Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00906 012458 17856967 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność karna a konstrukcja handlowej spółki osobowej w organizacji - ebook/pdf
Odpowiedzialność karna a konstrukcja handlowej spółki osobowej w organizacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 383
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-883-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Po zawarciu umowy spółki osobowej, a przed wpisaniem jej do rejestru przedsiębiorców powstaje określony byt. W doktrynie przyjmuje on różne określenia: przedspółka, spółka osobowa w organizacji, spółka in statu nascendi, spółka w organizacji de iure, czy np. spółka w fazie wstępnej.

W KSH brak jest ogólnych przepisów dotyczących spółek osobowych w organizacji. Pojawia się tylko regulacja śladowa odnośnie niektórych kwestii związanych z ich funkcjonowaniem. Ustawodawca nie uregulował dostatecznie stanu prawnego po zawarciu umowy spółki osobowej a przed jej rejestracją. Brak jest bowiem przepisu określającego jednoznacznie charakter prawny stosunków prawnych nawiązanych w tym okresie. Kwestia charakteru bytu prawnego tego podmiotu ma istotne znaczenie z punktu widzenia jego odpowiedzialności na gruncie prawa karnego sensu largo. W fazie istnienia spółki osobowej w organizacji byt ten może być adresatem norm przewidzianych w prawie karnym sensu largo. Posłużenie się w prawie karnym pojęciami jednostka organizacyjna czy jednostka organizacyjna, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną rodzi zagadnienie czy spółka osobowa w organizacji, a jak tak to kiedy jest adresatem norm prawa karnego sensu largo.

Zagadnienie to jest sporne w doktrynie i to zarówno na gruncie KSH, jak i prawa karnego. Monografia niniejsza stanowi próbę odpowiedzi na to pytanie i przedstawia stanowisko własne autora w tej spornej kwestii.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów odpowiedzialności represyjnej – zagadnienia wprowadzające § 1. Pojęcie i rodzaje odpowiedzialności prawnej Pojęcie odpowiedzialności ma charakter interdyscyplinarny. Ma ono swoje specyficzne znaczenie i uzasadnienie na gruncie prawa, filozofii, etyki, czy eko- nomii. Wieloznaczność oraz złożoność problematyki odpowiedzialności po- wodują, że niemożliwa jest ostateczna i nieodwołalna odpowiedź na pytanie, czym jest odpowiedzialność. Powyższe wyklucza możliwość zbudowania de- finicji w pełni dostosowanej do wymogów naukowych1. Wskazać należy rów- nież, iż samo pojęcie „odpowiedzialność” nie jest rozumiane w sposób jedno- lity, w literaturze naukowej budzi wiele sporów i kontrowersji2. Pojęcie odpowiedzialności spotkać można w języku prawniczym, prawnym oraz potocznym3. W potocznym ujęciu „odpowiedzialność”4 rozumiana jest najczęściej jako obowiązek moralny lub prawny odpowiadania za swoje lub czyjeś czyny, bądź też jako przyjęcie na siebie obowiązku zadbania o kogoś lub 1 T. Siemiątkowski, T. Szczurowski, w: A. Szajkowski (red.), SPP, t. 16, Prawo spółek osobowych, Warszawa 2016, s. 551–553. Niekiedy poddaje się w wątpliwość możliwość wypracowania uni- wersalnej definicji odpowiedzialności prawnej, którą można by zaakceptować z punktu widzenia wszystkich gałęzi prawa, S. Sykuna, Kilka uwag o odpowiedzialności prawnej, GSP 2003, t. IX, s. 30. 2 Zob. W. Radecki, Odpowiedzialność prawna podmiotów gospodarczych w ochronie środo- wiska, Dębe 1990, s. 57. 3 Szerzej K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1997, s. 103. 4 Istotą odpowiedzialności jest relacja między zdarzeniem, stanem rzeczy, którego zaistnie- nie ma związek z obowiązkami podmiotu, a reakcją na to zdarzenie bądź stan rzeczy. Stwierdzić można, że określony podmiot jest odpowiedzialny nie tylko wówczas, gdy zaistnieje to zdarze- nie lub ten stan rzeczy, ale także wówczas, gdy jeszcze nie doszło do jego zaistnienia, A. Błach- nio-Parzych, Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpo- wiedzialności represyjnej, Warszawa 2016, s. 37. 5 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... o coś5. Warto podkreślić, iż sama Konstytucja RP w art. 26 posługując się lite- ralnie pojęciem odpowiedzialności albo zakładając ją implicite, odwołuje się do kilku jej rodzajów, w tym do odpowiedzialności moralnej, odpowiedzialności politycznej, odpowiedzialności cywilnej władzy publicznej, odpowiedzialności konstytucyjnej i odpowiedzialności karnej7. W najszerszym znaczeniu odpowiedzialność prawna to ujemne konse- kwencje prawne8 określonego stanu rzeczy, który może mieć postać zacho- wania człowieka, osoby prawnej, skutek tego zachowania, niekiedy również zachowanie i sytuacje niezależne od zachowania osoby ponoszącej odpowie- dzialność np. z tytułu ryzyka. Zarówno stan rzeczy, jak i jego konsekwencje muszą być prawem przewidziane9. Podobnie odpowiedzialność definiuje M. Cieślak10 wskazując, że to ujemne konsekwencje prawne określonego w prawie stanu rzeczy. Wspomniany stan rzeczy może mieć różną postać, może nim być ludzkie zachowanie, skutek tego zachowania, w szczególności w postaci szkody, jak również zdarzenie nieza- leżne od zachowania się osoby odpowiedzialnej jak np. wada rzeczy, przypad- kowe jej uszkodzenie. Z powyższego wynika, iż istota odpowiedzialności koncentruje się wokół ujemnych następstw11, tj. obowiązku ich ponoszenia za zachowania, a więc działania lub zaniechania sprzeczne z określonymi normami, a przez to nega- 5 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 2002, s. 449. 6 Ustawa z 2.4.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Por. wyr. NSA z 23.3.2017 r., I OSK 2745/15, Legalis; wyr. NSA z 23.3.2017 r., I OSK 2746/15, Legalis. 7 D. Dudek, Konstytucja i odpowiedzialność, w: E. Gdulewicz, H. Zięba-Załucka (red.), Dziesięć lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Rzeszów 2007, s. 39–54. Analizując odpowiedzialność prawną można wyróżnić odpowiedzialność podmiotową i przedmiotową, można ją również roz- patrywać jako odpowiedzialność abstrakcyjną lub konkretną, spotkać można również jej podział na majątkową i niemajątkową, szerzej R. Giętkowski, Odpowiedzialność dyscyplinarna w prawie polskim, Gdańsk 2013, s. 17–19. 8 Pojęcia odpowiedzialności prawnej w żadnym wypadku nie należy utożsamiać z pojęciem sankcji prawnej, tak M. Karciarz, Stosowanie przez ustawodawcę reżimu odpowiedzialności ad- ministracyjnej w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Adam Mickiewicz University Law Review 2014, Vol. 3, s. 96. 9 K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1997, s. 104. 10 M. Cieślak, S. Waltoś, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Kraków 2011, s. 115. 11 W literaturze dotyczącej odpowiedzialności ,,w ogóle” nie ma terminologicznej zgodności co do wyrażenia ujemne następstwa, często natomiast używa się terminu sankcja, zob. S. Dubisz, Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 4, Warszawa 2006, s. 284. 6 § 1. Pojęcie i rodzaje odpowiedzialności prawnej tywnie kwalifikowane we właściwych dla tych norm obszarach systemu spo- łecznego12. Odpowiedzialność prawna jest wprowadzona i określona przez prawo, z tym zastrzeżeniem, iż odbywa się to niezależnie od tego, na podstawie jakich kryteriów następuje ocena odstępstwa działalności faktycznej od działalności postulowanej lub oczekiwanej13. Pojęcie odpowiedzialności prawnej ma cha- rakter wyłącznie teoretyczny i stanowi rezultat rekonstrukcji pojęć prawnych i prawniczych zastanych w obrębie szczegółowych dyscyplin prawniczych14. W ocenie W. Lang15, istotę rekonstrukcji stanowi ustalenie znaczenia terminu odpowiedzialność prawna poprzez analizę różnych jej rodzajów i dokonanie koniecznej syntezy, w wyniku których powstała definicja dotycząca katego- rii ogólnej o charakterze interdyscyplinarnym. W definicji tej odpowiedzial- ność prawna scharakteryzowana została jako zasada ponoszenia przez pod- miot przewidzianych prawem ujemnych konsekwencji za zdarzenia lub stany rzeczy podlegające ujemnej kwalifikacji normatywnej i przypisywalne prawnie określonemu podmiotowi w danym porządku prawnym16. Na zaletę uniwersalizmu tej definicji zaproponowanej przez W. Langa zwrócił uwagę T. Dybowski wskazując, że obejmuje ona zarówno zachodzącą w przypadku odpowiedzialności na zasadzie winy i opartą na koncepcji spraw- stwa, tzw. odpowiedzialność podmiotową, której przesłanki stanowią: element przedmiotowy, tj. obiektywna bezprawność postępowania lub jego następstw oraz element podmiotowy, tj. ujemna ocena subiektywnej strony działania podmiotu wyrażająca się w ujemnej ocenie procesu psychicznego warunkują- cego jego zachowanie się, jak i, obcą np. prawu karnemu, niezależną od kon- cepcji sprawstwa tzw. odpowiedzialność przedmiotową, w której element pod- 12 T. Siemiątkowski, T. Szczurowski, w: A. Szajkowski (red.), SPP, t. 16, Prawo spółek osobo- wych, Warszawa 2016, s. 555–556. Pod pojęciem odpowiedzialności prawnej uznaje się określone prawem ujemne konsekwencje (zastosowanie sankcji) wobec określonego podmiotu, związane z zaistnieniem negatywnie ocenianego stanu rzeczy, tak S. Sykuna, Odpowiedzialność prawna, w: J. Zajadło (red.), Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa, Warszawa 2007, s. 215. 13 J. Boć, w: J. Boć (red.), Administracja publiczna, Wrocław 2003, s. 339. 14 Teoretyczny charakter pojęcia odpowiedzialności prawnej przesądza o konieczności ogra- niczenia rozważań do definicji doktrynalnej gdyż materiał normatywny nie daje możliwości skon- struowania definicji legalnej na podstawie przepisów odnoszących się do odpowiedzialności; o de- finicji legalnej zob. np. A. Malec, Zarys teorii definicji prawniczej, Warszawa 2000, s. 25 i n. 15 W. Lang, Struktura odpowiedzialności prawnej. Studium analityczne z dziedziny teorii prawa, ZN UMK Nauki Humanistyczno-Społeczne 1968, Nr 31, s. 3–14. 16 W. Lang, Struktura odpowiedzialności prawnej, s. 12. Tak też ogólnie charakteryzuje pojęcie odpowiedzialności prawnej T. Dybowski, w: Z. Radwański (red.), System pr. cyw., t. III, cz. 1, Prawo zobowiązań – część ogólna, Wrocław 1981, s. 166. 7 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... miotowy, nie odgrywając żadnej roli, nie podlega ocenie, a jej jedyną norma- tywną przesłanką jest przedmiotowa bezprawność17. Spotkać można w doktrynie również pogląd, że taka definicja odpowie- dzialności prawnej powinna być dookreślona: po pierwsze, przez wyraźne wskazanie faktów, które mogą powodować powstanie tej odpowiedzialności, skoro jedynie z faktami prawnymi (rozumianymi jako zachowania się czło- wieka oraz zdarzenia niezależne od jego woli) normy prawne wiążą ujemne następstwa; po drugie warto byłoby zaakcentować w definicji moment obo- wiązku, co istotnie podkreśliłoby jurydyczny charakter odpowiedzialności. W tym ujęciu odpowiedzialność prawną rozumie się zatem jako obowią- zek ponoszenia przez podmiot przewidzianych prawem ujemnych następstw faktów prawnych podlegających negatywnej kwalifikacji normatywnej i przy- pisywanych prawnie określonemu podmiotowi w porządku prawnym18. Do głównych odmian odpowiedzialności prawnej zalicza się odpowiedzial- ność: administracyjną, cywilnoprawną, karną, konstytucyjną oraz pracowni- czą. Występujące pomiędzy nimi różnice wynikają m.in. ze specyfiki wła- ściwych dla nich gałęzi prawa, w tym ich publicznoprawnego (prawo admi- nistracyjne, prawo karne, prawo konstytucyjne), prywatnoprawnego (prawo cywilne), bądź mieszanego charakteru (prawo pracy). Ponadto, różnice te do- tyczą przesłanek odpowiedzialności, ich zasad i pełnionych przez nie funkcji, kryteriów, według których wyróżniane są w ich obrębie poszczególne rodzaje (postacie) odpowiedzialności oraz form, jaką przyjmują nakładane na podmiot odpowiedzialny ujemne następstwa prawne. Różnice te są konsekwencją róż- nej metody regulacji stosunków społecznych, którą posługują się poszczególne gałęzie prawa19. We współczesnych systemach prawnych istnieje wiele typów odpowie- dzialności. Odnoszą się one zarówno do osób fizycznych, jak i do abstrakcyj- nych podmiotów zbiorowych. Ich wspólną cechą jest to, iż powodując swym zachowaniem określone następstwa faktyczne lub prawne, szkodliwe dla sfery 17 T. Dybowski, w: Z. Radwański (red.), System pr. cyw., t. III, cz. 1, s. 167. 18 T. Siemiątkowski, T. Szczurowski, w: A. Szajkowski (red.), SPP, t. 16, Prawo spółek handlo- wych, Warszawa 2016, s. 562–563. 19 T. Siemiątkowski, T. Szczurowski, w: A. Szajkowski (red.), SPP, t. 16, s. 565. T. Siemiątkow- ski oraz T. Szczurowski wskazują, iż kryterium tej klasyfikacji stanowi gałąź prawa, w obrębie któ- rej regulowana jest określona odmiana odpowiedzialności prawnej. W. Lang natomiast, przy wy- różnieniu podstawowych odmian odpowiedzialności prawnej jednocześnie stosuje różne kryteria, w tym zasady, na jakich opiera się odpowiedzialność, W. Lang, Spór o pojęcie odpowiedzialności prawnej, ZN UMK Nauki Humanistyczno-Społeczne 1969, Nr 37, s. 54. 8 § 2. Odpowiedzialność represyjna dóbr chronionych przez prawo, ponoszą one określone prawem, konsekwen- cje. Jaki jednak będzie to typ odpowiedzialności (np. czy będzie to odpowie- dzialność typu karnego), zależy to od spełnienia określonych dla danego typu rodzaju odpowiedzialności wymogów. To, że mamy do czynienia z odpowie- dzialnością prawną wg opisanego powyżej mechanizmu, nie oznacza więc by- najmniej automatycznie, iż będzie to odpowiedzialność karna20. § 2. Odpowiedzialność represyjna I. Pojęcie odpowiedzialności represyjnej W doktrynie prawa karnego i konstytucyjnego trudno znaleźć definicję po- stępowania represyjnego21. Ustawa zasadnicza nie posługuje się pojęciem od- powiedzialności represyjnej. Konstytucja RP posługuje się pojęciem odpowie- dzialności karnej, przez które to pojęcie w orzecznictwie TK22 rozumiana jest odpowiedzialność realizowana w postępowaniach represyjnych w ogólności23. W pojęciu odpowiedzialności karnej (w rozumieniu art. 42 ust. 1 Konstytu- cji RP) mieści się nie tylko odpowiedzialność karna za przestępstwa, ale rów- nież inne formy odpowiedzialności prawnej24 związane z wymierzaniem kary wobec jednostki25. Odpowiedzialność represyjna składa się z wielu różnych form (reżimów) odpowiedzialności. Nie wszystkie one przynależą do prawa karnego. Prawo re- 20 M. Filar, w: A. Marek (red.), SPK, t. 1, Zagadnienia ogólne, Warszawa 2010, s. 418. 21 Określenie „represja” w potocznym rozumieniu budzi negatywną konotację. Oznacza ona bowiem nieuzasadniony odwet za wyrządzenie określonej dolegliwości, co w odniesieniu do pań- stwa prawa i emanacji jego organów budzi pewnego rodzaju sprzeczność z ideą zasady legalizmu państwa prawa. Represję w odniesieniu do postępowań represyjnych należy postrzegać z perspek- tywy nie tyle państwa, lecz raczej jednostki, która doznaje obiektywnie odczuwanych negatywnych skutków, na podstawie obowiązujących przepisów prawa, P. Czarnecki, Postępowanie karne a inne postępowania represyjne, Legalis 2016, rozdz. I, § 2. 22 Wyr. TK z 28.11.2007 r., K 39/07, OTK-A 2007, Nr 10, poz. 129. 23 K. Kaczmarczyk-Kłak, Prawo łaski w Polsce na tle porównawczym. Dawniej i współcześnie, Rzeszów 2013, s. 410. 24 Odpowiedzialność za wykroczenia mieści się w pojęciu odpowiedzialności represyjnej w ro- zumieniu konstytucyjnym, tak wyr. TK z 29.6.2010 r., P 28/09, OTK 2010, Nr 5, poz. 52; wyr. TK z 25.6.2012 r., K 9/10, OTK 2012, Nr 6, poz. 66. 25 Uchw. SN z 23.3.2011 r., I KZP 31/10, OSN 2011, Nr 3, poz. 23; wyr. WSA we Wrocławiu z 16.11.2011 r., I SA/Wr 717/11, Legalis. 9 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... presyjne jest pojęciem szerszym, określanym w relacji do prawa karnego sensu stricto i sensu largo jako prawo karne sensu largissimo26. Trybunał Konstytucyjny w wyr. z 21.10.2014 r.27 wskazał, że dla określe- nia charakteru konkretnej instytucji prawnej istotne znaczenie ma nie sama jej nazwa, lecz treść, którą ustawodawca z nią wiąże28. Aby ustalić, czy okre- ślony rodzaj odpowiedzialności ma charakter represyjny, istotne jest stwier- dzenie, czy charakter norm regulujących określony rodzaj odpowiedzialno- ści jest taki, że istnieje konieczność zastosowania do tejże odpowiedzialności gwarancji konstytucyjnych dotyczących odpowiedzialności karnej. Zasadni- cze znaczenie w tym zakresie pełni funkcja określonych środków prawnych, a także stosowanie tychże środków na podstawie indywidualnej, jednostko- wej winy sprawcy29. Sama okoliczność posłużenia się przez ustawodawcę środ- kiem prawnym związanym z obowiązkiem zapłaty określonej sumy pienięż- nej nie oznacza, że jest to środek o charakterze represyjnym. Kary pieniężne są bowiem przewidziane również w dziedzinie prawa cywilnego, jako na przy- kład kary umowne. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że aby ocenić charakter prawny określonego rodzaju środków prawnych, konieczna jest przede wszyst- kim analiza realizowanych przez nie funkcji30, zaś pomocnicze znaczenie mogą mieć na przykład przesłanki stosowania tychże środków wskazane przez usta- wodawcę. Realizacja przez określony środek prawny funkcji represyjnej jako głównej funkcji określonego rodzaju odpowiedzialności będzie prowadziła do zaliczenia tego środka do dziedziny szeroko rozumianego prawa karnego i ob- jęcie go odpowiednimi gwarancjami konstytucyjnymi wymaganymi dla odpo- wiedzialności karnej31. 26 W. Radecki, Ochrona środowiska w polskim prawie karnym, cz. I, Pojęcie i zakres prawa karnego środowiska, MoP 1997, Nr 12, s. 490. 27 Wyr. TK z 21.10.2014 r., P 50/13, Legalis. 28 Wyr. TK z 10.12.2002 r., P 6/02, Legalis. 29 Por. wyr. TK z 4.7.2002 r., P 12/01, Legalis. 30 Wyr. TK z 5.5.2009 r., P 64/07, Legalis. 31 W zdaniu odrębnym do wskazanego powyżej wyroku A. Rzepliński podniósł, iż w korpu- sie obowiązującego polskiego prawa karnego, w: Kodeksie karnym, Kodeksie postepowania kar- nego, Kodeksie karnym wykonawczym, Kodeksie wykroczeń, Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia, Kodeksie karnym skarbowym, ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich nie występuje choćby w jednym przepisie pojęcie „represja” i jego odmiany. Podobnie, pojęcie to nie występuje w ustawach regulujących ustrój organów władzy sądowniczej, prokuratury, więziennic- twa oraz formacji policyjnych – tak kryminalnych jak i bezpieczeństwa. Nie zna go również korpus obowiązującego prawa cywilnego (prywatnego) ani korpus prawa administracyjnego. W ocenie A. Rzeplińskiego z represją mamy do czynienia, gdy organ władzy publicznej nakłada na sprawcę 10 § 2. Odpowiedzialność represyjna W piśmiennictwie wskazuje się, że trudno byłoby skonstruować klasyczną definicję postępowania represyjnego bez odniesienia się do problematyki nie- jasnego skądinąd zwrotu „odpowiedzialności represyjnej”, ponieważ wówczas powstałoby swoiste błędne koło – definiowanie postępowania represyjnego przez odpowiedzialność represyjną i odwrotnie. Z tych powodów w doktry- nie odnaleźć można pogląd, że bardziej poprawnym metodologicznie zabie- giem będzie sformułowanie definicji równościowej przez wyliczenie. W ta- kim ujęciu postępowaniem represyjnym będą postępowania: karne, w sprawie o wykroczenia32, wobec nieletnich, w sprawie o przestępstwa i wykroczenia skarbowe33, dyscyplinarne34, dotyczące odpowiedzialności podmiotów zbioro- wych za czyny zabronione pod groźbą kary, odpowiedzialności administra- cyjno-karnej35, przed Trybunałem Stanu, lustracyjne, przed komisją śledczą czy w przedmiocie odpowiedzialności konstytucyjnej36. szkody karę poniżającą, nieludzką albo okrutną, nie wspominając już, że kara taka byłaby w re- zultacie torturą. Państwo prawne zakazuje takich praktyk w sposób absolutny. 32 Odpowiedzialność za wykroczenia mieści się w pojęciu odpowiedzialności represyjnej w rozumieniu konstytucyjnym, a zatem jest to przejaw odpowiedzialności karnej, wyr. TK z 18.7.2012 r., K 14/12, OTK-A 2012, Nr 7, poz. 82. 33 Prawo karne skarbowe operuje sankcją represyjną jako środkiem reakcji na naruszenie nakazów i zakazów wynikających z tego prawa, K. Kaczmarczyk-Kłak, Prawo łaski w Polsce na tle porównawczym. Dawniej i współcześnie, s. 413. 34 Uchw. SN z 30.6.2008 r., I KZP 11/08, OSN 2008, Nr 8, poz. 57; wyr. TK z 18.3.2007 r., K 47/05, OTK 2007, Nr 3, poz. 27. Zwrócić należy uwagę, iż K. Kaczmarczyk-Kłak, Prawo łaski w Polsce na tle porównawczym. Dawniej i współcześnie, s. 423–424 rozważając stosowanie prawa łaski uznaje, iż nie znajduje ono zastosowania do odpowiedzialności pracowników na podstawie m.in. kodeksu pracy. W takim bowiem przypadku stosowane środki mają charakter porządkowy, a nie represyjny, stanowiąc doraźną interwencję w przypadku naruszenia przez niego ustalonej organizacji i porządku w procesie pracy. Autorka wskazuje również, iż ułaskawienie nie jest moż- liwe w przypadku pociągnięcia do odpowiedzialności nieletniego na podstawie ustawy o postępo- waniu w sprawach nieletnich. Określone w tej ustawie środki nie mają bowiem charakteru repre- syjnego, lecz wychowawczy. 35 We współczesnej nauce prawa administracyjnego akcentuje się, że główną funkcją sankcji prawa administracyjnego jest funkcja represyjna rozumiana jako uciążliwość, dokuczliwość wo- bec sprawcy naruszenia normy, H. Nowicki, w: R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), SPA, t. 7, Prawo administracyjne materialne, Warszawa 2017, s. 675. WSA w wyr. z 6.3.2012 r., II SA/Bk 871/11, Legalis wskazał, iż w przypadku, w którym organ administracji publicznej uprawniony jest do wymierzenia kary pieniężnej, występuje odpowiedzialność represyjna, niezależnie od innych funkcji, które dany środek realizuje. Zob. też wyr. ETPCZ z 24.4.2007 r. w sprawie Matyjek v. Pol- ska, Nr skargi 38184/03, Legalis; wyr. ETPCZ z 15.1.2008 r. w sprawie Luboch v. Polska, Nr skargi 37469/05, Legalis; wyr. ETPCZ z 17.2.2009 r. w sprawie Jełowiecki v. Polska, Nr skargi 34030/07, Legalis; post. WSA w Łodzi z 9.3.2011 r., II Sa/Łd 1509/10, Legalis. 36 P. Czarnecki, Postępowanie karne a inne postępowania represyjne, Legalis 2016, rozdz. I, § 2. 11 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... Analizując zagadnienie odpowiedzialności represyjnej nie sposób pominąć kwestii zagadnienia winy. Zasada winy jako przesłanka odpowiedzialności kar- nej nie została wypowiedziana wprost w Konstytucji RP. Trybunał Konstytu- cyjny wskazuje jednak w swoim orzecznictwie, że nie sposób pociągać do od- powiedzialności represyjnej w przypadku braku możliwości podjęcia zachowa- nia zgodnego z prawem, akcentując tym samym jedną z przesłanek przypisania winy. Zasadę winy wywodzi natomiast z art. 42 ust. 1 Konstytucji RP w tej części, w której przepis ten stanowi o czynie37. Zwrócić należy jednak uwagę, iż nie każdy rodzaj odpowiedzialności represyjnej uzależniony jest od winy, co szerzej omówione zostało na przykładzie odpowiedzialności administracyj- nej38. Również w przypadku odpowiedzialności podmiotów zbiorowych wska- zuje się, iż z powodu braku możliwości przeniesienia winy w znaczeniu ściśle karnistycznym na grunt odpowiedzialności podmiotów zbiorowych w doktry- nie proponuje się różne rozwiązania tego problemu, od stworzenia odręb- nego pojęcia winy, poprzez zmodyfikowanie pojęcia winy karnistycznej, po pełną obiektywizację odpowiedzialności takich podmiotów39. Analiza kwestii winy na gruncie konstrukcji odpowiedzialności podmiotu zbiorowego musi uwzględniać to, że w przypadku podmiotu zbiorowego, z jednej strony wystę- puje sztuczny twór, z drugiej strony osoby fizyczne, które go tworzą. Przesłanki zawinienia podmiotu zbiorowego muszą być inaczej ukształtowane w porów- naniu z przesłankami zawinienia osoby fizycznej. Nie da się bowiem odnieść do podmiotu zbiorowego warunku odpowiedniego poziomu rozwoju psycho- 37 R. Dębski, J. Giezek, Z. Jędrzejewski, T. Kaczmarek, V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, Ł. Pohl, A.J. Szwarc, R. Zawłocki, w: R. Dębski (red.), SPK, t. 3. Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, Warszawa 2017, s. 682. 38 Por. J. Jerzmiański, Obiektywna odpowiedzialność represyjna. Prawo ochrony środowi- ska w działaniach ratowniczych, PK 2014, Nr 1. Przesłanką wymierzania administracyjnych kar pieniężnych jest, co do zasady, samo naruszenie zakazu bądź nakazu wynikającego bezpośred- nio z przepisu prawa lub z decyzji administracyjnej, bez względu na zawinienie sprawcy naru- szenia, czyli tzw. obiektywna bezprawność, J. Filipek, Sankcja prawna w prawie administracyj- nym, PiP 1963, Nr 12, s. 879. Brak odniesienia do elementów subiektywnych (np. zawinienie, umyślność/nieumyślność) w normach sankcjonujących z zakresu prawa administracyjnego, sta- nowi cechę typową regulacji prawnej odpowiedzialności administracyjnej, tak K. Horubski, Admi- nistracyjnoprawne instrumenty realizacji zamówienia publicznego, Legalis 2017, rozdz. VII, § 3. Por. wyr. WSA w Warszawie z 2.12.2014 r., VI SA/Wa 3171/14, Legalis; wyr. TK z 21.10.2015 r., P 32/12, Legalis. 39 B. Namysłowska-Gabrysiak, Odpowiedzialność karna osób prawnych, Warszawa 2003, s. 46–50. 12 § 2. Odpowiedzialność represyjna fizycznego czy też rozpoznawalności bezprawności. Możliwe jest natomiast badanie kwestii wymagalności postępowania zgodnego z prawem40. Dokonując analizy kwestii odpowiedzialności represyjnej zwrócić uwagę należy również na art. 6 Konwencji41 o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności42, który stanowi, iż każdy ma prawo do sprawiedliwego i pu- blicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obo- wiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wy- toczonej przeciwko niemu sprawie karnej43. 40 R. Dębski, J. Giezek, Z. Jędrzejewski, T. Kaczmarek, V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, Ł. Pohl, A.J. Szwarc, R. Zawłocki, w: R. Dębski (red.), SPK, t. 3, Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, Warszawa 2017, s. 714. 41 Art. 6 EKPCZ zobowiązuje wszystkie państwa strony Konwencji do takiego zorganizowania własnego wymiaru sprawiedliwości, aby sądy i procedury sądowe spełniały wszystkie wymagania wynikające z art. 6 – J. Meyer-Ledewig, Europäische Menschenrechtskonvention. Handkommen- tar, Baden-Baden 2006, s. 102. 42 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Por. najnowsze orzecznictwo: wyr. SA w Białymstoku z 11.9.2017 r., I ACa 209/17, Legalis; wyr. ETPCZ z 4.4.2017 r., Matanović v. Croatia, skarga Nr 2742/12, Legalis; wyr. ETPCZ z 4.4.2017 r., Ković and others v. Serbia, Nr skargi 39611/08, Legalis; wyr. ETPCZ z 30.3.2017 r., Avakemyan v. Armenia, Nr skargi 39563/09, Legalis Nr 1580964; wyr. ETPCZ z 25.7.2017 r., M. v. Holandii, skarga Nr 2156/10. 43 Artykuł 6 EKPCZ „1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze wzglę- dów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeń- stwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru spra- wiedliwości. 2. Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewin- nego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą. 3. Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do: a) niezwłocznego otrzymania szczegółowej informa- cji w języku dla niego zrozumiałym o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskar- żenia; b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony; c) bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środ- ków na pokrycie kosztów obrony – do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości; d) przesłuchania lub spowodowa- nia przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia; e) korzystania z bezpłatnej pomocy tłuma- cza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie. Por. wyr. ETPCZ z 24.7.2003 r., Ryabykh v. Rosja, Izba (Sekcja I), skarga Nr 52854/99, § 51. 13 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... W orzecznictwie44 oraz w doktrynie przyjmuje się, że art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności jest w swojej treści węż- szy niż art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż Konwencja gwarantuje prawo do sądu w sprawach o charakterze cywilnym i karnym45. Konstytucja RP natomiast nie wprowadziła takiego przedmiotowego ograniczenia prawa do sądu. Jednocze- śnie zwraca się uwagę, że rzadkie korzystanie z możliwości bezpośredniego stosowania Konstytucji RP wskazuje na potrzebę stosowania umów między- narodowych z zakresu ochrony praw człowieka jako elementu normatywnej podstawy decyzji (orzeczenia)46. Na gruncie art. 6 EKPCZ w doktrynie podkreśla się47, iż ocena, czy mamy do czynienia ze sprawą karną48 w autonomicznym rozumieniu Konwencji, nie zawsze jest łatwa. Nawet jeśli sprawa nie jest z natury karna49, może się oka- zać, że ma taki charakter w rozumieniu Konwencji jeśli uwzględni się sto- pień jej surowości50. W społeczeństwie respektującym rządy prawa sytuacje związane z zagrożeniem karą polegającą na pozbawieniu wolności należą do sfery „karnej”. Wyjątkiem może być pozbawienie wolności, które ze względu na charakter, okres i sposób stosowania nie jest szczególnie dolegliwe. Komisja uznała, że wymierzenie kary pięciu dni ścisłego aresztu za wykroczenie dyscy- plinarne polegające na naruszeniu obowiązków wynikających ze służby woj- skowej nie wystarczało, aby art. 6 EKPCZ miał zastosowanie51. Zawsze przy 44 Wyr. TK z 7.3.2005 r., P 8/03, OTK 2005, Nr 3, poz. 20. 45 L. Leszczyński, B. Liżewski, Ochrona praw człowieka w Europie: szkic zagadnień podstawo- wych, Lublin 2008, s. 71. ropejskich, Lublin 2008, s. 27. Człowieka, Warszawa 2017, s. 505. 46 K. Machowicz, Ochrona praw człowieka w Rzeczypospolitej Polskiej na tle standardów eu- 47 M.A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw 48 Szerzej M. A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Człowieka. Wybór orzecznictwa, War- szawa 1999, s. 171; zob. P. Hofmański, Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej znaczenie dla prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego, Białystok 1993, s. 238–239. 49 Zakwalifikowanie sprawy jako karnej wg prawa krajowego może przesądzić o konieczności stosowania standardu określonego w art. 6 EKPCZ, wyr. ETPCZ z 10.6.1996 r., Pullar v. Zjedno- czonemu Królestwu, RJD 1996-III, § 28–29. 50 Trybunał wielokrotnie podkreślał, że ze względu na szczególnie ważne miejsce jakie w spo- łeczeństwie demokratycznym zajmuje prawo do sądu, art. 6 EKPCZ nie może być interpretowany zwężająco, szerzej: P. Hofmański, A. Wróbel, w: L. Garlicki (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Warszawa 2010, s. 250. 51 Raport Komisji Eggs v. Szwajcaria z 4.3.1978 r., skarga Nr 7341/76, DR 15, s. 35. 14 § 2. Odpowiedzialność represyjna dokonywanej ocenie należy zwracać uwagę na surowość kary52, pamiętając o tradycjach państw Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i znaczeniu prawa do poszanowania wolności osobistej53. Z punktu widzenia kwalifikowania sprawy jako karna miarodajna jest sankcja grożąca za popełnienie czynu będąca przedmiotem postępowania, a nie sankcja wy- mierzona w konkretnym przypadku54. Wskazać należy również, iż Konwencja nie zakazuje państwom podziału na prawo karne i dyscyplinarne55 oraz okre- ślania granic między nimi. Klasyfikacja ta nie ma jednak rozstrzygającego zna- czenia. „Gdyby państwa mogły – korzystając z posiadanej swobody i kwalifi- kując czyn jako dyscyplinarny – wyłączyć w ten sposób obowiązywanie fun- damentalnych gwarancji art. 6 i 7, miałyby one zastosowanie zależnie od ich suwerennej woli. Tak duża swoboda prowadziłaby do rezultatów sprzecznych z przedmiotem i celem Konwencji”56. W sprawie Malige57 Trybunał zwrócił uwagę, że istniejący we Francji śro- dek polegający na odejmowaniu punktów za naruszenie przepisów ruchu dro- gowego ma charakter prewencyjny, ale także karny i odstraszający, jest więc podobny do kar dodatkowych wymierzanych w sprawach karnych. Postano- 52 Nie jest sprawą karną sprawa, w której w ogóle nie może być orzeczona żadna kara, P. Hof- mański, A. Wróbel w: L. Garlicki (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, s. 284. 53 Wyr. ETPCZ z 8.6.1976 r., Engel i inni v. Holandia, skarga Nr 5100/71, § 80–82, Lex; wyr. ETPCZ z 21.2.1984 r., Öztürk v. Niemcy, § 48–50, skarga Nr 8544/79, Lex (ang.). 54 Zob. wyr. ETPCZ z 9.10.2003 r. w sprawie Ezeh i Connors, skargi Nr 39665/98 i 40086/98, 2003–X, § 120. 55 Postępowanie o charakterze dyscyplinarnym – niezwiązane z karą polegającą na pozba- wieniu wolności lub z grzywną, ale z sankcją typowo dyscyplinarną – nie dotyczy rozstrzygnięcia o oskarżeniu w sprawie karnej w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPCZ: Decyzja Komisji Camacho Nu- cete i in. v. Hiszpania z 30.11.1995 r., skarga Nr 27024/95; Decyzja Komisji Tepeli i in. v. Turcja 11.9.2001 r., Izba (Sekcja I), skarga Nr 31876/96; Decyzja Komisji Suküt v. Turcja z 11.9.2007 r., Izba (Sekcja II), skarga Nr 59773/00 – obie dot. usunięcia z wojska; wyr. ETPCZ Bayer v. Niemcy z 16.7.2009 r., Izba (Sekcja V), skarga Nr 8453/04, § 37 – dot. usunięcia komornika za liczne wy- kroczenia; wyr. ETPCZ z 9.1.2013 r., O. Volkov v. Ukraina, Izba (Sekcja V), skarga Nr 21722/11, § 94–95 – dot. złożenia z urzędu sędziego Sądu Najwyższego. 56 Wyr. ETPCZ z 28.6.1984 r., Campbell i Fell v. Wielka Brytania, A. 80, § 68; wyr. ETPCZ z 8.6.1976 r., Engel i inni v. Holandia, A. 22, § 82; wyr. ETPCZ z 2.9.1998 r., Lauko v. Słowa- cja, skarga Nr 26138/95, Recueil des arrêts et décisions 1998–VI, § 58; wyr. ETPCZ z 2.9.1998 r., Kadubec v. Słowacji, skarga Nr 27061/95, Recueil des arrêts et décisions 1998–VI; wyr. ETPCZ z 30.8.2016 r., Igor Pascari v. Mołdowa, Izba (Sekcja II), skarga Nr 25555/10. 57 Wyr. ETPCZ z 23.9.1998 r., Malige v. Francji, RJD 1998–II, § 39. Zob. również np. wyr. ETPCZ z 26.9.2000 r., Guisset v. Francji, Izba (Sekcja I), skarga Nr 33933/96, § 59 – do- tyczący postępowania przed Trybunałem Dyscypliny Budżetowej i Finansowej. 15 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... wienie przez ustawodawcę, że będzie on stosowany w innym trybie niż pozo- stałe kary sądowe, nie mogło zmienić jego natury. Był więc karą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPCZ. Trudna okazała się próba odpowiedzi na pytanie czy zagrożenie sankcjami finansowymi stanowi podstawę do kwalifikowana sprawy jako karnej. Orzecz- nictwo w tym zakresie nie jest konsekwentne58. Celem przykładu wskazać można wyrok ETPCZ w sprawie Weber oraz Ravensborg59, w których grożące grzywny w wysokości odpowiadającej dzisiejszym 400 czy 200 euro były wy- starczająco wysokie, by uznać, że sprawy miały charakter karny. Jednocześnie w sprawie Putz60 uznano, że sprawy nie należy kwalifikować jako karnej, choć skarżącemu groziła sankcja w wysokości przekraczającej 1500 euro. Ten brak konsekwencji prowadzi do konieczności poszukiwania innych kryteriów kwa- lifikowania spraw, w których występuje zagrożenie karami pieniężnymi. Ta- kim dodatkowym kryterium może być okoliczność czy w przypadku nieuisz- czenia grzywny sprawcy grozi kara izolacyjna. Z grzywną nie należy zrów- nywać obowiązku zwrotu państwu uszczuplonych należności o charakterze podatkowym61. Należności te nie stanowią kary i nie przesądzają o charakte- rze karnym sprawy62. Grożące sprawcom zakazy takie jak np. pozbawienie li- cencji w orzecznictwie Trybunału nie prowadziły same w sobie do uznania, że sprawa ma charakter karny63. Z kolei kara za naruszenie przepisów podatko- wych, w tym domiar podatkowy powoduje, iż do postępowania podatkowego stosuje się art. 6 EKPCZ64. Natomiast, gdy sprawa dotyczy przepisów podatko- wych, a nie kalkulacji wysokości sumy należnego podatku element majątkowy nie jest wystarczający do zastosowania art. 6 EKPCZ65. Z orzecznictwa ETPCZ wynika, iż art. 6 EKPCZ nie dotyczy np.66 sporów związanych ze stosowaniem ustawy amnestyjnej67, postępowania w sprawie 58 P. Hofmański, A. Wróbel, w: L. Garlicki (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności, s. 285–286. 59 Wyr. ETPCZ z 22.5.1990 r. w sprawie Weber v. Szwajcarii, skarga Nr 11034/84, seria A 177, § 34; wyr. ETPCZ z 23.3.1994 r. w sprawie Ravnsborg v. Szwecji, skarga Nr 14220/88, § 24. 60 Wyr. ETPCZ z 22.2.1996 r., Putz v. Austrii, skarga Nr 18892/91, § 31. 61 P. Hofmański A. Wróbel, w: L. Garlicki (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności, s. 286. 62 Wyr. ETPCZ z 21.10.1997 r. w sprawie Pierre-Bloch v. Francji, skarga Nr 24194/94. 63 Wyr. ETPCZ z 7.7.1989 r. w sprawie Tre Traktorer AB v. Szwecji. 64 Wyr. ETPCZ z 10.2.2015 r., Kiiveri v. Finlandii, skarga Nr 53753/12, Legalis. 65 M. A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Człowieka. Wybór orzecznictwa, s. 168. 66 Szerzej w zakresie postępowań do których nie stosuje się standardu z art. 6 EKPCZ P. Hof- mański, A. Wróbel, w: L. Garlicki (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych 16 § 2. Odpowiedzialność represyjna przyznania pomocy prawnej w sprawie karnej68, postępowania dotyczącego reżimu więziennego69 jak również w procedurze ekstradycyjnej70. W sprawie Matyjek v. Polsce71 Trybunał uznał, że do polskiego postępowania lustracyjnego mają zastosowanie gwarancje części karnej art. 6 EKPCZ. Przeważają w nim aspekty przemawiające za tym, iż procedura lustracyjna ma konotacje karne. Natura czynu, charakter i surowość kar była tego rodzaju, że sytuację oskarżo- nego o „kłamstwo lustracyjne” należało uznać za oskarżenie w sprawie karnej w rozumieniu art. 6 EKPCZ72. Co do zasady jednak stosowanie art. 6 EKPCZ do postępowań wiążących się z lustracją zależy od konkretnych okoliczności, które w świetle ich specyfiki mogą przemawiać za stosowaniem części karnej albo cywilnej tego przepisu73. W zakresie postępowań o charakterze dyscyplinarnym, które nie są zwią- zane z karą polegającą na pozbawieniu wolności lub z grzywną, ale z sankcją dyscyplinarną w orzecznictwie ETPCZ wskazuje się, że sprawy te nie doty- czą rozstrzygnięcia o oskarżeniu w sprawie karnej w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPCZ74. Zastosowanie art. 6 EKPCZ do postępowań dyscyplinarnych kor- poracji zawodowych, np. adwokatów, pozostaje kwestią otwartą. W wyr. Le wolności, s. 279–280; M.A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Człowieka. Wybór orzecznic- twa, s. 176–182; zob. P. Hofmański, Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej znaczenie dla prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego, s. 245–246. 67 Decyzja Montcornet de Daumont v. Francji z 13.5.2003 r., Izba (Sekcja II), skarga Nr 59290/00. 68 Wyr. ETPCZ z 12.6.2003 r., Gutfreund v. Francji, Izba (Sekcja III), skarga Nr 45681/99, § 32. 69 Wyr. ETPCZ z 15.9.2009 r., Enea v. Włochy, Wielka Izba, skarga Nr 74912/01, § 97. 70 Decyzja z 7.10.2008 r., Monedero Angora v. Hiszpanii, Izba (Sekcja III), skarga Nr 41138/05. W sprawach ekstradycji zob. wyr. z 4.9.2014 r., Trabelsi v. Belgia, Izba (Sekcja V), skarga Nr 140/10, § 160. 71 Wyr. ETPCZ z 24.4.2007 r. w sprawie Matyjek v. Polska, Nr skargi 38184/03, Lex Nr 271135. 72 Decyzja z 30.5.2006 r., Izba (Sekcja IV), skarga Nr 38184/03; zob. wyr. ETPCZ z 19.4.2011 r., Moczulski v. Polska, Izba (Sekcja IV), skarga Nr 49974/08; wyr. ETPCZ z 19.4.2011 r., T. Kwiat- kowski v. Polska, Izba (Sekcja IV); skarga Nr 24254/05; wyr. ETPCZ z 14.6.2011 r., Mościcki v. Pol- ska, Izba (Sekcja IV), skarga Nr 52443/07. 73 Zob. wyr. ETPCZ z 21.1.2016 r., Ivanovski v. Była Jugosłowiańska Republika Macedonii, Izba (Sekcja I), skarga Nr 29908/11, § 118–121. M.A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, s. 507–508. 74 Decyzja z 11.9.2001 r., Tepeli i in. v. Turcja, Izba (Sekcja I), skarga Nr 31876/96; decyzja z 11.9.2007 r., Suküt v. Turcja, Izba (Sekcja II), skarga Nr 59773/0; wyr. ETPCZ z 16.7.2009 r., Bayer v. Niemcy, Izba (Sekcja V), skarga Nr 8453/04, § 37; wyr. ETPCZ z 9.1.2013 r., O. Volkov v. Ukraina, Izba (Sekcja V), skarga Nr 21722/11, § 94–95. 17 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... Compte, Van Leuven i De Meyer v. Belgii75 Trybunał pozostawił ją bez odpo- wiedzi ze względu na okoliczności sprawy. Uznał rozstrzyganie tego zagadnie- nia za zbędne ze względu na zasady wynikające z art. 6 EKPCZ, które zdaniem skarżącego zostały naruszone, dotyczyły w równym stopniu spraw cywilnych i karnych76. II. Rodzaje odpowiedzialności represyjnej. Kryteria podziału W publicznym prawie ustrojowym nie ma jednego modelu odpowiedzial- ności prawnej. Na jej gruncie występuje wiele rodzajów, różniących się zakre- sem podmiotowym, przedmiotowym, liczebnością i treścią sankcji oraz stop- niem zorganizowania. Spotkać można również rodzaje odpowiedzialności nie- wyodrębnione w sposób wyraźny, którym ustawodawca nie nadaje określonej nazwy77. Odpowiedzialność jest najczęściej przedmiotem analiz jako odpowiedzial- ność cywilna, karna, administracyjna, międzynarodowa, dyscyplinarna, kon- stytucyjna. Te wskazane rodzaje odpowiedzialności korespondują z dziedzi- nami prawa78. O ich wyodrębnieniu decyduje przynależność regulacji stano- wiących podstawę odpowiedzialności do jednej z nich79. Odpowiedzialność mieszcząca się w tak wyodrębnionych rodzajach odpowiedzialności bywa jed- nak bardzo zróżnicowana80. Elementem charakterystyki odpowiedzialności, który różnicuje tę odpowiedzialność jest jej funkcja, czyli rzeczywisty kieru- 75 Wyr. ETPCZ z 23.6.1981 r., Le Compte, Van Leuven i De Meyer v. Belgia, Nr skargi 6878/75, 76 M.A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw § 52–53, Lex Nr 80828. Człowieka, s. 509. 77 R. Giętkowski, Odpowiedzialność dyscyplinarna w prawie polskim, s. 79. 78 Tak również P. Wojciechowski, Model odpowiedzialności administracyjnej w prawie żyw- nościowym, Warszawa 2016, s. 132. 79 A. Błachnio-Parzych, Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej, s. 42. 80 Podział odpowiedzialności w oparciu o kryterium przynależności regulacji dotyczących tej odpowiedzialności do określonej dziedziny prawa nie ma charakteru wyłącznego. Kryterium podziału może być również funkcja odpowiedzialności. W większości sytuacji zakwalifikowanie określonego przykładu odpowiedzialności ze względu na jej funkcję pokrywać się będzie z jej przy- należnością do odpowiedzialności wyróżnionej ze względu na kryterium formalne. Istnieją jed- nak sytuacje, kiedy ta zbieżność nie będzie zachowana, szerzej: A. Błachnio-Parzych, Zbieg odpo- wiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej, s. 48. 18 § 2. Odpowiedzialność represyjna nek oddziaływania odpowiedzialności oraz jej faktyczne skutki. Mogą być one rezultatem obowiązywania przepisów statuujących określoną odpowiedzial- ność albo ich stosowania81. Dominującą funkcją odpowiedzialności cywilnej jest funkcja kompensacyjna82. Z kolei dominującą funkcją odpowiedzialno- ści karnej jest funkcja represyjna83. W zakresie odpowiedzialności administra- cyjnej wskazuje się, iż w przypadku sankcji pieniężnych funkcją dominującą jest funkcja represyjna, w przypadku sankcji niepieniężnych natomiast funkcja prewencyjno-restytucyjna84. W ocenie TK85 odpowiedzialność represyjna występuje wówczas, gdy na- kładanie sankcji jest aktem karania. To kryterium odwołuje się do celu, w ja- kim na podmiot odpowiedzialny nakładana jest sankcja86. Orzeczenie to spo- tkało się z krytyką dotyczącą braku precyzji w ujęciu represyjnego charakteru przepisów. Podnoszone są wątpliwości czy pojęcie to obejmuje wszystkie kary lub sankcje występujące w systemie prawa, jeśli tylko określono jak je wyróż- nić87. Wskazać należy również na wyr. TK z 15.10.2013 r.88, w którym przyjęto, iż nie sam represyjny charakter kary pieniężnej, lecz nadmiernie represyjny charakter tej kary może jej nadać naturę sankcji karnej. W orzecznictwie TK znaleźć można tezy, że wpływ na stwierdzenie represyjnego charakteru sankcji mają rodzaj sankcji, jej surowość oraz cel, w jakim została przewidziana okre- ślona sankcja89. Kryterium wyróżnienia odpowiedzialności represyjnej ukształtowane w orzecznictwie ETPCZ to90: ustawowe zakwalifikowanie sprawy w prawie krajowym, kryminalny charakter czynu oraz rodzaj i surowość sankcji prze- 81 T. Pajor, Przemiany w funkcjach odpowiedzialności cywilnej, w: A. Mączyński, M. Pazdan, A. Szpunar (red.), Rozprawy z polskiego i europejskiego prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Józefowi Skąpskiemu, Kraków 1994, s. 297. 82 A. Szpunar, Odszkodowanie za szkodę majątkową. Szkoda na mieniu i osobie, Bydgoszcz 83 A. Błachnio-Parzych, Zbieg odpowiedzialności, s. 44. 84 M. Wincenciak, Sankcje w prawie administracyjnym i procedura ich wymierzania, War- 1998, s. 135–136. szawa 2008, s. 263–264. 85 Orz. TK z 1.3.1994 r., U 7/93, OTK 1994, Nr 1, poz. 5. 86 A. Błachnio-Parzych, Zbieg odpowiedzialności, s. 55. 87 P. Burzyński, Ustawowe określenie sankcji karnej, Warszawa 2008, s. 65. 88 Wyr. TK z 15.10.2013 r., P 26/11, Legalis. 89 A. Błachnio-Parzych, Zbieg odpowiedzialności, s. 60. 90 A. Błachnio-Parzych, Zbieg odpowiedzialności, s. 67. 19 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... widzianej prawem91. Po raz pierwszy zostały one wymienione przez ETPCZ w orzeczeniu Engel92 i in. v. Holandii93. W orzeczeniu tym wskazano, iż sprawą karną jest przede wszystkim sprawa, która według regulacji krajowych należy do prawa karnego94. Kryterium sposobu, w jaki daną sprawę kwalifikuje usta- wodawstwo krajowe nie może mieć charakteru przesądzającego. Dokonanie oceny przez pryzmat tego kryterium stanowi punkt wyjścia dla zakwalifikowa- nia sprawy jako karna95. Jest to podejście trafne, ponieważ prawodawca kra- jowy może mieć pokusę do wprowadzania pod przykrywką prawa admini- stracyjnego sankcji mających w istocie charakter karny, obniżając tym samym gwarancje procesowe podmiotów, na które kara jest nakładana96. Może zda- rzyć się taka sytuacja, że w prawie krajowym dana sankcja zostanie określona jako administracyjna, a pomimo to ETPCZ uzna, że w istocie ma ona charakter karny97. Wskazać należy również, iż w orzecznictwie odrzuca się kwestię wagi czynu jako decydującą o charakterze sprawy. Ma to znaczenie zwłaszcza dla kwalifikowania spraw o wykroczenia i pozwala na przyjęcie, że przesunięcie określonego czynu z kategorii przestępstw do kategorii wykroczeń nie prze- sądza charakteru dla rodzaju sprawy w kontekście standardu wynikającego z art. 6 EKPCZ98. Z punktu widzenia kryterium podmiotu ponoszącego odpowiedzialność rozróżnia się odpowiedzialność osób fizycznych oraz odpowiedzialność in- 91 Szerzej A. Błachnio-Parzych, The Nature of Responsibility of an Undertaking in Antitrust Proceedings and the Concept of ‘Criminal Charge’ in the Jurisprudence of the European Court of Human Rights, Yearbook of Antitrust and Regulatory Studies 2012, Nr 5 (6), s. 35–55. 92 Kryteria te nie muszą być spełnione kumulatywnie, wystarczy zaistnienie jednego z nich. Niekiedy jednak potrzebna jest całościowa analiza, jeśli żadne z kryteriów analizowanych odrębnie nie daje przekonującej odpowiedzi co do charakteru nałożonej sankcji, wyr. ETPCZ z 23.11.2006 r., Jussila v. Finlandii, skarga Nr 73053/01, Legalis. 93 Wyr. ETPCZ z 8.6.1976 r., Engel i in. v. Holandii, skarga Nr 5100/71, § 80–82, Lex Nr 80797. 94 Kryteria te okazały się wyjątkowo stabilne. Trybunał stosuje je w swojej praktyce, wyr. ETPCZ z 22.2.1996 r., Putz v. Austrii, skarga Nr 18892/91, § 31. 95 Wyr. ETPCZ z 22.5.1990 r. w sprawie Campbell i Fell v. Zjednoczonemu Królestwu, seria A, Nr 80, § 71. 96 W sprawie Grande Stevens v. Włochom (wyr. ETPCZ z 4.3.2014 r., Grande Stevens v. Wło- chom, skarga Nr 18640/10, Legalis) ETPCZ przyjął, że choć kary nałożone przez organ włoski zostały na gruncie prawa krajowego określone jako administracyjne, to jednak ich surowość (od 500 000 do 3 000 000 euro) przemawiała za przyjęciem, że miały one charakter karny. 97 A. Lach, Sankcje administracyjne i karne a zakaz podwójnego karania w świetle najnowszego orzecznictwa ETPCZ i TS, Prok. i Pr. 2017, Nr 9, s. 55. 98 P. Hofmański A. Wróbel, w: L. Garlicki (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności, s. 283. 20 § 2. Odpowiedzialność represyjna nych podmiotów99. Kryterium podziału odpowiedzialności są również zasady, na jakiej jest ona ponoszona. Znaczenie ma generalny podział na odpowie- dzialność podmiotową opartą na zasadzie winy i odpowiedzialność przedmio- tową, dla której ustalenia nie odgrywa roli ocena subiektywnej strony działania podmiotu100. Innym kryterium podziału są funkcje odpowiedzialności. Odpo- wiedzialności prawnej przypisywane są określone funkcje, niezależnie od za- sad, na jakich jest oparta, jej kręgu podmiotowego i gałęzi prawa. Co do zasady jest to funkcja represyjna, prewencyjna i kompensacyjna101. Jako reprezentatywny dla stanowiska TSUE w przedmiocie kryteriów wy- różnienia odpowiedzialności represyjnej wskazuje się wyrok z 5.6.2012 r.102 w sprawie Prokurator Generalny v. Ł. Bonda. W sprawie tej zasadnicze znacze- nie miała ocena charakteru odpowiedzialności z perspektywy kryteriów, które ETPCZ bierze pod uwagę przy badaniu sprawy karnej w rozumieniu art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7103. TSUE nie wypracował własnych kryteriów odpowie- dzialności o charakterze represyjnym104. W doktrynie wskazuje się, iż prezentacja kryteriów pozwalających stwier- dzić, że konkretna odpowiedzialność stanowi odpowiedzialność represyjną nie jest zadaniem łatwym. Często nawet znajomość jednolitych kryteriów może doprowadzić do różnych rezultatów badania konkretnego przypadku odpo- wiedzialności. Niektóre kryteria mają bowiem charakter ocenny. W ocenie A. Błachnio-Parzych, jeżeli odpowiedzialność uregulowana jest jako odpowie- dzialność za przestępstwo, przestępstwo skarbowe, wykroczenie, wykroczenie skarbowe, to ma charakter represyjny. Rozstrzygnięcie tego kryterium zależy od decyzji ustawodawcy. O jego spełnieniu nie może jednak przesądzać tylko tytuł rozdziału ustawy, w którym przewidziano określone typy czynów zabro- nionych. To kryterium formalne stanowi jednak tylko dodatnią przesłankę stwierdzenia represyjnego charakteru odpowiedzialności. W konsekwencji, je- 99 P. Wojciechowski, Model odpowiedzialności administracyjnej w prawie żywnościowym, 100 Zob. B. Więzowska, Odpowiedzialność cywilna na zasadzie słuszności, Warszawa 2009, s. 136. s. 13. Nr 1107440. 101 B. Więzowska, Odpowiedzialność, s. 90. 102 Wyr. ETS (Wielka Izba) z 5.6.2012 r., sprawa Nr C-489/10, ECLI:EU:C:2012:319. 103 Protokół Nr 7 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 22.11.1984 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364 ze zm.). 104 Zob. wyr. TSUE z 14.2.2012 r. w sprawie C-17/10 Toshiba Corporation i in. v. Uřad, Lex 21 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... śli badana odpowiedzialność nie będzie spełniała tego kryterium, nie wyklucza ono jej represyjnego charakteru105. 1. Odpowiedzialność karna sensu stricto A. Zagadnienia wstępne W doktrynie przyjmuje się, iż odpowiedzialność karna jest odmianą odpo- wiedzialności prawnej106. Pierwotnie dla tej odpowiedzialności nie wymagano rzeczowego związku podmiotu z ponoszeniem tych ujemnych konsekwencji, racjonalizując tę odpowiedzialność sprawiedliwościowo. Współcześnie przyj- muje się, że odpowiedzialność karna różni się od pierwotnej nie tylko charak- terem sankcji, ale również kulturowo uwarunkowanymi zasadami odpowie- dzialności. Zasady te określają warunki, jakim musi odpowiadać zachowanie, aby mogła być zastosowana sankcja karna. Według tych zasad nie wystarczy żeby podmiot był sprawcą zdarzenia, zdarzenie to musi być karalne i kary- godne. Ponadto zależy również od tego, czy podmiot miał możność zachowa- nia zgodnego z normą prawną, czyli czy można mu przypisać winę107. Podmiot, który w konkretnej sytuacji nie mógł się zachować, tak jak tego wymaga norma prawna sankcjonowana nie ponosi odpowiedzialności. Odpowiedzialności tej nie ponosi również, jeżeli zachowanie naruszające normę nie zawierało takiego ładunku karygodności, który by uzasadniał odpowiedzialność karną108. Odpowiedzialność karna została określona w literaturze jako: „powinność poniesienia przez daną osobę konsekwencji określonych w prawie karnym za konkretne przestępstwo”109. Granice tej powinności wyznacza ustawa, która dookreśla warunki ponoszenia odpowiedzialności karnej i ustanawia formy jej ponoszenia110. W ocenie W. Langa odpowiedzialność karna jest odpowie- dzialnością o charakterze podmiotowym, subiektywno-obiektywną, tj. uzależ- nioną od uzewnętrznionych zachowań i innych elementów obiektywnych, pra- 105 A. Błachnio-Parzych, Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej, s. 79, 81–82. 106 Odpowiedzialność karna jest jedną z form odpowiedzialności, w związku z którą stoso- wane są środki o charakterze represyjnym, tak wyr. TK z 4.7.2002 r., P 12/01, Legalis. 107 J. Lachowski, A. Marek, Prawo karne. Zarys problematyki, Warszawa 2016, s. 62. 108 K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1997, s. 104. 109 S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2008, s. 23. 110 B. Kunicka-Michalska, Zasady odpowiedzialności karnej. Art. 1 § 1 i 2, art. 3–7 KK. Ko- mentarz, Warszawa 2006, s. 11. 22 § 2. Odpowiedzialność represyjna widłowo bądź nieprawidłowo odzwierciedlonych w psychice sprawcy czynu111. P. Sarnecki wskazuje, że odpowiedzialnością karną jest „odpowiedzialność za czyny ludzi (działania i zaniechania), która polega na wymierzeniu kary”112. W Kodeksie karnym113 pojęcie odpowiedzialności karnej użyte było wie- lokrotnie. W KK z 1969 r.114 już w art. 1 była mowa o tym, że odpowie- dzialności karnej podlega ten, kto dopuszcza się czynu społecznie niebez- piecznego, zabronionego pod groźbą kary. W art. 8 KK wskazane było nato- miast, że sprawca przestępstwa umyślnego ponosi surowszą odpowiedzialność, a w art. 24 § 2 KK, że nieświadomość bezprawności czynu nie wyłącza odpo- wiedzialności w warunkach określonych tym przepisem115. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchw. z 23.3.2011 r.116, wskazał, że skoro definicja pojęcia odpowiedzialności karnej nie występuje w aktach prawnych posługujących się tym pojęciem (art. 1 § 1 KK117 formułuje jedynie warunki podlegania tej odpowiedzialności), to konieczne jest odwołanie się do rozu- mienia tego pojęcia w języku ogólnym. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały określił różnice pomiędzy bardzo szerokim zakresem znaczeniowym odpowie- dzialności karnej, przyjmowanym przez TK na gruncie art. 42 Konstytucji RP (sensu largo), obejmującym wszelkie formy odpowiedzialności represyjnej118, a zakresem wyznaczanym przez język powszechny, wiążącym tę odpowiedzial- ność z przestępstwem popełnionym przez osobę fizyczną (sensu stricto). Sąd Najwyższy wskazał jednocześnie, że taki stan rzeczy nie leży w sprzeczno- ści z zasadami racjonalności ustawodawcy oraz konsekwencji językowej, je- żeli uwzględni się złożoność i wielopłaszczyznowość ustawy zasadniczej, łączą- cej w sobie regulacje dotyczące wielu gałęzi prawa i obszarów życia społecz- 111 W. Lang, Spór o pojęcie odpowiedzialności prawnej, ZN UMK Nauki Humanistyczno-Spo- łeczne 1968, Nr 37, s. 68. 112 P. Sarnecki, Komentarz do wolności i praw osobistych, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Komentarz, t. II, Warszawa 2003, s. 1. 113 Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1600 ze zm.). 114 Ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.). 115 K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1997, s. 103. 116 Uchw. SN(7) z 23.3.2011 r., I KZP 31/10, Legalis. 117 Zgodnie z art. 1 § 1 KK odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, przez co rozu- mieć należy popełnienie czynu zabronionego opisanego w taki sposób, jak w przepisach ustawy, a nie w sposób opisany dowolnie czy wręcz dalece odbiegający od brzmienia przepisu ustawy kar- nej, wyr. SA w Gdańsku z 9.9.2015 r., II AKa 250/15, Legalis. 118 Por. J. Majewski, O wybranych pojęciach odpowiedzialności karnej, w: P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel (red.), Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, Warszawa 2012, s. 328. 23 Rozdział I. Odpowiedzialność karna na tle innych rodzajów... nego, co pociąga za sobą najdalej idącą ogólnikowość terminologiczną oraz odmienne cele i zakresy normowania, jakie mogą być przypisane poszczegól- nym regulacjom w ramach różnych dziedzin prawa119. Aby dany typ odpowiedzialności był odpowiedzialnością typu karnego, spełnione muszą być cztery podstawowe warunki120: podmiot podlegający od- powiedzialności musi dopuścić się czynu (postrzegalnego zewnętrznie zacho- wania, będącego ekspresją jego osobowości), zachowanie to musi łączyć się z wyczerpaniem znamion zawartego w prawie abstrakcyjnego opisu danego zachowania jako zabronioności prawa publicznego (zasada typizacji będąca konsekwencją zasady nullum crimen sine lege), zachowanie takie musi być za- winione121 oraz prawną konsekwencją popełnienia takiego czynu musi być wy- mierzenie środka reakcji prawnokarnej. Odpowiedzialność, która nie zawiera łącznie ww. elementów, nie będzie odpowiedzialnością typu karnego. Może być natomiast innym rodzajem odpowiedzialności prawnej (np. odpowiedzial- nością cywilną, opartą na zasadzie ryzyka, a nie indywidualnej winy)122. B. Rodzaje odpowiedzialności karnej W doktrynie oraz w orzecznictwie wyróżniane jest pojęcie odpowiedzial- ności karnej sensu stricto (w wąskim znaczeniu)123, obejmujące odpowiedzial- ność za przestępstwa i przestępstwa skarbowe, oraz pojęcie odpowiedzialności karnej sensu largo124 (w szerokim znaczeniu)125, obejmujące także inne wypadki odpowiedzialności o charakterze represyjnym. Konstytucja RP nie daje jednak podstaw do wyróżnienia pojęć odpowiedzialności karnej sensu stricto i sensu largo126, zaś posługiwanie się nimi w doktrynie i w orzecznictwie pozwala je- dynie na podkreślenie, w jakim znaczeniu termin odpowiedzialność karna jest 119 Porównaj uzasadnienie uchw. SN(7) z 23.3.2011 r., I KZP 31/10, Legalis. 120 Por. J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2017, s. 225–226. 121 W zakresie kształtowania się pojęcia winy zob. D. Tokarczyk, Podżeganie w polskim prawie karnym. Studium z zakresu teorii i praktyki prawa karnego, Legalis 2017, rozdz. I, § 1. 122 M. Filar, w: A. Marek (red.), SPK, t. 1, Zagadnienia ogólne, s. 418. 123 SN(7) stwierdził, że pojęcie odpowiedzialności karnej na gruncie przepisów KPK obej- muje odpowiedzialność zarówno za przestępstwa, jak i za wykroczenia, bowiem odpowiedzialność karną „należy odnieść do czynów, które niezależnie od tego, czy są przestępstwami czy wykrocze- niami, zagrożone są karami kryminalnymi” – uchw. SN(7) z 5.4.1973 r., VI KZP 80/72, Legalis. 124 Por. J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, s. 230. 125 Tak również M. Cieślak, S. Waltoś (red.), Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, 126 M. Grzybowski, Konstytucyjne ujęcie odpowiedzialności karnej, s. 142. s. 118. 24 § 2. Odpowiedzialność represyjna w danym momencie używany127. Odpowiedzialność karna sensu stricto jest możliwa tylko wtedy, gdy spełnione są jednocześnie wszystkie przesłanki od- powiedzialności karnej128. Jako przykład odpowiedzialności sensu largo doktryna wskazuje odpowie- dzialność podmiotów zbiorowych. Nie wyczerpuje ona ustawowych znamion określonej normy prawa karnego typizującej przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego ma charakter wtórny i po- chodny, a prawnokarną normę sankcjonowaną narusza tu nie podmiot zbio- rowy, lecz osoba fizyczna129. Wskazać należy, iż rodzaje odpowiedzialności (za przestępstwa i prze- stępstwa skarbowe, za wykroczenia i wykroczenia skarbowe, dyscyplinarna, za tzw. kłamstwo lustracyjne czy też odpowiedzialność podmiotów zbioro- wych pod groźbą kary) nie wyczerpują znaczenia terminu odpowiedzialność karna na gruncie art. 42 ust. 1 Konstytucji RP. W doktrynie wskazuje się, że ze względu na swobodę ustawodawcy w kształtowaniu różnych reżimów od- powiedzialności gwarancjami wynikającymi z tego przepisu muszą być objęte także inne rodzaje odpowiedzialności, jeżeli tylko będzie można je zakwali- fikować jako odpowiedzialność karną (jeżeli będą przewidywały stosowanie kar czyli środków prawnych realizujących w sposób dominujący lub wyłączny funkcję represyjną)130. Odpowiedzialność karną można również podzielić na indywidualną oraz zbiorową (grupową) określaną jako odpowiedzialność podmiotów zbiorowych. Zasada odpowiedzialności indywidualnej określona jest, m.in. w art. 1 KK, który określa, że,,odpowiedzialności karnej podlega ten kto po- pełnia czyn zabroniony”. Przepisy części szczególnej KK potwierdzają tę za- sadę określając przy każdym przestępstwie, iż jest to własny czyn sprawcy. Za- sada odpowiedzialności indywidualnej wyrażona jest również w art. 21 KK, który stanowi, że okoliczności osobiste, wyłączające lub łagodzące uwzględnia się tylko co do osoby której dotyczą131. 127 J. Majewski, O wybranych pojęciach odpowiedzialności karnej, w: P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel (red.), Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, s. 312–313. 128 J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, s. 229. 129 D. Habrat, Komentarz. OdpZbiorU, Warszawa 2014, s. 13. 130 P. Karlik, T. Sroka, P. Wiliński, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Komentarz do art. 42 Konsty- tucji RP. Tom I. Komentarz do art. 1–86, Legalis 2016, Nb 69. 131 B. Namysłowska-Gabrysiak, Prawo karne – część ogólna, Warszawa 2008, s. 3. 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność karna a konstrukcja handlowej spółki osobowej w organizacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: