W. Dawidowicz, Wstęp do nauk prawno-administracyjnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974, s. 16–17. 2 Por. W. Lang, Struktura odpowiedzialności prawnej, „Zeszyty Naukowe Uniwersy- tetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Nauki Humanistyczno-Społeczne. Prawo” 1968 (VIII), z. 31, s. 12. Autor przez odpowiedzialność w szerokim ujęciu rozumie „zasadę ponoszenia przez podmiot przewidzianych prawem ujemnych konsekwencji za zdarzenia lub stany rzeczy podlegające ujemnej kwalifikacji normatywnej i przypisywalne prawnie okreś- lonemu podmiotowi w danym porządku prawnym”; W. Warkałło, Odpowiedzialność odszkodowawcza. Funkcje, rodzaje, granice, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, War- szawa 1972, s. 20 − określając odpowiedzialność cywilną, posługuje się pojęciem metafo- rycznym dźwigni przesuwającej ciężar szkody z poszkodowanego na sprawcę tej szkody. Słusznie podkreśla A. Szpunar, O funkcjach odpowiedzialności cywilnej, „Zeszyty Nauko- we Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z wynalazczości i ochrony własności intelektual- nej” 1974 (CCCXLVI), s. 174–175, że pomiędzy szkodą niemajątkową a kwotą zasądzoną na rzecz pokrzywdzonego zachodzi niewspółmierność. Dlatego poza dostarczeniem re- alnej wartości ekonomicznej funkcja kompensacyjna zadośćuczynienia pieniężnego za- wiera w sobie odpowiednią satysfakcję wynikającą z reakcji porządku prawnego wobec naruszyciela dobra. Pewną analogię do prawa cywilnego w tym zakresie dostrzegamy przy uzyskiwaniu satysfakcji z samej możliwości stosowania środków prawnych (skarg) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wstęp Przedmiotem opracowania jest odpowiedzialność Skarbu Państwa za działalność SW w obu jej sferach, zarówno w stosunku do osób pozba- wionych wolności, jak i funkcjonariuszy SW. Niniejsze studium zajmuje się więc podstawami odpowiedzialności Skarbu Państwa, występujący- mi w obu obszarach działalności SW, uwzględniając przesłanki roszczeń związanych z organizacją samej SW, jak również wadliwą organizacją wy- konywania kary pozbawienia wolności i innych środków prowadzących do pozbawienia wolności. Obszarem badań objęte są nie tylko przesłanki uzasadniające odpo- wiedzialność Skarbu Państwa z tytułu naruszenia dóbr osobistych oraz odpowiedzialności odszkodowawczej na zasadach kodeksu cywilnego, ale także z innych zdarzeń prawnych zinstytucjonalizowanych w przepi- sach ustawy o Służbie Więziennej, które mogą stanowić źródło zobowią- zań (odszkodowawczych i innych, w tym wynikających z decyzji organów SW, np. obowiązków wypłaty równoważników pieniężnych). W sferze zadań publicznych realizowanych przez SW, a więc wykony- wania kary pozbawienia wolności (i innych środków izolacyjnych), spoty- kamy się z żądaniami osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych o majątkową (zadośćuczynienie) lub niemajątkową ochronę dóbr osobistych oraz odszkodowania z tytułu niekorzystnych warunków pobytu w powołanych jednostkach lub wadliwego sposobu postępowa- nia ze strony funkcjonariuszy SW. W zakresie odszkodowań (w tym zadośćuczynień) w kręgu organiza- cji wykonania kary (innego środka prowadzącego do pozbawienia wol- ności) roszczenia dochodzone są na podstawie przepisów regulujących odpowiedzialność deliktową Skarbu Państwa3. Przede wszystkim chodzi o art. 417 § 1 k.c., obejmujący delikt władzy publicznej popełniony przez w postępowaniu wykonawczym przez więźniów, nawet jeżeli nie ma faktycznych efektów ich realizacji ze względu na brak obiektywnych przesłanek do wydawania rozstrzygnięć zgodnych z ich żądaniami. W tym znaczeniu satysfakcją jest sama możliwość wyrażenia przez osobę uwięzioną swojego niezadowolenia z warunków izolacji (postępowania per- sonelu więziennego) jako swoisty psychologiczny „wentyl bezpieczeństwa”, łagodzący ujemne emocje związane z warunkami izolacji. 3 Por. wyrok SA w Katowicach z 25 stycznia 2013 r., V ACa 555/12, www.orzeczenia. ms.gov.pl: „odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa, czyli władzy publicznej, jest ukształtowana w obecnie obowiązujących przepisach jako odpowiedzialność spraw- cza (za czyn własny) państwa, wykonującego władzę publiczną z mocy prawa, a zachowa- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 11 SW, za który na zasadzie niezgodnego z prawem zachowania odpowie- dzialność ponosi Skarb Państwa. Osoby przebywające w wadliwych warunkach izolacji mają możliwość domagania się na tej zasadzie pie- niężnego zadośćuczynienia za krzywdę wynikającą z naruszenia dobra osobistego oraz pokrycia szkód majątkowych. Podobnie w obszarze wewnętrznej działalności organizacyjnej (w ra- mach poszczególnych jednostek organizacyjnych SW) możemy spotkać się z uszczerbkiem na dobrach osobistych oraz w dobrach majątkowych funkcjonariuszy SW i powstaniem z tego tytułu roszczeń o ich prawną ochronę. W ramach organizacji służby powstaje zasadniczy problem, czy rosz- czenia odszkodowawcze funkcjonariuszy SW wyprowadzane z przepi- sów kodeksu cywilnego mogą być kwalifikowane z powołanego przepisu art. 417 § 1 k.c. czy też z innych przepisów kodeksu cywilnego regulują- cych odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych. Rozwiązanie tego dylematu zależy od tego, czy w pojęciu władzy pu- blicznej mieści się nadużycie władztwa organizacyjnego SW, podporząd- kowującego funkcjonariusza SW dyscyplinie służbowej, w ramach któ- rej zobowiązany jest do wykonywania rozkazów i poleceń służbowych wydawanych przez przełożonych. W orzecznictwie sądowym dotyczą- cym innych służb militarnych przeważa stanowisko o usytuowaniu tego rodzaju zależności w obszarze dominium, chociaż można spotkać się ze stanowiskiem przeciwnym, które wykorzystanie nadrzędności służbo- wej ocenia w kategorii przejawów władztwa publicznego. W opraco- waniu przyjmuje się ten drugi punkt widzenia, zgodnie z którym wy- rządzenie szkody funkcjonariuszowi SW w postaci wszelkich nadużyć służbowych powoduje powstanie odpowiedzialności Skarbu Państwa z art. 417 § 1 k.c. Prawidłowe postępowanie na drodze służbowej pomiędzy przełożo- nym a podległym funkcjonariuszem SW, przebiegające zgodnie z prze- pisami powszechnymi i wewnętrznymi, charakteryzuje się władztwem, którego sens może być odnoszony do wewnętrznej organizacji służby, i są powody zaliczania go do sfery dominium (chociaż i tutaj SW wyróżnia zadanie publiczne zapewnienia porządku i bezpieczeństwa w zakładach nie się bezpośredniego wykonawcy – funkcjonariusza, pracownika, organu władzy – jest traktowane w świetle art. 417 k.c. jako czyn podmiotu władzy publicznej”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp karnych i aresztach śledczych). Nadużycie stanowiska służbowego nie- zgodne z przepisami i etyką zawodową charakteryzuje się podporząd- kowaniem, którego cel przekracza zorganizowanie służby dla funkcjo- nariuszy SW, a jednocześnie dla podległego stanowi przymus faktyczny, wynikający z pozostawania w strukturach służby. Skoro tak, to w sytuacji wyrządzenia szkody funkcjonariuszowi SW powinien on być traktowany jak każdy inny obywatel pokrzywdzony działaniami jednostki organiza- cyjnej państwa. Uszczerbek na dobrach osobistych w takim wypadku, np. upokorzenia odnoszącego się do płci, jest wynikiem przekroczenia celu organizacyjnego jednostki penitencjarnej, dla którego została ona powołana. Z inną sytuacją mamy do czynienia, gdy celem jest wprawdzie orga- nizacja służby, ale sposób realizacji tego zorganizowania na drodze służ- bowej wywołuje negatywne skutki uboczne w postaci naruszenia dóbr osobistych, np. z powodu wadliwych (błędnych) poleceń służbowych, bądź gdy podjęte działanie (zaniechanie) jest „przy okazji (sposobności) wykonywania władzy publicznej”4, tj. następuje w innym celu, niż to wy- nika z zadań publicznych, ale w tej sferze trudno mówić wówczas o reali- zacji czynności służbowych, np. wykorzystania pojazdu służbowego do przewozu osób niepowołanych. Teoretycznie można wyodrębnić jeszcze trzecią kategorię podmio- tów, których dobra prawne mogą zostać naruszone na polu działalności SW. Chodzi o osoby odwiedzające osadzonych, przebywające na terenie zakładów karnych (aresztów śledczych) bądź też osoby znajdujące się w sąsiedztwie jednostek penitencjarnych. Szczególny środek zaskarżenia w postaci zażalenia do sądu po- wszechnego na sposób dokonywania niektórych czynności służbowych w stosunku do osób ubiegających się o wstęp lub znajdujących się na terenie jednostek organizacyjnych SW przewiduje art. 18 ust. 5 u.s.w. Przepis ten stanowi szczególną podstawę prawną do żądania ochrony dóbr przez zmianę sposobu prowadzenia czynności służbowych. Przy- padki zgłaszanych roszczeń w tej grupie, np. niedogodnych warunków widzeń, braku zapewnienia bezpieczeństwa ze strony funkcjonariuszy 4 Por. uchwała SN z 15 lutego 1971 r., III CZP 33/70, Legalis nr 15192. Por. wyrok SA w Krakowie z 7 listopada 2013 r., I ACa 1042/13; wyrok SA we Wrocławiu z 29 marca 2012 r., I ACa 180/12, www.orzeczenia.ms.gov.pl. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 SW, mają jednak charakter incydentalny i nie stanowią przedmiotu tej pracy5. Skarb Państwa ponosi majątkową i niemajątkową odpowiedzialność za ujemne skutki wadliwej organizacji służby, jak również organizacji wy- konania kary pozbawienia wolności (innego środka izolacyjnego). Powinność naprawienia szkody wyrządzonej przy realizacji funk- cji publicznej (odpowiedzialność majątkowa) bądź podjęcia działań (względnie powstrzymania się od działań), mających na celu zatarcie naruszeń lub zniwelowanie zagrożeń dla dóbr prawnie chronionych (od- powiedzialność niemajątkowa), wynika z zasad konstytucyjnych demo- kratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), w szczególności zasady ochrony zaufania do państwa, sprawiedliwości społecznej oraz równości wobec ciężarów publicznych6. W zakresie majątkowym odpowiedzialność Skarbu Państwa obej- muje zaspokajanie roszczeń o odszkodowania i zadośćuczynienia osób pozbawionych wolności oraz funkcjonariuszy SW przewidziane w ko- deksie cywilnym, jak również roszczeń funkcjonariuszy SW określonych w przepisach szczególnych więziennej pragmatyki służbowej. Podobnie jest z obowiązkiem ponoszenia ujemnych konsekwencji niemajątkowych, wynikających z działalności w obu sferach organiza- torskich SW. Chodzi tutaj o roszczenia zgłaszane przez osoby pozbawio- ne wolności7, jak i funkcjonariuszy SW (pracowników SW)8 określone w art. 24 § 1 zd. 1–2 k.c. 5 Z odmienną sytuacją mamy do czynienia, gdy osoba odwiedzająca działa na szkodę funkcjonariusza SW, np. dokonuje kradzieży telefonu komórkowego należącego do funk- cjonariusza SW na terenie jednostki penitencjarnej, por. wyrok SR w Bielsku Podlaskim z 5 marca 2014 r., VII K 23/14, www.orzeczenia.ms.gov.pl. 6 Por. J. Parchomiuk, Zasada równości wobec ciężarów publicznych na gruncie Kon- stytucji RP, [w:] System Prawa Administracyjnego, tom XII: Odpowiedzialność odszko- dowawcza w administracji, pod red. R. Hausera, Z. Niewiadomskiego, A. Wróbla, Wy- dawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2010, s. 158–162. 7 Skarb Państwa reprezentowany przez właściwy organ SW może być zobowiązany np. do złożenia przeprosin na rzecz osadzonego z tytułu naruszenia dóbr osobistych, por. wyrok SA w Białymstoku z 28 marca 2013 r., I ACa 40/13, niepublikowany. Por. także wyrok SA w Warszawie z 8 listopada 2012 r., VI ACa 670/12, www.orzeczenia.ms.gov.pl. 8 Uwagi dotyczące wykonywania funkcji władczych przez funkcjonariuszy SW oraz skutków prawnych w odniesieniu do osadzonych w dalszych partiach książki odnoszą się ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp Niezależnie od tego, czy do naruszenia dobra osobistego dochodzi w obszarze wykonywania władzy publicznej przez funkcjonariuszy pań- stwowych (imperium), czy też na przestrzeni gospodarowania (domi- nium), Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność niemajątkową z art. 24 k.c. Uznać należy, że w obu wypadkach funkcjonariusze wykonują swoje obowiązki w imieniu i na rzecz państwa, które w zależności od wykony- wanej funkcji traktowane są jako organy władzy publicznej (państwa) bądź jako stationes fisci (organy Skarbu Państwa)9, przy czym odpowie- dzialność w obu wypadkach przypisana jest fiskusowi10. Jak to już zostało zaznaczone, wykonywanie publicznych funkcji władczych przez SW rozumiane jest szerzej, nie tylko w wymiarze egze- kucji orzeczeń sądowych, ale i różnych aspektów organizowania służby. Dotyczy to przejawów władztwa w przypadkach wadliwej organizacji służby na skutek działań (zaniechań), które mogą mieć miejsce w całej strukturze organizacyjnej SW. Dodatkowo, co wynika wprost z zadań publicznych postawionych przed SW, funkcje władcze realizowane są w ramach organizacji służby w zakładach karnych i aresztach śledczych w celu zapewnienia porządku również do pracowników SW. Jeżeli chodzi o ochronę dóbr osobistych pracowników, do- datkowo regulowana jest ona przepisami k.p. (art. 111 k.p.), podobnie jak treść stosunku pracy i roszczenia pracownicze nie są przedmiotem niniejszego opracowania, np. rosz- czenia o przywrócenie do pracy pracowników cywilnych SW, por. wyrok SO w Szczecinie z 17.04.2015 r., VI Pa 19/15, www.orzeczenia.ms.gov.pl.  9 Por. wyrok SA w Warszawie z 22 lutego 2006 r., I ACa 895/05, Legalis nr 80467: „Z art. 24 § 1 k.c. wynika, że w wypadku naruszenia dobra osobistego odpowiedzialność za to naruszenie ponosi bezpośredni sprawca. Nie ma zaś w obowiązującym prawie prze- pisu, który czyniłby odpowiedzialnym Skarb Państwa za naruszenie przez funkcjonariusza państwowego dóbr osobistych. Przepisy Kodeksu cywilnego o odpowiedzialności Skar- bu Państwa dotyczą odpowiedzialności odszkodowawczej […]. Odpowiedzialność innych podmiotów za bezpośredniego sprawcę nie budzi jednakże wątpliwości. Tak jest wów- czas, gdy do naruszenia dobra osobistego dochodzi przy wykonywaniu przez bezpośred- niego sprawcę jego obowiązków w ramach oznaczonej struktury organizacyjnej danej osoby prawnej, wtedy gdy sprawca działa w imieniu i na rzecz tej osoby prawnej”. Por. także wyrok SA w Gdańsku z 16 maja 2013 r., V ACa 242/13, www.orzeczenia.ms.gov.pl. 10 W zasadzie przeważa stanowisko, że nie ma pełnej tożsamości pomiędzy Skarbem Państwa a państwem, co zacierałoby różnicę w działalności państwa w formach cywil- noprawnych oraz w działalności władczej. S. Grzybowski, System prawa cywilnego, część ogólna, pod red. W. Czachórskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław−War- szawa−Kraków−Gdańsk 1974, s. 370–371. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 i bezpieczeństwa. Powołane jednostki organizacyjne traktowane są nie tylko jako miejsce odbywania kary (innego środka izolacyjnego), ale też jako miejsce pełnienia służby; zabezpieczenie w nich ładu stanowi więc wyraz realizacji władztwa publicznego. Pogląd, że państwowe jednostki organizacyjne pozbawione osobo- wości prawnej (stationes fisci) pełnią rolę organów Skarbu Państwa, jest prezentowany w literaturze w kontekście odpowiedzialności deliktowej (odszkodowawczej), na poparcie konstrukcji odpowiedzialności za czyn własny Skarbu Państwa traktowanego jako podmiot posiadający real- ny byt. Innym rozwiązaniem jest przyjmowanie fikcji prawnej zarówno w stosunku do konstrukcji jurydycznej Skarbu Państwa, jak i przypisania mu odpowiedzialności za zdarzenia szkodzące związane z funkcjonowa- niem stationes fisci11. 11 Z. Banaszczyk, Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej, [w:] System Prawa Prywatnego, tom VI: Prawo zobowiązań – część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych, Warszawa 2014, s. 792–793: „Wydaje się, iż przejęcie w tym zakresie redakcji zawartej w art. 77 ust. 1 Kon- stytucji RP nie jest przypadkowe, a wynika ze świadomego zrezygnowania przez ustawo- dawcę z dotychczas realizowanego w tym obszarze modelu odpowiedzialności za czyn cudzy (czyn funkcjonariusza). Dokonane spostrzeżenie nie budzi moim zdaniem jakichkol- wiek kontrowersji ideologicznych, jeżeli przyjmuje się, iż wprowadzone rozwiązanie reali- zuje model państwa obywatelskiego. Nie budzi ono także wątpliwości konstrukcyjnych, gdy chodzi o przypisanie tej odpowiedzialności jednostkom samorządu terytorialnego czy też osobom prawnym wykonującym władzę publiczną z mocy prawa, a gdy chodzi o Skarb Państwa, to wtedy, gdy przyjmie się, iż ma on byt realny, a stationes fisci działają jako jego organy. Wątpliwości budzić może natomiast przypisanie Skarbowi Państwa odpowie- dzialności za czyn własny w przypadku przyjęcia stanowiska, że Skarb Państwa stanowi fikcję prawną, a więc konstrukcję jurydyczną nieposiadającą realnego bytu, a zatem real- nej możliwości określonego zachowania się. Tym samym przyjęcie modelu odpowiedzial- ności Skarbu Państwa za czyn własny musi być konsekwentnie oparte na konstrukcji fikcji prawnej przypisania zdarzenia szkodzącego temu właśnie podmiotowi. Rozwiązanie takie daje się uzasadnić tym, że w teorii prawa cywilnego przyjmuje się, iż Skarb Państwa działa w obrocie cywilnoprawnym przez swoje stationes fisci, a więc jednostki organizacyjne nie- posiadające osobowości prawnej. Część z owych jednostek organizacyjnych, ujmowanych przez prawo prywatne jako stationes fisci, stanowi w ujęciu prawa publicznego organy władzy publicznej”. M. Pazdan, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Art. 1–44910, tom I, pod red. K. Pietrzykowskiego, Legalis/el. 2015, s. 149: „Skarb Państwa działa przez jednostki organizacyjne państwa (tzw. stationes fisci). Organy tych jednostek występują więc w po- dwójnej roli: organów państwowych, wykonujących funkcje władcze, oraz organów oso- by prawnej, jaką jest Skarb Państwa”. Odpowiedzialność Skarbu Państwa za czyn własny ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wstęp Przypisanie odpowiedzialności w jednej, jak i w drugiej interpre- tacji uzasadniane może być tym, że z chwilą wyrządzenia szkody przy wykonywaniu funkcji władczej (w sferze imperium) powstaje zobowią- zanie związane z działalnością jednostki organizacyjnej, które według zaostrzonych reguł na mocy art. 417 § 1 k.c. obciąża Skarb Państwa. Je- żeli szkoda spowodowana jest w sferze niezwiązanej z wykonywaniem władztwa publicznego przez jednostkę organizacyjną SW, zobowiązanie odszkodowawcze realizowane jest przez Skarb Państwa na podstawie innych przepisów12. Odpowiedzialność niemajątkowa Skarbu Państwa nie zwalnia od od- powiedzialności osobistej bezpośredniego sprawcy, jeżeli funkcjonariusz SW wykonywałby czynność służbową w innym celu, niż to wynika z zało- żeń przewidzianych do jej realizacji13. z art. 417 k.c. rozpatrywana jest według formuły deliktu władzy publicznej, por. J. Kuź- micka-Sulikowska, [w:] Zarys prawa cywilnego, pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2014, s. 296–297. Por. także Z. Radwański, Prawo cy- wilne – część ogólna, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2007, s. 192; A. Ohanowicz, Pod- stawa odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwo- wych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z wynalazczości i ochrony własności intelektualnej” 1974 (CCCXLVI), z. 1, s. 95–96; J. Frąckowiak, [w:] System Prawa Prywatnego, tom I: Prawo cywilne – część ogólna, pod red. M. Safjana, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2012, s. 1173; E. Bagiń- ska, Przesłanki odpowiedzialności deliktowej za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej, [w:] System Prawa Administracyjnego, tom XII: Odpowiedzialność odszkodo- wawcza w administracji, pod red. R. Hausera, Z. Niewiadomskiego, A. Wróbla, Wydawnic- two C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2010, s. 174; A. Doliwa, Sposoby reprezentacji państwa w obrocie cywilnoprawnym, „Studia Prawnicze” 2002, nr 4, s. 97–120; S. Dmowski, R. Trzaskowski, komentarz do art. 24 k.c., [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, pod red. J. Gudowskiego, LexisNexis, Warszawa 2014, s. 185; P. Sobolewski, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, tom I: Przepisy wprowadzające (art. I−LXV PWKC), Część ogólna, Własność i inne prawa rzeczowe (art. 1–352 KC), pod red. K. Osajdy, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013, s. 440. 12 Por. wyrok SA w Krakowie z 9 grudnia 2014 r., I ACa 1291/14; w wyroku SA w War- szawie z 26 kwietnia 2013 r., I ACa 1367/12, www.orzeczenia.ms.gov.pl: „Obecnie art. 417 k.c. wyraźnie wskazuje, że dotyczy tylko działań władczych Skarbu Państwa, zatem za szkody wyrządzone przy wykonywaniu innych zadań, nienależących do sfery imperium, ponosi on odpowiedzialność na zasadach ogólnych (art. 416 k.c., 427 k.c., 430 k.c., 435– –436 k.c.)”. Por. wyrok SN z 5 września 2008 r., I CSK 41/08, Legalis nr 150517. 13 Por. wyrok SN z 19 grudnia 2002 r., II CKN 167/01, LEX nr 75353. SN zauważył, że nie można stwierdzać wyłączenia bezprawności w każdym przypadku, gdy rozstrzygnię- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 Z tego samego powodu w orzecznictwie hipotetycznie dopuszcza się także możliwość odpowiedzialności osobistej funkcjonariuszy SW14 w zakresie majątkowym, szczególnie gdy cel czynności, wykonywanej formalnie zgodnie z prawem, sprzeniewierza się wartościom uzasadnia- jącym stosowanie normy prawnej bądź ją przekracza15. Przyjąć jednak należy, że w tym drugim przypadku przepisy szczegól- ne, dotyczące m.in. funkcjonariuszy SW, przewidują wyłącznie majątko- wą odpowiedzialność Skarbu Państwa16, który może dopiero dochodzić roszczeń od funkcjonariusza SW na zasadzie regresu. cie wydawane jest przez funkcjonariusza publicznego. Roszczenia niemajątkowe z tytułu naruszenia dóbr osobistych nie są co do zasady wyłączone wobec osoby fizycznej będą- cej funkcjonariuszem publicznym, która dopuściła się naruszenia zgodnie z art. 24 § 1 k.c. Wyrok SN z 28 listopada 1980 r., IV CR 475/80, Legalis nr 22369: „Okoliczność, że osoba reprezentująca […] jednostkę organizacyjną działa – naruszając cudze dobro oso- biste – w takim charakterze, nie zwalnia tej osoby od odpowiedzialności wobec pokrzyw- dzonego przewidzianej w art. 24 § 1 KC. W takim wypadku stroną pozwaną w procesie o ochronę dobra osobistego może być zarówno wymieniona osoba, jak i jednostka, którą ona reprezentowała”. Por. także wyrok SN z 11 października 1983 r., II CR 292/83, Legalis nr 23913: „Funkcjonariusz państwowy, który przy samodzielnym wykonywaniu czynno- ści powierzonych mu przez przełożonego naruszył dobro osobiste innej osoby, nie może – w procesie o usunięcie skutków dokonanego naruszenia – podnosić skutecznie w swej obronie, że działał przy tym w imieniu i ze skutkiem dla zatrudniającego go organu admi- nistracji państwowej (art. 23, 24 KC)”. 14 Por. wyrok SA w Gdańsku z 9 maja 2012 r., V ACa 162/12, www.orzeczenia.ms.gov. pl: „Pozwany działa w jednostce penitencjarnej w ramach swoich kompetencji, na okreś- lonej podstawie prawnej, a jeśli nawet wykroczył poza swoje kompetencje, to jako funk- cjonariusz publiczny, a nie jako osoba fizyczna. Jeżeli motywacja decyzji podejmowanych przez pozwanego naruszałaby dobra osobiste zainteresowanego, wykraczałaby poza nie- zbędne ramy, zawierała niewłaściwe pod względem formy oceny, dotyczące właściwości lub postępowania powoda lub posługiwałby się sformułowaniami godzącymi w chronio- ne dobra osobiste […] wówczas pozwany pełniący funkcję Dyrektora miałby legitymację do występowania w sprawie po stronie pozwanej jako osoba fizyczna”. 15 Z. Banaszczyk, Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej, [w:] System Prawa Prywatnego, tom VI: Prawo zobowiązań – część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych, Warszawa 2014, s. 823: „Odpowiedzialność przewidziana w art. 417 i n. KC, co do zasady, nie wyklucza bowiem osobistej odpowiedzialności bezpośredniego sprawcy szkody”; por. M. Safjan, Odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej (po 1 września 2004 r.), LexisNexis, Warszawa 2004, s. 30. 16 Art. 9 ust. 1 ustawy z 7 maja 1999 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjona- riuszy Policji, Straży Granicznej, Służby Celnej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wstęp SW realizuje szczególną funkcję społeczną, związaną ze swej istoty z ograniczeniami różnych przejawów wolności człowieka, których gra- nica wyznaczona jest w szczególności normami Konstytucji RP, ratyfiko- wanych umów międzynarodowych i kodeksu karnego wykonawczego. Państwo za pośrednictwem SW realizuje władztwo penitencjarne, wyrażające się w możliwości wykonywania kary pozbawienia wolności i innych środków izolacyjnych jako konsekwencji działalności wymiaru sprawiedliwości sensu stricto, zapewniającego ład społeczny i ochronę porządku prawnego. Problematyka odpowiedzialności państwa za dzia- łania służb publicznych, szczególnie paramilitarnych, dotyka wrażliwej materii, z jednej strony oczekiwań społecznych co do skutecznej egze- kucji prawa, z drugiej zabezpieczenia praw obywatela, który w stosun- ku do państwa jest zawsze podmiotem słabszym. Szczególna sytuacja zachodzi wówczas, gdy człowiek podlega karze pozbawienia wolności, stanowiącej następstwo wywołanego uprzednio przez siebie bezprawia. Powstaje pytanie, czy w takim przypadku etyczne jest czerpanie korzyści z konsekwencji popełnionego przestępstwa, które pozostaje w pośred- nim związku z żądaniem przysporzenia majątkowego (odszkodowania) ze względu na naganną organizację procesu wykonania kary17. Rozpatrując to zagadnienie, należy mieć na uwadze rozwój cywili- zacyjny w kręgu kultury europejskiej. Powszechnie uznaje się, że spo- sób, w jaki wykonywana jest kara pozbawienia wolności, nie powinien wywoływać dolegliwości przekraczającej dopuszczalną jej miarę. Mak- symalny stopień dolegliwości wyznaczany jest przez sam fakt osadzenia i związane z nim obowiązki. W Polsce od kilku lat spotykamy się z żądaniami osadzonych wobec Skarbu Państwa najczęściej o zadośćuczynienie, które uzasadniane są, Pożarnej, Służby Więziennej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego i Centralnego Biura Antykorupcyjnego, tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 620 (dalej: ustawa o odpowiedzial- ności majątkowej). 17 Z takim rodzajem wykładni spotykamy się w orzecznictwie sądowym, które jest wyrazem pewnych preferencji moralnych. Por. R. Dworkin, Biorąc prawa poważnie, przekł. T. Kowalski, wstęp J. Woleński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 58–62, który wskazuje względną zasadę, że nie powinno się czerpać zysku z wyrzą- dzonego przez siebie zła. Zob. też D. Bunikowski, Teoria deklaratoryjna i konstytutywna wykładni (Aktywizm i pasywizm prawniczy), „Państwo i Prawo” 2005, nr 11, s. 58–59. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 19 ogólnie mówiąc, nieodpowiednią organizacją wykonania kary. Liczba spraw pozostających do rozpoznania przez sądy utrzymuje się na pozio- mie blisko sześciu tysięcy rocznie18 . Ze wskazanych wyżej względów powinno odróżniać się uszczerbek na dobrach chronionych prawem w czasie wykonywania kary od samej kary jako konsekwencji wyrządzenia szkody przestępstwem. Sposób po- stępowania z osobami pozbawionymi wolności, a także warunki przeby- wania w środowisku zamkniętym nie mogą zwiększać cierpienia fizycz- nego i psychicznego ponad to, co stanowi istotę tej kary, a więc izolacji od społeczeństwa i wynikających z tego faktu uciążliwości. Granice tych uciążliwości w świetle orzecznictwa sądowego wyznaczane są w ramach kumulatywnej oceny warunków życia więziennego, przede wszystkim w różnych aspektach sfery socjalno-bytowej. W niektórych orzeczeniach dodatkowo możemy spotkać się z nega- tywną oceną żądań o zadośćuczynienie i niepodlegającą ochronie praw- nej z powodu ich sprzeczności z porządkiem moralnym. Występowanie z roszczeniami majątkowymi z tytułu pobytu w zakładzie karnym (aresz- cie śledczym) w tym ujęciu stanowi ze względu na treść art. 5 k.c. nad- użycie prawa podmiotowego bądź w ogóle brak wykonywania takiego prawa19. W innych orzeczeniach podkreśla się fakultatywność zadość- uczynienia i uznaniowość władzy sędziowskiej. Jest to nawiązanie do wyżej zarysowanego dylematu etycznego, czy uznanie roszczeń jest zgodne zasadami współżycia społecznego, czy po- wszechnym poczuciem sprawiedliwości. Powstaje jednak wątpliwość, czy i w jakim zakresie kara ma konsumować ewentualne wadliwości systemu penitencjarnego, albo inaczej, jakie ewentualne braki w organi- zacji wykonania kary, w danym obszarze kulturowo-społecznym, uznać możemy za uciążliwość związaną z samą karą. Takie postawienie sprawy oznacza jednak, że w techniczno-organi- zacyjnym wykonaniu kary można ukryć niedociągnięcia wymiaru spra- 18 Dane uzyskane z Centralnego Zarządu Służby Więziennej za lata 2012–2014, nie- publikowane. 19 Nadużyciem jest formalne wykonywania prawa podmiotowego, które nie reali- zuje celu, jakim jest zaspokojeniu interesu uznanego przez prawo przedmiotowe, por. A. Szpunar, Nadużycie prawa podmiotowego, Gebethner i Wolff, Kraków−Łódź−Poznań− –Zakopane 1947, s. 25. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wstęp wiedliwości oraz administracji więziennictwa. Decyzja o zadośćuczy- nieniu za krzywdę z powodu pobytu w więzieniu może wymuszać chęć odniesienia sytuacji osadzonego do poziomu życia członków najbiedniej- szych warstw społecznych na płaszczyźnie bytowej, socjalnej, kulturo- wej, ekonomicznej, którzy nie popełniają przestępstw. O ile jednak speł- nione są materialne i procesowe przesłanki uprawniające dochodzenie roszczeń w procesie cywilnym, odnoszenie się do reguł społecznych nie powinno być determinantą przemawiającą za odmową podjęcia decy- zji o zasądzeniu zadośćuczynienia (odszkodowania), skoro stwierdza się przekroczenie granicy dolegliwości, która pełni funkcje kary pozbawie- nia wolności. W części opracowania poświęconej organizacji służby omawiane są roszczenia przewidziane w przepisach pragmatyki służbowej, które związane są z przygotowaniem administracyjnym SW do prawidłowego wykonywania zadań publicznych, np. uprawnienia do pomocy finanso- wej na uzyskanie lokalu, bądź przewidują szczególne regulacje dotyczące odszkodowań, np. za szkody w mieniu i na osobie związane z wypadkiem (art. 118 ust. 6–13 u.s.w.). Powstaje pytanie o naturę prawną tych uprawnień, które są regu- lowane przepisami prawa materialnego ustawy o Służbie Więziennej i dochodzone w ramach stosunku służbowego, charakteryzującego się nierównorzędnością podmiotów. Czy są to roszczenia administracyjno- prawne, do których stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilne- go, czy też z istoty swej mają charakter cywilnoprawny? Poza roszczeniami wywodzonymi z pragmatyki służbowej funkcjo- nariusze SW mogą wysuwać żądania na podstawie przepisów kodeksu cywilnego, które odnoszą się do ochrony dóbr osobistych, np. godności, zdrowia, bezpiecznych i higienicznych warunków służby, włączając w to w szczególnych sytuacjach negatywne opinie służbowe oraz rozstrzyg- nięcia dyscyplinarne, które mogą dyskredytować funkcjonariusza SW w środowisku zawodowym. W przypadku zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego następuje konkretyzacja roszczeń wymienionych w części ogólnej kodeksu cywil- nego (art. 24 k.c.), natomiast gdy z naruszeniem dobra osobistego zwią- zane jest wyrządzenie szkody, roszczenie majątkowe o jej naprawienie (zadośćuczynienie) zachodzi na zasadach odpowiedzialności z tytułu czynów zabronionych. Nie można wykluczyć również hipotetycznych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 21 roszczeń funkcjonariuszy SW z tytułu szkód majątkowych, które nie są objęte przepisami pragmatyki służbowej. W obecnym orzecznictwie SN dotyczącym służb mundurowych za- rysowana jest tendencja traktowania wszystkich roszczeń wynikających ze stosunku służbowego jako spraw cywilnych w znaczeniu formalnym w rozumieniu art. 1 k.p.c., do których stosuje się przepisy o postępo- waniu w sprawach z zakresu prawa pracy20. Takie podejście sugeruje, że roszczenia, które powstają w związku z istnieniem stosunku służbo- wego w ramach administracji danej służby, mają charakter administra- cyjnoprawny. Nie negując słuszności tezy, że przepisy szczególne, w tym ustawa o Służbie Więziennej, które przekazują spory funkcjonariuszy służb mundurowych do właściwości sądu pracy (obecnie wydział pracy, ubezpieczeń społecznych albo pracy i ubezpieczeń społecznych właści- wego sądu powszechnego)21, mają charakter norm procesowych22, jak również okoliczności, że sprawy te nie mają natury spraw materialnych z zakresu prawa pracy; powstaje jednak wątpliwość, czy są to sprawy cywilne jedynie według kryterium formalnego. Innymi słowy, czy w sytuacji zmiany przepisów prawa, w szczególno- ści derogacji wspomnianych norm procesowych, sprawy ze stosunków służbowych funkcjonariuszy SW, charakteryzujących się co do zasady nierównorzędnością podmiotów, w pewnym zakresie nieopartych jed- nak na zasadzie podporządkowania, przestałyby mieć charakter spraw cywilnych. I nie chodzi tutaj tylko o roszczenia wynikające z naruszenia dóbr osobistych, które z natury swej mają charakter cywilny i rozpatry- wane są przed sądami powszechnymi w postępowaniu zwykłym23. 20 Por. uchwała SN z 6 lutego 2014 r., II PZP 2/13, www.sn.pl; uchwała SN z 13 sierp- nia 2013 r., III PZP 4/13, www.sn.pl; uchwała SN z 13 sierpnia 2013 r., III PZP 5/2013, www. n.pl; wyrok SN z 16 czerwca 2009 r., I PK 226/08, www.sn.pl. 21 Zgodnie z art. 21 ust. 3 w zw. z art. 12 § 1a pkt 2, art. 16 § 4a pkt 1, art. 18 § 1 pkt 3 ustawy z 18 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 203, poz. 1192) sądem pracy jest wydział sądu re- jonowego, sądu okręgowego, sądu apelacyjnego, do którego właściwości należą sprawy z zakresu prawa pracy lub ubezpieczeń społecznych. 22 Na temat norm określających właściwość rzeczową sądu pracy w sprawach doty- czących roszczeń majątkowych o świadczenia pieniężne wynikających ze stosunku służ- bowego por. także wyrok SA w Gdańsku z 9 lipca 2014 r., III APa 37/13, LEX nr 1504350. 23 Na temat pojęcia sprawy cywilnej: A. Zieliński, [w:] Kodeks postępowania cywil- nego. Komentarz, pod red. A. Zielińskiego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2014, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Wstęp Orzecznictwo TK i sądów administracyjnych, dotyczące funkcjona- riuszy służb zmilitaryzowanych, wskazuje możliwość powstania stosun- ku cywilnoprawnego obok istniejącego stosunku służbowego w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków po stro- nie organów służbowych24. Taka możliwość interpretacji pojawia się również w sądownic- twie powszechnym na gruncie obowiązującej pragmatyki więziennej25. W związku z tym powstaje pytanie, czy roszczenie z zakresu administra- cji służby, regulowane przepisami pragmatyki służbowej, które rozpa- trywane jest według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, ze s. 6: „W sensie materialnoprawnym sprawami cywilnymi są sprawy, w których ochrona prawna jest przewidziana ze względu na stan prawny oraz prawa i obowiązki podmiotów stosunków prawnych o charakterze równorzędnym. Jeżeli źródłem roszczenia jest stosu- nek administracyjnoprawny, to sprawa nie ma charakteru cywilnego według kryterium materialnoprawnego, choć może podlegać rozpoznaniu na podstawie KPC. Przesądzają- cym elementem wskazującym na stosunek administracyjnoprawny jest występowanie organu państwowego lub społecznego wobec innego uczestnika z pozycji wykonywania władzy zwierzchniej w ramach zarządzającej działalności Państwa”. J. Gudowski, [w:] Ko- deks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie rozpoznawcze, pod red. T. Ere- cińskiego, LexisNexis, Warszawa 2012, s. 21–25; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Mi- siuk-Jodłowska, Postępowanie cywilne, Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 1997, s. 10–11; H. Pietrzykowski, Prawo do sądu (wybrane zagadnienia), „Przegląd Sądowy” 1999, nr 11–12, s. 12–13; Postanowienie SN z 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, LEX nr 34213: „Stosunki z zakresu prawa cywilnego, o których mowa w art. 1 k.p.c., pokry- wają się z pojęciem «stosunków cywilnoprawnych» w rozumieniu art. 1 k.c. Powstanie stosunku cywilnoprawnego zależne jest od istnienia stanu faktycznego, z którym dyspo- zycja normy prawa cywilnego łączy wspomniany skutek. Fakty, z którymi prawo cywilne łączy powstanie stosunku cywilnoprawnego, są zdarzeniami z zakresu prawa cywilnego. Wśród tych zdarzeń wyróżnia się między innymi działania, przez które rozumie się także zaniechania. Działaniem (zaniechaniem) jest zarówno czynność zmierzająca do wywoła- nia skutków cywilnoprawnych (oświadczenie woli), jak i akt administracyjny wywołujący skutki w zakresie prawa cywilnego. Jest nim także czyn niedozwolony”. 24 Uchwała TK z 25 stycznia 1995 r., W. 14/94, Legalis nr 10240; wyrok TK z 10 lip- ca 2000 r., SK 12/99, Legalis nr 48000; uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 5 mar- ca 2001 r., OPS 17/00, Legalis nr 49769; postanowienie NSA z 12 czerwca 2014 r., I OSK 1293/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie NSA z 26 października 2010 r., I OSK 724/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl; J. Trzciński, Orzeczenia interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego, „Państwo i Prawo” 2002, nr 1, s. 3−14. 25 Por. wyrok SA w Łodzi z 31 stycznia 2013 r., III APa 38/12, www.orzeczenia. ms.gov.pl. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 23 względu na szczególne przepisy ustawy o Służbie Więziennej jest sprawą cywilną formalną czy też materialną26. Wprawdzie w orzecznictwie przeważa stanowisko, że roszczenia wy- nikające ze stosunku służbowego wynikającego z ustawy o Służbie Wię- ziennej mają charakter sprawy cywilnej w ujęciu formalnym, to wydaje się, gdy chodzi o sprawy dotyczące roszczeń z tytułu prawa do uposaże- nia i innych świadczeń oraz należności pieniężnych, o odszkodowania za szkody spowodowane wypadkami i chorobami, że sprawy te są z istoty swej sprawami cywilnymi i na mocy przepisów szczególnych rozpatry- wane są przed sądami pracy. We wcześniejszych orzeczeniach SN kontestował możliwość przyjęcia takiej konstrukcji w stosunku do roszczeń wynikających z relacji podpo- rządkowania, w której organ służbowy władczo rozstrzyga o uprawnie- niach i obowiązkach funkcjonariusza służby zmilitaryzowanej27. W później- szym czasie odstąpił od swojego wcześniejszego stanowiska, dopatrując się również podstaw wierzytelności w publicznoprawnym stosunku służ- bowym, do której funkcjonariusz służb mundurowych z tytułu pełnionej 26 K. Piasecki, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–366, tom I, pod red. A. Marciniaka, K. Piaseckiego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2014, s. 30: „Jednakże «sprawą cywilną» z racji swej natury nie przestaje być sprawa, która w fazie poprzedzającej postępowanie jurysdykcyjne przed sądem powszechnym jest przedmio- tem najpierw postępowania administracyjnego, jeżeli stosunek prawny, leżący u pod- staw takiej sprawy, charakteryzuje się równorzędnością stron i ekwiwalentnością świad- czeń”; K. Piasecki, Procedury poprzedzające sądowe postępowanie cywilne, „Palestra” 1985, nr 7–8, s. 22: „Przejście z drogi postępowania administracyjnego na drogę postę- powania cywilnego następuje nie w drodze środków właściwych dla sądowej kontroli decyzji administracyjnej (zaskarżenia, skargi, odwołania), lecz za pomocą uniwersalnego środka procesowego wszczynającego proces cywilny, a mianowicie powództwa. Żąda- nie powództwa nie jest skierowane, przynajmniej w większości rozważanych sytuacji, na skontrolowanie decyzji administracyjnej, lecz żąda się w nim zasądzenia określonego od- szkodowania (świadczenia). Decyzja administracyjna […] jeżeli nie kończy postępowania administracyjnego, traci swój byt procesowy i materialnoprawny, nie wywiera meryto- rycznego wpływu na rozstrzygnięcie sądu”. 27 Por. wyrok SN z 5 września 1991 r., I PRN 39/91, Legalis nr 36948; uchwała SN z 18 grudnia 1992 r., III AZP 27/92, Legalis nr 27918; uchwała SN z 26 maja 1995 r., I PZP 13/95, Legalis nr 29325. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Wstęp służby nabywa prawa wobec Skarbu Państwa reprezentowanego przez właściwego przełożonego28. Skoro źródłem zobowiązania może być jakiekolwiek zdarzenie, z którym ustawa wiąże powstanie stosunku zobowiązaniowego, to ta- kimi zdarzeniami w interesującym nas obszarze są: zawiązanie, zmiana i rozwiązanie stosunku służbowego. W szczególności przez akt miano- wania na stanowisko służbowe dotychczasowego kandydata spełniają- cego warunki przyjęcia do służby wraz ze złożonym ślubowaniem (art. 40–41 u.s.w.) nawiązuje się stosunek służbowy, z którego z mocy prawa powstaje po stronie funkcjonariusza SW prawo otrzymania uposażenia, a po stronie Skarbu Państwa obowiązek wypłaty uposażenia bezpośred- nio do jego rąk (art. 56 ust. 2 w zw. z art. 62 ust. 1 u.s.w.). Zasadnicza trudność, jaka pojawia się w określeniu wierzytelności funkcjonariuszy SW, dotyczy momentu powstania zobowiązania w przy- padku żądań realizowanych na wniosek. Uprawnienia przewidziane w pragmatyce służbowej, odpowiadające materialnym roszczeniom cy- wilnoprawnym, wymagają dla swej realizacji przeprowadzenia jednoin- stancyjnego pisemnego postępowania w ramach istniejącego stosunku służbowego. W przypadku gdy organ służbowy odmawia wykonania świadczenia bądź gdy nie zajmuje w ogóle stanowiska w przedmiocie żądań funk- cjonariuszy SW, powstaje możliwość wystąpienia o ochronę roszczeń cywilnoprawnych do sądu powszechnego. Przepisy ustawy o Służbie Więziennej nie uzależniają jednak drogi sądowej w dochodzeniu rosz- czenia od upływu określonego czasu bezczynności organu czy wydania rozstrzygnięcia przez organ SW29. O ile niewykonywanie (lub nienależyte wykonywanie) ustawowych obowiązków organów służbowych, podejmowanych z urzędu, prowadzi bezpośrednio do odpowiedzialności cywilnoprawnej Skarbu Państwa, o tyle przy uprawnieniach wynikających ze stosunku służbowego, speł- niających wymogi ustawowe, realizowanych na żądanie funkcjonariusza 28 Uchwała składu siedmiu sędziów SN z 26 stycznia 2006 r., III PZP 1/05, www.sn.pl; uchwała SN z 29 listopada 2007 r., III CZP 106/07, www.sn.pl; wyrok NSA z 18 sierpnia 2010 r., I OSK 320/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl. 29 Por. wyrok SO w Szczecinie z 8 listopada 2013 r., VI Pa 110/12, www.orzeczenia. ms.gov.pl. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 25 SW, do czasu, gdy funkcjonariusz SW nie wystąpi ze stosownym wnios- kiem, nie aktualizuje się obowiązek świadczenia po stronie organu SW reprezentującego Skarb Państwa. Innymi słowy, obowiązek wprawdzie istnieje, ale ma charakter po- tencjalny, i roszczenie o jego spełnienie nie jest jeszcze wymagalne. Roszczenie staje się wymagalne po przeprowadzeniu czynności konwen- cjonalnej, jaką jest złożenie wniosku przez funkcjonariusza SW. Pojęcie roszczenia materialnego w ogólnej teorii prawa oznacza skonkretyzowane uprawnienie, polegające na możliwości żądania okreś- lonego zachowania od oznaczonego podmiotu, który zobowiązany jest zachować się w sposób przewidziany przepisami prawa30. Kategoria rosz- czeń najszerzej analizowana jest w nauce prawa cywilnego, ale znajduje też swoje odniesienie w orzecznictwie i w doktrynie prawa publicznego, w tym administracyjnego31. Przedmiotem sporu jest, czy uprawnienie32 należy traktować zamiennie z prawem podmiotowym (także prawem podmiotowym publicznym), czy też wyróżniać je jako jego emanację33. Na gruncie przepisów ustawy o Służbie Więziennej przez wyodręb- nienie prawa podmiotowego funkcjonariusza SW rozumiemy ogół po- tencjalnych uprawnień związanych z powstaniem, zmianą i zakończe- niem stosunku służbowego, sposób ich urzeczywistnienia oraz ochrony prawnej. Z zakresu tego należy wyłączyć sprawy podległości służbowej (art. 219 ust. 1 u.s.w.), w których obowiązkom funkcjonariuszy prze- łożonym nie odpowiadają uprawnienia funkcjonariuszy podległych, a także możliwość zaskarżenia decyzji w takich sprawach, np. przeło- żony ma możliwość delegowania funkcjonariusza SW, jak również sam 30 T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009, s. 70. 31 Por. Z. Niewiadomski, Z. Cieślak, I. Lipowicz, G. Szpor, Prawo administracyjne, LexisNexis, Warszawa 2009, s. 89–90; M. Wierzbowski, J. Jagielski, J. Lang, M. Szubiakow- ski, A. Wiktorowska, Prawo administracyjne, LexisNexis, Warszawa 2008, s. 131; B. Ada- miak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz do art. 28, Legalis/el. 2013. 32 Na temat uprawnień w teorii prawa: Z. Ziembiński, Problemy podstawowe prawo- znawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 352–353; S. Wron- kowska, Analiza pojęcia prawa podmiotowego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1973, s. 50–51. 33 J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Na- ukowe, Warszawa 1994, s. 232–233. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność Skarbu Państwa związana z działalnością Służby Więziennej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: