Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00056 005308 14475213 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr - ebook/pdf
Odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 404
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0350-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr to zagadnienie, które – choć wydaje się mało eksponowane, a nawet trudno uchwytne w nauce – ma bardzo duże znaczenie w praktyce. Przykładowo, gdy zostanie spowodowana śmierć osoby fizycznej (np. w wypadku czy katastrofie), to zmarły był poszkodowany w wyniku bezpośredniego naruszenia jego dóbr, natomiast członkowie jego najbliższej rodziny mogą doznać zarówno szkód majątko-wych, jak i niemajątkowych w wyniku pośrednich naruszeń, mimo tego że działanie czynnika sprawczego, który spowodował śmierć osoby fizycznej, nie był skierowany przeciwko nim. Przywołana sytuacja jest jedną z najczęstszych, w których zachodzi konieczność rozstrzygania o roszczeniach odszkodowawczych wynikłych z pośrednich naruszeń dóbr.

Książka jest pierwszym w polskiej doktrynie prawa cywilnego tak szerokim opracowaniem zagadnienia odpowiedzialności cywilnej za pośrednie naruszenia dóbr. Zgodnie z jej główną tezą odpowiedzialność cywilna może powstać bez względu na to, czy do naruszenia dóbr dochodzi w sposób pośredni, czy bezpośredni. Przedmiotem rozważań zawartych w książce jest nie tylko odpowiedzialność odszkodowawcza z tytułu pośrednich naruszeń dóbr, lecz również odpowiedzialność cywilna, której powstanie nie jest uzależnione od istnienia szkody. Publikacja obejmuje bowiem omówienie problematyki odpowiedzialności nieodszkodowawczej z tytułu pośrednich naruszeń praw rzeczowych oraz praw na dobrach niematerialnych.

Autor omawia dotychczasowy dorobek orzecznictwa i nauki prawa cywilnego dotyczący odpowiedzialności cywilnej za pośrednie naruszenia dóbr oraz formułuje własne propozycje interpretacyjne relewantnych przepisów. Istotny wpływ na proponowany przez Autora sposób interpretacji przepisów prawa stanowiących podstawę ustalania odpowiedzialności cywilnej wywiera zasada neminem laedere, której charakter prawny i znaczenie zostały omówione w opracowaniu.

Dr Bogusław Lackoroński jest adiunktem w Zakładzie Prawa i Instytucji Międzynarodo-wych Instytutu Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego oraz wykładowcą na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, autorem wielu publikacji naukowych z zakresu prawa zobo-wiązań, prawa rzeczowego oraz prawa prywatnego międzyczasowego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redaktor prowadzący: Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne: Iwona Długoszewska Redakcja techniczna: Krzysztof Koziarek Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-278-0350-4 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Od Autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ I. Korektura pojęć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1. Pojęcie i rodzaje „naruszenia” dóbr podmiotów prawa cywilnego . . . 31 1.1. Pojęcie naruszenia dóbr podmiotów prawa cywilnego . . . . . . . 31 1.2. Rodzaje naruszeń dóbr podmiotów prawa cywilnego 21 – typologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 1.2.1. Naruszenie jako przesłanka odpowiedzialności cywilnej . . 35 1.2.2. Naruszenia materialne i formalne . . . . . . . . . . . . . . . 36 1.2.3. Naruszenia bezprawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 1.2.4. Naruszenie dóbr za zgodą uprawnionego . . . . . . . . . . 37 1.2.5. Naruszenia bezpośrednie i pośrednie . . . . . . . . . . . . . 38 1.2.5.1. Pośredniość naruszeń dóbr podmiotów prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.5.2. Typy relacji pośrednich między zdarzeniem i naruszeniem dóbr podmiotów prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 41 2. Naruszenie dóbr podmiotów prawa cywilnego a zasada neminem laedere . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2.1. Znaczenie i podstawy zasady neminem laedere . . . . . . . . . . . 46 2.2. Zasada neminem laedere jako źródło stosunku prawnego . . . . . 52 2.3. Charakter prawny zasady neminem laedere . . . . . . . . . . . . . 55 3. Pojęcie „prawnie chronionych dóbr” podmiotów prawa cywilnego . . 59 4. Pojęcie i rodzaje odpowiedzialności prawnej . . . . . . . . . . . . . . . 62 4.1. Pojęcie odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 4.2. Odpowiedzialność publicznoprawna i prywatnoprawna . . . . . . 62 4.3. Powstanie odpowiedzialności cywilnej . . . . . . . . . . . . . . . . 65 4.4. Odpowiedzialność cywilna jako treść stosunku prawnego . . . . . 67 5 ROZDZIAŁ II. Odpowiedzialność odszkodowawcza ex delicto za pośrednie naruszenia dóbr w prawie wybranych państw obcych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 2. Odpowiedzialność odszkodowawcza ex delicto w prawie francuskim – ogólna charakterystyka oraz odpowiedzialność za pośrednie naruszenia dóbr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 2.2. Ogólna charakterystyka odpowiedzialności ex delicto w prawie francuskim – przesłanki odpowiedzialności (art. 1382 k.c.f.) . . . 75 2.3. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia dóbr w prawie francuskim na tle generalnej formuły deliktu (art. 1382 k.c.f.) . . 78 3. Odpowiedzialność odszkodowawcza ex delicto za pośrednie naruszenia dóbr w prawie angielskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 4. Odpowiedzialność odszkodowawcza ex delicto za pośrednie naruszenia dóbr w prawie niemieckim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Odpowiedzialność odszkodowawcza ex delicto za pośrednie 85 naruszenia dóbr w świet le Principles of European Tort Law (PETL) oraz w świet le Principles of European Law – Non-Contractual Liability Arising out of Damage Caused to Another – PEL Liab. Dam. (Zasady Zespołu Christiana von Bara) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 6. Podsumowanie ROZDZIAŁ III. Odpowiedzialność odszkodowawcza ex delicto za pośrednie naruszenia dóbr w prawie polskim . . . 95 1. Odpowiedzialność odszkodowawcza za pośrednie naruszenia dóbr a granice odpowiedzialności odszkodowawczej . . . . . . . . . . . . . 101 2. Przedmiotowe i podmiotowe granice odpowiedzialności odszkodowawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 2.1. Przedmiotowe granice odpowiedzialności odszkodowawczej . . . 102 2.2. Podmiotowe granice odpowiedzialności odszkodowawczej . . . . 107 2.2.1. Zasada odpowiedzialności wyłącznie wobec bezpośrednio poszkodowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 2.2.1.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 2.2.1.2. Art. 446 k.c. a zasada odpowiedzialności wobec bezpośrednio poszkodowanych . . . . . . . 111 2.2.1.3. Art. 422 k.c. a zasada odpowiedzialności wobec bezpośrednio poszkodowanych . . . . . . . 125 2.2.1.4. Art. 4497 k.c. a zasada odpowiedzialności wobec bezpośrednio poszkodowanych . . . . . . . 130 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl 2.2.1.5. Regulacja spó łek hand lowych a zasada odpowiedzialności wobec bezpośrednio poszkodowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 2.2.1.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 146 2.2.2. Koncepcja „bezprawności względnej” . . . . . . . . . . . . . 2.2.3. Pojęcie „szkody” i „poszkodowanego” a odpowiedzialność cywilna za szkody wynikłe z pośrednich naruszeń . . . . . 159 2.2.4. Umowa jako źródło podmiotowych ograniczeń odpowiedzialności odszkodowawczej . . . . . . . . . . . . . 166 2.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 3. Odpowiedzialność cywilna za szkody majątkowe wynikłe z pośrednich naruszeń dóbr na tle poszczególnych zasad odpowiedzialności odszkodowawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 3.1. Odpowiedzialność na zasadzie winy . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 3.1.1. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia a zdarzenie wyrządzające szkodę w ramach zasady winy . . . . . . . . 174 178 3.1.2. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia a wina . . . . . 3.1.2.1. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia a obiektywny element winy . . . . . . . . . . . . . 181 3.1.2.2. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia a subiektywny element winy . . . . . . . . . . . . . 3.1.3. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia na zasadzie winy a związek przyczynowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia na zasadzie winy a znaczenie normatywne słowa „drugiemu” . . . . . . 3.1.5. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia na zasadzie 183 186 194 winy a ograniczenia odpowiedzialności wynikające z art. 441 § 3, art. 427, art. 429 k.c. i art. 431 § 1 k.c. . . . 197 3.1.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 3.2. Odpowiedzialność na zasadzie bezprawności . . . . . . . . . . . . 201 201 3.2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia a szczególny charakter zdarzeń wyrządzających szkodę w ramach zasady bezprawności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 3.2.3. Odpowiedzialność za pośrednie naruszenia a szczególny charakter podmiotów odpowiedzialnych na zasadzie bezprawności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 3.2.4. Regulacje procesowe a sytuacja prawna poszkodowanych w wyniku pośrednich naruszeń dóbr spowodowanych przez niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 3.2.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 7 Spis treści 3.3. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . 234 234 3.3.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Odpowiedzialności za szkody wynikłe z pośrednich naruszeń a charakter zdarzeń sprawczych w ramach zasady ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 3.3.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 3.4. Odpowiedzialność na zasadzie słuszności . . . . . . . . . . . . . . 241 3.5. Odpowiedzialność na zasadzie repartycyjno- -gwarancyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 4. Odpowiedzialność odszkodowawcza za szkody niemajątkowe wynikłe z pośrednich naruszeń (art. 448 k.c., art. 446 § 4 k.c.) . . . . 252 4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 4.2. Odpowiedzialność za szkody niemajątkowe wynikłe z pośredniego naruszenia dobra poprzez spowodowanie śmierci najbliższego członka rodziny (art. 446 § 4 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 4.3. Odpowiedzialność za szkodę niemajątkową wynikłą z pośredniego naruszenia życia prywatnego (art. 448 k.c.) . . . . 264 4.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 5. Zachowanie osoby trzeciej a sytuacja poszkodowanego w wyniku pośredniego naruszenia jego dóbr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 5.1. Zachowanie osoby trzeciej jako przyczynienie się do powstania lub zwiększenia szkody wynikającej z pośredniego naruszenia dobra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 5.2. Zgoda osoby trzeciej jako okoliczność wyłączająca bezprawność pośredniego naruszenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 6. Podsumowanie ROZDZIAŁ IV. Odpowiedzialność cywilna ex contractu za pośrednie naruszenia dóbr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 2. Odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr podlegających ochronie wynikającej z zobowiązania . . . . . . . . . . 288 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 3. Podsumowanie ROZDZIAŁ V. Pozakontraktowe, nieodszkodowawcze podtypy odpowiedzialności cywilnej za pośrednie naruszenia dóbr podmiotów prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia praw rzeczowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 2.2. Roszczenie windykacyjne oraz roszczenia uzupełniające z tytułu pośredniego naruszenia włas ności . . . . . . . . . . . . . 298 8 295 295 Spis treściwww.lexisnexis.pl 2.3. Roszczenie negatoryjne z tytułu pośredniego naruszenia włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 2.3.1. Roszczenie negatoryjne z tytułu pośredniego naruszenia włas ności niezwiązanego z wykonywaniem włas ności przez naruszającego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 2.3.2. Roszczenie negatoryjne z tytułu pośredniego naruszenia włas ności dokonanego przy wykonywaniu włas ności przez naruszającego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 2.4. Ochrona hipoteki przed pośrednimi naruszeniami . . . . . . . . . 319 2.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 3. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr osobistych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 4. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia praw włas ności intelektualnej . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Uwagi wprowadzające 4.2. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna z tytułu 327 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 pośrednich naruszeń dóbr podlegających autorskiemu systemowi ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 4.3. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna z tytułu pośrednich naruszeń dóbr podlegających systemowi ochrony patentowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 4.3.1. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna z tytułu pośrednich naruszeń patentu . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 4.3.2. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna z tytułu pośrednich naruszeń prawa ochronnego na znak towarowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 4.4. Nieodszkodowawcza odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr wynikłe z czynów nieuczciwej konkurencji . . . 364 5. Roszczenia prewencyjne z tytułu zagrożenia pośrednimi naruszeniami dóbr podmiotów prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . 371 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 6. Podsumowanie Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 Wykaz orzeczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404 Spis treści Wykaz skrótów Źródła prawa ABGB BGB k.c. k.c.f. k.p.a. k.p.c. k.p.k. k.s.h. k.z. pr. aut. p.w.p. u.k.w.h. u.p.p.s.a. u.z.n.k. – kodeks cywilny austriacki (Allgemeines Bürgerliches Geset- zbuch z 1811 r.) – kodeks cywilny niemiecki (Bürgerliches Gesetzbuch z 1896 r.) – ustawa z 23 kwiet nia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – kodeks cywilny francuski z 1804 r. – ustawa z  14  czerw ca 1960  r. – Kodeks postępowania admini- stracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.) – ustawa z  17  lis topada 1964  r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z  6  czerw ca 1997  r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – ustawa z  15  wrześ nia 2000  r. – Kodek spó łek hand lowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) – rozporządzenie Prezydenta RP z 27 października 1933 r. – Ko- deks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598) – ustawa z  4  lutego 1994  r. o  prawie autorskim i  prawach po- krewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.) – ustawa z 30 czerw ca 2000 r. – Prawo włas ności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.) – ustawa z  6  lipca 1982  r. o  księgach wieczystych i  hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm.) – ustawa z 30 sierp nia 2002 r. o postępowaniu przed sądami ad- ministracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – ustawa z 16 kwiet nia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konku- rencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.) Czasopisma OSNAPiUS OSNC OSNCK – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Admi- nistracyjna, Pracy, Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Izby Cywilnej Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Izba Karna 11 Wykaz skrótów OSNCP OSNKW OSNP – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i  Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Izba Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Zbiór Urzędowy – Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej OSP OSPiKA OTK OTK-ZU Zb. OSNC Organy orzekające NSA SA SN SO TK TSUE – Naczelny Sąd Administracyjny – Sąd Apelacyjny – Sąd Najwyższy – Sąd Okręgowy – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Piśmiennictwo Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II. Zobowiązania Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Spadki Kodeks cywilny z komenta­ rzem. Tom I Kodeks postępowania admi­ nistracyjnego. Komentarz Komentarz do artyku­ łów 1–44910 Komentarz do artykułów 450–1088 Komentarz. Księga trzecia. Tom 1 Komentarz. Księga trzecia. Tom 2 Komentarz. Tom 2. System, Tom I, 1974 12 –  Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II.  Zobowiązania, red. K. Osajda, Warszawa 2013 –  Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III.  Spadki, red. K. Osajda, Warszawa 2013 –  Kodeks cywilny z komentarzem. Tom I, red. J. Winiarz, Warszawa 1989 –  Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, B. Adamiak, J. Borkowski, Warszawa 2012 –  Kodeks cywilny. Tom I.  Komentarz do artykułów 1–44910, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2011 –  Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz do artykułów 450– 1088, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2011 –  Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zo­ bowiązania. Tom 1, G. Bieniek et al., Warszawa 2011 –  Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zo­ bowiązania. Tom 2, G. Bieniek et al., Warszawa 2011 –  Kodeks cywilny. Komentarz. Tom 2., red.  J.  Ignato- wicz, Warszawa 1972 –  System prawa cywilnego. Tom I. Część ogólna, red. na- czelny W. Czachórski, Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk 1974 www.lexisnexis.pl System, Tom I, 1985 System, Tom II System, Tom III. Część 1. System, Prawo wynalazcze. Tom III System PrPryw, Tom 1 System PrPryw, Tom 3 System PrPryw, Tom 5 System PrPryw, Tom 6 System PrPryw, Tom 13 System PrPryw, Tom 14A System PrPryw, Tom 16 Wykaz skrótów –  System prawa cywilnego. Tom I. Część ogólna, red. tomu S.  Grzybowski, red.  naczelny: W.  Czachórski, Wroc- ław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985 –  System prawa cywilnego. Tom II.  Prawo włas ności i  inne prawa rzeczowe, red.  tomu J.  Ignatowicz, red.  naczelny W.  Czachórski, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk 1977 –  System prawa cywilnego. Tom III. Część 1. Prawo zobo­ wiązań. Część ogólna, red.  tomu Z.  Radwański, red.  naczelny W.  Czachórski, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk–Łódź 1981 –  System prawa włas ności intelektualnej. Tom III. Prawo wynalazcze, red.  tomu: J.  Szwaja, A.  Szajkowski, red.  naczelny J.  Szwaja, Wrocław–Warszawa–Kra- ków–Gdańsk–Łódź 1990 –  System prawa prywatnego. Tom 1. Prawo cywilne – część ogólna, red.  tomu M.  Safjan, red.  naczelny Z. Radwański, Warszawa 2012 –  System prawa prywatnego. Tom 3. Prawo rzeczowe, red.  E.  Gniewek, red.  naczelny Z.  Radwański, War- szawa 2013 –  System prawa prywatnego. Tom 5. Prawo zobowiązań – część ogólna, red. tomu E. Łętowska, red. naczelny Z. Radwański, Warszawa 2013 –  System prawa prywatnego. Tom 6. Prawo zobowiązań – część ogólna, red. tomu A. Olejniczak, red. naczelny Z. Radwański, Warszawa 2009 –  System prawa prywatnego. Tom 13. Prawo autorskie, red. tomu J. Barta, red. naczelny Z. Radwański, War- szawa 2007 –  System prawa prywatnego. Tom 14A. Prawo włas ności przemysłowej, red.  tomu R.  Skubisz, red.  naczelny Z. Radwański, Warszawa 2012 –  System prawa prywatnego. Tom 16. Prawo spó łek oso­ bowych, red.  tomu A.  Szajkowski, red.  naczelny Z. Radwański, Warszawa 2008 13 Od Autora Odpowiedzialność cywilna jest obok włas ności elementem konstrukcyj- nym systemu prawa cywilnego. Z uwagi na to, że odpowiedzialność cywil- na jest filarem prawa cywilnego bez względu na etap jego historycznego rozwoju, okreś la się ją mianem statycznego elementu prawa cywilnego1. Mimo tego że odpowiedzialność, jako ogólna idea, jest statycznym ele- mentem systemu prawa cywilnego, jej granice mają charakter dynamicz- ny. Zakres odpowiedzialności cywilnej zarówno w  aspekcie przedmioto- wym, jak i podmiotowym jest bowiem pochodną konkretnych rozwiązań ustawodawczych, modeli instytucjonalnych, które ulegają istotnym zmia- nom w czasie. Pośrednie naruszenia, stanowiące „punkt ciężkości” tematu niniejszej mo- nografii, wynikają z oddziaływania nieukierunkowanego na dobro, będą- ce przedmiotem naruszenia. Problem ten wpisuje się w  szersze, istotne w prawie cywilnym, zagadnienie, jakim jest wyznaczanie granic odpowie- dzialności cywilnej. Wyznaczanie granic odpowiedzialności cywilnej jest istotne nie tylko z punktu widzenia konkretnych podmiotów ponoszących odpowiedzialność oraz podmiotów poszukujących ochrony prawnej, lecz także z punktu widzenia wszystkich uczestników obrotu cywilnoprawne- go w jego najszerszym rozumieniu. Granice odpowiedzialności determinują zakres i  intensywność ochrony podmiotów prawa cywilnego oraz będący jego korelatem zakres odpowie- dzialności za naruszenie dóbr w  konkretnych przypadkach. W  konse- kwencji należy uznać, że pochodną granic odpowiedzialności cywilnej jest sposób i  intensywność oddziaływania dotyczącej jej regulacji na wszystkich uczestników obrotu, nawet na tych, którzy aktualnie nie są stronami stosunków cywilnoprawnych obejmujących swoją treścią odpo- 1 A. Stelmachowski, Wstęp do teorii prawa cywilnego, Warszawa 1984, s. 7 i 309. 15 Od Autora wiedzialność. Zakres i intensywność odpowiedzialności cywilnej wyzna- cza nie tylko poziom ochrony prawnej dostępnej poszczególnym podmio- tom prawa cywilnego, lecz również stanowi wykładnik stopnia, w jakim prawo cywilne realizuje funkcję prewencyjną. Parametry odpowiedzial- ności cywilnej przesądzają o tym, czy w systemie prawa cywilnego dane- go państwa występuje model odpowiedzialności koncentrujący się na przywróceniu stanu naruszonych dóbr do stanu poprzedniego, realizują- cy sprawied liwość dystrybutywną, czy też model odpowiedzialności ukie- runkowany na regulację zachowań. Problem odpowiedzialności cywilnej za pośrednie naruszenia dóbr nie zo- stał dotychczas opracowany w  polskiej literaturze prawniczej w  sposób ukazujący go z  perspektywy różnych rodzajów tej odpowiedzialności. Brak szerszego zainteresowania tym problemem jest zapewne pochodną prezentowanej przez część przedstawicieli doktryny prawa cywilnego tezy o obowiązywaniu zasady odpowiedzialności na ogólnych podstawach wy- łącznie wobec bezpośrednio poszkodowanych. Teza ta, mimo że była wie- lokrotnie wygłaszana przez różnych autorów, nie została jednak w  szer- szym zakresie uzasadniona ani zweryfikowana. Celem, którego osiągnięcie było pierwotnym bodźcem do przygotowywa- nia niniejszej monografii, jest sprawdzenie hipotezy o obowiązywaniu za- sady odpowiedzialności cywilnej na ogólnych podstawach wyłącznie za bezpośrednie naruszenia dóbr. Sprawdzenie tej hipotezy wiąże się z  ko- niecznością dokonania oceny sytuacji podmiotów prawa cywilnego, któ- rych dobra są przedmiotem pośrednich naruszeń, jak również w  miarę możliwości sytuacji podmiotów będących adresatami roszczeń z  tytułu tego rodzaju naruszeń. Główną, przyjętą w niniejszym opracowaniu, per- spektywą badawczą jest perspektywa podmiotu, którego dobra są przed- miotem naruszenia. Uzasadnienie przyjęcia takiej perspektywy badawczej wynika w szczególności z zawartej w dalszej części opracowania charakte- rystyki odpowiedzialności prywatnoprawnej. Sprawdzanie powyższej tezy jest dokonywane w  niniejszej rozprawie na trzech płaszczyznach poprzez analizę problemów cząstkowych i formułowa- nie cząstkowych wnios ków, będących podstawą dla konkluzji końcowych. W ramach pierwszej płaszczyzny weryfikacja tej tezy sprowadza się przede wszystkim do refleksji dotyczącej zasady neminem laedere, jej podstaw, charakteru prawnego oraz skutków obowiązywania. Głównym celem ana- 16 www.lexisnexis.pl Od Autora lizy dokonywanej na tej płaszczyźnie jest udzielenie odpowiedzi na pyta- nie, czy w polskim prawie obowiązuje ogólna zasada, o charakterze dyrek- tywalnym, z  której wynikałby zakaz naruszania dóbr podmiotów prawa cywilnego, w  tym w  szczególności zakaz naruszania prowadzącego do wyrządzenia szkody. Rozstrzygnięcie tej kwestii determinuje sposób inter- pretacji przepisów, które mogą być rozważane, chociażby potencjalnie, jako źródło norm ograniczających odpowiedzialność cywilną za narusze- nia dóbr podmiotów prawa cywilnego, w  tym także za pośrednie naru- szenia. W  zależności od tego bowiem, czy okreś lona norma prawna jest postrzegana jako źródło lub potwierdzenie zasady, czy też jako wyłom w  ogólnej zasadzie, odmienna może być ocena wnios ków wywodzonych z obowiązywania analizowanej normy. Drugą płaszczyzną, na której w niniejszej monografii rozważany jest pro- blem odpowiedzialności cywilnej za pośrednie naruszenia dóbr, jest kry- tyczna analiza regulacji prawa prywatnego, które mogą być prima facie postrzegane jako źródła zasady odpowiedzialności na ogólnych podsta- wach wyłącznie za bezpośrednie naruszenia dóbr. Podstawowym celem analizy w  tym zakresie jest dokonanie oceny, na ile przepisy, będące jej przedmiotem, mogą rzeczywiście stanowić źródło wyłączenia odpowie- dzialności cywilnej na ogólnych podstawach za pośrednie naruszenia dóbr. Drugim celem rozważań poświęconych regulacjom postrzeganym lub takim, które mogą być postrzegane jako wyjątki od zasady odpowie- dzialności cywilnej na ogólnych podstawach za bezpośrednie naruszenia dóbr, jest ukazanie rzeczywistej funkcji, jaką te przepisy pełnią w ramach regulacji odpowiedzialności cywilnej. Ostatnią płaszczyzną rozważania problemu odpowiedzialności cywilnej za pośrednie naruszenia dóbr jest analiza przesłanek powstania poszcze- gólnych podtypów odpowiedzialności cywilnej ukierunkowana na zbada- nie, czy i w jakim zakresie mogą one uzasadniać różnicowanie podejścia do odpowiedzialności za pośrednie naruszenia dóbr oraz podejścia wobec odpowiedzialności za bezpośrednie naruszenia dóbr. Osiągnięcie tak sformułowanych celów badawczych niniejszej monografii powinno doprowadzić do sprawdzenia głównej hipotezy, w myśl której od- powiedzialność cywilna z tytułu pośredniego naruszenia dóbr podmiotów prawa cywilnego może być ustalana na ogólnych podstawach, z zastrzeże- niem wyjątków wyraźnie przewidzianych przez ustawodawcę. 17 Od Autora Niniejsza monografia nie wyczerpuje całości tematu związanego z odpo- wiedzialnością cywilną za pośrednie naruszenia dóbr. Poza zakresem rozważań zawartych w niniejszej monografii znalazły się problemy mieszczące się w zakresie odpowiedzialności cywilnej sensu lar­ gissimo, takie jak na przykład odpowiedzialność, której przejawem są sank- cje wadliwości czynności prawnych. Problem ten wymaga jednak odrębnej analizy dokonywanej nie tylko przez pryzmat kategorii „stosunku prawne- go”, którego treścią jest odpowiedzialność, lecz przede wszystkim z punk- tu widzenia zasad ogólnych prawa cywilnego dotyczących czynności prawnych, zdarzeń skutkujących ich wadliwością oraz następstw takich zdarzeń. Trudno zdarzenia skutkujące wadliwością czynności prawnych oraz ich następstwa analizować z punktu widzenia pojęć i konstrukcji tra- dycyjnie zaliczanych do odpowiedzialności cywilnej sensu stricto i zacho- wać spójność metodologiczną pracy. Ramy niniejszej monografii wyznaczone jej tematem uniemożliwiły także szerszą analizę zagadnień natury procesowej związanych z  pośrednimi naruszeniami dóbr. Dokonanie takiej analizy wykraczałoby bowiem poza zakres tematu, który narzuca koncentrację na zagadnieniach materialno- prawnych. Nie zostały objęte zakresem rozważań zamieszczonych w niniejszej mono- grafii kwestie kolizyjnoprawne związane z pośrednimi naruszeniami dóbr podmiotów prawa cywilnego. Pominięcie kwestii kolizyjnoprawnych było niejako wymuszone wyborem głównej metody badawczej, która musi być dostosowana do głównego wątku rozważań. Opracowanie zagadnień koli- zyjnych wymaga odrębnej, całościowej analizy, uwzględniającej nie tylko charakter pośrednich naruszeń, lecz także różne rodzaje dóbr, będących przedmiotem naruszenia, które mogą wpływać na wybór prawa właś- ciwego rozstrzygającego o przesłankach, zakresie i intensywności ochrony cywilnoprawnej. Problematyka ta jest jednak przedmiotem zainteresowa- nia doktryny prawa prywatnego międzynarodowego w  szczególności w zakresie, w jakim jej przedstawiciele zajmują się roszczeniami z tytułu śmierci bezpośrednio poszkodowanego2. W  obecnym stanie prawnym zagadnienia kolizyjne związane z  odpowie- dzialnością za szkody wynikłe z pośrednich naruszeń są przedmiotem wy- 2 Por. T.  Pajor, Odpowiedzialność deliktowa w  prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa 1989, s. 239–245. 18 www.lexisnexis.pl Od Autora raźnie odnoszącej się do nich regulacji zawartej w art. 4 ust. 1 rozporzą- dzenia (WE) nr  864/2007 Parlamentu Europejskiego i  Rady z  11  lipca 2007  r. dotyczącego prawa właś ciwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II), Dz.Urz. UE 2007 L 199/403. Opracowanie tej problematyki wy- kracza poza zakres niniejszej monografii wyznaczony jej tematem oraz przyjętym instrumentarium metodologicznym i  terminologicznym. Roz- ważenie kwestii kolizyjnoprawnych wymaga korzystania w znacznie szer- szym zakresie z  metody prawnoporównawczej niż rozważania dotyczące zagadnień silnie zakorzenionych w  okreś lonym systemie normatywnym, do których należy odpowiedzialność cywilna. Podstawową metodą wykorzystywaną zarówno przy weryfikacji głównej tezy niniejszej monografii, jak i  hipotez cząstkowych jest przede wszyst- kim metoda formalno-dogmatyczna. W dającej się wyodrębnić części ogól- nej niniejszej monografii, poświęconej definicjom używanych terminów oraz kwestii obowiązywania zasady odpowiedzialności odszkodowawczej na ogólnych podstawach wyłącznie za bezpośrednie naruszenia dóbr obok metody formalno-dogmatycznej, jest wykorzystywana pomocniczo meto- da prawnoporównawcza oraz metoda historyczna. Wybór metody formalno-dogmatycznej jako głównej metody analizy i po- szukiwania uzasadnienia dla formułowanych wnios ków jest podyktowany tym, że większość niniejszej monografii poświęcona jest partykularnym rozwiązaniom normatywnym przyjętym przez polskiego ustawodawcę. Metoda komparatystyczna została użyta przede wszystkim przy rozpatry- waniu kwestii o  charakterze ogólnym, gdzie znaczenie może mieć także dorobek doktryny i  orzecznictwa innych państw posiadających podobne przynajmniej w modelowym ujęciu regulacje odpowiedzialności cywilnej. Analiza, z perspektywy prawnoporównawczej zamieszczona w odrębnym rozdziale monografii, odnosi się jedynie do odpowiedzialności ex delicto, która jest najistotniejszym z  punktu widzenia tematu niniejszych rozwa- żań rodzajem odpowiedzialności cywilnej. W  innych częściach niniejszej monografii argumenty prawnoporównawcze powoływane są na bieżąco w rozważaniach jako wsparcie dla wnios ków, wynikających z analizy for- malno-dogmatycznej polskiej regulacji. 3 Por. M. Wałachowska, Prawo właś ciwe dla roszczeń odszkodowawczych osób pośrednio poszkodowanych, w:  Współczesne wyzwania prawa prywatnego międzynarodowego, red. J. Poczobut, Warszawa 2013, s. 321–338. 19 Od Autora Problem odpowiedzialności cywilnej za pośrednie naruszenia dóbr poja- wia się w  polskim piśmiennictwie prawniczym poświęconym odpowie- dzialności odszkodowawczej najczęściej jako kwestia poboczna. W rozwa- żaniach poświęconych odpowiedzialności odszkodowawczej problem odpowiedzialności za pośrednie naruszenia dóbr jest analizowany głów- nie w  związku z  roszczeniami powstającymi w  wyniku spowodowania śmierci osoby fizycznej oraz w  publikacjach dotyczących możliwości do- chodzenia przez wspólników spó łek hand lowych roszczeń o naprawienie szkód wyrządzonych im w wyniku bezpośrednich naruszeń dóbr ich spó- łek. W  nieco szerszym zakresie problem odpowiedzialności za pośrednie naruszenia dóbr jest analizowany w publikacjach z zakresu prawa rzeczo- wego poświęconych pośrednim naruszeniom włas ności nieruchomości oraz w  rozważaniach poświęconych odpowiedzialności za naruszenia praw włas ności intelektualnej. W pracach nad niniejszą monografią wykorzystywane były przede wszyst- kim opracowania, które powstały na tle aktualnie obowiązującego stanu prawnego. Nie sposób było jednak pominąć dawniejszych prac powstałych na gruncie nieobowiązujących już regulacji. Część z  nich mimo upływu czasu zachowała aktualność i  walory poznawcze, czy to z  uwagi na nie- przemijającą aktualność ogólnych spostrzeżeń, podobieństwo stosowa- nych przez ustawodawcę konstrukcji, czy też wręcz na tożsame brzmienie przepisów współczesnych i tych, które obowiązywały w dacie powstawa- nia publikacji. Niniejsza monografia stanowi zmienioną wersję rozprawy doktorskiej pt. Odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr podmiotów pra­ wa cywilnego, obronionej w kwietniu 2011 r. na Wydziale Prawa i Admini- stracji Uniwersytetu Warszawskiego. Publikacja tej monografii jest okazją do wyrażenia szczególnej wdzięczno- ści mojemu Mistrzowi i Promotorowi Panu Prof. dr. hab. Markowi Safjanowi za wszechstronną pomoc, opiekę naukową i wsparcie. O przyjęcie serdecznych podziękowań proszę także Recenzentów – Panią Prof. dr hab. Małgorzatę Pyziak-Szafnicką oraz Pana Prof. dr. hab. Alek- sandra Chłopeckiego, których wnikliwe uwagi i  wskazówki starałem się uwzględnić, przygotowując niniejszą monografię do publikacji. Bogusław Lackoroński 20 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie Odpowiedzialność cywilna jest jednym z  mechanizmów, poprzez które prawo spełnia jedną ze swoich funkcji, jaką jest regulacja konfliktów mię- dzyludzkich1. Odpowiedzialność cywilna powstaje na tle konfliktu, do ja- kiego dochodzi między podmiotem, którego dobro zostało naruszone, a podmiotem, który jest odpowiedzialny za naruszenie dobra i jego ewen- tualne skutki. Poprzestając na czysto faktycznej analizie układu okoliczno- ści: czynnik naruszający dobro – naruszenie dobra i jego ewentualne skut- ki, niezależnie od sposobu naruszenia, jego konsekwencje odczuwa i ponosi podmiot, którego dobro jest przedmiotem naruszenia. Mechanizm ten został ujęty w  lapidarnej łacińskiej frazie: dominus damnum sensit2. Dopiero wziąwszy pod uwagę to, co wynika z prawnej regulacji odpowie- dzialności cywilnej, można dojść do wnios ku, że naruszenie dobra i jego ewentualne skutki obciążają co najmniej podmiot, którego dobro jest przedmiotem naruszenia, a nie tylko ten podmiot. Obciążenie naruszeniem okreś lonego dobra i jego ewentualnymi skutkami innych podmiotów niż sam uprawniony do korzystania z  tego dobra jest istotą odpowiedzialności prawnej3, której podtypem jest odpowiedzial- ność cywilna obejmująca swoim zakresem zarówno odpowiedzialność sprawczą, jak i odpowiedzialność oderwaną w pewnej mierze od klasycz- nych mechanizmów odpowiedzialności cywilnej w  tym od przesłanki 1 T.  Chauvin, T.  Stawecki, P.  Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2012, s. 168. 2 J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Poznań 1946, s. 50; Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2012, s. 82; Por. uwagi dotyczące § 1311 ABGB: H.  Koziol, Wrongfulness under Austrian law, w:  Unification of tort law: Wrongfulness, red. H. Koziol, Kluwer Law International 1998, s. 11. 3 W. Lang, Spór o pojęcie odpowiedzialności prawnej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w  Toruniu. Nauki Humanistyczno-Społeczne”, nr  37, Prawo IX, s. 68. 21 Wprowadzenie sprawstwa. Przykładem tej ostatniej jest odpowiedzialność na zasadzie re- partycyjno-gwarancyjnej4. Zasadniczą funkcją odpowiedzialności cywil- nej jest przerzucenie ekonomicznych skutków naruszenia dóbr z podmiotu uprawnionego do korzystania z dóbr, będących przedmiotem naruszenia, na podmiot ponoszący odpowiedzialność5. Dokonując przeglądu wybranych pomników regulacji prawnych składają- cych się na prawny dorobek europejskiego kręgu kulturowego, do którego należą m.in. regulacje prawne despotii wschodnich, dorobek prawny an- tycznych Greków i  Rzymian, regulacje z  czasów średniowiecza i  epoki nowożytnej, aż po współczesność, można dojść do wnios ku, że jednym z immanentnych elementów prawa jako zjawiska społeczno-kulturowego jest regulacja odpowiedzialności prawnej. Od najdawniejszych czasów przedmiotem regulacji prawnych był bowiem mechanizm umożliwiający podmiotowi, którego dobra zostały naruszone, poszukiwanie podmiotu odpowiedzialnego za takie naruszenie i  w  konsekwencji zobowiązanego do podjęcia działań ukierunkowanych na przywrócenie stanu sprzed zda- rzenia naruszającego dane dobro lub usunięcie skutków naruszenia w inny sposób6. Informacje na temat systemów prawnych despotii wschodnich można dziś czerpać w dużej mierze ze źródeł o charakterze pośrednim. Prawa Egiptu, Izraela, Mezopotamii, czy Persji zachowały się jedynie w  postaci szcząt- kowych fragmentów tekstów regulacji oraz przekazów dotyczących ich treści7. Ze szczątkowych fragmentów regulacji, które obowiązywały w de- spotiach wschodnich, wynika, że odpowiedzialność cywilna była zbliżona do odpowiedzialności publicznoprawnej, mimo tego że możliwe było wy- różnienie czynów stanowiących przestępstwa prywatno-skargowe oraz publiczno-skargowe. Tekstem prawnym, który potwierdza tę tezę i zacho- wał się do czasów współczesnych w stosunkowo dużym zakresie, jest zbiór 4 W.  Warkałło, Ubezpieczenie a  odpowiedzialność odszkodowawcza, „Studia Cywili- styczne” 1970, nr XVI, s. 109–110. 5 T. Pajor, Przemiany w funkcjach odpowiedzialności cywilnej, w: Rozprawy z polskiego i europejskiego prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Józefowi Skąpskiemu, red. A. Mączyński, M. Pazdan, A. Szpunar, Kraków 1994, s. 299 oraz 305. 6 Por. R.  Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne na tle praw antycznych, Warszawa 1955, s. 179–180, który wskazuje, że już prawo egipskie, prawo attyckie i prawo grec- ko-egipskie znały ogólną skargę z powodu wyrządzonej szkody. 7 T.  Maciejewski, Historia powszechna ustroju i  prawa, Warszawa 2007, s.  62–65; K. Sójka-Zielińska, Drogi i bezdroża prawa, Wrocław 2000, s. 18. 22 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie przepisów wydany przez Hammurabiego – władcę państwa starobabiloń- skiego, panującego w XVIII w. p.n.e. Brak odróżnienia odpowiedzialności cywilnej od karnej trwał, z  pewną przerwą w  czasach Justyniana, kiedy wyróżniano odpowiedzialność cywilną – odszkodowawczą8, do czasów nowożytnych9, kiedy rozwinęło się ponownie prawo zobowiązań wzoro- wane na rozwiązaniach starożytnego Rzymu. W tym czasie odpowiedzial- ność cywilną można było wyróżnić nie ze względu na sposób (metodę) regulacji, lecz jedynie ze względu na przedmiot ochrony. Zgodnie z  ten- dencją panującą w  prawach archaicznych sankcja stosowana wobec pod- miotu ponoszącego odpowiedzialność za naruszenie dóbr, chronionych obecnie za pomocą instrumentów cywilnoprawnych, miała charakter sankcji odwetowej skierowanej przeciwko osobie sprawcy (ius talionis)10. Rozwój regulacji poświęconej odpowiedzialności cywilnej powodował od- chodzenie od sankcji skierowanej przeciwko osobie odpowiedzialnej za naruszenie dóbr innego podmiotu. W prawie rzymskim tendencja do łago- dzenia odpowiedzialności za naruszenie dóbr podlegających współcześnie ochronie prawa cywilnego polegała na odchodzeniu od sankcji na ciele dłużnika (partes secanto) w  kierunku odpowiedzialności o  charakterze majątkowym11. Przejawem tej tendencji było uchwalenie lex Poetelia z 326 roku p.n.e., która zniosła prawo sprzedaży i zabicia za długi12 oraz zabra- niała nakładania uwięzionemu za długi dłużnikowi kajdan poza przypad- kami, gdy dłużnik był jednocześ nie przestępcą13. Powrót na gruncie prawa cywilnego do odpowiedzialności kierowanej przeciwko osobie dłużnika nastąpił w  prawie średniowiecznym. W  wie- kach średnich odpowiedzialność skierowana przeciwko osobie dłużnika była stosowana posiłkowo, obok odpowiedzialności majątkowej lub rze- czowej, wtedy gdy brak było majątku, z którego wierzyciel mógłby się za- spokoić14. 8 R.  Sohm, Instytucje, historia i  system rzymskiego prawa prywatnego (tłum. R.  Tau- benschlag, W. Kozubski), Warszawa 1925, s. 446–447 oraz s. 681. 9 T. Maciejewski, Historia…, s. 318. 10 M. Kaliński, Szkoda na mieniu i jej naprawienie, Warszawa 2011, s. 10. 11 R.  Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1955, s.  99; M.  Zabłocka, W. Wołodkiewicz, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 2000, s. 290. 12 R. Sohm, Instytucje…, s. 709. 13 K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 2000, s. 124. 14 T. Maciejewski, Historia…, s. 321. 23
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność cywilna za pośrednie naruszenia dóbr
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: