Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00280 004146 14816866 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność członków za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego a podmiotowość prawna - ebook/pdf
Odpowiedzialność członków za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego a podmiotowość prawna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 723
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-226-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia to najobszerniejsze i najbardziej kompleksowe oraz pierwsze na rynku studium trudnego zagadnienia odpowiedzialności majątkowej członków stowarzyszenia zwykłego w aspekcie podmiotowości prawnej uproszczonej formy stowarzyszenia. O tym, że jest to instytucja nowa i znajdująca się w stadium rozwoju, świadczy przede wszystkim brak publikacji ujmujących przedmiotową problematykę w sposób całościowy. Wypowiedzi polskiej doktryny traktujące o odpowiedzialności majątkowej członków stowarzyszenia zwykłego na tle analogicznej instytucji w doktrynie zagranicznej są lakoniczne, per se niewyczerpujące tematu. O ile jednak wejście w życie nowelizacji PrStow w maju 2016 r. przyczyniło się do rozwoju badań nad problematyką stowarzyszeniową, o tyle zmiany statusu prawnego stowarzyszenia zwykłego uwidoczniły zakres problemu odpowiedzialności majątkowej, która wymagała odrębnego opracowania. Jednocześnie, z uwagi na zawiłość prezentowanego zagadnienia, uwarunkowanego przede wszystkim zmianą w 2015 r. przepisów PrStow, niezbędne było przyjęcie określonej systematyki rozważań. Jako kwestię wstępną, kluczową dla oceny charakteru odpowiedzialności majątkowej członków stowarzyszenia zwykłego, autorka bada problem podmiotowości prawnej uproszczonej formy stowarzyszenia.

Celem, jaki postawiono monografii, jest ergo rozstrzygnięcie czy i w jakim zakresie status tzw. ułomnej osoby prawnej (na tle prawnoporównawczym również z wybranymi europejskimi porządkami prawnymi) znajduje zastosowanie do obecnej konstrukcji prawnej stowarzyszenia zwykłego, zwłaszcza w kontekście odpowiedzialności majątkowej członków za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego względem osób trzecich, a także w zakresie jego reprezentacji.

Postawione w monografii tezy naukowe zostały udowodnione z wykorzystaniem obszernych materiałów źródłowych, w tym także niepowoływanych wcześniej w doktrynie prawa, jak również doświadczenia autorki nabytego w czasie prac legislacyjnych nad nowelizacją PrStow z 25.9.2015 r. Co istotne, nigdy dotąd w literaturze problematyka odpowiedzialności członków stowarzyszenia zwykłego w kontekście podmiotowości prawnej uproszczonej formy stowarzyszenia nie była rozpatrywana przez pryzmat zmian ustawodawczych dokonanych ww. ustawą nowelizacyjną, obejmujących nie tylko efekt finalny obowiązujących w tym zakresie przepisów prawa, ale przede wszystkim odwołujących się do etapu legislacji, wespół z towarzyszącymi mu opiniami, uzasadnieniami projektów ustaw oraz przebiegiem posiedzeń komisji sejmowych, odpowiedzialnych za treść ostatecznej regulacji prawa stowarzyszeniowego. Nigdy wcześniej nie skonfrontowano także w sposób całościowy dorobku doktryny i judykatury powstałego na gruncie problematyki statusu prawnego stowarzyszenia zwykłego jako podmiotu prawa ani też nie badano go w kontekście – ujętych równie całościowo – zmian zachodzących w katalogu podmiotów polskiego prawa cywilnego.

Monografia zawiera również wnioski de lege lata i de lege ferenda, oraz propozycje wykładni i proponowane kierunki zmian legislacyjnych w zakresie regulacji odpowiedzialności majątkowej członków stowarzyszenia zwykłego.

Opracowanie to wpisuje się w prowadzone przeze autorkę od wielu lat badania nad problematyką podmiotowości prawnej (dotychczas spornej) stowarzyszenia zwykłego w Polsce oraz stanowi rezultat gruntownych przemyśleń co do wyrażanych poglądów i formułowanych argumentów w zakresie analizowanej problematyki. Jest także ostatnim ze stadium, składającym się na całość badań autorki nad przedmiotowymi zagadnieniami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Odpowiedzialność w polskim systemie prawnym w kontekście prawa stowarzyszeniowego i obcych regulacji prawnych § 1. Uwagi wstępne I. Odpowiedzialność a odpowiedzialność prawna Systemowe ujęcie problematyki odpowiedzialności majątkowej w prawie stowarzyszeniowym powoduje konieczność podjęcia rozważań dotyczących pojęcia odpowiedzialności „w ogóle”, tj. ustalenia znaczenia terminu, którego charakter w kontekście odpowiedzialności stowarzyszeniowej można określić jako „podstawowy”. Przedmiotem analizy jest więc najpierw „odpowiedzial- ność” jako termin języka potocznego (w odróżnieniu od terminów języka prawnego i prawniczego), budzący wiele skojarzeń semantycznych, co może par excellence utrudniać zrozumienie istoty tego pojęcia. Warto zauważyć, że pojęcie odpowiedzialności jest pojęciem powszechnie stosowanym w różnych dziadzinach prawa przedmiotowego, jakkolwiek nie jest ono ściśle określone i ostatecznie zdefiniowane. Istnieje natomiast pewien kanon użycia tego pojęcia w różnych kontekstach języka prawnego i praw- niczego. Celem niniejszej monografii nie jest dokonywanie jego rewizji. Ko- nieczne jest natomiast syntetyczne sprecyzowanie utrwalonego sposobu jego rozumienia w naukach prawnych, a następnie jego odniesienie do problema- tyki odpowiedzialności majątkowej członków stowarzyszenia zwykłego. Termin „odpowiedzialność”, jako wieloznaczny, powinien zostać poddany choćby syntetycznej analizie nie tylko ze względu na swoją formę rzeczow- nikową, lecz także z powodu uwzględnienia predykatu „odpowiedzialny”, co może powodować zwiększenie liczby ewentualnych wariantów znaczeniowych w omawianym przedmiocie materii. Rozważania dotyczące „odpowiedzialno- 11 Rozdział I. Odpowiedzialność w polskim systemie prawnym... ści” jako takiej są znacznie bliższe kontekstowi filozoficznemu, aksjologicz- nemu, prakseologicznemu i etycznemu1, stanowią tym samym warunek sine qua non do ustalenia w sposób dogmatyczny treści pojęcia „odpowiedzialność prawna”. W rezultacie rozważania te nie mogą pozostać bez wpływu na ana- lizę dokonywaną na gruncie prawnym, gdyż odpowiedzialność jest kategorią normatywną. Podstawowym zadaniem w obszarze analizy pojęcia „odpowie- dzialność” powinno być nie tylko ustalenie zasadniczego, z punktu widzenia prawnego, znaczenia tego terminu, ale także obiektywizm i uściślenie katego- rii „odpowiedzialność”, co też ma istotny wpływ na analizę regulacji prawa stowarzyszeniowego i ocenę obecnego stanu prawnego. Z drugiej strony, zło- żoność problematyki odpowiedzialności pozwala postawić tezę, że niemoż- liwa jest ostateczna i jednoznaczna odpowiedź na pytanie: „czym jest odpo- wiedzialność w polskich warunkach prawnych”. Podobnie na gruncie prawa stowarzyszeniowego w trakcie prac legislacyjnych nad przedmiotową ustawą zagadnienie to budziło wiele kontrowersji i zgłaszanych było wiele propozycji znaczeniowych. Nie sposób zatem sformułować definicji tego pojęcia, jako że pojmowanie niniejszego terminu jest nierzadko wynikiem stosowania różnych kryteriów, jak i różny jest kontekst przypisywanych im znaczeń. Na gruncie języka potocznego „odpowiedzialność” bywa rozumiana jako konieczność, przyjęcie na siebie pewnego obowiązku moralnego lub praw- nego, odpowiadania za swoje czyny i ponoszenia za nie konsekwencji. Przy czym nie ma ona charakteru uznaniowego, lecz jedynie obiektywny (opisowy) albo jako atrybut pozwalający polegać na kimś, czy obdarzać go zaufaniem; odpowiadanie przed kimś, wobec kogoś, za kogoś lub za coś2. Innymi słowy, odpowiedzialność oznacza pewną gotowość ponoszenia konsekwencji pozy- tywnych i negatywnych następstw własnych (jednostkowych lub zbiorowych) decyzji3. Odmiennie kwestia ta przedstawia się w ujęciu filozofii, gdzie odpowie- dzialność w elementarnym i podstawowym znaczeniu postrzegana jako lo- 1 W. Lang, Struktura odpowiedzialności prawnej. Studium analityczne z dziedziny teorii prawa, ZNUMK 1968, Nr VIII. Zob. także: Z. Radwański (red.), System Prawa Cywilnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. III, cz. I, Ossolineum 1981, s. 166 – dalej: System PrCyw. 2 M. Szymczak, Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 1998. 3 Zob. Z. Szawarski, Rozmowy o etyce, Warszawa 1987, s. 24–26. Autor podaje cztery wa- runki niezbędne do uznania człowieka za odpowiedzialnego – „mającego poczucie odpowiedzial- ności”: 1) „świadomość pełnej odpowiedzialności za wszystkie swoje czyny połączona ze świado- mością własnych obowiązków; 2) świadomość wszelkich konsekwencji postępowania; 3) gotowość do urzeczywistnienia obowiązków; 4) „gotowość poddania się osądowi za swój czyn”. 12 § 1. Uwagi wstępne giczna konsekwencja przyznanej wolności (być wolnym to być odpowie- dzialnym) to tyle, ile możność świadomego i rozumnego kierowania swoim postępowaniem4. Warto ponadto zwrócić uwagę na znaczenie predykatu „od- powiedzialny”, potoczne pojmowanego jako identyfikacja (ukonstytuowanie) osoby, która powinna była przeciwdziałać określonemu zjawisku, a że zaist- niało – jest „za to odpowiedzialna”5. Potwierdzeniem tej tezy jest przyjęcie za- łożenia, że w istocie oczekiwanie od kogoś bycia odpowiedzialnym musi wy- nikać z tego, że jednocześnie zakładamy, że w jego naturze leży odpowiedzial- ność. Ergo podejmując próbę ustalenia znaczenia pojęcia odpowiedzialności, wskazać należy, że oznacza ono obowiązek ponoszenia „ujemnych następ- stw” („negatywnych konsekwencji”, „sankcji”) za określone zachowania6, a więc działania lub zaniechania sprzeczne z określonymi normami (regułami, pewnego rodzaju dyrektywami postępowania)7, a przez to negatywnie kwali- fikowane (tzn. sprzeczne z „kodeksem powinności”)8 we właściwych dla tych norm obszarach systemu społecznego9. Należy przy tym podkreślić, że odpo- wiedzialność w zasadniczym znaczeniu to odpowiedzialność „za coś” i że nie ma odpowiedzialności bez normy (reguły) postępowania. Jakkolwiek dominu- jącym poglądem w tym zakresie jest zasada przypisywania odpowiedzialności w związku ze sprawstwem opartym na stosunku więzi przyczynowej, to jed- nak zagadnienie zależności odpowiedzialności od sprawstwa nie jest już rozu- miane tak kategorycznie, a to dlatego, że m.in. prawo cywilne przyjmuje zasadę odpowiedzialności za czyny, których nie jest się sprawcą, co zachodzi w przy- padkach odpowiedzialności za cudze czyny, a szerzej zna odpowiedzialność 4 Zob. Z. Szawarski, Rozmowy, s. 23. 5 Zob. P. Łukomski, Odpowiedzialność polityków. Sposoby rozumienia i uzasadniania, War- szawa 2004, s. 24. Autor podaje za R. Ingardenem cztery podstawowe sytuacje odpowiedzialności: 1) gdy ktoś ponosi odpowiedzialność; 2) ktoś podejmuje odpowiedzialność; 3) ktoś jest pociągany do odpowiedzialności; 4) gdy ktoś działa odpowiedzialnie. 6 Zob. przykładowo: T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2003, s. 204 i n., oraz S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, Poznań 2003, s. 170 i n.; zob. też: M. Borucka-Arctowa, J. Woleński, Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 1995, s. 86. „Zachowanie” rozumiane jest potocznie, czyli jako „postępowanie”, a nie zachowanie w uję- ciu prawoznawstwa, czyli fakt prawny zależny od woli podmiotu prawa. 7 Zob. S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 2001, s. 25. 8 Termin „kodeks powinności” został zaczerpnięty od W.D. Rossa, The right and the Good, Oxford 1930, cyt. za: S. Soldenhoff, O intuicjonizmie etycznym. Obowiązek i wartość w systemie W.D. Rossa, Warszawa 1969, s. 63. 9 Zob. przykładowo U. Kalina-Prasznic (red.), Encyklopedia prawa, Warszawa 2004, s. 448 i n.; zob. też: J. Nowacki, Studia z teorii prawa, Kraków 2003, s. 123 i n. oraz powołana tam literatura. 13 Rozdział I. Odpowiedzialność w polskim systemie prawnym... opartą na zasadzie ryzyka bądź słuszności, w których to przypadkach spraw- stwo nie jest normatywnie wymagane lub jest obiektywnie niemożliwe10. Od- mienność ta obrazuje jedną z zasadniczych różnic pomiędzy odpowiedzialno- ścią „w ogóle” a odpowiedzialnością prawną, których istota, co ujawnią dalsze rozważania, pojmowana jest podobnie. Termin „odpowiedzialność prawna” jest znany i używany tak w języku potocznym, jak i prawniczym od czasów, gdy zaczęto formułować pierwsze prawa i opanowano sztukę pisania (podobnie jak pojęcie prawa, w odniesieniu do którego zarówno w naukach prawnych, jak i w praktyce prawniczej funk- cjonują różnorodne znaczenia)11. Funkcjonujące w prawie rzymskim terminy: respondere, responsio, responsum – otrzymały w średniowieczu swoje odpo- wiedniki niemal we wszystkich językach europejskich. Terminy te oznaczały: „odpowiadać przed sądem na oskarżenie”, „bronić przed sądem siebie lub ko- goś”, „usprawiedliwiać swoje zachowanie, swoje czyny (lub czyjeś)”. Problematyka odpowiedzialności jako przedmiotu unormowania w tek- stach aktów normatywnych pozwala przyjąć tezę, że przepisy prawa pozytyw- nego, regulując zagadnienie odpowiedzialności, obejmują wiele wypowiedzi normatywnych formułowanych w języku prawnym i dotyczących wprost od- powiedzialności12. Gdyby jednak do przedmiotowej kwestii podejść restryk- cyjnie, przyjmując za pojęcie prawne wyłącznie znaczenie terminu występu- jącego w języku prawnym, to sformułowaniu „odpowiedzialności prawnej” można by odmówić charakteru pojęcia prawnego. Trudno bowiem doszuki- wać się w obowiązującym corpus iuris przepisów posługujących się tym wyra- żeniem jako całością, tj. kumulatywnie z przymiotnikiem „prawna”. Z drugiej strony, nie to stanowi warunek sine qua non przypisania określonemu termi- nowi charakteru prawnego, gdyż odpowiedzialność statuowana przez system prawny de facto jest odpowiedzialnością prawną. W rezultacie uzasadnionym wydaje się pogląd, że pojęcie odpowiedzialności prawnej ma charakter praw- 10 Chodzi tu o oderwaną od koncepcji sprawstwa odpowiedzialność przedmiotową. 11 Zob. przykładowo T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp, 2003, s. 2–16, a w szczególności: S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys, 2001, s. 46–80. 12 Przykładowo przymiotnikowo: art. 31 § 1 KSH („subsydiarna odpowiedzialność wspól- nika”), art. 1 § 1 KK („odpowiedzialność karna”), art. 114 KP („odpowiedzialność materialna”), a także przez wskazanie „za co” – np. art. 554 KC („odpowiedzialność za zobowiązania”), albo przez odesłanie do wcześniej określonej odpowiedzialności – np. art. 299 § 2 KSH („odpowiedzialność, o której mowa...”). 14 § 1. Uwagi wstępne niczy, choć pojęciem prawnym nie jest. W sensie dosłownym pojęciem takim jest pojęcie odpowiedzialności13. II. Pojęcie i istota odpowiedzialności prawnej Rozważania o odpowiedzialności prawnej wymagają wprowadzenia uogól- niającego, co pozwoli mówić o pojęciu odpowiedzialności prawnej w ujęciu ogólnosystemowym. Syntetyczne podejście umożliwia uniknięcie problemu wieloznaczności terminu „odpowiedzialność” i towarzyszących mu sporów znaczeniowych14. Ta metodologiczna konieczność wiąże się z brakiem praw- nego charakteru pojęcia „odpowiedzialność prawna”. Ten z kolei wynika z faktu, że jakkolwiek stanowi ona jedną ogólną kategorię pojęciową funkcjo- nującą w obrębie nauk prawnych, to występuje w kilku podstawowych odmia- nach zarówno w języku prawnym, jak i prawniczym (nauki prawa i praktyki prawniczej) i do tych znaczeń przede wszystkim odnoszą się zarówno ustawo- dawca, jak i poszczególne dyscypliny prawnicze15. Prima facie prawo wymaga precyzyjnych definicji, które albo tworzy sam ustawodawca (definicje legalne), albo proponuje doktryna. Definicja, którą można określić mianem klasycznej, na gruncie dogmatycznym uznaje – naj- ogólniej biorąc – odpowiedzialność prawną jako zasadę ponoszenia (lub potencjalność ponoszenia) przez określony podmiot (osoba fizyczna, osoba prawna lub ułomna osoba prawna) przewidzianych prawem wszelkich ujem- nych konsekwencji (następstw) za zdarzenia lub stany rzeczy podlegające negatywnej kwalifikacji normatywnej i przypisywane prawnie określonemu podmiotowi w danym systemie prawnym16. To najszersze ujęcie, choć nie 13 T. Siemiątkowski, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, Prawo spółek handlo- wych, t. 16, Warszawa 2008, s. 337–341; dalej: System PrPryw. 14 Por. W. Lang, Spór o pojęcie odpowiedzialności prawnej, ZNUMK w Toruniu, Nauki Hu- manistyczno-Społeczne, Nr 37, Prawo IX, 1969, s. 51 i Z. Radwański, Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2003, s. 19. Autorzy przyjmują w tym zakresie stanowisko uniwersalne. 15 Zob. Z. Kubot, Odpowiedzialność dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, Wrocław 1995, s. 25. Autor wobec niejednolitego charakteru odpowiedzialności prawnej przypisuje jej charakter heterogenny. 16 W. Lang, Struktura, s. 12, oraz tenże, w: W. Lang, J. Wróblewski, S. Zawadzki, Teoria pań- stwa i prawa, Warszawa 1986, s. 385. Autor, wskazując koncepcję odpowiedzialności prawnej jako komplementarną do stosunku prawnego, wyraża pogląd, że odpowiedzialność prawna to „przypi- sanie podmiotowi ujemnych następstw prawnych zdarzeń lub stanów rzeczy podlegających ujem- nej kwalifikacji prawnej”. 15 Rozdział I. Odpowiedzialność w polskim systemie prawnym... jedyne w polskim piśmiennictwie17, charakteryzuje się uniwersalnymi walo- rami18 i najbardziej – jak się wydaje – odpowiada przyjętym w tym zakresie konstrukcjom prawnym. Jest więc ujęciem interdyscyplinarnym, możliwym do przyjęcia także na gruncie prawa stowarzyszeniowego. Słusznie bowiem wiąże się w nim odpowiedzialność prawną z: ponoszeniem ujemnych następ- stw prawnych, negatywną kwalifikacją w systemie prawnym, a także przypisa- niem określonemu podmiotowi prawa19. Powyższa definicja spełnia poza tym warunek konieczny definicji ogólnej konstrukcji teoretycznej, jaką jest odpo- wiedzialność prawna, a mianowicie definicja ta jest właściwa dla wszystkich rodzajów odpowiedzialności prawnej. W jej świetle ponoszenie ujemnych na- stępstw prawnych jest niezależne od tego, czy mamy do czynienia z zależnym od woli ludzkiej zachowaniem (tj. działaniem lub zaniechaniem), czy też nie- zależnym od niej zdarzeniem, a także od tego, czy podmiot odpowiedzialny ponosić ma negatywne następstwa prawne zachowań własnych czy cudzych20 oraz czy są one zawinione, czy też niezawinione21. Na ten walor, wyrażający pewnego rodzaju uniwersalizm definicji sformułowanej przez W. Langa, zwró- 17 Por. T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp, 2003, s. 220, którzy definiują odpowiedzialność prawną jako obowiązek ponoszenia (ponoszenie) przewidzianych przez prawną normę sankcjo- nującą negatywnych skutków, własnych lub cudzych, zachowań sprzecznych z dyspozycją normy sankcjonowanej w warunkach określonych przez hipotezę albo negatywnych skutków wystąpie- nia pewnych zdarzeń, jeśli odpowiedzialność prawna nie łączy się z zachowaniami człowieka, lecz z określonymi faktami prawnymi niezależnymi od woli człowieka. Por. też: A. Ehrlich, w: T. Ko- tarbiński, A. Ehrlich, J. Zieleniewski, Współodpowiedzialność i współsprawstwo. Materiały prak- seologiczne, Warszawa 1963, s. 26, gdzie odpowiedzialność prawną autor określa jako obowiązek ponoszenia określonych przepisami skutków za czyny (działanie lub zaniechanie) uznane przez społeczeństwo za szkodliwe i przepisami tymi zabronione. 18 Tak: J. Trzebiński, Odpowiedzialność organizacyjna wspólników i członków organów spółek kapitałowych, Warszawa 2004, s. 63. 19 Zob. T. Dybowski, w: Z. Radwański (red.), System PrCyw, t. III, cz. 1, 1981, s. 166; K. Zagro- belny, O okolicznościach kształtujących odszkodowawczą odpowiedzialność dłużnika, w: P. Mach- nikowski, Odpowiedzialność w prawie cywilnym, AUWr, No 2897, Prawo CCC, Wrocław 2006, s. 273; M. Kaliński, Szkoda na mieniu i jej naprawienie, Warszawa 2014, s. 4. Nie można jednak zgodzić się z J. Trzebińskim (Odpowiedzialność, s. 63 i powołana tam literatura), że elementem (warunkiem) koniecznym odpowiedzialności prawnej jest również „zdolność do ponoszenia od- powiedzialności” w rozumieniu odpowiednich właściwości intelektu i psychiki, gdyż kryterium to, właściwe dla odpowiedzialności karnej, zawodzi w odniesieniu do odpowiedzialności cywilno- prawnej (zob. np. art. 428 KC), co odbiera mu charakter uniwersalny z punktu widzenia odpo- wiedzialności prawnej w ujęciu teoretycznym. 20 Zob. Z. Radwański, Zobowiązania, Warszawa 2003, s. 19. 21 Por. T. Siemiątkowski, w: A. Szajkowski (red.), System PrPryw., Prawo spółek osobowych, t. 16, Warszawa 2008, s. 346. 16 § 1. Uwagi wstępne cił uwagę T. Dybowski22, przyjmując, że obejmuje ona zarówno, zachodzącą w przypadku odpowiedzialności na zasadzie winy i opartą na koncepcji spraw- stwa, tzw. odpowiedzialność podmiotową (której przesłanki stanowią element przedmiotowy, tj. obiektywna bezprawność postępowania lub jego następstw oraz element podmiotowy, tj. ujemna ocena subiektywnej strony działania podmiotu wyrażająca się w ujemnej ocenie procesu psychicznego warunkują- cego jego zachowanie się), jak i nieznaną, np. prawu karnemu, niezależną od koncepcji sprawstwa tzw. odpowiedzialność przedmiotową (w przypadku któ- rej element podmiotowy, nie odgrywając żadnej roli, nie podlega ocenie, a jej jedyną normatywną przesłanką jest przedmiotowa bezprawność)23. W proble- matyce odpowiedzialności cywilnoprawnej, w związku z obiektywizacją pole- gającą na odrywaniu jej od zasady winy, szczególne znaczenie ma odpowie- dzialność przedmiotowa24. Wykorzystując ogólną definicję, można zatem stwierdzić, że na gruncie prawa stowarzyszeniowego odpowiedzialność w najszerszym – prawnym zna- czeniu polega na ponoszeniu przez podmiot stosunków prawnych ujemnych konsekwencji przewidzianych przez prawo za fakty (zdarzenia) ocenione ne- gatywnie z punktu widzenia systemu prawnego i przypisane przez prawo temu podmiotowi, choć w pewnych przypadkach odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę przypisuje się także podmiotom, które działały zgodnie z prawem albo jedynie bez podstawy prawnej. Odpowiedzialność w tym kontekście polega 22 T. Dybowski, w: Z. Radwański (red.), System PrCyw, t. III, cz. I, 1981, s. 167. Zob. też: T. Sie- miątkowski, w: A. Szajkowski (red.), System PrPryw, t. 16, 2008, s. 346 i n. 23 Por. T. Dybowski, w: Z. Radwański (red.), System PrCyw, t. III, cz. I, 1981, s. 167; W. Lang, Struktura, s. 12, oraz tenże, Spór, s. 54 i n., gdzie autor opublikował koncepcję podziału odpowie- dzialności prawnej na podmiotową i przedmiotową, charakteryzując odpowiedzialność podmio- tową jako: abstrakcyjną (potencjalną) za zdarzenia, które mogą nastąpić w przyszłości, oraz kon- kretną (zaktualizowaną) za zdarzenia, które już nastąpiły, oraz majątkową bądź niemajątkową, które to cechy odróżniają ją od wyłącznie majątkowej odpowiedzialności przedmiotowej. 24 Koncepcja odpowiedzialności przedmiotowej była krytykowana nie tylko przez przedsta- wicieli nauk pozaprawnych, lecz także przez doktrynę prawa, ponieważ nie zakłada sprawstwa jako warunku koniecznego. Kwestionowano stosowanie terminu „odpowiedzialność” do odpo- wiedzialności przedmiotowej, postulując jego ograniczenie do odpowiedzialności podmiotowej. Por. też m.in.: L. Lernell, Podstawy nauki polityki kryminalnej. Studia z zagadnień przestęp- stwa, odpowiedzialności i kary, Warszawa 1967, s. 192–193, gdzie autor określa odpowiedzialność przedmiotową w prawie cywilnym jako „deformację pojęcia odpowiedzialności”, oraz T. Dybow- ski, w: Z. Radwański (red.), System PrCyw, t. III, cz. I, 1981, s. 166. Trafnie zwrócił na to uwagę W. Lang, Spór, s. 68–69, stwierdzając, że: „postulat redukcji odpowiedzialności prawnej do odpo- wiedzialności podmiotowej nie posiada żadnego uzasadnienia semantycznego (z punktu widzenia analizy semantycznej języka prawnego i prawniczego)”. 17 Rozdział I. Odpowiedzialność w polskim systemie prawnym... przy tym na prawnej dopuszczalności stosowania przymusu (sankcji) przez odpowiednie organy państwowe25. Natomiast niehomogeniczność tego pojęcia wynika przede wszystkim z różnych źródeł i zróżnicowanej podstawy prawnej powstania. Odmienności mogą też być wynikiem ratio legis poszczególnych unormowań dotyczących obowiązku prawidłowego postępowania w trakcie nawiązywania stosunków prawnych. Podkreślenia wymaga, że kwestia od- powiedzialności prawnej, a w tym zwłaszcza cywilnoprawna, uznawana jest za istotny czynnik podmiotowości prawnej, który będąc stricte związany z atry- butem osobowości prawnej lub zdolności prawnej oraz stanowiąc tym samym element konstrukcji jurydycznej takiego podmiotu, ją dopełnia. III. Dualizm odpowiedzialności prawnej w prawie stowarzyszeniowym Polskie prawo stowarzyszeniowe, podobnie jak wiele innych porządków prawnych, przewiduje dwa alternatywne rozwiązania dotyczące zaspokajania roszczeń wierzycieli form stowarzyszeniowych. Z jednej strony wierzyciele sto- warzyszenia zwykłego mogą dochodzić swoich roszczeń nie tylko od stowa- rzyszenia zwykłego, lecz także od jego członków. Z drugiej zaś strony, tak jak w przypadku stowarzyszenia rejestrowego, polski porządek prawny pozwala wierzycielom tego stowarzyszenia na zaspokojenie roszczeń wyłącznie z ma- jątku stowarzyszenia. Wówczas odpowiedzialność członków stowarzyszenia majątkiem osobistym (prywatnym) za zobowiązania stowarzyszenia zachodzi tylko wyjątkowo. Podstawowy podział odpowiedzialności przyjęty na gruncie prawa stowa- rzyszeniowego nie jest, w mojej ocenie, wystarczający dla charakterystyki od- powiedzialności form stowarzyszeniowych w ogólności. Potrzeba zmian w tym zakresie jest więc zrozumiała o tyle, że szczególna regulacja PrStow zmu- sza nierzadko adresata norm prawnych do posiłkowania się przepisami KC (np. art. 39 i 103, względnie art. 471 i n. czy art. 490–497 KC), choć uza- sadnione wydaje się na tle prawa stowarzyszeniowego traktowanie tradycyj- nego podziału (reżimów, rodzajów) odpowiedzialności form stowarzyszenio- wych, jako pewnego stanu wyjściowego w tym zakresie. Trzeba przy tym mieć też na uwadze, że owe reżimy (rodzaje) odpowiedzialności form stowarzy- szeniowych mają swoje ścisłe uzasadnienie tylko w obszarach, które wprost 25 M. Kaliński, w: A. Olejniczak (red.), System PrPryw., Prawo zobowiązań – część ogólna, t. VI, Warszawa 2014, s. 12. 18 § 1. Uwagi wstępne regulują, i nie stanowią żadnych zbiorów podstawowych, do których należy klasyfikować przypadki odpowiedzialności prawnej, uregulowane zwłaszcza poza prawem stowarzyszeniowym. Zatem postulując w tym miejscu podjęcie prac koncepcyjnych nad zmianami w tym zakresie, stwierdzić trzeba, że co- raz częściej następuje zacieranie się zasadniczych różnic pomiędzy tradycyj- nie odróżnianymi reżimami (dualizmem) odpowiedzialności osób prawnych i ułomnych osób prawnych, a w szczególności dotyczy to przesłanek ich od- powiedzialności. Podobne tendencje notuje też PrStow, której regulacje im- plikują do wniosku, że reżimy odpowiedzialności form stowarzyszeniowych nie różnią się w aktualnym stanie prawnym tak istotnie, jak przyjmują to tra- dycyjnie wypowiedzi piśmiennictwa, wobec czego rozważyć trzeba, czy nie lepszym rozwiązaniem byłoby nieutrzymywanie tego podziału, lecz podjęcie działań w kierunku poszukiwania jednego, wspólnego reżimu odpowiedzial- ności form stowarzyszeniowych. Nasuwa się pytanie, czy zrealizowanie tego postulatu przyczyniłoby się do rzeczywistego rozwoju jednolitego prawa od- powiedzialności form stowarzyszeniowych i pozwoliłoby w rezultacie unik- nąć wielu niejasności prowadzących niejednokrotnie w praktyce do rozwią- zań sprzecznych z poczuciem sprawiedliwości26. Sygnalizując jedynie w tym miejscu przedmiotowy problem, warto wskazać, że doktryna z zasady przyj- muje istnienie dwóch reżimów odpowiedzialności form stowarzyszeniowych. Za pewnego rodzaju „wyjście z sytuacji” – jedynie na gruncie PrStow – można chyba uznać przyjęcie tezy, która upatruje w reżimie odpowiedzialności sto- warzyszenia rejestrowego swego rodzaju katalogu otwartego przypadków re- gulowania odpowiedzialności członków postanowieniami statutu. Należy bo- wiem zwrócić uwagę, że w PrStow ustawodawca nie przewidział expressis ver- bis odpowiedzialności członków zarządu odpowiadającej regulacji art. 299 § 2 KSH lub art. 58 PrSpółdz. Prowadzi to do wniosku, że naczelne zasady od- powiedzialności członków zarządu osób prawnych wyrażone na gruncie in- nych leges speciales pozostają mało praktyczne wobec archaicznych rozwiązań utrzymywanych w PrStow, pomimo jej nowelizacji w 2015 r. W relacji osoba prawna – członkowie zarządu nie ma co do zasady miejsca na odpowiedzial- ność solidarną (chyba że z innej podstawy prawnej), gdyż wierzyciel powinien zwrócić się do majątku członków zarządu dopiero wtedy, gdy zabraknie ma- 26 Warto dodać, że takie same problemy można zauważyć również na gruncie innych syste- mów prawnych, które – podobnie jak polski porządek prawny – opierają się na różnych warian- tach dualistycznej koncepcji odpowiedzialności form stowarzyszeniowych (np. niemiecki porzą- dek prawny, na którym to wzoruje się polski ustawodawca). 19 Rozdział I. Odpowiedzialność w polskim systemie prawnym... jątku osoby prawnej (tzn. będzie mógł on uruchomić odpowiedzialność subsy- diarną dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku osoby prawnej okaże się w ca- łości lub w części bezskuteczna). Tymczasem sposób regulacji art. 11 ust. 3 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 6 PrStow wydaje się w aspekcie podniesionych wąt- pliwości normować niejako dowolnie i wieloznacznie zasady odpowiedzialno- ści członków zarządu, a także teoretycznie członków stowarzyszenia. Innymi słowy, stwarza prawną możliwość wprowadzenia mocą postanowień statutu odmiennych zasad odpowiedzialności członków zarządu oraz członków osób prawnych27. Mając na względzie obszar PrStow i innych leges speciales, nie sposób nie zauważyć, że konstrukcje odpowiedzialności form stowarzyszeniowych mają niekiedy mniej lub bardziej ścisły związek z przyjętą w tym zakresie kon- strukcją jurydyczną określonej formy stowarzyszeniowej, co pozwala uznać, by uprawnione było kwalifikowanie danego reżimu odpowiedzialności jako od- powiedzialność osób prawnych bądź odpowiedzialność ułomnych osób praw- nych. Charakter poszczególnych unormowań pozwala, w mojej ocenie, na tego rodzaju klasyfikowanie z punktu widzenia sygnalizowanej powyżej swoistej więzi pomiędzy konstrukcją (reżimem) odpowiedzialności a przyjętą dla danej jednostki organizacyjnej konstrukcją jurydyczną, przy czym niekoniecznie ta zależność musi zachodzić (art. 11 ust. 3 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 6 PrStow). W związku z dualizmem, dotyczącym zwłaszcza odpowiedzialności człon- ków za zobowiązania form stowarzyszeniowych, można sformułować nastę- pujące pytania: 1) czy istnieje konieczny związek między osobistą odpowiedzialnością członków za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego a podmiotowością prawną tej uproszczonej formy partycypacji społecznej? 2) czy członkowie stowarzyszenia zwykłego odpowiadają za własny, czy też może za cudzy dług, tj. stowarzyszenia zwykłego jako podmiotu prawa? Innymi słowy: czy istnieje zależność między osobistą odpowiedzialno- ścią członków a podmiotowością prawną stowarzyszenia zwykłego? Przedmiotowe pytania stanowić będą podstawę dla dogmatycznej analizy konstrukcji odpowiedzialności członków stowarzyszenia zwykłego za jego zo- bowiązania majątkowe względem osób trzecich. 27 Zob. szerzej: E. Hadrowicz, Odpowiedzialność członków zarządu w stowarzyszeniu reje- strowym. Postulaty de lege ferenda, MoP 2018, Nr 5, s. 252–260. 20 § 1. Uwagi wstępne IV. Odpowiedzialność właściwa i odpowiedzialność pomocnicza (dodatkowa) członków za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego. Wzmianka Od 2015 r. stowarzyszenie zwykłe to samodzielny podmiot prawa28, zatem zasadą jest, że wyłącznie samo stowarzyszenie zwykłe ponosi odpowiedzial- ność za zobowiązania majątkowe. Oznacza to, że wierzyciele mogą kierować roszczenia tylko do stowarzyszenia zwykłego. Sytuacja ta nie budzi jednak wąt- pliwości tak długo, jak długo stowarzyszenie zwykłe ma wystarczający majątek na zaspokojenie swoich zobowiązań wobec osób trzecich, oraz gdy stowarzy- szenie takie istnieje w obrocie prawnym. W pierwszym przypadku, gdy sto- warzyszenie zwykłe ma majątek na pokrycie swoich zobowiązań, traktowane jest tak samo jak każdy inny dłużnik. W sytuacji ponoszenia przez stowarzy- szenie zwykłe nieograniczonej odpowiedzialności osobistej za zobowiązania, co zasadniczo dotyczy zobowiązań kontraktowych i deliktowych, cały majątek stowarzyszenia zwykłego może zostać wykorzystany do zaspokojenia docho- dzonych od tego stowarzyszenia roszczeń. Bardziej skomplikowany jest przy- padek drugi, który wymaga udzielenia odpowiedzi na pytanie o konsekwencje utraty przez stowarzyszenie zwykłe podmiotowości prawnej (zdolności praw- nej). W praktyce może się bowiem zdarzyć, że dojdzie do wykreślenia z ewi- dencji stowarzyszenia zwykłego29, które jest stroną ważnych stosunków obli- gacyjnych. Wydawać by się mogło, że zgodnie z fundamentalną dla prawa zo- bowiązaniowego zasadą, zgodnie z którą dla istnienia stosunku obligacyjnego potrzebne jest, poza wyjątkami, istnienie wierzyciela i dłużnika, wraz z utratą bytu prawnego przez dłużnika i braku przejścia jego zobowiązań na inny pod- miot – te powinny wygasnąć. Mając na względzie powyższe, opowiedzieć się jednak należy za przyjęciem stanowiska, że jeśli po wykreśleniu stowarzyszenia zwykłego z ewidencji okaże się, że posiada ono jeszcze jakiś majątek (nierozdysponowany w postępowaniu likwidacyjnym), to należy ponownie ustanowić dla tego stowarzyszenia likwi- datora w celu dokończenia likwidacji30. 28 O przesłankach wprowadzenia nowej konstrukcji jurydycznej stowarzyszenia zwykłego zob. rozważania w § 7 pkt 3 niniejszego rozdziału. 29 Zob. art. 40a ust. 1 PrStow. 30 Bliższa analiza tego problematycznego zagadnienia zostanie jednak, z uwagi na ramy ni- niejszej rozprawy, pominięta. 21
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność członków za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego a podmiotowość prawna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: