Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00385 009701 7505096 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność administracyjnoprawna w ochronie środowiska - ebook/pdf
Odpowiedzialność administracyjnoprawna w ochronie środowiska - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 212
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1919-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Regulacje prawne związane z ochroną środowiska zostały w ciągu ostatnich lat w bardzo istotny sposób przebudowane, co wynikało przede wszystkim z konieczności dostosowania polskiego prawa wewnętrznego do wymagań prawa wspólnotowego. Proces dostosowania trwa w dalszym ciągu, wchodzą bowiem w życie nowe wymagania. Jednym z najnowszych przykładów są przepisy o odpowiedzialności za szkody w środowisku.

Wprowadzane zmiany nałożyły na przedsiębiorców i inne podmioty korzystające ze środowiska nowe obowiązki, które muszą być wykonywane, i których wykonanie powinno być egzekwowane. Skonstruowano wobec tego szereg instrumentów prawnych służących egzekwowaniu odpowiedzialności z tego tytułu, główną rolę przyznając instrumentom o charakterze administracyjnoprawnym, z których korzystać powinny właściwe organy administracji.

Przykładem regulacji o charakterze prawnoadministracyjnym, stosunkowo niedawno wprowadzonych do polskiego porządku prawnego, są przepisy o odpowiedzialnościza szkody w środowisku (ustawa z 13 kwietnia 2007 r. transponująca do polskiego prawa wewnętrznego wymagania wynikające z dyrektywy nr 2004/35/WE z kwietnia 2004 r.). Analiza konstrukcji prawnych i obowiązków wprowadzonych ustawą jest zasadniczą częścią opracowania, uzupełnioną rozważaniami dotyczącymi innych instytucji odpowiedzialności administracyjnoprawnej z tytułu nieprzestrzegania wymagań ochrony środowiska.

Opracowanie nie ma charakteru klasycznego komentarza do poszczególnych przepisów określonych aktów prawnych, jest bardziej ich omówieniem i prawniczą analizą, niemniej dla wygody czytelnika uzupełniono te rozważania o teksty badanych i omawianych przepisów.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Odpowiedzialnoœæ administracyjnoprawna w ochronie œrodowiska (cid:0)1(cid:0)0(cid:0)0 (cid:0)9(cid:0)5 (cid:0)7(cid:0)5 (cid:0)2(cid:0)5 (cid:0)5 (cid:0)0 (cid:0)1(cid:0)0(cid:0)0 (cid:0)9(cid:0)5 (cid:0)7(cid:0)5 (cid:0)2(cid:0)5 (cid:0)5 (cid:0)0 Odpowiedzialnoœæ administracyjnoprawna w ochronie œrodowiska Odpowiedzialnoœæ za szkody w œrodowisku i inne instrumenty odpowiedzialnoœci administracyjnoprawnej Marek Górski Marek Górski Warszawa 2008 (cid:0)1(cid:0)0(cid:0)0 (cid:0)9(cid:0)5 (cid:0)7(cid:0)5 (cid:0)2(cid:0)5 (cid:0)5 (cid:0)0 Wydawca: Anna Berska Redakcja: Izabela Ratusińska Układ typograficzny: Marta Baranowska Skład i łamanie: Andrzej Gudowski © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2008 ISBN 978-83-7601-175-2 2. wydanie Wydanie pierwsze pod tytułem Odpowiedzialność administracyjno-prawna w ochronie środowiska - zagadnienia podstawowe opublikowane zostało przez FUTURA Grzegorz Łuczak na zlecenie Polskiego Zrzeszenia Inżynierów i Techników Sanitarnych Oddział Wielkopolski, Poznań 2007 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl (cid:0)1(cid:0)0(cid:0)0 (cid:0)9(cid:0)5 (cid:0)7(cid:0)5 (cid:0)2(cid:0)5 (cid:0)5 (cid:0)0 5 9 11 11 14 17 22 22 23 26 26 27 32 33 34 34 36 40 42 45 45 46 47 50 Spis treści Wstęp——— Rozdział I Ogólne założenia systemu odpowiedzialności prawnej w ochronie środowiska——— 1.1. Pojęcie „odpowiedzialności prawnej” i jej typy——— 1.2. Odpowiedzialność cywilnoprawna w ochronie środowiska——— 1.3. Odpowiedzialność karna w ochronie środowiska——— Rozdział II Administracyjnoprawna odpowiedzialność za szkody w środowisku——— 2.1. Odpowiedzialność za szkody w środowisku w przepisach prawa wspólnotowego——— 2.2. Transpozycja postanowień dyrektywy 2004/35/WE do polskiego prawa wewnętrznego——— 2.3. Pojęcie „szkody w środowisku”——— 2.3.1. Szkoda w środowisku——— 2.3.2. Szkoda w gatunkach i siedliskach chronionych——— 2.3.3. Szkoda w wodach i powierzchni ziemi——— 2.3.4. Bezpośrednie zagrożenie szkodą——— 2.4. Podmiotowy zakres obowiązywania ustawy——— 2.4.1. Podmiot korzystający ze środowiska——— 2.4.2. Działalność stwarzająca ryzyko szkody——— 2.4.3. Odpowiedzialność za szkodę zawinioną——— 2.5. Wyłączenia spod obowiązywania przepisów ustawy o szkodach——— 2.6. Właściwość organów w sprawach związanych ze szkodami w środowisku——— 2.6.1. Kompetencje o charakterze ogólnym——— 2.6.2. Kompetencje związane z ewidencjonowaniem szkód i informacji o szkodach——— 2.7. Zgłaszanie szkód w środowisku——— 2.8. Obowiązek prowadzenia działań zapobiegawczych i naprawczych——— 6 spis treści 2.8.1. Charakter prawny obowiązku——— 2.8.2. Działania zapobiegawcze——— 2.8.3. Zgłoszenie o szkodzie——— 2.8.4. Działania naprawcze——— 2.8.5. Uzgodnienie zakresu działań naprawczych——— 2.9. Nadzór nad prowadzeniem działań zapobiegawczych i naprawczych——— 2.9.1. Zakres podmiotowy i przedmiotowy nadzoru——— 2.9.2. Decyzje zobowiązujące——— 2.9.3. Przejęcie obowiązku prowadzenia działań zapobiegawczych lub naprawczych przez organ——— 2.9.4. Obowiązek prowadzenia pomiarów lub monitoringu——— 2.10. Prowadzenie działań zapobiegawczych lub naprawczych na cudzym gruncie——— 2.11. Koszty prowadzenia działań zapobiegawczych i naprawczych——— 2.11.1. Ustalanie zakresu kosztów i ich egzekwowanie——— 2.11.2. Obowiązek ustanowienia zabezpieczenia roszczeń z tytułu szkód w środowisku——— 2.12. Postępowanie w wypadku szkód transgranicznych——— 2.13. Odpowiedzialność karna z tytułu naruszania przepisów ustawy——— Rozdział III Inne instrumenty odpowiedzialności administracyjnoprawnej——— 3.1. Sankcyjne decyzje zobowiązujące——— 3.1.1. Decyzje z ustawy p.o.ś. adresowane do podmiotów korzystających ze środowiska——— 3.1.2. Decyzje z ustawy p.o.ś. adresowane do osób fizycznych——— 3.1.3. Decyzje zobowiązujące wydawane na podstawie ustawy o odpadach——— 3.1.4. Decyzje zobowiązujące wydawane na podstawie przepisów o ochronie zwierząt——— 3.2. Wygaśnięcie, cofnięcie lub ograniczenie pozwolenia lub zezwolenia——— 3.2.1. Decyzje związane z pozwoleniami emisyjnymi——— 3.2.2. Decyzje związane z gospodarowaniem odpadami——— 3.2.3. Decyzje związane z prowadzeniem działalności geologicznej lub górniczej——— 3.2.4. Decyzje związane z pozwoleniami wodnoprawnymi——— 3.2.5. Decyzje związane z przepisami o ochronie biosfery——— 3.3. Sankcyjne decyzje wstrzymujące——— 3.3.1. Zakres stosowania i rodzaje——— 3.3.2. Wstrzymanie działalności w przepisach ustawy p.o.ś.——— 3.3.3. Wstrzymanie użytkowania instalacji na podstawie ustawy p.o.ś.——— 3.3.4. Fakultatywne wstrzymanie eksploatacji instalacji na podstawie przepisów Prawa ochrony środowiska ——— 3.3.5. Wstrzymanie działalności w oparciu o przepisy ustawy o odpadach z 2001 r.——— 3.3.6. Wstrzymanie ruchu zakładu górniczego——— 50 52 53 53 55 57 57 58 59 60 61 63 63 65 66 67 68 68 69 71 73 74 75 75 77 79 79 82 83 83 85 88 92 95 97 spis treści 7 3.3.7. Wstrzymanie działalności na podstawie przepisów o doświadczeniach na zwierzętach——— 3.4. Administracyjne sankcje finansowe za naruszanie zasad korzystania z zasobów środowiska——— 3.4.1. Ogólne założenia systemu sankcji finansowych; odraczanie i umarzanie kar i opłat——— 3.4.2. Opłaty podwyższone——— 3.4.3. Administracyjne kary pieniężne——— 3.4.4. Opłata produktowa——— Rozdział IV Główne akty prawne powoływane w opracowaniu——— Dyrektywa 2004/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu——— Załącznik I——— Załącznik II——— Załącznik III——— Załącznik IV——— Załącznik V——— Załącznik VI——— Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie——— Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (wybrane przepisy)——— Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (wybrane przepisy)——— Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (wybrane przepisy) ——— 98 98 98 101 103 111 113 115 133 134 138 140 141 141 143 160 189 208 8 9 Wstęp Przepisy o ochronie środowiska zostały w ciągu ostatnich lat w bardzo istotny sposób przebudowane, co wiązało się przede wszystkim z koniecznością dostosowania polskie- go prawa wewnętrznego do wymagań prawa wspólnotowego. Zmiany te nałożyły i na- kładają na przedsiębiorców i inne podmioty korzystające ze środowiska szereg nowych obowiązków, które muszą być wykonywane i których wykonanie powinno być egzekwo- wane. Skonstruowano także szereg instrumentów prawnych służących egzekwowaniu odpowiedzialności z tego tytułu, a wśród nich główną chyba rolę przyznano instrumen- tom o charakterze administracyjnoprawnym, z których korzystać powinny właściwe or- gany administracji. Kilkuletni okres obowiązywania tych przepisów pokazał jednak, że egzekucja mocno kuleje, co zaczyna być widziane i negatywnie oceniane przez organy Wspólnot Europejskich. Przypuszczać więc można, że sytuacja w tym zakresie będzie się zmieniała, problem egzekucji obowiązków związanych z ochroną środowiska będzie zy- skiwał na znaczeniu, wobec czego i znajomość odpowiednich przepisów powinna stać się bardziej przydatna. Zagadnienia te w sposób ogólny omawia rozdział 1, a bardziej szcze- gółowo, w odniesieniu do instrumentów odpowiedzialności administracyjnej, pozostałe części opracowania. Kłopoty z egzekucją prawa ochrony środowiska mają szerszy charakter także ze wzglę- du na stwierdzane braki w narzędziach prawnych. Stwierdza się, że podstawowa w tym zakresie zasada ogólna współczesnego prawa środowiskowego, czyli zasada „zanieczysz- czający płaci” pozostaje w sporej mierze na papierze, należy więc wzmóc działania służące jej przestrzeganiu. Podkreślano to w preambule do jednego z nowych i najważniejszych aktów prawnych Unii dotyczących zapobiegania i naprawiania szkód w środowisku, czyli dyrektywy nr 2004/35/WE z kwietnia 2004 r., transponowanej do prawa polskiego usta- wą z dnia 13 kwietnia 2007 r. Oba akty wprowadzają szereg nowych zasad i instrumentów odpowiedzialności prawnej związanej z realizacją obowiązku ochrony środowiska, warto je więc poddać nieco bliższej analizie. Poświęcony tym zagadnieniom jest rozdział 2 opra- cowania. Opracowanie uwzględnia stan prawny na początek września 2008 r. Przypomnieć więc w tym momencie trzeba, że na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o zmia- nie niektórych ustaw w związku ze zmianami w podziale zadań i kompetencji administra- cji terenowej (Dz. U. Nr 175, poz. 1462 z późn. zm.) większość kompetencji decyzyjnych w sprawach związanych z ochroną środowiska, o charakterze reglamentacyjno-zobowią- 10 wprowadzenie zującym, przewidzianych wcześniej obowiązującymi przepisami dla wojewody przeszła na rzecz marszałka województwa, ewentualnie sejmiku wojewódzkiego (nie dotyczy to jednak kompetencji związanych z nadzorem nad przepisami ustawy o zapobieganiu szko- dom w środowisku i ich naprawie). Jak się bowiem wydaje, aktualne tendencje zmierzają do pozostawienia wojewodom tylko kompetencji nadzorczych, chociaż nie zawsze w peł- ni konsekwentnie. Głównym organem kontrolno-nadzorczym pozostaje Inspekcja Ochro- ny Środowiska, na szczeblu wojewódzkim działająca w systemie organów administracji zespolonej, a więc funkcjonujących pod zwierzchnictwem wojewody. W konsekwencji zarysowuje się nowy schemat podziału kompetencji – uprawnienia do podejmowania roz- strzygnięć związanych z korzystaniem ze środowiska i jego ochroną spoczywają w rękach starostów i marszałków, uprawnienia kontrolno-nadzorcze w gestii wojewodów i woje- wódzkich inspektorów ochrony środowiska. 11 Rozdział I Ogólne założenia systemu odpowiedzialności prawnej w ochronie środowiska 1.1. Pojęcie „odpowiedzialności prawnej” i jej typy Pojęcie „odpowiedzialność” nie jest wyłącznie kategorią prawną, o odpowie- dzialności można dyskutować także na gruncie filozofii, etyki, psychologii itd. Z reguły jednak odpowiedzialność jest wiązana z wykonywaniem określonego obowiązku i jest rozumiana jako rozliczenie z wykonania tego obowiązku. Poję- cie obowiązku jest wówczas opisywane szeroko – jest to nie tylko nakaz określo- nego aktywnego zachowania się w oznaczonych sytuacjach (czyli działania), ale także nakaz powstrzymania się od działania (czyli zaniechania), jeżeli działanie byłoby oceniane ujemnie. Ustalenie obowiązku nie musi być dokonane w sposób wyraźny, w formie zapisanej normy zachowania się, może to być także norma o charakterze zwyczajowym, wynikająca z ogólnych zasad etyki czy moralności. W ten sposób odpowiedzialność jest ogólnie definiowana jako konieczność zda- nia sprawy z wykonania określonego obowiązku obciążającego dany podmiot. „Zdanie sprawy z wykonania obowiązku” to ocena tego, co się zrobiło bądź nie, ale również poniesienie ewentualnych konsekwencji (sankcji) z tytułu niewłaści- wego wykonania tegoż obowiązku. Odpowiedzialność prawna natomiast to taka odpowiedzialność, która jest op- arta na normach prawnych – norma prawna określa obowiązek i sposób rozli- czenia z jego wykonania. Odpowiedzialność jest konsekwencją naruszenia pra- wa. W klasycznym już ujęciu W. Langa odpowiedzialność to ponoszenie przez dany podmiot przewidzianych prawem negatywnych konsekwencji za zdarzenia lub stany rzeczy podlegające ujemnej kwalifikacji normatywnej, przypisywalne prawnie temuż podmiotowi w określonym porządku prawnym1. Odpowiedzialność prawną, biorąc pod uwagę charakter normy prawnej, na któ- rej jest oparta, można podzielić na odpowiedzialność cywilną, karną, pracow- 1 W. Lang, Struktura odpowiedzialności prawnej, Zeszyty Naukowe UMK, z. 31 – Prawo VIII, Toruń 1968, s.12. 12 rozdział I niczą i administracyjną. Można także wprowadzić podział jeszcze ogólniejszy, wyodrębniając odpowiedzialność opartą na normach prawa wewnętrznego, oraz odpowiedzialność opartą na normach prawa międzynarodowego. Ta ostatnia najczęściej jest adresowana do państw i oparta na normach prawa międzyna- rodowego publicznego, obejmuje wówczas zagadnienia odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez dane państwo bądź podlegające mu podmioty, poza granicami danego państwa. W odpowiedzialności prawnej spore znaczenie ma także podział zwracający uwagę na jej funkcje, wyróżniający wówczas trzy główne typy – odpowiedzial- ność karną, odpowiedzialność odszkodowawczą i odpowiedzialność służbową. Odpowiedzialność karna pełni głównie funkcję represyjną, w klasycznym ujęciu prawa karnego wymaga wykazania winy sprawcy, do niedawna była to tylko odpowiedzialność osób fizycznych – co zmienia ustawa z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 z późn. zm.). W szerokim znaczeniu do odpowiedzialności karnej można zaliczyć także kary o charakterze administracyjnym, nakładane przez organy administracji publicz- nej, tu już bez obowiązku wykazywania winy i adresowane nie tylko do osób fi- zycznych. Odpowiedzialność karna spełnia funkcje prewencji szczególnej i ogól- nej, przy karach pieniężnych (zwłaszcza administracyj nych) także w pewnym zakresie funkcję kompensacyjną. Odpowiedzialność odszkodowawcza jest związana z powstaniem szkody mająt- kowej (uszczerbku majątkowego); jej najważniejszym celem jest naprawienie tej szkody, czyli funkcja kompensacyjna. Odpowiedzialność ta pełni jednak również funkcję prewencyjną i częściowo represyjną, oparta jest na normach prawa cywil- nego, w odróżnieniu od odpowiedzialności karnej nie zawsze jest uzależniona od winy sprawcy szkody czy nawet bezprawności jego zachowania się. Oznacza to, że w pewnych sytuacjach przepisy mogą przewidywać obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej zachowaniem z prawnego punktu widzenia legalnym. Od- powiedzialnością odszkodowawczą jest także odpowiedzialność ubezpieczenio- wa, którą ponosi podmiot niebędący bezpośrednim sprawcą szkody (który prze- jął taką odpowiedzialność w drodze umowy ubezpieczenia). Odpowiedzialność służbowa to odpowiedzialność pracownika wobec przełożo- nego za uchybienia związane z naruszeniem obowiązków służbowych, które to obowiązki z reguły określane są w sposób indywidualny. Norma prawna ogólna natomiast tworzy obowiązek wykonywania poleceń służbowych i ustala istnienie odpowiedzialności za niewykonywanie tych poleceń. Typową formą odpowie- dzialności służbowej jest odpowiedzialność dyscyplinarna, w szerokim sensie do takiej odpowiedzialności można także zaliczyć tzw. odpowiedzialność konsty- tucyjną, dotyczącą osób pełniących kierownicze funkcje w najważniejszych or- ganach państwa. Podstawową funkcją odpowiedzialności służbowej jest funkcja prewencji ogólnej, czyli dążenie do zapewnienia wykonywania określonych obo- wiązków mających znaczenie społeczne. Głównym celem odpowiedzialności karnej jest ukaranie sprawcy i funkcja tzw. prewencji szczególnej (wykazanie niewłaściwości postępowania osobie ukara- ogólne założenia systemu odpowiedzialności prawnej w ochronie środowiska 13 nej), także funkcja prewencji ogólnej (wykazanie niewłaściwości postępowania uznanego za naganne również innym osobom, które mogłyby się zachować w ta- ki sposób w przyszłości). Odpowiedzialność karna w ścisłym znaczeniu to od- powiedzialność osób fizycznych egzekwowana przez organ wymiaru sprawied- liwości (sąd), pojawiają się jednak, jak wspomniano, możliwości egzekwowania takiej odpowiedzialności również wobec jednostek organizacyjnych. W szerszym znaczeniu do środków odpowiedzialności karnej zaliczane bywają również kary pieniężne nakładane decyzjami administracyjnymi wydawanymi przez organy administracji, częściej jednak kary te zalicza się raczej do instrumentów odpo- wiedzialności administracyjnej (ze względu na organ tę formę odpowiedzialności egzekwujący). Generalnie można byłoby natomiast stwierdzić, że podstawową funkcją odpowie- dzialności prawnej jest funkcja gwarancyjna, czyli zagwarantowanie wykonania pewnych obowiązków mających na tyle istotne znaczenie, że zostały określone normami prawnymi i normy prawne przewidują sposób ich uregulowania. Odpo- wiedzialność prawna ma więc istotne znaczenie także dla realizacji obowiązków prawnych związanych z ochroną środowiska naturalnego. Nie można jednak było- by stwierdzić, że odpowiedzialność prawna w ochronie środowiska jest nową, od- rębną kategorią odpowiedzialności prawnej. Wynika to przede wszystkim z faktu, że wykonanie różnych obowiązków ochronnych jest w prawie ochrony środowi- ska zabezpieczane różnymi formami odpowiedzialności, nie ustalono natomiast jednolitych zasad tej odpowiedzialności, zaś funkcje gwarancyjne pełnią prak- tycznie wszystkie wspomniane rodzaje odpowiedzialności. Dopiero stosunkowo niedawno pojawiać się zaczęły instytucje prawne o cechach charakterystycznych dla różnych rodzajów odpowiedzialności, konstruowane specjalnie dla gwaran- towania wykonania obowiązków związanych z ochroną środowiska, przy czym najwcześniej były to instytucje związane z odpowiedzialnością administracyjną. Przepisy regulujące treść i stosowanie instytucji odpowiedzialności prawnej związanej z ochroną środowiska są zawarte w wielu ustawach, zarówno bezpo- średnio związanych z ochroną środowiska, jak i mających charakter ogólniejszy. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150, dalej powoływana jako p.o.ś.) zawiera w swojej treści wyodrębniony dział (tytuł VI), w którym znalazły się kwestie dotyczące trzech odrębnych typów odpowiedzialności – cywilnej, karnej, administracyjnej. Przepi- sy te w zasadzie nie mają jednak charakteru kompleksowej regulacji zagadnienia, nie są także przepisami ogólnymi w sensie takim, jak niektóre inne regulacje tej ustawy (może poza niektórymi instrumentami odpowiedzialności administra- cyjnej). W tytule tym zawarto bądź pewne instytucje prawne uzupełniające re- gulacje o charakterze ogólnym, bądź też dość szczegółowe przepisy dotyczące różnych instrumentów odpowiedzialności o charakterze cywilnym, karnym czy administracyj nym, przy czym najszerszy zakres mają te ostatnie. W konsekwencji system przepisów dotyczących odpowiedzialności prawnej związanej z obowiązkami dotyczącymi ochrony środowiska obejmuje: 1) w zakresie odpowiedzialności cywilnej – przede wszystkim przepisy ogólne zawarte w kodeksie cywilnym z 1964 r., w pewnym zakresie modyfikowa- 14 rozdział I ne bądź uzupełniane przepisami tytułu VI ustawy p.o.ś.; uzupełnieniem są przepisy zawarte w niektórych ustawach szczególnych; 2) w zakresie odpowiedzialności karnej – podstawowe typy przestępstw przeciwko środowisku typizowane przepisami kodeksu karnego z 1997 r. (rozdz. XXII), uzupełniane różnymi typami przestępstw związanych z na- ruszaniem postanowień określonych ustaw szczegółowych (np. prawo łowieckie z 1995 r., ustawa o odpadach z 2001 r.) oraz przepisami o odpo- wiedzialności podmiotów zbiorowych, bardzo rozbudowany zestaw typów wykroczeń, polegających na naruszaniu obowiązków ochronnych określa- nych przepisami ustaw związanych z ochroną środowiska i ściganych na podstawie tychże ustaw (np. dział II w tytule VI ustawy p.o.ś.); 3) w zakresie odpowiedzialności administracyjnej – kilka instrumentów o charakte rze ogólnym regulowanych postanowieniami działu III w tytule VI ustawy p.o.ś. oraz szereg instrumentów szczegółowych, związanych z egzekwowaniem konkretnych obowiązków regulowanych przepisami zarówno ustawy – Prawo ochrony środowiska, jak i ustaw szczegółowych, stosowanych na podstawie przepisów tychże ustaw; szczególne i bardzo istotne znaczenie mają od maja 2007 r. przepisy o zapobieganiu i naprawia- niu szkód w środowisku, zawarte w odrębnej ustawie. Opracowanie poświęcone jest przede wszystkim analizie przepisów dotyczą- cych odpowiedzialności o charakterze administracyjnoprawnym, ze szczególnym zwróceniem uwagi na najnowsze przepisy dotyczące odpowiedzial ności z tytułu zapobiegania i naprawiania szkód w środowisku; tylko informacyjny charakter ma krótkie omówienie kwestii związanych z odpowiedzialnością cywilną2 i karną3. 1.2. Odpowiedzialność cywilnoprawna w ochronie środowiska Ustawa – Prawo ochrony środowiska zakłada w art. 322, że do odpowiedzialno- ści za szkody spowodowane oddziaływaniem na środowisko co do zasady stosu- je się przepisy kodeksu cywilnego, jednak w sposób znacznie szerszy niż w po- przedniej ustawie ogólnej4 skonstruowane zostały w ustawie p.o.ś. uzupełniające postanowienia kodeksu przepisy o odpowiedzialności cywilnej, w których prze- de wszystkim uznano konieczność ochrony środowiska jako dobra wspólnego. Dla realizacji tego założenia ustanowione zostało roszczenie o zaprzestanie bez- prawnej działalności powodującej zagrożenie lub naruszenie środowiska (art. 2 Zob. szerzej w szczególności W. Radecki, Odpowiedzialność cywilna w ochronie środowiska. Studium prawnoporównawcze, Wrocław 1987. 3 O podstawowych typach przestępstw przeciw środowisku pisał m.in. W. Radecki, Przestępstwa przeciw środowisku. Rozdz. XXII Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 2001; zob. także ogólne opra- cowanie W. Radeckiego dotyczące przeglądowej analizy funkcji i form odpowiedzialności praw- nej w ochronie środowiska: W. Radecki, Odpowiedzialność prawna w ochronie środowiska, Warszawa 2002. 4 Czyli ustawie z dnia 31 stycznia 1989 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska, tekst jedn. Dz. U. z 1994 r. Nr 49, poz. 196 z późn. zm. ogólne założenia systemu odpowiedzialności prawnej w ochronie środowiska 15 323 p.o.ś.), z którym może wystąpić Skarb Państwa, jednostki samorządu teryto- rialnego, a także organizacja ekologiczna (organizacja społeczna, której podsta- wowym zadaniem statutowym jest ochrona środowiska – art. 3 pkt 16 p.o.ś.). Ochronie środowiska jako dobra wspólnego ma także służyć roszczenie o zwrot nakładów poczynionych w związku z naprawieniem szkody w środowisku przez podmiot, który tej szkody nie wyrządził (art. 326 p.o.ś.). Wysokość takiego rosz- czenia ograniczona została do poniesionych uzasadnionych kosztów przywró- cenia stanu poprzedniego. Przyznano także szczególne uprawnienie organiza- cjom ekologicznym, które mogą występować do sądu z roszczeniem (podstawą jest art. 328 p.o.ś.) o zaprzestanie reklamy lub innego rodzaju promocji towaru lub usługi, jeśli ta reklama lub inny rodzaj promocji sprzeczne są z art. 80 p.o.ś. Zgodnie z tym przepisem reklama lub inny rodzaj promocji towaru lub usługi nie powinny zawierać treści propagujących model konsumpcji sprzeczny z zasadami ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju, a w szczególności wykorzy- stywać obrazu dzikiej przyrody do promowania produktów i usług negatywnie wpływających na środowisko przyrodnicze. Ustawa prawo ochrony środowiska zmodyfikowała w pewnym zakresie kla- syczne instrumenty odpowiedzialności cywilnej, dokonano bowiem poszerzenia odpowiedzialności na zasadach określanych w art. 435 k.c. (odpowiedzialność na zasadzie ryzyka za szkody spowodowane ruchem zakładu lub przedsiębior- stwa funkcjonującego z wykorzystaniem sił przyrody). Zgodnie z odpowiednimi przepisami ustawy zawartymi w art. 324 p.o.ś., jeśli szkodę wyrządził zakład, na terenie którego znajdują się substancje niebezpieczne grożące powstaniem po- ważnej awarii przemysłowej, to zakład ten odpowiada bez względu na to, czy jest wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody. Ustawa potwierdza znaną już od dawna w doktrynie i orzecznictwie zasadę, zgodnie z którą odpowiedzialności za szkody wyrządzone oddziaływaniem na środowisko nie wyłącza okoliczność, że działalność będąca przyczyną powstania szkód jest prowadzona na podstawie decyzji administracyjnej i w jej granicach. Natomiast podstawowe instytucje prawne kodeksu cywilnego, określające odpo- wiedzialność cywilną, pozwalające na dochodzenie roszczenia za szkodę także w dziedzinie ochrony środowiska, zawarte są w prawie rzeczowym i prawie zo- bowiązaniowym. Cywilnoprawne środki ochrony środowiska, regulowane prze- pisami kodeksu cywilnego, można podzielić na dwie grupy: 1) środki dające podstawę do roszczenia negatoryjnego, w oparciu o art. 222 § 2 k.c. w związku z art. 144 k.c. oraz na art. 439 k.c. (środki prewencyjne), 2) środki dające podstawę do uzyskania odszkodowania, oparte na art. 435 k.c. i 415 k.c. (środki kompensacyjne). Artykuł 222 k.c. daje podstawę do złożenia skargi negatoryjnej, polegającej na roszczeniu właściciela nieruchomości przeciwko osobie naruszającej własność w inny sposób niż przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rze- czą, przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń. Za po- mocą skargi negatoryjnej można np. domagać się wstrzymania lub ograniczenia emisji gazów lub pyłów, zaprzestania nadmiernego hałasu. Roszczenie oparte na art. 439 k.c. ma charakter wyraźnie prewencyjny, służy zapobieżeniu grożącej 16 rozdział I w sposób bezpośredni szkodzie, może obejmować żądanie odwrócenia grożą- cego niebezpieczeństwa i w razie potrzeby żądanie stosownego zabezpieczenia. Roszczenie w szczególności ma zastosowanie w wypadku zagrożenia związane- go z brakiem należytego nadzoru nad stanem posiadanego przez dany podmiot budynku lub urządzenia, w jego treści może się też znaleźć żądanie ustanowienia zabezpieczenia roszczeń związanych ze ewentualnie powstałą szkodą. Instrumenty odpowiedzialności odszkodowawczej, przydatne dla osiągania ce- lów ochrony środowiska, oparte są w szczególności na art. 435 k.c. (odpowie- dzialność na zasadzie ryzyka) i ogólnym przepisie art. 415 k.c. (odpowiedzial- ność na zasadzie winy). W ochronie środowiska zdecydowanie ważniejsza jest odpowiedzialność z art. 435 k.c., która jest odpowiedzialnością podmiotu pro- wadzącego na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody, dotyczy jednak również przedsiębiorstw lub zakładów wytwarzających lub posługujących się środkami wybuchowymi; zakres stosowa- nia tego przepisu poszerza także wspomniany wyżej art. 324 p.o.ś. (na zakłady zagrażające poważnymi awariami). Przepis art. 435 k.c. stwarza stosunkowo najszersze możliwości dochodzenia odszkodowania, np. w wypadkach szkody wywołanej zanieczyszczeniem po- wietrza albo składowaniem odpadów, gdyż poszkodowany nie jest obciążony obowiązkiem przeprowadzenia dowodu winy sprawcy szkody, należy jednakże wykazać związek przyczynowy pomiędzy szkodą a działaniem danego podmio- tu. Odpowiedzialność realizowana na zasadzie ryzyka oznacza, że sprawca może się zwolnić z odpowiedzialności tylko przy wykazaniu zaistnienia tzw. okolicz- ności egzoneracyjnych (art. 435 § 1 k.c.). Dla porządku warto krótko wskazać na najważniejsze z aktów szczegółowych związanych z ochroną środowiska, w których zawarto przepisy o odpowiedzial- ności cywilnej. I tak ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 z późn. zm.) wprowadza pewne mo- dyfikacje dotyczące zasad odpowiedzialności z tytułu naprawiania tzw. szkód górniczych, dając pierwszeństwo przywróceniu do stanu poprzedniego5. Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019 z późn. zm.) w dziale VIII określa zasady odpowiedzialności za szkody wyrzą- dzone właścicielowi gruntów zalanych podczas powodzi oraz powstałe wskutek zajęcia gruntu w sposób trwały przez wodę, a także za szkody powstałe wsku- tek podejmowania przez upoważnione organy określonych rozstrzygnięć zwią- zanych z korzystaniem z wód bądź związane z prowadzeniem określonych prac. Zasady naprawiania szkód wyrządzonych przez zwierzęta regulują natomiast przepisy ustawy z dnia 13 października 1995 r. – Prawo łowieckie, tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 z późn. zm. (w odniesieniu do szkód wyrządzo- nych przez zwierzęta łowne) oraz ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, Dz. U. Nr 92, poz. 880 z późn. zm. za szkody wyrządzone przez wska- zane gatunki zwierząt dziko żyjących). Prawo łowieckie zawiera także przepisy odnoszące się do naprawiania szkód wyrządzonych podczas polowania. 5 Zob. też A. Lipiński, R. Mikosz, Komentarz do ustawy Prawo geologiczne i górnicze, Warszawa 1996. ogólne założenia systemu odpowiedzialności prawnej w ochronie środowiska 17 1.3. Odpowiedzialność karna w ochronie środowiska Przepisy o odpowiedzialności karnej zawarte w ustawie o ochronie środowiska mają charakter stosunkowo szczegółowy, związane są z sankcjonowaniem nie- dotrzymania szeregu wymagań wynikających z tejże ustawy. Czyny naruszające te wymagania traktowane są z reguły jako wykroczenia. Ustawa nie wprowadza natomiast zmian do ogólnych zasad odpowiedzialności za przestępstwa wobec środowiska, egzekwowanej na podstawie odpowiednich przepi sów kodeksu karnego (rozdz. XXII kodeksu karnego z 1997 r.). Odpowiedzialność karną (za przestępstwa) przewidują też niektóre ustawy szczególne (np. wspomniane już prawo łowieckie z 1995 r.6, tzw. prawo rybackie7, czy przepisy o ochronie zwie- rząt8). Praktycznie natomiast wszystkie ustawy związane z ochroną środowiska przewidują odpowiedzialność wykroczeniową jako typową formę odpowiedzial- ności z tytułu niewypełnienia różnego rodzaju obowiązków administracyjnych przewidywanych tymi ustawami (jak np. uzyskiwanie określonych zgód, prowa- dzenie ewidencji, pomiarów oddziaływań na środowisko itp.). Wśród przestępstw przeciwko środowisku, typizowanych w rozdziale XXII ko- deksu karnego są przestępstwa określone w art. 181–188 k.k., zagrożone głównie karą pozbawienia wolności. Wszystkie te przestępstwa mogą być popełnione za- równo z winy umyślnej, jak i nieumyślnej. Artykuł 182 k.k. reguluje typ przestępstwa nazywany przestępnym zanieczysz- czeniem środowiska. Dobrem chronionym przez dyspozycję art. 182 k.k. jest ży- cie i zdrowie ludzi oraz zasoby świata roślinnego i zwierzęcego, narażane wsku- tek spowodowania zanieczyszczenia, czyli wprowadzenia do wody, powietrza lub ziemi różnego rodzaju substancji w postaci ciał stałych, płynów lub gazów. Zakazaną, czyli bezprawną formą zanieczyszczania wody, powietrza lub ziemi jest takie zanieczyszczenie, które może zagrażać życiu lub zdrowiu wielu osób lub powodować zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach. Przy ocenie bezprawności zachowania się sprawcy decydującym kryterium w rozumieniu przepisu powinno być zagrożenie (zniszczenie) abs- trakcyjno-konkretne, oceniana ma bowiem być potencjalna możliwość wystą- pienia wskazanych skutków. Oznacza to, że należy dokonać oceny możliwości wystąpienia ewentualnych następstw niezależnie od rzeczywiście zaistniałych skutków. Szczególnym rodzajem negatywnego oddziaływania na życie i zdrowie ludzi oraz zasoby świata roślinnego i zwierzęcego są czyny polegające na bezprawnym postępowaniu z odpadami lub substancjami oraz na bezprawnym sprowadzeniu 6 Zob. art. 53 – przestępstwo kłusownictwa. 7 Zob. art. 27a – naruszanie przepisów dotyczących połowu i ochrony ryb. 8 Zob. ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002 z późn. zm.) – zabijanie zwierząt w sposób naruszający przepisy ustawy, znęcanie się nad zwierzętami (art. 35); ustawa z dnia 21 stycznia 2005 r. o doświadczeniach na zwierzętach (Dz. U. Nr 33, poz. 289 z późn. zm.) – czyny naruszające przepisy ustawy związane zwłaszcza z zadawa- niem nadmiernego bólu czy cierpienia zwierzętom, przeprowadzaniem niedozwolonych doświad- czeń (art. 38 i nast.). 18 rozdział I z zagranicy odpadów lub substancji zagrażających środowisku, penalizowane art. 183 § 1 k.k.9. Dyspozycja zawarta w § 1 zakłada obecnie10 sześć rodzajów bez- prawnego działania: 1) składowanie – lokalizowanie odpadów i substancji w miejscach wyznaczo- nych do trwałego ich umieszczania; 2) usuwanie – pozbywanie się odpadów i substancji z miejsc ich powstania11; 3) przetwarzanie – dokonywanie w odniesieniu do odpadów lub substancji czynności zmieniających ich stan fizyczny lub chemiczny czy skład12; 4) poddawanie odzyskowi – używanie odpadów i substancji do celów prze- mysłowych, energetycznych jako surowców wtórnych w całości lub w czę- ści, bezpośrednio lub przez przetworzenie; 5) unieszkodliwianie – poddawanie odpadów lub substancji procesom prze- kształcania biologicznego, fizycznego lub chemicznego w celu doprowadze- nia ich do stanu, który nie stwarza zagrożenia dla życia lub zdrowia ludz- kiego oraz dla środowiska; 6) transportowanie – każde przemieszczenie odpadów lub substancji. Podobnie jak w art. 182 wskazane działania będą przestępstwem w wypadku wykazania ich w taki sposób lub w takich warunkach, że skutkiem mogłoby być spowodowanie zagrożenia dla życia lub zdrowia wielu osób lub spowodowa- nie zniszczenia w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach. Warto podkreślić, że za przestępstwo określone w art. 183 § 1 odpowiada także ten, kto wbrew obowiązkowi dopuszcza do popełnienia czynu określonego w § 1 (tzw. błąd w nadzorze). Z kolei przepis art. 183 § 4 za przestępstwo uznaje sprzeczne z wymaganiami określonymi prawem sprowadzanie z zagranicy odpadów lub ich wywóz za gra- nicę. Przestępstwo to jest już tzw. przestępstwem bezskutkowym, bowiem dla jego popełnienia nie jest konieczne ustalanie chociażby możliwości powstania jakiegokolwiek niebezpieczeństwa. Przepis dotyczy obecnie także nielegalnego eksportu odpadów, który do wejścia w życie ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. o międzynarodowym przemieszczaniu odpadów13 penalizowany był szczegól- nym przepisem art. 19 ustawy z 30 lipca 2004 r. o międzynarodowym obrocie od- padami (Dz. U. Nr 191, poz. 1956). I w tych wypadkach kodeks przewiduje odpowiedzialność z tytułu błędu w nad- zorze (a więc np. zwierzchnika kierowcy przewożącego odpady). Natomiast 9 Przepis został zmieniony na podstawie art. 37 ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. o międzynarodo- wym przemieszczaniu odpadów (Dz. U. Nr 124, poz. 859). 10 Po nowelizacji dokonanej w 2007 r. przez art. 37 ustawy z 29 czerwca 2007 r. o międzynarodowym przemieszczaniu odpadów (Dz. U. Nr 124, poz. 859). 11 To pojęcie użyte w przepisie jest jednak pojęciem pozaprawnym w tym sensie, że przepisy o odpa- 12 Również to pojęcie nie jest definiowane przez przepisy szczegółowe (w szczególności w odniesie- dach go nie znają. niu do odpadów). 13 Ustawa obowiązuje od 12 lipca 2007 r. ogólne założenia systemu odpowiedzialności prawnej w ochronie środowiska 19 podmiot, który bez wymaganego zgłoszenia lub zezwolenia, albo wbrew jego warunkom przywozi z zagranicy lub wywozi za granicę odpady niebezpieczne, podlega na podstawie art. 183 § 5 karze zaostrzonej w porównaniu z innymi prze- stępstwami w tym artykule określonymi, kodeks za to przestępstwo nie przewi- duje natomiast odpowiedzialności za błąd w nadzorze. Charakter uzupełniający wobec art. 182 ma także przestępstwo określone w art. 184 k.k. Tu czynem zabronionym jest przewożenie, gromadzenie, składowanie, porzucenie, pozbawienie właściwego zabezpieczenia materiału jądrowego (ma- teriał zawierający izotopy – nuklidy – rozszczepialne, a w szczególności izotopy uranu, plutonu lub toru w ilości, która nie może być pominięta z punktu widze- nia ewidencji materiałów jądrowych, w tym paliwo jądrowe) albo innego źródła promieniowania jonizującego (źródło promieniotwórcze, urządzenie zawierające takie źródło, urządzenie wytwarzające promieniowanie jonizujące lub urządze- nie emitujące substancje promieniotwórcze). Mamy tutaj również do czynienia z przestępstwem skutkowym, zachowanie sprawcy jest bezprawne wówczas, gdy naruszone zostaną zasady postępowania przewidziane w ustawie prawo atomowe z 2000 r. i wydanych na jej podstawie aktach wykonawczych, w sposób mogący spowodować zagrożenia życia lub zdrowia człowieka lub zniszczenia w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach. Kwalifikowane typy przestępstw określonych w art. 182–184 przewiduje art. 185 k.k. Kwalifikowany charakter polega na stwierdzeniu wystąpienia (a nie tylko ocenie możliwości) określonych wysoce negatywnych skutków czynów zabronio- nych. Te skutki to zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach bądź śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób. Za spowodowanie takich skutków przepis przewiduje zaostrzoną odpowiedzial- ność, kara pozbawienia wolności może tu sięgnąć granicy 12 lat. Kolejnym typem przestępstwa przewidywanym przepisami kodeksu karnego jest tzw. przestępne zaniedbanie w użytkowaniu urządzeń ochronnych, typizo- wane w art. 186. Przedmiotem przestępstwa określonego w § 1 jest zaniechanie, polegające na nieutrzymywaniu w należytym stanie lub nieużywaniu urządzeń ochronnych, takich jak urządzenia zabezpieczające wodę, powietrze lub ziemię przed zanieczyszczeniem oraz urządzenia zabezpieczające przed promieniowa- niem radioaktywnym lub jonizującym. Przestępstwo może popełnić osoba od- powiedzialna za funkcjonowanie tych urządzeń, ma ono charakter przestępstwa bezskutkowego, gdyż nie wymaga ustalenia jakiegokolwiek skutku w postaci zanieczyszczenia, czy też możliwości wystąpienia niebezpieczeństwa tego zanie- czyszczenia. Zbliżony charakter mają przestępstwa określone w art. 186 § 2 k.k., pierwsze z nich polega na oddaniu do użytkowania obiektu budowlanego lub zespołu obiektów niemających wymaganych prawem urządzeń ochronnych. Przestęp- stwo to popełnia osoba odpowiedzialna za wyposażenie obiektu i funkcjonowa- nie urządzeń. Przepis przewiduje również odpowiedzialność osoby, która wbrew obowiązkowi dopuszcza do użytkowania obiekt budowlany lub zespół obiek- tów niemających wymaganych prawem urządzeń, a więc osoby pełniącej funkcje uprawnionego do podjęcia takiej decyzji organu administracji publicznej lub oso- 20 rozdział I by upoważnionej do działania w imieniu takiego organu. Oba typy przestępstw to również przestępstwa formalne (bezskutkowe). Trzecia grupa przestępstw typizowanych przepisami rozdz. XVIII kodeksu karne- go to przestępstwa przeciw przepisom o ochronie przyrody. Te przestępstwa to: 1) spowodowanie zniszczeń w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacz- nych rozmiarach (art. 181 § 1); 2) niszczenie albo uszkadzanie roślin lub zwierząt na terenie objętym ochroną, w sposób powodujący istotną szkodę (art. 181 § 2); 3) niszczenie albo uszkadzanie roślin lub zwierząt pozostających pod ochro- ną gatunkową w sposób powodujący istotną szkodę, niezależnie od miejsca popełnienia czynu (art. 181 § 3); 4) zniszczenie chronionego terenu (obiektu przyrodniczego), poważne uszko- dzenie takiego terenu (obiektu) lub istotne zmniejszenie wartości przyrod- niczej tego terenu (obiektu) – art. 187; 5) sprzeczne z przepisami wznoszenie nowego lub powiększanie istniejącego obiektu budowlanego oraz prowadzenie działalności gospodarczej, która zagraża środowisku, na terenie objętym ochroną ze względów przyrodni- czych lub krajobrazowych albo w otulinie takiego terenu (art. 188). Wciąż jeszcze nowością w odpowiedzialności karnej w ogóle, ale także i w kwe- stiach związanych z ochroną środowiska, jest odpowiedzialność podmiotów zbiorowych wprowadzona ustawą z dnia 28 października 2002 roku o odpowie- dzialności podmiotów zbiorowych (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 z późn. zm.)14. Zgod- nie z ustawą podmiotem zbiorowym jest osoba prawna oraz jednostka organiza- cyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, a także: a) spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednost- ki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, b) spółka kapitałowa w organizacji, c) podmiot w stanie likwidacji, d) przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, e) zagraniczna jednostka organizacyjna. Podmiot zbiorowy odpowiada na zasadach określonych ustawą, jeżeli przyniosło to lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść, chociażby niemajątko- wą, za czyn zabroniony popełniony przez osobę fizyczną: 1) działającą w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w je- go imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy prze- kroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku; 2) dopuszczoną do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedo- pełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w pkt 1; 3) działającą w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby, o której mowa w pkt 1. 14 Ustawa w istotny sposób zmieniona została w 2005 r. w wyniku wykonania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK–A 2004, nr 10, poz. 103.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność administracyjnoprawna w ochronie środowiska
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: