Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00344 008987 7432634 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych - ebook/pdf
Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 464
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2853-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka stanowi gruntowne omówienie problematyki prawno-medycznej dotyczącej odpowiedzialności karnej lekarzy. Zaprezentowane zostały w niej zasady i przesłanki odpowiedzialności za nieudzielenie pomocy, niepowodzenie w leczeniu, dokonanie czynności medycznych bez zgody pacjenta oraz z naruszeniem innych przesłanek dopuszczalności ich przeprowadzania. Autorka porusza tak kontrowersyjne tematy, jak stwierdzenie błędu medycznego, dopuszczalność transplantacji ex vivo czy sterylizacja na życzenie. Poza czynnościami leczniczymi zostały opisane również zagadnienia związane z przeprowadzaniem zabiegów kosmetycznych i eksperymentów medycznych.

Adresaci:

Publikacja skierowana jest przede wszystkim do prawników, studentów prawa i lekarzy, jak też wszystkich osób zainteresowanych zagadnieniami odpowiedzialności karnej lekarzy w związku z przeprowadzaniem czynności medycznych.

Książka dostępna także w wersji elektronicznej. Kliknij i sprawdź --->
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych Renata Kędziora Warszawa 2009 Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Anna Hara Opracowanie redakcyjne: Lilianna Rudnik Sk³ad, ³amanie: Andrzej Gudowski © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-341-1 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Moim Rodzicom dedykuję 5 6 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów ........................................................................ 11 Akty prawne ................................................................................................. 11 Publikacje ...................................................................................................... 12 Inne................................................................................................................. 12 Wstęp .................................................................................................................. 13 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych ................. 17 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa ....................................................................................... 17 1.1. Uwagi ogólne .................................................................................... 17 1.2. Uregulowanie czynności leczniczych w ustawie z dnia 28 października 1950 r. o zawodzie lekarza ................................. 18 1.3. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle obowiązującego ustawodawstwa medycznego. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty ............................................................................. 25 2. Spór o charakter prawny czynności medycznych ............................ 39 2.1. Uwagi ogólne .................................................................................... 39 2.2. Koncepcje legalności czynności leczniczych ............................... 40 2.3. Legalność pozaleczniczych czynności medycznych .................. 53 Rozdział II. Analiza przesłanek legalności czynności leczniczych ....... 63 1. Ogólna charakterystyka przesłanek legalności czynności leczniczych ............................................................................................... 63 1.1. Uregulowania prawne .................................................................... 64 1.2. Zakres przesłanek legalności czynności leczniczych ................ 69 2. Problem zgody pacjenta ........................................................................ 73 2.1. Uwagi ogólne .................................................................................... 73 2.2. Prawna ważność zgody pacjenta .................................................. 78 7 Spis treści 2.3. Zakres zgody pacjenta .................................................................... 84 2.4. Warunki dotyczące formy i treści zgody ...................................... 88 2.5. Świadoma i dobrowolna zgoda a prawo pacjenta do informacji ..................................................................................... 92 3. Inne przesłanki legalności czynności leczniczych ............................. 99 3.1. Cel leczniczy ..................................................................................... 99 3.2. Osoby uprawnione do dokonywania czynności leczniczych ...................................................................................... 101 3.3. Zgodność czynności leczniczych z zasadami wiedzy i sztuki lekarskiej ............................................................................ 110 Rozdział III. Przesłanki odpowiedzialności karnej lekarza w związku z wykonywaniem zawodu ....................................................... 119 1. Odpowiedzialność lekarza za naruszenie przesłanek legalności czynności leczniczych ........................................................ 120 1.1. Dokonywanie czynności lekarskich przez nieuprawniony podmiot .......................................................................................... 120 1.2. Dokonanie czynności medycznej bez zgody pacjenta ............ 127 1.3. Czynność wykonana niezgodnie z zasadami wiedzy i ostrożności .................................................................................... 133 1.4. Odpowiedzialność za pozalecznicze czynności medyczne .... 137 2. Odpowiedzialność lekarza za nieudzielenie pomocy..................... 141 2.1. Odpowiedzialność lekarza będącego gwarantem bezpieczeństwa osoby zagrożonej .............................................. 143 2.2. Odpowiedzialność lekarza niebędącego gwarantem bezpieczeństwa osoby zagrożonej .............................................. 152 3. Odpowiedzialność karna lekarza za niepowodzenie w leczeniu ............................................................................................... 160 3.1. Zagadnienia wstępne .................................................................... 160 3.2. Przesłanki odpowiedzialności karnej za niepowodzenie w leczeniu........................................................................................ 164 3.3. Bezprawność czynności medycznych a zachowanie wymaganej ostrożności ................................................................. 168 3.4. Obiektywne przypisanie skutku przestępnego ........................ 177 3.5. Wina jako podstawa odpowiedzialności lekarza ..................... 185 8 Spis treści Rozdział IV. Odpowiedzialność lekarza za błąd w sztuce medycznej ....................................................................................................... 191 1. Pojęcie i charakter błędu ...................................................................... 191 1.1. Pojęcie błędu w sztuce medycznej ............................................. 191 1.2. Błąd jako kategoria obiektywna .................................................. 195 1.3. Błąd medyczny jako przejaw naruszenia zasad ostrożności .......................................................................... 200 2. Rodzaje błędu w sztuce medycznej ................................................... 207 2.1. Błąd diagnostyczny ....................................................................... 208 2.2. Błąd terapeutyczny ....................................................................... 218 2.3. Błąd techniczny ............................................................................. 225 2.4. Błąd organizacyjny ....................................................................... 228 3. Odpowiedzialność lekarza za błąd medyczny ................................. 229 3.1. Błąd jako działanie sprzeczne z zasadami wiedzy i praktyki medycznej .................................................................... 230 3.2. Błąd w strukturze przestępstwa nieumyślnego ....................... 234 3.3. Skutek i jego przypisywalność .................................................... 236 3.4. Wina lekarza sprawcy ................................................................... 240 4. Odpowiedzialność karna lekarza w praktyce sądowej .................. 245 4.1. Problemy z przypisaniem błędu medycznego .......................... 245 4.2. Kwalifikacja prawna czynu przy odpowiedzialności za błąd lekarski .............................................................................. 255 Rozdział V. Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem eksperymentu medycznego .................................. 266 1. Pojęcie i rodzaje eksperymentu .......................................................... 266 2. Podstawy prawne eksperymentu ...................................................... 279 3. Przesłanki legalności eksperymentów w świetle ustawodawstwa medycznego ............................................................. 285 3.1. Cel eksperymentu .......................................................................... 287 3.2. Zgodność z aktualnym stanem wiedzy medyczej ................... 293 3.3. Zakres podmiotowy eksperymentów medycznych ................ 304 3.4. Zgoda na eksperyment medyczny.............................................. 310 3.4.1. Podmioty uprawnione do udzielenia zgody ....................311 3.4.2. Forma i treść zgody ...............................................................320 3.5. Pozytywna opinia komisji bioetycznej ...................................... 326 4. Odpowiedzialność karna a eksperyment medyczny ...................... 328 9 Spis treści 4.1. Niezachowanie przesłanek legalności eksperymentów medycznych ...................................................... 328 4.2. Błąd medyczny przy przeprowadzaniu eksperymentu .......... 334 Rozdział VI. Odpowiedzialność karna lekarza za inne nieterapeutyczne czynności medyczne ..................................................... 338 1. Problem legalności przeszczepów ...................................................... 338 1.1. Pojęcie i charakter prawny transplantacji .................................. 338 1.2. Podstawy prawne dopuszczalności transplantacji ................... 349 1.2.1. Sekcja zwłok a przeszczepy .................................................356 1.2.2. Problem zgody na pobranie organu ...................................358 1.2.3. Sprzeciw lub zezwolenie prokuratora na pobranie komórek, tkanek lub narządów ..........................................366 1.2.4. Transplantacja ex vivo ...........................................................370 2. Możliwa odpowiedzialność karna w związku z przeprowadzaniem przeszczepów ex mortis i ex vivo ................... 385 2.1. Odpowiedzialność karna przy przeszczepach ex mortuo ........ 385 2.2. Możliwość odpowiedzialności karnej przy przeprowadzaniu transplantacji ex vivo .................................... 391 3. Czynności medyczne prawnie nieuregulowane ............................. 399 3.1. Uwagi ogólne ................................................................................. 399 3.2. Zabiegi kosmetyczne. Przesłanki legalności. Możliwość odpowiedzialności karnej ............................................................ 401 3.2.1. Charakter prawny zabiegów kosmetycznych ..................405 3.2.2. Odpowiedzialność karna związana z przeprowadzaniem czynności kosmetycznych ............412 3.3. Zabiegi ubezpładniające. Przesłanki legalności. Problem odpowiedzialności karnej ............................................................. 414 3.3.1. Odpowiedzialność karna związana z przeprowadzaniem zabiegów ubezpładniających .......426 Wnioski końcowe ........................................................................................... 431 Bibliografia ...................................................................................................... 439 Wykaz aktów prawnych ........................................................................... 439 Akty wykonawcze ...................................................................................... 441 Akty prawa międzynarodowego ............................................................. 443 Orzecznictwo sądowe ............................................................................... 444 Literatura wykorzystana ........................................................................... 447 10 k.c. k.e.l. k.k. k.k.a. k.p.c. k.p.k. k.r.o. k.w. u.transpl. u.z.l. u.z.l.l.d. Wykaz ważniejszych skrótów Akty prawne – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – ustawa z dnia 2 stycznia 2004 r. – Kodeks etyki lekarskiej (tekst jedn. wraz ze zmianami uchwalonymi w dniu 20 września 2003 r. przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) – austriacki kodeks karny – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (Dz. U. Nr 49, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 109, poz. 756) – ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowy- waniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 169, poz. 1411) – ustawa z dnia 28 października 1950 r. o zawodzie leka- rza (Dz. U. Nr 50, poz. 489 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 z późn. zm.) 11 Wykaz ważniejszych skrótów u.z.o.z. – ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm.) Publikacje – Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych – Nowe Prawo – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Woj- – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- skowa wych – Palestra – Studia Iuridica – Służba Zdrowia – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Inne – Centrum Badania Opinii Społecznej – Centralny Rejestr Sprzeciwów – Dziennik Ustaw – Minister Zdrowia – Minister Zdrowia i Opieki Społecznej – Naczelna Rada Lekarska – Naczelny Sąd Administracyjny – ośrodkowy układ nerwowy – Rada Europy – Sąd Najwyższy – Unia Europejska – Światowa Organizacja Zdrowia CzPKiNP NP ONSA OSN OSNKW OSP OSPiKA Pal. St. Iur. SZ ZNUJ CBOS CRS Dz. U. MZ MZiOS NRL NSA oun. RE SN UE WHO 12 Wstęp Książka jest poświęcona problematyce odpowiedzialności karnej leka- rza w związku z wykonywaniem czynności medycznych. Są to zagadnienia z pogranicza prawa i medycyny. Temat ten wart jest uwagi między innymi dlatego, że dotyka problemów, które nie tylko zajmują doktrynę prawniczą, ale budzą też szerokie zainteresowanie społeczne. Zakres tej problematyki ciągle się powiększa ze względu na nowatorskie technologie, które dają po- czątek coraz to nowszym rodzajom interwencji medycznych. W odniesieniu do tych czynności niejednokrotnie brak jest regulacji ustawowych, co z kolei rodzi problemy z określeniem prawnych podstaw ich dopuszczalności. W polskim prawie wiele spraw wciąż czeka na uregulowanie, jest to więc temat przyszłościowy. Godne uwagi są także zagadnienia związane z za- pewnieniem poszanowania praw pacjenta, które postaram się przybliżyć. Sprawy karne przeciwko lekarzom obecnie coraz częściej występu- ją w praktyce sądowej. Procesy lekarzy mają swoją specyfikę, odbywają się z udziałem biegłych i związane są z nimi niespotykane przy innych sprawach trudności. Sprawy takie są skomplikowane, ciągną się długo, a pociągnięcie lekarza do odpowiedzialności nie jest sprawą prostą. Procesy w takich sprawach nastręczają bowiem wyjątkowych trudności z przypisa- niem skutku przestępnego i winy. Celem pracy było przedstawienie uregulowań prawnych obowiązują- cych w odniesieniu do czynności medycznych oraz propozycji zmian usta- wodawczych w tym zakresie, jak również przybliżenie poglądów polskiej doktryny na zagadnienia związane z problematyką czynności medycznych i odpowiedzialności karnej lekarza za ich przeprowadzanie. Jako wpro- wadzenie do tych zagadnień dokonuję prezentacji i systematyki obowią- zujących w tym zakresie pojęć (tj. czynności medyczne, błąd medyczny). Zamierzeniem moim było ponadto określenie wyraźnych granic, w jakich działania lekarza, polegające na przeprowadzaniu czynności leczniczych lub pozaleczniczych, są zgodnie legalne z prawem polskim. Przedstawiając 13 Wstęp kwestię dochodzenia odpowiedzialności za niepowodzenie w leczeniu, zwracam uwagę na problemy związane z przypisaniem skutku przestęp- nego i udowodnieniem winy w procesach karnych przeciw lekarzom. W książce tej poruszone zostaną zwłaszcza tak kontrowersyjne tematy jak stwierdzenie błędu medycznego, przeprowadzenie czynności medycznych bez zgody pacjenta, zakres udzielanej mu informacji, jak też dopuszczalność transplantacji ex vivo czy sterylizacji na życzenie w polskim prawie. Publikacja ta ma charakter monografii i stanowi kompleksowe studium zagadnień związanych z odpowiedzialnością karną lekarzy zarówno od stro- ny teoretycznoprawnej, jak i praktyki sądowej. Zawiera analizę obowiązu- jących uregulowań prawnych z uwzględnieniem obszernego orzecznictwa (72 pozycje) oraz poglądów doktryny. Uwagi teoretycznoprawne zostały uzupełnione analizą spraw karnych przeciwko lekarzom, także opartych na własnym materiale badawczym, tj. orzecznictwie sądów rejonowych z okręgu świętokrzyskiego. Dopełnienie rozważań stanowi przedstawienie obowiązujących w tym zakresie uregulowań prawa międzynarodowego oraz perspektywy historycznej, przybliżającej poprzednio obowiązujące regulacje prawne. Zakres publikacji obejmuje zespół zagadnień związanych z problema- tyką odpowiedzialności karnej lekarza w związku z wykonywanym zawo- dem. Ze względu na fakt, że jest to problematyka prawno-medyczna, wiele z omawianych kwestii wchodzić będzie w zakres tzw. prawa medycznego. Przedmiotem książki są także pozaterapeutyczne czynności medyczne, w szczególności eksperymenty medyczne, transplantacje, czynności kos- metyczne oraz sterylizacja. Zaprezentowane zostały w niej zagadnienia rodzajów czynności medycznych, podstaw prawnych i warunków legal- ności działalności lekarza (wykonywania czynności leczniczych i poza- leczniczych) oraz przesłanek odpowiedzialności karnej lekarza w związku z podejmowaniem tych czynności. Zagadnienia odpowiedzialności karnej lekarza w związku z wykonywanym zawodem dotyczyć będą naruszenia przesłanek legalności czynności leczniczych (tj. dokonywanie czynności lekarskich przez nieuprawniony podmiot, bez zgody pacjenta, niezgodnie z regułami wiedzy medycznej i innymi zasadami ostrożności), przestępnego nieudzielenia pomocy oraz niepowodzenia w leczeniu. Osobno zajmuję się odpowiedzialnością karną lekarza za błąd w sztuce medycznej. Zagadnie- nie to wymaga wyodrębnienia między innymi ze względu na konieczność przybliżenia samego pojęcia, charakteru prawnego, jak też rodzajów błędu medycznego. 14 Wstęp Ostatnia część publikacji poświęcona jest odpowiedzialności karnej związanej z przeprowadzeniem pozaterapeutycznych czynności medycz- nych. W ramach tych zagadnień przedstawiam podstawy prawne legalności eksperymentów medycznych w Polsce, problematykę dopuszczalności prze- prowadzania zabiegów transplantacji ex mortuo oraz ex vivo oraz odpowie- dzialność karną lekarza związaną z przeprowadzeniem nieterapeutycznych czynności medycznych, w stosunku do których brak uregulowań prawnych, tj. zabiegów kosmetycznych i ubezpładniających. Poza zakresem niniejszej pracy pozostawiam inne przypadki odpowie- dzialności karnej lekarza w związku z wykonywaniem zawodu, niezwią- zane bezpośrednio z samym przeprowadzaniem czynności medycznych, tj. w szczególności naruszenie tajemnicy lekarskiej, łapownictwo czy też poświadczenie nieprawdy. Książka powstała na podstawie doktoratu przygotowanego w Kate- drze Prawa Karnego i Kryminologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, stąd też chciałabym złożyć szczególne podziękowania mojemu Promotorowi – prof. dr. hab. Tadeuszowi Bojarskiemu za pełną życzliwości i wyrozumiałości opiekę naukową. Pragnę także wyrazić swoją wdzięczność recenzentom – Panu prof. zw. dr. hab. Andrzejowi J. Szwarcowi i Pani prof. dr hab. Eleonorze Zielińskiej, których cenne rady stanowiły dla mnie nieocenioną pomoc i przyczyniły się do powstania tej książki. 15 16 Ogólne zasady legalności czynności leczniczych Rozdział I 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa 1.1. Uwagi ogólne Rozpatrywanie problematyki odpowiedzialności karnej lekarza za nie- powodzenie w leczeniu należy poprzedzić analizą czynności wchodzących w zakres wykonywania zawodu lekarza. Zarówno w ustawodawstwie. jak i doktrynie prawa funkcjonuje wiele pojęć na określenie działań lekarskich (świadczenia zdrowotne, świadczenia medyczne, czynności medyczne, postępowanie medyczne, czynności lecznicze, zabiegi lekarskie). Sytuacja ta jest spowodowana faktem, że w piśmiennictwie występuje niejednolite pojmowanie i używanie tych określeń. Również w aktach prawnych regu- lujących tę problematykę brak jest jednoznacznego określenia czynności medycznych dokonywanych przez lekarzy. Prawo medyczne normujące kwestie związane z działalnością lekarzy, ich prawami i obowiązkami oraz odpowiedzialnością prawną obejmuje coraz większą liczbę różnorodnych aktów prawnych. Dla omawianych tu zagadnień podstawowe znaczenie mają przede wszystkim: ustawa o zawo- dach lekarza i lekarza dentysty z dnia 5 grudnia 1996 r.1, ustawa o zakładach opieki zdrowotnej z dnia 30 sierpnia 1991 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm.) oraz ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finan- sowanych ze środków publicznych z dnia 27 sierpnia 2004 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.). Akty te posługują się takimi 1 Tekst jedn. Dz. U. z 2008 r., Nr 136, poz. 857. 17 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych pojęciami, jak świadczenia zdrowotne, świadczenia opieki zdrowotnej, czyn- ności medyczne. W kodeksie karnym natomiast ustawodawca posłużył się określeniem „zabieg leczniczy” (art. 192 k.k.). Niestety pojęcia te są używane w różnych znaczeniach, a ustawy nie zawsze podają ich definicje. Nie jest to może chaos terminologiczny, jak twierdzi prof. Marian Filar2, ale z pewnością brak jest jednoznacznego określenia zakresu tych pojęć i ujednolicenia ich znaczenia. Trudności w unifikacji i uściśleniu terminologii spowodowane są również różnorodnością czynności związanych z wykonywaniem zawodu lekarza. Wraz z dynamicznym rozwojem medycyny działalność lekarzy stale rozszerza się i obejmuje coraz to nowe sfery działania. Leczenie zaś, choć na zawsze pozostanie podstawową częścią tej działalności, stanowi już tylko je- den z jej składników. Oprócz tradycyjnych działań podejmowanych w celu leczniczym lekarze dokonują wielu nowych rodzajów czynności o innym, pozaterapeutycznym charakterze, tj. zabiegi kosmetyczne, transplantacje, eksperymenty medyczne czy też sztuczne zapłodnienie. Pozalecznicze czynności stanowią równorzędną z leczeniem sferę dzia- łalności lekarskiej i stają się z roku na rok ważniejszą częścią wykonywania zawodu lekarza. W odniesieniu do tych czynności dokładne określenie, co jest, a co nie jest czynnością czy zabiegiem leczniczym będzie miało istotne znaczenie prawne. Nie będą to już tylko teoretycznoprawne problemy, ale kwestie istotne w praktyce, zwłaszcza przy ustalaniu odpowiedzialności karnej za takie działania. W przypadku bowiem tego typu ustaleń kwalifi- kowanie czynności jako terapeutyczne lub pozaterapeutyczne decydować będzie o prawnym charakterze tych zabiegów, a także o przesłankach ich dopuszczalności. Z tych właśnie powodów uważam za ważne zajęcie się kwestią usystematyzowania i uściślenia zawartej w aktach prawnych, jak też używanej przez doktrynę terminologii. 1.2. Uregulowanie czynności leczniczych w ustawie z dnia 28 października 1950 r. o zawodzie lekarza Do 1996 r. głównym aktem normującym wykonywanie zawodu lekarza była ustawa o zawodzie lekarza z dnia 28 października 1950 r. (Dz. U. Nr 50, poz. 489 z późn. zm.). Ustawa ta nie posługiwała się terminem czynności medycznych czy leczniczych na określenie działalności lekarskiej. Pojęcia te 2 Zob. M. Filar, Lekarskie prawo karne, Kraków 2000, s. 89. 18 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa używane były wyłącznie w orzecznictwie i doktrynie. Ustawa formułowała expressis verbis jedynie, co należy rozumieć pod pojęciem wykonywania zawodu lekarza. Artykuł 1 ustawy stanowił: „Wykonywanie zawodu leka- rza obejmuje rozpoznawanie, leczenie i zapobieganie chorobom, a także wydawanie orzeczeń lekarskich”. Podejmując próbę bliższego ustalenia czynności wchodzących w skład wykonywania zawodu lekarza, należy określić trzy różne aspekty tej dzia- łalności. Poza więc podstawową sferą działalności lekarskiej, jaką stanowi leczenie, wymienione zostały w art. 1 ustawy o zawodzie lekarza z dnia 28 października 1950 r. dwa inne równorzędne rodzaje czynności lekarskich, to jest działalność orzecznicza i zapobieganie chorobom, czyli profilaktyka. Przepis ten stał się przedmiotem wykładni dokonywanej przez Sąd Najwyż- szy. W uchwale SN z 31 sierpnia 1994 r. (I KZP 20/94, OSNKW 1994, nr 9–10, poz. 58) za wykonywanie zawodu lekarza uznawane jest podejmowanie jakichkolwiek czynności wymienionych w art. 1 ustawy, o ile są one do- konywane systematycznie, odpłatnie i z zachowaniem form typowych dla czynności lekarza. Będzie więc do tych czynności należało również ordyno- wanie pacjentowi leków przez wypisywanie recept, a nawet przepisywanie leków homeopatycznych, do których nabycia nie są one niezbędne. Warto również dodać, że zgodnie z powołaną uchwałą SN za wykonywanie za- wodu lekarza uważane jest także dokonywanie tych czynności przez osobę niebędącą lekarzem i nieposiadającą stosownych uprawnień. Ustawa, określając wykonywanie zawodu lekarza jako rozpoznawanie, leczenie, zapobieganie chorobom i wydawanie orzeczeń lekarskich, nie definiowała jednak tych pojęć. Uzasadniane było to jednoznacznym określe- niem tych czynności w naukach medycznych. Tak więc jako rozpoznawanie lub diagnostykę (diagnosis) uznawano ustalenie rodzaju schorzenia doko- nywane na podstawie wyników uzyskiwanych poprzez przeprowadzanie wywiadów oraz wszelkiego rodzaju badań klinicznych i pomocniczych. Jako terapię, czyli leczenie rozumiano wszelkiego rodzaju metody postępowania mające na celu poprawę zdrowia lub ulżenie cierpieniom chorego. Zarówno diagnostyka, jak i terapia zaliczane były w pełni do czynności medycznych, czego nie można było powiedzieć o działalności profilaktycznej. Pojęciem profilaktyki obejmowane były wszelkie środki i działania zmierzające do przeciwdziałania szerzeniu się chorób poprzez przestrzeganie zaleceń higie- ny, stosowanie szczepień ochronnych oraz wszelkiego rodzaju akcje mające na celu popularyzację oświaty zdrowotnej lub wczesne wykrywanie chorób za pomocą masowych badań profilaktycznych. Ze względu na szeroką skalę 19 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych i szczególny charakter tej działalności nie można było zakwalifikować jej w całości jako działalności medycznej, o czym będzie jeszcze mowa dalej. Czynności lekarskie w ustawie o zawodzie lekarza z dnia 28 paź- dziernika 1950 r. potraktowane były bardzo lakonicznie, stąd konieczność częstego podejmowania tych kwestii przez doktrynę3. Jednym z autorów zajmujących się tymi zagadnieniami był prof. J. Sawicki. W swoich pracach dużo uwagi poświęcił zagadnieniu istoty i zakresu zabiegów leczniczych. J. Sawicki posługiwał się przede wszystkim pojęciem zabiegu i czynności leczniczej (traktując te pojęcia jako synonimy). Pojęcia czynności lekarskiej używał zaś na oznaczenie wszelkiego rodzaju medycznej działalności leka- rza, niezależnie od tego, czy dokonywana jest ona w celu leczniczym, czy też nie. Autor ten podkreślał również podział zabiegów lekarskich na mające charakter leczniczy lub nieleczniczy4. Zgodnie z definicją prof. Sawickiego zabiegiem leczniczym było „wszelkie oddziaływanie na organizm ludzki w celu zachowania lub przywrócenia zdrowia fizycznego bądź psychicz- nego, lub poprawienia wyglądu estetycznego człowieka – w tymże celu, bądź w celu utrzymania albo uzyskania zdolności do pracy”5. Nie miała przy tym znaczenia forma dokonywanych czynności – czy było to oddzia- ływanie chirurgiczne, chemiczne, fizykalne, elektryczne, radioaktywne, a nawet w odniesieniu do osób chorych psychicznie – hipnotyczne. Za- bieg taki mógł dotyczyć zarówno diagnozy, terapii, jak i profilaktyki. Takie szerokie rozumienie zabiegu leczniczego spotykane jest również u innych przedstawicieli nauki prawa karnego6, a także wielokrotnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego7. Profesor Sawicki wyróżniał ponadto kategorię „za- biegów w interesie osób trzecich” na oznaczenie czynności, których ce- lem była poprawa zdrowia innej osoby niż będącej przedmiotem zabiegu, 3 Por. J. Bafia, L. Hochberg, M. Siewierski, Ustawy karne PRL. Komentarz, Warszawa 1965, s. 462 4 Do zabiegów leczniczych zaliczał J. Sawicki diagnozę, terapię, profilaktykę chorób oraz niektóre zabiegi kosmetyczne, natomiast do zabiegów nieleczniczych eksperyment biologiczny, eutanazję, sztuczne zapłodnienie, eugeniczną kastrację i sterylizację, spędzenie płodu z przyczyn ekonomicznych lub społecznych, zabiegi dla celów sądowych lub dowodowych, tj. pobranie krwi, narkoanaliza. Zob. J. Sawicki, Przymus leczenia i eksperyment lekarski w świetle prawa, Warszawa 1964, s. 90 i nast. 5 Zob. J. Sawicki, Błąd sztuki przy zabiegu leczniczym w prawie karnym, Warszawa 1965, s. 19. 6 Por. A. Marek, Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1997, s. 180; G. Rejman, Odpowiedzialność karna lekarza, Warszawa 1991, s. 34. 7 W wyroku SN z 8 września 1973 r. (I KR 116/72, OSNKW 1974, nr 2, poz. 26) czytamy: „le- karz może odpowiadać karnie za przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu pacjenta w związku z zabiegiem leczniczym rozumianym w szerokim znaczeniu pojęcia, tzn. obejmującym diagnozę, terapię i profilaktykę chorób (…)”. i nast. 20 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa tj. w przypadku zabiegów pobrania tkanek do przeszczepu, pobrania krwi do przetoczenia. Ponieważ cel leczniczy nie dotyczył bezpośrednio osoby, na której dokonuje się zabiegu, nie zaliczał on tej kategorii czynności do zabiegów leczniczych. Podział na czynności lecznicze i nielecznicze przeprowadzał w swoich opracowaniach A. Gubiński. Również w jego pracach spotykamy szerokie rozumienie czynności leczniczych, czyli takie, które obejmuje rozpozna- wanie chorób, leczenie i zapobieganie chorobom. Definiował on czynności lecznicze jako zmierzające do przywrócenia lub polepszenia stanu zdrowia człowieka lub do powstrzymania postępów choroby. Zgodnie z jego opinią o uznaniu określonego działania za czynność leczniczą decyduje jego istota, a nie podmiot dokonujący go. Czynnością leczniczą będzie więc wykony- wanie praktyki lekarskiej zarówno przez uprawnioną do tego osobę, jak również przez osobę, która tych uprawnień nie posiada8. Innym przedstawicielem doktryny prawa karnego zajmującym się szeroko czynnościami medycznymi jest G. Rejman. Przyjmuje ona podział na zabiegi lecznicze i nielecznicze. Rozważając istotę tych czynności, opo- wiada się ona za przyjęciem definicji zabiegu leczniczego proponowanej przez S. Śliwińskiego, zgodnie z którą zabiegiem leczniczym jest wszelkie oddziaływanie na organizm ludzki w celu zachowania względnie przy- wrócenia zdrowia fizycznego bądź psychicznego lub poprawienia wyglądu estetycznego9. Odnośnie do zabiegów nieleczniczych, ale dopuszczonych przez prawo, autorka nie formułuje definicji, a dokonuje wyliczenia tych czynności. Zalicza do nich m.in.: spędzenie płodu ze względów społecznych i prawnych, lekarskie ryzyko naukowe, pobieranie krwi, narządu lub organu ex vivo, pobór krwi w celach dowodowych10. Podział na zabiegi lecznicze i inne zabiegi lekarskie wprowadzało również wielu innych przedstawicieli nauki prawa karnego11. Ustawa, poza wymienionym wyżej art. 1, poświęcała kwestii wyko- nywania czynności medycznych jedynie dwa artykuły (art. 15 i 17 u.z.l.). Dokonany został w nich podział na zabiegi operacyjne i inne zabiegi. Ar- tykuł 15 formułował w przypadku wykonywania zabiegów operacyjnych dodatkowy wymóg ich poprawności, jakim było dokonywanie ich wyłącz- 8 A. Gubiński, Wyłączenie bezprawności czynu, Warszawa 1961, s. 45. 9 Zob. S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946, s. 193. 10 Zob. G. Rejman, Odpowiedzialność karna lekarza, Warszawa 1991, s. 34. 11 Por. A. Zoll, Odpowiedzialność karna lekarza za niepowodzenie w leczeniu, Warszawa 1988, s. 15 i nast. 21 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych nie w zarejestrowanym zakładzie leczniczym. Od zasady tej przewidziane były wyjątki wymienione w ust. 2. Dotyczyły one sytuacji, gdy czynność ta stanowiła zabieg prosty, a niewykonanie natychmiastowe tego zabiegu zagrażało utratą życia lub ważnego organu ciała oraz w wypadku zabie- gów dokonywanych w ramach wojskowej służby zdrowia. Zabiegi proste stanowiły enumeratywnie wyliczone czynności objęte wykazem ustalanym przez Ministra Zdrowia. Bardziej istotny prawnie był art. 17 tejże ustawy, ustanawiający wymóg uzyskania zgody pacjenta na zabieg operacyjny12. Zgodnie z pkt 1 tego przepisu: „Dokonanie zabiegu operacyjnego wymaga zgody chorego, jeżeli zaś chodzi o małoletnich i osoby dotknięte chorobą psychiczną lub niedorozwojem psychicznym – zgody ustawowego przed- stawiciela bądź faktycznego opiekuna”13. Artykuł 17 odnosił się expressis verbis tylko do zabiegu operacyjnego. Można by zatem przypuszczać, że pozostałe zabiegi lekarz miał prawo wykonywać bez konieczności uzy- skiwania takiej zgody14. Ponieważ takie unormowanie nie byłoby z całą pewnością celowe i nie miało żadnego logicznego uzasadnienia, doktryna prawa karnego opowiadała się powszechnie za wykładnią rozszerzają- cą tego przepisu. Do zwolenników tego poglądu należał między innymi A. Gubiński. Wyróżniał on dwie podstawowe formy działalności leczniczej – stosowanie środków farmakologicznych oraz przeprowadzanie zabiegów operacyjnych. Zgodnie z jego rozważaniami przy zabiegach chirurgicznych mamy do czynienia z naruszeniem powłoki cielesnej człowieka, a przy zastosowaniu środków farmakologicznych może nastąpić naruszenie nie- tykalności cielesnej lub rozstrój zdrowia. Jak z tego wynika, A.Gubiński utożsamiał zabieg operacyjny z interwencją chirurgiczną. Słusznie pod- kreślał, że pomimo odniesienia art. 17 tylko do zabiegów operacyjnych, brak jest podstaw do ograniczenia wymogu zgody pacjenta jedynie do tego rodzaju zabiegów15. Podobne poglądy reprezentował także J. Sawicki, 12 Por. M. Mozgawa, M. Kanadys-Marko, Zabieg leczniczy bez zgody pacjenta (art. 192 k.k. ), Prok. i Pr. 2004, nr 3, s. 22 i nast. 13 Wyjątek od tego wymogu stanowiła sytuacja, gdy chory był nieprzytomny lub niemożliwe było skontaktowanie się z jego przedstawicielem ustawowym. W tym przypadku jednak lekarz miał obowiązek, o ile jest to możliwe i nie łączy się ze znacznymi trudnościami, zasięgnąć opinii innego specjalisty. Jeśli zaś dokonywał on czynności sam, to zobowiązany był umieścić o tym informację w karcie. 14 Zgodnie z orzeczeniem SN z 2 sierpnia 1955 r., IV K 326/55 (niepubl.), wymóg uzyskania zgody chorego nie będzie się odnosił do kwestii przewiezienia do szpitala, a jedynie do dokonywa- nych tam zabiegów operacyjnych. 15 Por. A. Gubiński, Czynności lecznicze, przerywanie ciąży, zabiegi kosmetyczne, NP 1960, nr 3, s. 775. 22 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa który wielokrotnie pisał na ten temat. Zajmował się on ustaleniem, w jakim rozumieniu pojęciem zabiegu operacyjnego posługuje się ustawa o zawo- dzie lekarza z 1950 r. J. Sawicki traktował zabiegi operacyjne jako swoistą podgrupę zabiegów leczniczych. Podkreślał, że prawnicze rozumienie pojęcia zabiegów operacyjnych nie może być utożsamiane z ich potocznym używaniem jako zabiegu chirurgicznego. Termin „zabiegi operacyjne” w świetle ustawy o zawodzie lekarza ma szersze znaczenie i obejmuje takie zabiegi jak naświetlanie promieniami rentgena, elektrowstrząsy czy nałożenie opatrunku gipsowego. Autor opowiadał się w swoich pracach za zastąpieniem tego podziału (wprowadzonego już obecnie16) wyróżnie- niem zabiegów stwarzających wyższe od przeciętnego ryzyko dla zdrowia lub życia lub też grożące trwałym kalectwem17. Konieczność szerokiego rozumienia kategorii zabiegów operacyjnych podejmował też w swoich orzeczeniach Sąd Najwyższy18. Orzecznictwo stało zatem na stanowisku, że zgoda na dokonanie czynności leczniczej jest konieczna w przypadku każdego zabiegu, który stwarza poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego. Oprócz omówionych wyżej czynności leczniczych lekarz wykonuje również czynności profilaktyczne i orzecznicze. Profilaktyka, czyli zapobie- ganie chorobom, którą wymienia się w art. 1 u.z.l., polega na działaniach zmierzających do ograniczenia liczby zachorowań oraz do ogólnej poprawy stanu zdrowia ludności. Ostatnią grupą czynności wchodzących w zakres wykonywania zawodu lekarza jest wydawanie orzeczeń lekarskich. Można je podzielić na dwie zasadnicze grupy – orzeczenia wydawane na żąda- nie instytucji publicznych, takich jak odpowiednie władze, sądy itd., oraz orzeczenia wydawane na rzecz osób prywatnych. Osobom fizycznym wy- pisywane są one najczęściej w formie świadectwa stanu zdrowia albo za- świadczenia o zgonie. Sposób wydawania i treść tych świadectw regulował art. 20 u.z.l. Zgodnie z nim lekarz mógł wydać świadectwo o stanie zdrowia lub świadectwo zgonu wyłącznie na podstawie uprzedniego i osobiście 16 Podział ten wprowadzono w ustawie o zawodzie lekarza z 1996 r. 17 Uznawał tradycyjny podział na zabiegi operacyjne i inne za przestarzały. Słusznie podkreślał, że istnieje wiele czynności, które łączą się z poważnym ryzykiem i które powinny być traktowane na równi z zabiegami operacyjnymi. Zob. J. Sawicki, Błąd sztuki..., s. 26 i nast. 18 Zgodnie z orzeczeniem SN z 2 października 1936 r. „lekarz dokonujący zabiegu chociażby nieoperacyjnego, ale mogącego pociągnąć skutki niebezpieczne dla życia bądź zdrowia pacjenta, zobowiązany jest uprzedzić go o ewentualnej szkodliwości zabiegu oraz uzyskać zgodę na jego do- konanie, chyba że prawo od tego obowiązku w drodze wyjątku zwalnia” (Zb.U. nr 1306/36). Problem ten podjęty jest także w orzeczeniu SN z 8 maja 1934 r., Zb.U. nr 184/35. 23 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych przez niego dokonanego badania. Przepis ten określał też szczegółowo treść takich świadectw19. Inaczej przedstawiała się sytuacja lekarza wydającego orzeczenia na żądanie władz. Często wiadomości specjalistyczne, jakimi dysponował lekarz, potrzebne były do ustaleń kwestii mających znaczenie prawne, tj. stwierdzenie zgonu, oględziny osoby poszkodowanej. Lekarz dokonywał w takich przypadkach czynności w charakterze biegłego sądowego lub eksperta. Podejmując te działania, stawał przed problemem zachowania w tajemnicy wiadomości, jakie powziął o pacjencie w związku z wyko- nywanym zawodem. Dlatego w doktrynie odróżniano sytuację lekarza, który uzyskał informacje w związku z wykonywaną czynnością leczniczą, od przypadków, gdy wiadomości powzięte zostały przy wykonywaniu czynności jako biegłego lub eksperta. W art. 14 u.z.l. ustanowiony był wy- jątek od konieczności zachowania tajemnicy zawodowej w przypadku tego rodzaju czynności. Zgodnie z pkt 4 ust. 2 tego przepisu lekarz zwolniony był od zachowania tajemnicy w przypadku, gdy miał on obowiązek „donieść uprawnionej władzy, urzędowi lub instytucji prawa publicznego o wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na jej żądanie”. Do zakresu wykonywania zawodu lekarza zaliczano również ordy- nowanie leków. Zgodnie z ustawą z 1950 r. zapisywanie leków następuje poprzez wystawienie recepty lub jej namiastki, która powinna zawierać w szczególności określenie rodzaju (nazwy) leku i jego ilości, jakie mają być użyte do sporządzenia leku recepturowego, a także sposobu jego użycia. Odstępstwo od tej zasady było możliwe tylko w przypadku, gdy przepisany lek nie zawierał w swym składzie trucizny, środka silnie działającego lub środka odurzającego i wówczas sposób użycia można było zastąpić określe- niem „wiadomo”20. Sposób wystawiania recept, zgodnie z art. 18 u.z.l. ustalał minister zdrowia21. Zgodnie z art. 18 tejże ustawy „lekarz może zapisywać leki jedynie w formie recepty i tylko te, które są dopuszczone do obrotu”. Ze sformowania tego przepisu wynika, że nie miało tu żadnego znaczenia, o jakie leki chodzi. Obowiązek wystawienia recepty dotyczył nie tylko leków 19 Art. 20 ust. 2 ustawy stanowił: „Świadectwo wydane przez lekarza w związku z wykony- waniem zawodu poza społecznymi zakładami służby zdrowia powinno zawierać: imię, nazwisko, wiek, miejsce zamieszkania i sposób stwierdzenia tożsamości osoby badanej, cel wydania świadectwa i wzmiankę, na czyje ręce świadectwo zostało wydane, rozpoznanie choroby oraz datę badania”. Wydawane przez lekarzy świadectwa stanowiły dokumenty w rozumieniu kodeksu karnego i stąd musiały odpowiadać także formalnym warunkom przewidzianym dla tego rodzaju pism. Por. T. Cy- prian, A. Asłanowicz, Karna i cywilna odpowiedzialność lekarza, Kraków 1949, s. 120 i nast. 20 Por. orzeczenie z 13 grudnia 1958 r. (IV K 28/58), PiP 1960, z. 1, s. 200–203. 21 Zarządzenie Ministra Zdrowia z 4 października 1951 r., M.P. Nr A-90, poz. 1243. 24 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa dostępnych wyłącznie na receptę, ale również leków ogólnodostępnych. Odnosiło się to w szczególności do leków homeopatycznych, które można swobodnie nabywać w aptekach22. Ustawa o zawodzie lekarza z 1950 r. była aktem regulującym prob- lematykę wykonywania zawodu lekarza bardzo lakonicznie. Zawierała jedynie 30 artykułów i pozostawiała bardzo wiele kwestii nierozstrzyg- niętych. Obowiązywała bardzo długo (ponad czterdzieści lat) – do 1996 r., czyli do czasu zastąpienia jej ustawą z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, więc zawarte w niej unormowania stały się niewystarczające i nie odpowiadały już zmienionym warunkom politycz- no-ekonomicznym i społecznym panującym w Polsce. Przede wszystkim ustawa ta była niedostosowana do zmienionej organizacji służby zdrowia, tj. podziału zakładów opieki zdrowotnej na państwowe i prywatne oraz do funkcjonowania indywidualnych praktyk lekarskich. Nie regulowała też w dostatecznym stopniu praw pacjentów. Podobnie sytuacja przedsta- wiała się w odniesieniu do problematyki czynności medycznych. Ustawa z 1950 r. bardzo wyrywkowo traktowała zagadnienie rodzajów i warunków dokonywania czynności medycznych, a wiele kwestii pomijała całkowicie. Dlatego też tak często zagadnienie to podejmowane było w orzecznictwie i doktrynie, która wprowadziła niejako niezależnie od uregulowań ustawy podział na czynności lecznicze i nielecznicze. 1.3. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle obowiązującego ustawodawstwa medycznego. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty Omówione powyżej uregulowania zostały zastąpione ustawą o zawo- dach lekarza i lekarza dentysty z dnia 5 grudnia 1996 r. Nowa ustawa stano- wi niewątpliwie znaczący postęp w stosunku do ustawy z 1950 r. Zawiera nowocześniejsze i dostosowane do istniejącej organizacji zakładów opieki zdrowotnej unormowania. Poprawia też wiele niedociągnięć legislacyjnych i błędów poprzedniej ustawy, a także reguluje wiele nowych, pominiętych uprzednio zagadnień. Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty z dnia 5 grudnia 1996 r. zawiera przepisy normujące prawo wykonywania zawo- du lekarza, kwalifikacje lekarskie, zasady wykonywania zawodu lekarza 22 Uchwała SN z 31 sierpnia 1994 r. (I KZP 20/94), OSNKW 1994, nr 9–10, poz. 58. 25 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych i prowadzenia indywidualnej praktyki lekarskiej, a także przepisy karne dotyczące udzielania świadczeń zdrowotnych bez stosownych uprawnień. Ponadto rozdział 3 ustawy poświęcony jest warunkom dopuszczalności eksperymentów medycznych. W ustawie tej uregulowane zostało nareszcie w odpowiedni sposób tak ważne zagadnienie jak ochrona praw pacjenta. Również interesująca nas tutaj problematyka czynności medycznych jest uregulowana znacznie obszerniej niż w dawnej ustawie. Należy stwierdzić, że ustawa ta, mimo że nie jest wolna od błędów, reguluje problematykę wy- konywania zawodu lekarza w sposób bardziej kompleksowy i szczegółowy niż poprzednia ustawa. Świadczy o tym również fakt, że jest ona stanowczo obszerniejsza od ustawy z 1950 r. i zawiera ponaddwukrotnie więcej przepi- sów w porównaniu z nią (69 artykułów)23. Warto dodać, że obejmuje swoim zakresem nie tylko lekarzy, ale po zmianie w 20 kwietnia 2004 r.24 również lekarzy stomatologów. Należy w tym miejscu zauważyć, że problematyka czynności medycz- nych jest uregulowana nie tylko w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty z dnia 5 grudnia 1996 r., ale również w innych aktach prawa me- dycznego, takich jak przede wszystkim ustawa o zakładach opieki zdro- wotnej z dnia 30 sierpnia 1991 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm.) oraz ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych z dnia 27 sierpnia 2004 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.). Zagadnienia te są ponadto przedmiotem uregulowań w kodeksie etyki lekarskiej (k.e.l.), a pojęciem zabiegu leczni- czego posługuje się również kodeks karny (art. 192 k.k.). Podane wyżej akty prawne nadal posługują się różnymi pojęciami: „świadczenie zdrowotne”, „czynności medyczne”, „leczenie”, „zabiegi lecznicze”. Brak jest jednak usy- stematyzowania tych terminów w ustawodawstwie medycznym i nadania im jednolitego znaczenia. W ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty z 1996 r. problema- tyce prawa i zasad wykonywania zawodu lekarza poświęcone są całe dwa rozdziały (rozdz. 2 i 4). Zgodnie z art. 2 ustawy: „Wykonywanie zawodu lekarza polega na udzielaniu przez osobę posiadającą wymagane kwalifika- cje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, świadczeń zdrowotnych, 23 Na ten temat piszą również: M. Nesterowicz, Nowe ustawodawstwo medyczne, PiP 1997, z. 9, s. 6; J. Piórkowska-Flieger, M. Szwarczyk, Warunki dopuszczalności zabiegu leczniczego i eksperymentu medycznego w świetle nowej ustawy o zawodzie lekarza, Rzeszowskie Zeszyty Naukowe Prawo-Ekonomia (seria prawnicza) 1998, t. XXIII, s. 146. 24 Art. 5 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 92, poz. 885. 26 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa w szczególności, badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapo- bieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich”. Ponadto ust. 3 art. 2 ustawy dodaje do tego pojęcia również prowa- dzenie przez lekarza prac badawczych w dziedzinie nauk medycznych lub promocji zdrowia oraz nauczanie zawodu lekarza. Artykuł 2 ustawy stanowi zatem odpowiednik art. 1 u.z.l. Nowy przepis określa wykonywanie zawo- du lekarza w bardziej szczegółowy sposób. Przede wszystkim formułuje podmiotowy zakres tego pojęcia (wymóg udzielania świadczeń przez osobę posiadającą odpowiednie kwalifikacje i dokumenty na ich potwierdzenie), czego dawna ustawa nie regulowała w ogóle. Zakres przedmiotowy nowa ustawa określa jako udzielanie świadczeń zdrowotnych, niestety nie defi- niując, co należy rozumieć pod tym terminem. Świadczenia zdrowotne są podstawowym pojęciem, jakim posługuje się ustawa o zawodach leka- rza i lekarza dentysty na określenie działań dokonywanych przez lekarza w związku z wykonywanym zawodem. Należy stwierdzić, że dosyć kon- sekwentnie jest ono używane w całej ustawie. Ustawa wymienia, co w szczególności wchodzi w skład tego pojęcia, wyodrębniając tu poza działalnością profilaktyczną i orzeczniczą także for- my działalności leczniczej w szerokim rozumieniu tego słowa, tj. badanie stanu zdrowia, udzielanie porad lekarskich i rehabilitację chorych. Pod terminem „rehabilitacja” rozumie się powszechnie przywracanie sprawności psychicznej i fizycznej pacjenta. Należy uznać, że wyliczenie to znacznie przybliża zakres pojęcia świadczeń zdrowotnych i rekompensuje w pew- nym stopniu brak definicji ustawowej „świadczenia zdrowotnego”. Do trafnych rozwiązań zaliczyć wypada również zwrócenie uwagi na prowadzone przez lekarzy prace badawcze i nauczanie zawodu, które (obok udzielania świadczeń zdrowotnych) będą wchodzić w skład pojęcia wyko- nywania zawodu lekarza. Nowe określenie wykonywania zawodu lekarza jest bardziej precyzyjne od dotychczasowego unormowania i uwzględnia wieloaspektowość pracy lekarza, nie jest jednak idealne. Wypada w tym miejscu uściślić, że ustawa dotyczy przeprowadzania czynności medycz- nych jedynie przez lekarza lub lekarza dentystę. Do dokonywania tych czynności uprawnione są zaś także inne osoby stanowiące personel me- dyczny, tj. pielęgniarki, położne. Udzielanie świadczeń zdrowotnych przez te podmioty regulują jednak odrębne przepisy25. 25 Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej z dnia 5 lipca 1996 r., tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 57, poz. 602 z późn. zm. 27 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych Udzielanie świadczeń zdrowotnych może następować poprzez wyko- nywanie zawodu lekarza w formach przewidzianych ustawą o zawodach lekarza i lekarza dentysty z 1996 r. Ostatnie zmiany tej ustawy wprowadziły nowe rozwiązania organizacyjno-prawne dla wykonywania tego zawodu. Obecnie ustawa umożliwia lekarzom udzielanie świadczeń zdrowotnych nie tylko na podstawie umowy o pracę lub umowy-zlecenia zawartej z zakła- dem opieki zdrowotnej, ale zezwala też na wykonywanie usług medycznych w sposób niezależny, czyli poprzez prowadzenie indywidualnej praktyki lekarskiej lub specjalistycznej praktyki lekarskiej, a także grupowej praktyki lekarskiej prowadzonej w formie spółki prawa cywilnego26. Jest to zwią- zane z uznawaniem zawodu lekarza jako zawodu wolnego. Prowadzenie indywidualnych praktyk lekarskich wprowadził art. 50 u.z.l.l.d., a praktyk grupowych – art. 50a tej ustawy27. Wykonywanie zawodu lekarza zgodnie z nową ustawą o zawodzie lekarza i lekarza dentysty polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Listę takich świadczeń zawiera art. 3 u.z.o.z.28 Według tego przepisu: „Świad- czeniem zdrowotnym są działania służące zachowaniu, ratowaniu, przy- wracaniu i poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady wyko- nywania, w szczególności związane z: 1) badaniem i poradą lekarską, 2) leczeniem, 3) badaniem i terapią psychologiczną, 4) rehabilitacją leczniczą, 5) opieką nad kobietą ciężarną i jej płodem, porodem, połogiem oraz nad noworodkiem, 6) opieką nad zdrowym dzieckiem, 7) badaniem diagnostycznym, w tym z analityką medyczną, 8) pielęgnacją chorych, 9) pielęgnacją niepełnosprawnych i opieką nad nimi, 10) opieką paliatywno-hospicyjną, 11) orzekaniem i opiniowaniem o stanie zdrowia, 26 Możliwość udzielania świadczeń medycznych w formie prowadzenia grupowej prakty- ki lekarskiej wprowadzono ustawą z dnia 10 grudnia 1998 r. o zmianie ustaw o zakładach opieki zdrowotnej, o zawodzie lekarza, o zawodach pielęgniarki i położnej, o szkolnictwie wyższym oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 162, poz. 1115. 27 Więcej na ten temat por. K. Radziwiłł, Prawne aspekty prowadzenia działalności lekarskiej, Gazeta 28 Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r., tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm. Lekarska 1999, nr 4. 28 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa 12) zapobieganiem powstawaniu urazów i chorób poprzez działania pro- filaktyczne oraz szczepienia ochronne, 13) czynnościami technicznymi z zakresu protetyki i ortodoncji, 14) czynnościami z zakresu zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze”. Świadczenia te mogą być dokonywane przez osoby fizyczne wykonu- jące zawód medyczny, przez grupową praktykę lekarską, grupową praktykę pielęgniarek lub położnych oraz przez zakłady opieki zdrowotnej (art. 4 u.z.o.z.). Pojęciem świadczeń zdrowotnych posługuje się również ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych z dnia 27 sierpnia 2004 r. Zgodnie z art. 5 pkt 40 tej ustawy świadczeniami zdrowotnymi są działania służące profilaktyce, zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działanie medyczne wyni- kające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich udzielania29. Brak jest w polskim ustawodawstwie medycznym jednoznacznego ustalenia, co należy rozumieć pod pojęciem świadczeń zdrowotnych. Nie jest również do końca jasny wzajemny stosunek funkcjonujących obok siebie definicji tych czynności30. O ile określenia użyte w ustawie o zakładach opie- ki zdrowotnej i ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych są zbieżne, to trudniej już ustalić stosunek tych pojęć do ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Porównując przed- stawioną wyżej definicję świadczeń zdrowotnych, którą formułuje ustawa o zakładach opieki zdrowotnej (art. 3 tej ustawy), z art. 2 u.z.l.l.d., która zawiera tylko przykładowe wyliczenie czynności wchodzących w skład tych świadczeń, można zauważyć między nimi pewne związki. Nie ma jednoznacznych podstaw do uznania, że termin „świadczenia zdrowotne” 29 Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 210, poz. 2135). 30 Pojęciem świadczeń zdrowotnych posługują się również inne ustawy, tj. ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 19 sierpnia 1994 r. (Dz. U. Nr 111, poz. 535 z późn. zm.), o zawodach pie- lęgniarki i położnej z dnia 5 lipca 1996 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 57, poz. 602 z późn. zm.) i wiele rozporządzeń, m.in. rozporządzenie Ministra Zdrowia z 7 kwietnia 2006 r. w sprawie minimalnych wymagań dla zakładów opieki zdrowotnej ubiegających się o wydanie zgody na prowadzenie dzia- łalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące w celach medycznych, polegającej na udzielaniu świadczeń zdrowotnych z zakresu radioterapii onkologicznej (Dz. U. Nr 75, poz. 528), roz- porządzenie Ministra Zdrowia z 17 października 2005 r. w sprawie określenia koniecznych elementów umów o udostępnienie oddziału klinicznego na wykonywanie zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych (Dz. U. Nr 210, poz. 1756). 29 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty jest użyty w znaczeniu na- danym mu ustawą o zakładach opieki zdrowotnej, jednakże z art. 4 u.z.o.z., który jako podmioty mające uprawnienia do dokonywania świadczeń zdro- wotnych wymienia oprócz zakładów opieki zdrowotnej lekarzy, można by wysnuwać przypuszczenie, że przepis ten ma zastosowanie również do wykonywania zawodu przez lekarzy. Jeśli jednak przyjąć taką tezę, to należy stwierdzić, że brak jest w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty wyraźnego odniesienia do definicji z art. 3 u.z.o.z. Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty posługuje się również pojęciem czynności medycznych. Nie określa ona, co należy rozumieć przez ten termin, ale łatwo zauważyć, że pojęcie to jest używane w zestawieniu ze zwrotem „badanie i udzielanie innych świadczeń zdrowotnych”. Określenie „czynności medyczne” występuje więc w tych samych artykułach (art. 32, 33 ustawy) co świadczenia zdrowotne i można zauważyć, że pojęcia te sto- sowane są zamiennie. Na potwierdzenie tego przytoczę treść art. 33 ustawy. W ust. 1 tego przepisu czytamy, że „badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne, jeżeli wymaga on niezwłocznej pomocy lekarskiej, a ze względu na stan zdrowia lub wiek nie może wyrazić zgody (…)”, w ust. 2 zaś, że decyzję o podjęciu czynności medycznych w okolicznościach, o których mowa w ust. 1, lekarz powinien skonsultować z innym lekarzem. Jest to tylko jeden z przykładów wymiennego stosowania tych dwóch terminów. Upoważnia to do stwier- dzenia, że pojęcie „czynności medyczne” jest traktowane przez ustawę jako tożsame z określeniem „świadczenia zdrowotne”. Warto zaznaczyć, że proponowana była także inna wersja art. 1. Je- den z projektów ustawy o zawodzie lekarza następująco określał wykony- wanie zawodu lekarza: „Zawód lekarza polega na udzielaniu świadczeń medycznych w tym, na badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, udzielaniu porad lekarskich, leczeniu oraz wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich (art. 1 ust. 1 projektu)31. W ostatecznej wersji zrezygnowano z takiego ujęcia, choć, jak sądzę, niesłusznie. Zmiana okre- ślenia ze „zdrowotne” na „medyczne” pozwala na odróżnienie tego pojęcia od obowiązującego m.in. w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej termi- nu „świadczenia zdrowotne”, który, jak wspominałam, jest definiowany nieco inaczej. Propozycja ta zmierzała do zbliżenia terminów stosowanych 31 Projekt ustawy o zawodzie lekarza, zob. http://ks.sejm.gov.pl/proc2/projekty/412_p.htm- 22-Sep-97. 30 1. Pojęcie i rodzaje czynności medycznych w świetle polskiego ustawodawstwa w ustawie na oznaczenie działalności lekarza i używania zamiennie określeń „czynności medyczne” i „świadczenia medyczne”32. Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty w dwóch artykułach (art. 32 i 33) wprowadza podział na badanie i inne (dalsze) świadczenia zdrowotne. Oba te przepisy dotyczą zgody na udzielanie świadczeń zdro- wotnych. Niestety ustawa nie definiuje pojęcia badania. Istnieje więc realne niebezpieczeństwo zbyt szerokiego rozumienia tego terminu, jako wszelkie- go działania mającego na celu rozpoznanie, ustalenie diagnozy, nawet jeśli z czynnościami tymi wiązałoby się ryzyko dla zdrowia lub życia pacjenta33. Wydaje się, że nie takie było zamierzenie ustawodawcy. Analizując używanie tych pojęć w ustawach medycznych, zauważamy, że nie utożsamiają one pojęcia badania z diagnozowaniem chorób. Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty „badanie stanu zdrowia” odróżnia od terminu „rozpozna- wanie chorób”. Również w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej pojęcie „badanie” stosowane jest obok terminów oznaczających diagnozowanie, nie zaś zamiennie. Opierając się na tych aktach i celowościowych względach, należy terminem „badanie” określać tylko podstawową formę czynności lekarskich, polegającą na oględzinach ciała i badaniu fizykalnym. Często wskazuje się również, że muszą to być czynności rutynowe i niestwarzające ryzyka34. Reasumując, pojęcie badania obejmuje badanie fizykalne pacjenta oraz badania laboratoryjne (np. pobranie krwi) i aparaturowe (np. radiolo- giczne), o ile należą do badań podstawowych35. Osobne ujęcie badania ma swoje praktyczne i prawne uzasadnienie. Badanie jest zwykle pierwszą czynnością przeprowadzaną przez lekarza i decyduje o dalszych działaniach podejmowanych w stosunku do pacjenta. Nie bez znaczenia jest również fakt, że badanie jest ważne dla ustalenia sta- nu zdrowia i często istnieje tu konieczność szybkiego działania. Terminami badania i inne świadczenia zdrowotne posługuje się art. 32 u.z.l.l.d., który dotyczy wymogu uzyskania zgody pacjenta na przeprowadzanie takiego rodzaju świadczeń. Przepis ten stanowi, że „lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych z zastrzeżeniem wy- 32 Natomiast usunięcie zwrotu „w szczególności” nie byłoby uzasadnione z tego względu, że przy obecnym zróżnicowaniu czynności lekarskich kompletne wyliczenie form działalności składa- jących się na wykonywanie zawodu lekarza byłoby niemożliwe. 33 Por. T. Dukiet-Nagórska, Świadoma zgoda pacjenta w ustawodawstwie polskim, Pr. i Med. 2000, nr 6–7, s. 87 i nast. 34 M. Safjan, Prawo i medycyna, Warszawa 1998, s. 45. 35 Por. Z. Marek, Błąd medyczny, Kraków 1999, s. 69. 31 Rozdział I. Ogólne zasady legalności czynności leczniczych jątków przewidzianych w ustawie, po wyrażeniu zgody przez pacjenta (art. 32 ust. 1 ww. ustawy). Pojęć tych używa także art. 33 ustawy, regulujący sytuacje, w jakich dopuszczalne jest udzielanie świadczeń zdrowotnych bez zgody pacjenta. Ponieważ problematyka ta będzie omawiana szczegółowo w części dotyczącej zgody na czynności medyczne, ograniczę się tylko do stwierdzenia, że w stosunku do badania ograniczone zostały w porównaniu z dalszymi świadczeniami zdrowotnymi wymogi dotyczące zgody. Innym rodzajem czynności wyróżnionym w ustawie są zabiegi ope- racyjne oraz metody leczenia lub diagnostyki stwarzające podwyższone ryzyko dla pacjenta. W opozycji do nich pozostawać będą pozostałe czyn- ności medyczne, których przeprowadzaniu towarzyszy tzw. zwykłe ryzyko. Te rodzaje czynności medycznych wprowadza art. 34 i 35 ustawy. Zgodnie z art. 34 u.z.l.l.d. „lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pa- cjenta, po uzyskaniu jego pisemnej zgody (ust. 1)”. Należy podkreślić, że ryzyko jest nieodłącznie związane z wszystkimi czynnościami medycznymi. Dotychczas za szczególnie niebezpieczne uwa- żano przede wszystkim zabiegi operacyjne, czyli związane z ingerencją chirurgiczną. Jednak już od lat liczni przedstawiciele doktryny zwracali uwagę na fakt, że równie poważne, a nawet większe zagrożenie niż przy zabiegach operacyjnych mogą nieść inne, niechirurgiczne czynności lekar- skie36. Te inne niebezpieczne dla zdrowia lub życia pacjentów czynności usiłowano podłączyć pod szerokie znaczenie zabiegu operacyjnego, aby i do nich odnosiły się ustanowione ówcześnie obowiązującą ustawą ogranicze- nia. Głosy za zmianą tej sytuacji uwzględniono i w ustawie z 1996 r. obok określenia „zabiegi operacyjne” wprowadzono zwrot „metody leczenia lub diagnostyki stwarzające podwyższone ryzyko”. Podział będzie zależał więc nie tylko od rodzaju czynności (chirurgiczna lub nie), ale od związanego z nią niebezpieczeństwa. Zabiegi operacyjne łączą się z większym ryzykiem niejako z racji swego charakteru, dlatego nie ma przy nich dodatkowego warunku, aby łączyły się z podwyższonym ryzykiem. W art. 35 omawia- nej ustawy unormowana została zmiana zakresu zabiegu operacyjnego lub stosowanej me
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: