Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00472 008489 10740771 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji - ebook/pdf
Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 380
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1139-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka przedstawia zakres delegalizacji, kryminalizacji i penalizacji agresji. Zawiera również uwagi dotyczące trudności i zagrożeń związanych z postępowaniami w sprawie agresji, co ma szczególne znaczenie wobec objęcia zbrodni agresji jurysdykcją Międzynarodowego Trybunału Karnego i ze względu na fakt karalności zbrodni przeciwko pokojowi w prawie polskim.

W książce uwzględniono wyroki we wszystkich znanych postępowaniach w sprawie agresji/zbrodni przeciwko pokojowi oraz wyniki debat na temat odpowiedzialności za agresję, poczynając od końca I wojny światowej, na konferencji przeglądowej statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego z 2010 r. kończąc.

Jest to pierwsza monografia, która w sposób całościowy omawia podstawy i zakres odpowiedzialności osób fizycznych za agresję.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

C M Y CM MY CY CMY K ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Leonard Łukaszuk Roman Wieruszewski Projekt okładki i stron tytułowych Julia Burek Redaktor prowadzący Szymon Morawski Redaktor Teresa Pawlak-Lis Redakcja techniczna Maryla Broda Korekta Maria Kowalska Skład i łamanie Dariusz Dejnarowicz Publikacja dofinansowana przez Instytut Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego oraz ze środków na Badania Własne Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010 ISBN 978-83-235-0763-5 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http:/www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Część I. Delegalizacja agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1. Wojna jako instytucja prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 1.1. Okres przed I wojną światową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 1.2. Liga Narodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.3. Okres międzywojenny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.4. System Narodów Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 1.5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 2. Pojęcie agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2.1. Historia prac nad definicją agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2.2. Definicja agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 2.2.1. Chapeau definicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 2.2.2. Akty agresji 2.3. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 3. Podstawy prawne kryminalizacji agresji Część II. Kryminalizacja agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 3.1. Traktat Wersalski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 3.2. Międzywojenne projekty międzynarodowego sądu i kodeksu karnego . . 122 3.3. Statut i wyrok MTW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 3.4. Statut i wyrok MTWDW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 3.5. Traktaty pokojowe, prawo okupacyjne i krajowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 3.6. Zasady norymberskie oraz KPPPiBL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 3.7. Statut MTK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 3.8. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 4. Procesy osób oskarżonych o zbrodnię agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.1. W poszukiwaniu precedensu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.2. Proces norymberski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 4.3. Proces tokijski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 4.4. Procesy przed sądami okupacyjnymi w Niemczech . . . . . . . . . . . . . . . . 210 4.4.1. Dalsze procesy norymberskie przed amerykańskimi sądami wojskowymi 4.5. Procesy przed sądami krajowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 4.4.2. Procesy przed trybunałami francuskimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 4.5.1. Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Polsce . 230 4.5.2. Proces przed Chińskim Trybunałem Wojskowym w Nankinie . . 236 4.6. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 5. Zakres odpowiedzialności jednostki za zbrodnię agresji . . . . . . . . . . . . . . 241 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 5.1. Sprawca zbrodni agresji 5.2. Strona przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 5.3. Formy uczestnictwa w zbrodni agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 5.4. Strona podmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 5.5. Okoliczności wyłączające odpowiedzialność ze względu na brak winy . 262 5.6. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Część III. Trudności i zagrożenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 6. Trudności procesowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 6.1. Brak jurysdykcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 6.2. Wydanie oskarżonego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 6.3. Określenie agresora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 6.4. Immunitety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 6.5. Prawa oskarżonego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 6.6. Przedawnienie i amnestia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 6.7. Nullum crimen sine lege . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 6.8. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 7.1. Pokój i bezpieczeństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 7.2. Międzynarodowe prawo humanitarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 7.3. Międzynarodowy wymiar sprawiedliwości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 7.4. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 7. Skutki procesu w sprawie agresji Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 Wykaz tabel i rysunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów AJIL AmUnivLRev BostColInt CompLRev BrookJIL BritYbkIntL BrownJWorldAff BYUJPubL CalifLRev CardozoLRev ChinJIntL ClevStLRev ColJTransL ColLRev ConnecticutJIntL CrimLF CalifWestIntLJ DenJIntL P DenLJ DzU ECOWAS EJIL ETPCz FletFWorldAff FordhIntLJ GAOR GeoStUnivLRev GeoWashIntLRev GermYbkIntL – „American Journal of International Law” – „American University Law Review” – „Boston College International Comparative Law Review” – „Brooklyn Journal of International Law” – „British Yearbook of International Law” – „Brown Journal of World Affairs” – „B.Y.U. Journal of Public Law” – „California Law Review” – „Cardozo Law Review” – „Chinese Journal of International Law” – „Cleveland State Law Review” – „Columbia Journal of Transnational Law” – „Columbia Law Review” – „Connecticut Journal of International Law” – „Criminal Law Forum” – „California Western International Law Journal” – „Denver Journal of International Law and Policy” – „Denver Law Journal” – „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” – Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej – „European Journal of International Law” – Europejski Trybunał Praw Człowieka – „Fletcher Forum of World Affairs” – „Fordham International Law Journal” – General Assembly Official Records – „Georgia State University Law Review” – „George Washington International Law Review” – „German Yearbook of International Law” ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Wykaz skrótów HarvHRJ HastInt CompLRev ICISS ILA IndInt CompLRev IndJIntL IndLJ Int CompLQ IntCon IntCrimLRev IntLQ IRRC Jconf SecL JDI JintCrimJust JpolPhil KG KiS KNZ KPM KPP KPPPiBL – „Harvard Human Rights Journal” – „Hastings International and Comparative Law Review” – International Commission on Intervention and State Security – Stowarzyszenie Prawa Międzynarodowego – „Indiana International and Comparative Law Review” – „Indiana Journal of International Law” – „Indiana Law Journal” – „International Comparative Law Quarterly” – „International Conciliation” – „International Criminal Law Review” – „International Law Quarterly” – „International Review of the Red Cross” – „Journal of Conflict and Security Law” – „Journal de droit international” – „Journal of International Criminal Justice” – „The Journal of Political Philosophy” – Konwencja Genewska z 12 sierpnia 1949 r. o ochronie ofiar konfliktów zbrojnych – „Kultura i Społeczeństwo” – Karta Narodów Zjednoczonych – Komisja Prawa Międzynarodowego – „Kwartalnik Prawa Publicznego” – Kodeks przestępstw przeciwko pokojowi i bezpieczeństwu ludzkości KSP LeidenJIntL LN LNOJ LNTS LoyolaLAInt CompLRev – „Loyola of Los Angeles International and Comparative – „Krakowskie Studia Prawnicze” – „Leiden Journal of International Law” – Liga Narodów – „League of Nations Official Journal” – League of Nations Treaty Series Law Review” MichLRev MilLRev MPPOiP MTK MTKJ MTS MTW MTWDW – „Michigan Law Review” – „Military Law Review” – Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych – Międzynarodowy Trybunał Karny – Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Międzynarodowy Trybunał Wojskowy – Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== NintLJ NJIL NTN NYLSchJInt CompL NYSchJHR ONZ PaceIntLRev PiP RB RBDI RDISDP RGDIP RHDI RIDP RPEiS SantaClaraLRev SGRdsZA SM SSSL STI StLouisWarsawTransLJ StosM STSM SuffTransLRev SyrJIntL Com TempInt CompLJ TexLRev TouroIntLRev UCDavisJIntL Pol UnivChiLRev UnivQueensLJ UNTS ValparaisoUnivLRev VanderbiltJTransL VirJIntL Wykaz skrótów 9 – „Netherlands International Law Journal” – „Nordic Journal of International Law” – Najwyższy Trybunał Narodowy – „New York Law School Journal of International and Comparative Law” – „New York School Journal of Human Rights” – Organizacja Narodów Zjednoczonych – „Pace International Law Review” – „Państwo i Prawo” – Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych – „Revue belge de droit international” – „Revue de droit international de science diplomatiques et politiques” – „Revue Générale de Droit International Public” – „Revue Hellénique de Droit International” – „Revue International de Droit Pénal” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – „Santa Clara Law Review” – Specjalna Grupa Robocza ds. zbrodni agresji powołana przez Komisję Przygotowawczą Zgromadzenia Państw Stron statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego – „Sprawy Międzynarodowe” – Specjalny Sąd dla Sierra Leone – Specjalny Trybunał Iracki – „Saint Louis-Warsaw Transatlantic Law Journal” – „Stosunki Międzynarodowe” – Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej – „Suffolk Transnational Law Review” – „Syracuse Journal of International Law and Commerce” – „Temple International and Comparative Law Journal” – „Texas Law Review” – „Touro International Law Review” – „U.C. Davis Journal of International Law and Policy” – „University of Chicago Law Review” – „The University of Queensland Law Journal” – United Nations Treaty Series – „Valparaiso University Law Review” – „Vanderbilt Journal of Transnational Law” – „Virginia Journal of International Law” ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 VirLRev WashburnLJ WayneLRev WPP WyoLRev YbkIntLCom ZO ZPS Wykaz skrótów – „Virginia Law Review” – „Washburn Law Journal” – „The Wayne Law Review” – „Wojskowy Przegląd Prawniczy” – „Wyoming Law Review” – „Yearbook of the International Law Commission” – Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych – Zgromadzenie Państw Stron Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== War is essentially an evil thing. Its consequences are not confined to the belligerent States alone, but affect the whole world. To initiate a war of aggression, therefore, is not only an international crime; it is the supreme international crime differing only from other war crimes in that it contains within itself the accumulated evil of the whole. [Fragment wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego]. Indeed no more grave crimes can be conceived of than a conspiracy to wage a war of aggression or the waging of a war of aggression, for the conspiracy threatens the security of the peoples of the world, and the waging disrupts it. [Fragment wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dla Dalekiego Wschodu] Wstęp Od czasu procesu norymberskiego zbrodnia agresji jest uznawana za jedną z naj- poważniejszych zbrodni międzynarodowych. Wymienia się ją jednym tchem obok zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa. Zastanawiające jest jednak, że od lat czterdziestych XX wieku nie odbył się żaden proces, w którym by próbowano przypisać komukolwiek odpowiedzialność za agresję, a przecież do- chodziło i dochodzi do licznych konfliktów, w których teoretycznie jedna ze stron powinna być uznana za agresora. Skłania to do zastanowienia się, czy rzeczywiście istnieje zakaz agresji i jaki jest ewentualnie zakres odpowiedzialności karnej osób fizycznych za ten rodzaj przestępstwa międzynarodowego. Dlaczego nie sądzi się winnych agresji, skoro to właśnie wojna agresywna została uznana przez Między- narodowy Trybunał Wojskowy za największą ze zbrodni międzynarodowych? Powyższe problemy mają znaczenie nie tylko z punktu widzenia historyczno- -naukowego, lecz także praktycznego. Możliwość pociągnięcia jednostki do odpo- wiedzialności za agresję przewiduje statut Międzynarodowego Trybunału Karnego. Zgromadzenie Państw Stron statutu MTK na konferencji przeglądowej przyjęło 11 czerwca 2010 r. definicję zbrodni agresji i warunki wykonywania jurysdykcji nad nią, jednak postanowiło, że decyzję o faktycznym objęciu zbrodni agresji jurys- dykcją MTK podejmie najwcześniej w 2017 r. Istnieje więc szansa, że przed MTK może dojść do pierwszych od kilkudziesięciu lat postępowań sądowych przeciwko osobom fizycznym oskarżonym o agresję. Nawet jeśli tak się nie stanie, to i tak efekty negocjacji w ramach MTK powinny być wzięte pod uwagę przez wszelkie organy rozważające proces w sprawie agresji. Wśród krajów, które szczególnie powinny być zainteresowane wskazaną tema- tyką, znajduje się Polska i to nie tylko ze względu na doświadczenia historyczne czy zaangażowanie w konflikty zbrojne, lecz choćby dlatego, że prawo polskie wprost przewiduje karalność zbrodni przeciwko pokojowi. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp Warto również zastanowić się, czy należy upierać się przy rzeczywistej krymina- lizacji agresji, czy raczej należałoby z niej zrezygnować. W tym celu należy przyj- rzeć się głównym trudnościom i zagrożeniom, jakie wiążą się z przeprowadzaniem postępowań karnych w sprawie agresji. Może to okazać się pomocne w znalezieniu odpowiedzi na pytania, dlaczego do procesów w sprawie agresji nie dochodzi lub jakimi powodami kierują się państwa zwalczające pomysły karania za agresję. Znaczące jest, że w literaturze polskiej problem odpowiedzialności karnej za agresję był lekceważony, a i w literaturze światowej nie ukazało się zbyt wiele publikacji na ten temat. Wśród nielicznych pozycji dotykających problemu krymi- nalizacji agresji nie ma monografii, która w sposób całościowy omówiłaby podstawy i zakres odpowiedzialności osób fizycznych za agresję, uwzględniła dotychczasowe orzecznictwo w tym zakresie oraz rezultaty negocjacji prowadzonych przed kon- ferencją rewizyjną statutu MTK. Niniejsza praca ma służyć trzem celom badawczym. Po pierwsze, zidentyfikować normy delegalizujące agresję i definiujące to pojęcie, po drugie, określić podstawy kryminalizacji agresji oraz zakres jej penalizacji, co wiąże się z wyróżnieniem elementów zbrodni agresji, po trzecie, wskazać główne trudności i zagrożenia zwią- zane z postępowaniami w sprawie agresji. Wyznaczone cele wpłynęły na podział struktury na trzy części. Pierwsza część dotyczy delegalizacji agresji. Przedstawiono w niej ewolucję podejścia do wojny i tym samym do użycia siły z punktu widzenia prawnego, co wiązało się z koniecznością analizy wielu dokumentów, poczynając od pierwszych konwencji dotyczących pokojowych środków rozwiązywania sporów, przez Pakt Ligi Narodów czy Pakt Brianda–Kellogga, na Karcie Narodów Zjednoczonych kończąc. Starano się wskazać niedoskonałości poszczególnych umów międzynaro- dowych, aby w pełni ocenić precyzję przyjętych rozwiązań prawnych, wyznacza- jących granice możliwości użycia siły zbrojnej w stosunkach międzynarodowych. Pierwszą część kończą uwagi dotyczące pojęcia „agresji” państwa, którym po- sługuje się Karta NZ. Oś rozważań kręci się wokół omówienia wysiłków na rzecz zdefiniowania tego terminu, co wymagało prześledzenia wielu dokumentów (po- czynając od projektu Traktatu o wzajemnej pomocy z 1923 r., na Pakcie Unii Afry- kańskiej o nieagresji i wspólnej obronie z 2005 r. kończąc) i towarzyszącej ich przyjmowaniu debaty. Szczególną uwagę zwrócono na rezolucję nr 3314 Zgro- madzenia Ogólnego ONZ z 1974 r., która jest efektem ponad dwudziestoletniej walki o zdefiniowanie agresji w ramach tej organizacji. Starano się również na podstawie zanalizowanych aktów prawnych wskazać elementy części ogólnej de- finicji oraz przykłady poszczególnych aktów agresji. Druga część dotyczy kryminalizacji agresji. Aby w pełni przedstawić proces kształtowania się podstaw prawnych penalizacji agresji, rozpoczęto od przywołania głównych tez debaty na temat odpowiedzialności za wywołanie I wojny światowej oraz dyskusji nad poszczególnymi projektami statutów międzynarodowego sądu karnego oraz międzynarodowego kodeksu karnego z okresu międzywojennego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 Sporo miejsca poświęcono omówieniu negocjacji statutu Międzynarodowego Try- bunału Wojskowego i samemu wyrokowi tego trybunału, z tego względu, że Porozu- mienie Londyńskie z 1945 r. jest pierwszą umową międzynarodową, w której fak- tycznie przewidziano karalność zbrodni przeciwko pokojowi. Zwrócono również uwagę na statut i wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dla Dalekiego Wschodu, ustawodawstwo okupacyjne, prawo wewnętrzne poszczególnych państw oraz prace Komisji Prawa Międzynarodowego. Rozważania na temat ewolucji źró- deł odpowiedzialności karnej osób fizycznych za zbrodnię agresji zakończono uwagami na temat negocjacji w sprawie odpowiedniego ujęcia tego przestępstwa w statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego. Omówiono wszystkie znane w literaturze postępowania sądowe przeciwko oso- bom oskarżonym o zbrodnię agresji, przy tej okazji czyniąc uwagi na temat poda- wanych w literaturze rzekomych precedensów procesu norymberskiego. W każ- dym przypadku starano się przytoczyć tezy wyroków dotyczące odpowiedzialności każdego z oskarżonych za zbrodnię przeciwko pokojowi lub spisku w celu jej po- pełnienia. Część dotyczącą kryminalizacji agresji kończą uwagi na temat zakresu odpo- wiedzialności osób fizycznych za zbrodnię agresji, sformułowane na podstawie wcześniejszych rozważań dotyczących podstaw odpowiedzialności karnej za agresję i przeprowadzonych postępowań sądowych przeciwko osobom oskarżonym o zbrod- nię przeciwko pokojowi. Zdawkowo potraktowano problem podmiotowości jed- nostki w prawie międzynarodowym i zasadę indywidualnej odpowiedzialności osoby fizycznej, gdyż zagadnienia te są szeroko omówione w literaturze z zakresu między- narodowego prawa karnego. Skupiono się natomiast na poszczególnych elemen- tach zbrodni agresji. Dla przejrzystości wykładu w osobnych podrozdziałach omó- wiono, kto może być sprawcą zbrodni agresji oraz jakie są formy uczestnictwa w zbrodni agresji, mimo że powyższe zagadnienia traktowane są jako elementy strony przedmiotowej. Z podobnych względów obok strony podmiotowej, wyróżnio- no poszczególne okoliczności mogące wyłączyć odpowiedzialność karną ze wzglę- du na winę. Trzecia część została poświęcona trudnościom procesowym, które w niektó- rych przypadkach mogą utrudnić lub wręcz uniemożliwić postępowanie w sprawie agresji oraz ewentualnym negatywnym skutkom tego typu postępowań. Choć nie jest możliwe wskazanie wszystkich problemów, z jakimi będzie się musiał zmie- rzyć organ sądowy, który zdecyduje się przeprowadzić postępowanie w sprawie agresji, starano się wyróżnić te, które wysuwają się na plan pierwszy. Do nich za- liczono brak jurysdykcji, odmowę wydania oskarżonego, ochronę mu przysługującą z racji posiadanych przywilejów i immunitetów, konieczność wskazania państwa agresora, niemożność zapewnienia uczciwego procesu, powołanie się przez oskar- żonego na przedawnienie lub na ogłoszoną amnestię. Poruszono również kwestię aktualności zarzutu naruszenia zasady nullum crimen sine lege w kontekście braku odpowiedniej precyzji norm dotyczących odpowiedzialności za agresję. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp Jeśli chodzi o główne zagrożenia związane z postępowaniami w sprawie agresji, wskazano na trzy główne obszary, gdzie mogą one wystąpić. W pierwszej kolejności zwrócono uwagę na skutki sądzenia agresji dla utrzymania pokoju i bezpieczeń- stwa, szczególnie w kontekście potencjalnej sprzeczności interesów pomiędzy Radą Bezpieczeństwa a Międzynarodowym Trybunałem Karnym. Wskazano również na konsekwencje procesów o agresję dla pociągania do odpowiedzialności sprawców zbrodni międzynarodowego prawa humanitarnego, które w istocie stanowią głów- ną przyczynę kryminalizacji agresji. Podkreślono również potencjalne negatywne skutki kryminalizacji agresji dla prawidłowego funkcjonowania międzynarodo- wego wymiaru sprawiedliwości, przejawiające się w naruszeniu spójności między- narodowego prawa karnego i podważeniu zaufania do międzynarodowych orga- nów sądowych. Temat pracy i jej główne cele wymagały zapoznania się z orzecznictwem trybu- nałów międzynarodowych i krajowych, rezolucjami poszczególnych organów Ligi Narodów i Organizacji Narodów Zjednoczonych, konwencjami międzynarodowymi, dokumentami opracowanymi w ramach Komisji Prawa Międzynarodowego czy Międzynarodowego Trybunału Karnego, a także z raportami poszczególnych orga- nizacji i organów. Przydatne okazały się zbiory dokumentów opracowane przez Benjamina B. Ferencza, Defining International Aggression. The Search for World Peace. A Documentary History of and Analysis oraz An International Criminal Court. A Step Toward World Peace – A Documentary History and Analysis. Z in- nych zbiorów dokumentów, szczególnie pomocnych przy analizie orzecznictwa w zakresie zbrodni przeciwko pokojowi, należy wymienić wydane przez amery- kański rząd jedenastotomowe Nazi Conspiracy and Aggression oraz piętnasto- tomowe Trials of War Criminals before the Nuernberg Military Tribunals under Control Council Law No. 10, Nuernberg October 1946 – April 1949, a także przy- gotowane przez Bernarda V. Rölinga i Christiana F. Rütera dwutomowe dzieło The Tokyo Judgment, The International Military Tribunal for the Far East (I.M.T.F.E.) 29 April 1946 – 12 November 1948. Jeśli chodzi o literaturę pomocniczą, to choć, jak już wspomniano, nie ma mo- nografii w sposób wyczerpujący traktujących temat penalizacji agresji, to jednak kilka pozycji okazało się niezwykle przydatnych. Wśród nich znalazła się książka Oscara Solery, Defining the Crime of Aggression, w której autor w sposób chrono- logiczny opisuje prace nad odpowiednim zdefiniowaniem agresji na potrzeby odpo- wiedzialności państwa i jednostki, czy starsza pozycja Cornelisa A. Pompe, Aggres- sive War. An International Crime, gdzie zaprezentowano szersze spojrzenie na temat kryminalizacji agresji. Przydatna była również publikacja Larry’ego Maya, Aggression and Crimes against Peace, choć trzeba przyznać, że główna teza książ- ki, iż zbrodnia agresji powinna być sądzona wyłącznie wówczas, gdy podczas jej do- konywania dopuszczono się również zbrodni przeciwko ludzkości, zbyt mocno zdeterminowała strukturę i treść monografii. Warto wskazać również na pozycje Iana Brownlie, International Law and the Use of Force by States oraz Yorama ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 Dinsteina, War, Aggression and Self-Defence, w których choć problem odpowie- dzialności karnej był tylko jednym z wielu omawianych zagadnień, to opracowa- no go solidnie i szczegółowo. Z pozycji polskich warto zwrócić uwagę przede wszystkim na monografię Franciszka Ryszki, Norymberga. Prehistoria i ciąg dalszy, która szczęśliwie nie ogranicza się wyłącznie do analizy procesu norymberskiego. Nie trzeba przekonywać, że w przypadku opracowywania rozdziału dotyczą- cego prawnych ograniczeń użycia siły do dyspozycji była niezwykle obfita literatu- ra i nie sposób było sięgnąć do każdej pozycji, omawiającej te problemy. Warto jed- nak wspomnieć monografię Władysława Czaplińskiego, Skutki prawne nielegal- nego użycia siły w stosunkach międzynarodowych oraz publikacje Jerzego Kranza, w szczególności wydane pod jego redakcją Świat współczesny wobec użycia siły zbrojnej. Dylematy prawa i polityki. Również w przypadku opisu wysiłków na rzecz zdefiniowania agresji państwa ukazało się kilka wartościowych monografii, m.in.: Juliusa Stone’a, Eugene Aroneanu, Bengta Bromsa, Jeana Diamandesco, Ahmeda M. Rifaata, Ann Van Wynen Thomas, A.J. Thomasa, Jra, Nicolasa Nyiri. Należy dostrzec pozycje polskie, takie jak Jana Balickiego, Pojęcie agresji w prawie międzynarodowym czy Woj- ciecha Morawieckiego, Walka o definicję agresji w prawie międzynarodowym, choć trzeba zaznaczyć, że są one tendencyjne, na co bez wątpienia wpłynął czas, w którym powstawały. Kwerenda dotycząca postępowań sądowych w sprawie zbrodni przeciwko po- kojowi wykazała, że o ile prac na temat procesu norymberskiego jest wiele, rów- nież w języku polskim – wystarczy zobaczyć listę publikacji tandemu Tadeusz Cyprian, Jerzy Sawicki, o tyle pozostałe przypadki nie są już tak dobrze opisane. Wyróżnić jednak trzeba piętnastotomowe Law Reports of Trials of War Criminals przygotowane przez Komisję Narodów Zjednoczonych ds. Zbrodni Wojennych oraz Siedem wyroków Najwyższego Trybunału Narodowego autorstwa wspomnianych już Cypriana i Sawickiego. Oczywiście przy opracowywaniu tematu posiłkowano się artykułami z licz- nych periodyków z zakresu prawa, z których warto przede wszystkim wymienić „American Journal of International Law”, „Journal of International Criminal Justice”, „International Criminal Law Review”. Na koniec uwag wstępnych należy poczynić pewne zastrzeżenia metodologicz- ne. Nie przywiązywano wagi do odróżnienia pojęć „zbrodnia agresji” i „zbrodnia przeciwko pokojowi”. Analiza definicji zbrodni przeciwko pokojowi zawartej choćby w statucie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego wskazuje, że jest to termin szerszy od zbrodni agresji, gdyż obejmuje nie tylko planowanie, przygo- towywanie, rozpoczęcie i prowadzenie wojny agresywnej, lecz także wojny naru- szające traktaty międzynarodowe, umowy lub gwarancje. Jednak w orzecznictwie dotyczącym zbrodni przeciwko pokojowi przyjęto, że każda wojna agresywna jest jednocześnie wojną naruszającą traktaty międzynarodowe i z tego względu nie czyniono rozróżnienia na kilka rodzajów zbrodni przeciwko pokojowi. Tę tendencję utrzymano w niniejszej pracy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wstęp Praca dotyczy wyłącznie odpowiedzialności karnej osób fizycznych. Nie rozwa- żano więc kwestii odpowiedzialności państwa czy osób prawnych, choć zagadnie- nia te z pewnością zasługują na pogłębione badania. Ze względu jednak na to, że warunkiem przypisania odpowiedzialności jednostce za zbrodnię agresji jest stwier- dzenie, iż doszło do agresji państwa, wiele uwagi poświęcono analizie pojęcia „agresji” państwa. Zamieszczone w aneksie biogramy oskarżonych o zbrodnię przeciwko pokojowi lub spisku w celu jej popełnienia zostały opracowane na podstawie źródeł, do których odwołania znajdują się w rozprawie. Niniejsza praca nie powstałaby, gdyby nie życzliwość wielu osób i ich cenne uwagi. Wiele wątpliwości, ale i możliwości rozwiązania poszczególnych proble- mów wskazał mi mój mistrz, prof. dr hab. Roman Kuźniar. Niezwykle przydatne były uwagi recenzentów prof. dr. hab. Leonarda Łukaszuka i prof. dr. hab. Romana Wieruszewskiego. Szczególne podziękowania za niezbędne wsparcie finanso- we należą się dyrektorowi Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW prof. dr. hab. Edwardowi Haliżakowi oraz prorektorowi Uniwersytetu Warszawskiego prof. dr. hab. Włodzimierzowi Lengauerowi. Jednak największe słowa wdzięcz- ności chciałabym skierować do mojej rodziny, bez której pomocy książka by nie powstała. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Część I Delegalizacja agresji 1 2 Wojna jest zjawiskiem odwiecznym, od zawsze towarzyszącym człowiekowi. Przez wieki zmieniały się jedynie powody wszczynania wojen oraz sposoby ich pro- wadzenia. O ile wojny prymitywne miały charakter wypraw rabusiów , o tyle wojny prowadzone przez ludy cywilizowane miały już inne cele, jak przykładowo eks- pansja terytorialna czy szerzenie swojej kultury . 3 Można prowadzić niekończące się dyskusje, czy istnienie wojen wynika z wro- dzonej natury człowieka, czy są one raczej wytworem cywilizacji . Historia stosun- ków międzynarodowych pokazuje, że zarówno koncepcja Jeana Jacques’a Rousseau, zgodnie z którą człowiek prymitywny jest z natury pokojowo nastawiony do innych, jak i teoria Thomasa Hobbesa, według której naturalnym stanem jest wojna każdego z każdym, nie odpowiadają w pełni rzeczywistości . Istnieje wiele przykładów poko- jowo żyjących prymitywnych plemion ludzkich, dla których wojna była czymś zu- pełnie obcym, jak i takich, dla których wojna stała się sposobem na przetrwanie .6 Częstotliwość występowania wojen sprawiła, że wojny zaczęto traktować jako regularnie powtarzający się element życia, którego nie sposób wyeliminować .7 Podobnie jak nie można zlikwidować innych naturalnych katastrof typu trzęsienie 4 5 1 R. Numelin, The Beginnings of Diplomacy. A Sociological Study of Intertribal and Inter- national Relations, Philosophical Library, New York 1950, s. 104. Zob. również: Q. Wright, A Study of War, t. 1, The University of Chicago Press, Chicago 1944, s. 53 i n.; G. Bouthoul, Traité de sociologie. Les guerres. Éléments de polémologie. Méthodes. Doctrines et opinions sur la guerre, Morphologie. Éléments techniques, démographiques, économiques, psychologiques. Périodicité, Payot, Paris 1951, s. 18 i n. 2 C. Phillipson, The International Law and Custom of Ancient Greece and Rome, t. 2, MacMillan and Co. Limited, London 1911, s. 224. 4 3 Q. Wright, A Study of..., op. cit., t. 1, s. 159. Na temat różnych, również biologicznych, przyczyn wojen zob. S. Brown, The Causes and Prevention of War, St. Martin’s Press, New York 1994, s. 7 i n.; R.J. Lieber, No Common Power. Understanding International Relations, Third edition, Georgetown University, Harper Collins College Publishers, New York 1995, s. 240 i n. 5 6 7 Q. Wright, A Study of..., op. cit., t. 1, s. 34–35. R. Numelin, The Beginnings..., op. cit., s. 83 oraz przywołana tam literatura. J.S. Goldstein, International Relations, Second edition, Pearson-Longman, New York 2004, s. 123. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Delegalizacja agresji 9 8 12 10 ziemi, powódź czy pożar . Nie oznaczało to jednak, że ludzkość całkowicie pogo- dziła się z istnieniem wojen. Już starożytna literatura, bez względu na to, czy mowa jest o dziełach żydowskich , indyjskich , chińskich , czy wreszcie greckich lub 11 rzymskich , obfitowała w protesty przeciwko wojnie. Rozwojowi cywilizacji towarzyszyły rozważania nad tym, kiedy można prowa- dzić wojny, a kiedy jest to niedopuszczalne. Początkowo posługiwano się rozróż- nieniem na wojny sprawiedliwe i niesprawiedliwe, by następnie wraz z przyjęciem Paktu Ligi Narodów podzielić wojny na legalne i nielegalne. W Karcie Narodów Zjednoczonych mowa jest o „samoobronie”, „ataku zbrojnym” i „akcie agresji”, terminach obecnych w debatach okresu międzywojennego. Zdefiniowanie tych pojęć zaczęło mieć kluczowe znaczenie, gdyż wyznaczają one ramy legalnego uży- cia siły zbrojnej. Szczególnie ważne jest określenie, czym jest agresja, gdyż jej de- legalizacja stała się podstawą kryminalizacji i w konsekwencji umożliwiła pocią- gnięcie do odpowiedzialności karnej osób fizycznych za dopuszczenie się wojny agresywnej .13 1. Wojna jako instytucja prawa 1.1. Okres przed I wojną światową Do zakończenia I wojny światowej problem możliwości wszczęcia wojny trak- towano raczej jako zagadnienie z zakresu moralności stosunków międzynarodo- 8 Y. Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, Fourth edition, Cambridge University Press, New York–Cambridge 2005, s. 73. 9 Zob. N. Solomon, Judaism and the Ethics of War, IRRC 2005, nr 858; G. Wilkes, Judaism and justice in war, [w:] P. Robinson, Just War in Comparative Perspective, Ashgate, Hampshire 2003; L. Winowski, Stosunek chrześcijaństwa pierwszych wieków do wojny, Towarzystwo Nauko- we KUL, Lublin 1947, s. 2 i n. 10 Zob. P. Bandyopadhyay, International Law and Custom in Ancient India, Ramanand Vidya Bhawan, Goyal Offset Printers, Delhi 1982, s. 86 i n.; F.X. Clooney S.J., Pain but Not Harm: Some Classical Resources toward a Hindu oraz G. Sinkh, Sikhism and Just War, [w:] P. Robinson, Just War..., op. cit.; P.G. Lovett, Justifying War: The Just War Tradition until 1919, The University of Oklahoma, Graduate College, Norman, Oklahoma 1982, s. 27 i n. ie 11 S. Tchoan-Pao, Le droit des Gens et la Chine Antique. Tome I, Introduction. Partie I, Les Idées, Jouve C , Editeurs, Paris 1926, s. 50 i n. Zob. również T.M. Kane, Inauspicious Tools: Chinese Thought on the Morality of Warfare, [w:] P. Robinson, Just War..., op. cit.; P.G. Lovett, Justifying..., op. cit., s. 28. 12 Zob. C. Phillipson, The International..., op. cit., t. 2, s. 171 i n.; F. Przetacznik, The Philosoph- ical and Legal Concept of War, The Edwin Mellen Press, Lewiston 1994, s. 49 i n. 13 W. Góralczyk, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, wyd. 7 popr. i uzup. przez S. Sawickiego, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 414. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wojna jako instytucja prawa 19 16 17 wych, a nie prawa, dlatego w pismach czy to prawników, czy to filozofów mówio- no raczej o wojnie sprawiedliwej albo niesprawiedliwej niż o wojnie legalnej lub nielegalnej . Przyjmowano, że o ile wybuch wojny łączy się z prawnymi konsek- 14 wencjami (tak jak powódź, która wyrządza szkody, będące podstawą wypłacenia odszkodowania z tytułu ubezpieczenia), o tyle samo jej pojawienie się nie podlega prawnej kontroli . O ile więc w przypadku zaistnienia już wojny jest możliwe re- 15 gulowanie stosunków między walczącymi (ius in bello) oraz obowiązków państw trzecich (zasada neutralności), to nie można stworzyć reguł rządzących samym rozpoczęciem wojny . Wybuch wojny jest pewnym stanem faktycznym, a nie insty- tucją prawną . Trudno więc mówić o legalności lub nielegalności wojny, dlatego prawo międzynarodowe musi zaakceptować wojnę, bez względu na to, czy jest pro- wadzona ze sprawiedliwych względów, czy też nie .18 Państwa rościły sobie nie tylko prawo do swobodnego prowadzenia wojen i określenia, czy według nich są one sprawiedliwe i legalne, lecz także uznawały, że w ich wyłącznej gestii jest stwierdzenie, czy wojna, którą prowadzą, jest wojną w sensie formalnym. Mówiła o tym tyle interesująca, co absurdalna doktryna stanu wojny (state of war doctrine), zgodnie z którą, to od stron sporu zależało, czy mia- no do czynienia z wojną de iure . Istnienie wojny nie było więc uzależnione od obiektywnych okoliczności (prowadzenie działań zbrojnych itp.). Wojna w sensie prawnym miała miejsce tylko wtedy, gdy doszło do jej wypowiedzenia albo gdy mimo braku formalnego wypowiedzenia wojny jedno z państw dopuściło się agresji przeciwko drugiemu i wezwało pozostałe państwa do zachowania neutralności, albo w przypadku, gdy państwo będące ofiarą agresji uznało zaistniałe okoliczności jako przesądzające o stanie wojny między nim a agresorem .20 19 14 A.S. Hershey, The Essentials of International Public Law, The MacMillan Company, New York 1912, s. 351–352 i przywołana tam literatura. Zob. również Commission on the Responsibility of the Authors of the War and on Enforcement of Penalties, Report Presented to the Preliminary Peace Conference, 29 marca 1919 r., AJIL 1920, t. 14, s. 118 (dalej jako Raport Komisji ds. Odpowie- dzialności Autorów Wojny). 15 Q. Wright, Changes in the Conception of War, AJIL 1924, t. 18, s. 755–756. Zob. również H. Dembiński, Wojna jako narzędzie prawa i przewrotu, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1936, s. 11. 16 17 Y. Dinstein, War, Aggression..., op. cit., s. 74. A.S. Hershey, The Essentials..., op. cit., s. 349; A. Klafkowski, Prawo międzynarodowe pub- liczne, wyd. 4 uzupełnione, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964, s. 342. 18 W.E. Hall, A Treatise on International Law, Third Edition, Clarendon Press, Oxford 1890, s. 64–65. 19 Było to konsekwencją przyjmowanej wówczas zasady „Inter bellum et pacem nihil est medium”. Zob. K. Skubiszewski, Prawo wojny i neutralności w świecie współczesnym, RPEiS 1967, nr 1, s. 108. 20 J.A. Cohan, Legal War: When Does It Exist, and When Does It End?, HastInt CompLRev 2004, t. 27, s. 254–255. Por. C. Antonopoulos, The Unilateral Use of Force by States in International Law, Ant. N. Sakkoulas Publishers, Athens–Komotini 1997, s. 8–9; M.S. McDougal, F.P. Feliciano, The International Law of War, New Haven Press, Dordrecht 1994, s. 98; C.B.E. McNair, A.D. Watts, The Legal Effects of War, Cambridge University Press, Cambridge 1966, s. 2 i n. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Delegalizacja agresji Możliwe było prowadzenie działań zbrojnych na ogromną skalę i jednoczesne zaprzeczanie istnieniu wojny. Wystarczyło, że strony postanowiły nie określać swych działań militarnych jako wojny. Przykładem tego typu sytuacji może być interwencja w Chinach koalicji wojsk amerykańskich, austriackich, brytyjskich, francuskich, niemieckich, japońskich, włoskich i rosyjskich w celu stłumienia tzw. powstania bokserów (1900–1901), w czasie której doszło do ciężkich walk w Taku, Tientsin, Pekinie. Obie strony (aliancka i chińska) nie określały jednak za- istniałej sytuacji jako wojny, a w liście do prezydenta Stanów Zjednoczonych i ce- sarza Niemiec, chiński cesarz mówił o „przyjaznych stosunkach” .21 Dochodziło również do sytuacji odwrotnych, kiedy to, mimo braku walk, strony twierdziły, że pozostają w stanie wojny. Jako przykład, już z okresu międzywojen- nego, można podać konflikt polsko-litewski. Litwa uparcie twierdziła, że poczynając od października 1920 r., kiedy to Polska rozpoczęła „okupację” Wilna, oba państwa znajdują się w stanie wojny, czego skutkiem był m.in. brak stosunków dyploma- tycznych i zamknięcie granic . Dopiero decyzja Rady LN z 10 grudnia 1927 r. mia- ła zakończyć tę polsko-litewską wojnę. 22 Sytuacja, w której strony twierdzą, że są w stanie wojny, mimo że działań zbroj- nych nie prowadzą jest wytłumaczalna. Państwu (państwom) może zależeć na efekcie propagandowym, zaakcentowaniu wrogości i podkreśleniu, że nie akceptują bieżącego rozwiązania sporu terytorialnego, tak jak to miało miejsce w opisanym powyżej przypadku konfliktu między Polską a Litwą. Dlaczego jednak, mimo oczy- wistych faktów – działań zbrojnych na wielką skalę, strony zaprzeczają istnie- niu wojny? Otóż wojna wiąże się m.in. z zerwaniem stosunków dyplomatycznych, ekonomicznych, a także komunikacji (zamknięcie granic), zawieszeniem wykony- wania zobowiązań wynikających z dwustronnych umów pomiędzy stronami kon- fliktu, koniecznością zachowania odpowiedniej procedury krajowej przy wypowia- daniu wojny . Istnienie wojny oznacza również, że państwa trzecie zobowiązane 23 21 23 I. Brownlie, International Law and the Use of Force by States, Clarendon Press, Oxford 1968, s. 34. C.A. Pompe podaje z kolei przykład bitwy pod Navarino z 1927 r., kiedy została pokonana turecko-egipska flota przez siły francusko-brytyjsko-rosyjskie. Mimo że tysiące osób poniosło śmierć, żadna ze stron nie twierdziła, że doszło do wojny, a ambasadorowie europejskich mocarstw pozo- stali na placówkach w Konstantynopolu. C.A. Pompe, Aggressive War. An International Crime, Martinus Nijhoff, The Hague 1953, s. 7. Więcej przykładów sytuacji, w których z różnych wzglę- dów państwa nie określały swych stosunków jako „wojny” zob. w A. Cohan, Legal War..., op. cit., s. 259 i n.; I. Brownlie, International..., op. cit., s. 28 i n.; A.M. Rifaat, International Aggression. A Study of the Legal Concept: Its Development and Definition in International Law, Almqvist Wiksell International, Stockholm 1979, s. 19. I. Brownlie, International..., op. cit., s. 384. Rozróżnienie między istnieniem wojny w sensie formalnym a innymi formami użycia siły zbrojnej ma duże znaczenie również dzisiaj. Na temat konsekwencji braku wypowiedzenia wojny dla stosunków cywilnoprawnych na przykładzie Stanów Zjednoczonych, zob. J.A. Cohan, Legal War..., op. cit. O konieczności zachowania pewnych warunków przy wypowiedzeniu wojny w Stanach Zjednoczonych, zob. również Ł. Wordliczek, Rozpoczynanie działań wojennych w porządku praw- nym Stanów Zjednoczonych, PiP 2003, nr 3, s. 84 i n. 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wojna jako instytucja prawa 21 24 25 są do zachowania neutralności. Skutki wojny uderzają w obie strony, ale przede wszystkim w tę słabszą, która mogłaby mieć problemy z pokryciem ogromnych strat ekonomicznych. Państwa trzecie, powołując się na konieczność zachowania neutral- ności, mogłyby odmówić jej dostaw broni, a przeciwnik mógłby zostać zachęcony do rozszerzenia zasięgu i skali działań zbrojnych . Nie bez znaczenia dla obu stron konfliktu jest również fakt obciążenia terminu „wojna” bagażem psychologicznych, moralnych konsekwencji, który państwa chętnie zdjęłyby z siebie . Z powyższych względów państwa wolały i wolą kwalifikować swoje działania jako represalia, demonstrację siły, pokojową blokadę, zbrojną interwencję (tzw. short of war) , co jednak łączy się z pewnymi ograniczeniami, które doskonale widać w przypadku represaliów. Represalia, czyli bezprawne działania, będące odwetem za dokonane uprzednio bezprawie , mogą przyjąć, w przypadku zbrojnych represaliów, formę bombardo- wania, okupacji czy też blokady. Warunki legalności użycia represaliów zostały określone w wyroku sądu arbitrażowego w sprawie Naulilaa (w 1928 r.) , gdzie stwierdzono, że represalia po pierwsze, mogą być użyte jedynie w sytuacji złamania prawa międzynarodowego przez państwo, przeciwko któremu podejmuje się re- presalia, po drugie, powinny być poprzedzone prośbą o naprawienie wyrządzonej szkody, po trzecie, muszą być proporcjonalne w stosunku do czynu, na którego popełnienie są odpowiedzią . Państwa mogą zatem kwalifikować swoje działania 26 28 29 27 Zob. I. Brownlie, International..., op. cit., s. 27 i n.; C. Antonopoulos, The Unilateral..., op. cit., 24 s. 9. 25 I. Brownlie mówi o „odium”, które otaczało wojnę, słowo „wojna” było bowiem terminem o głębokim znaczeniu psychologicznym i emocjonalnym. I. Brownlie, International..., op. cit., s. 27. 26 27 C. Antonopoulos, The Unilateral..., op. cit., s. 6–7. R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Wydawnictwa Prawnicze PWN, wyd. 6 uaktualnione, Warszawa 2001, s. 378. 28 Był to arbitraż pomiędzy Portugalią a Niemcami. W wyniku incydentu na granicy między Południowo-Zachodnią Afryką (Namibia) – ówczesną kolonią niemiecką, a Angolą – ówczesną kolonią portugalską, zginęło trzech niemieckich obywateli (dwóch oficerów oraz jeden cywilny urzędnik). W odwecie w październiku 1914 r. niemiecka armia stacjonująca w Południowo-Za- chodniej Afryce zorganizowała zbrojną ekspedycję na terytorium Angoli, co doprowadziło do powsta- nia miejscowej ludności i w konsekwencji znacznych strat ludzkich i materialnych. Obszerne omó- wienie sprawy zob. m.in. C. Antonopoulos, The Unilateral..., op. cit., s. 7–8; J.L. Brierly, The Law of Nations. An Introduction to the International Law of Peace, 6 edition, edited by Sir Humphrey Waldock, Clarendon Press, Oxford 1963, s. 400–401; C.H.M. Waldock, The Regulation of the Use of Force by Individual States in International Law, „Recueil des cours” 1952-II, s. 460 i n. th 29 „Reprisals are acts of self-help by the injured State, acts in retaliation for acts contrary to international law on the part of the offending State, which have remained unrepressed after a demand for amends. In consequence of such measures, the observance of this or that rule of international law is temporarily suspended, in the relations between the two States. They are limited by considerations of humanity and the rules of good faith, applicable in the relations between States. They are illegal unless they are based upon a previous act contrary to international law. They seek to impose on the offending State reparation for the offence, the return to legality and the avoidance of new offences”. Fragment wyroku przedrukowany [w:] G. Schwarzenberger, International Law as Applied by Inter- national Courts and Tribunals, Stevens Sons, London 1957–1968, t. 2, s. 48 i n. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Delegalizacja agresji zbrojne nie jako wojnę, lecz jako przykładowo represalia, ale to obliguje je do za- chowania proporcjonalności w użyciu sił zbrojnych i ograniczenia się do ściśle określonego celu, co wyklucza chociażby aneksję .30 Przełom XIX i XX wieku przyniósł wzrost znaczenia opinii publicznej, która nie chciała pogodzić się z myślą, że decyzja o rozpoczęciu wojny jest wyłączną pre- rogatywą władcy. Sytuacja taka była nie do zaakceptowania, choćby z tego względu, że ciężar działań wojennych nie spoczywał na rządzących, ale na rządzonych. Dla- tego coraz większą popularnością cieszyły się poglądy, według których wojna sta- nowiła ostateczny środek rozwiązania konfliktu, którego można było użyć dopiero po wyczerpaniu wszystkich dostępnych pokojowych środków rozstrzygania spo- rów i wyłącznie w celu samoobrony lub zapewnienia przetrwania państwa. Kilka ówczesnych konfliktów udało się rozwiązać drogą arbitrażową – sprawa statku Alabama (w 1872 r.), łowisk na Morzu Beringa (w 1892 r.), granicy między Bry- tyjską Gujaną a Wenezuelą (w 1897 r.), dezerterów z Casablanki (w 1909 r.), co niewątpliwie stanowiło zachętę do rozwoju pokojowych środków rozwiązywania sporów. Pojawiły się pierwsze dwustronne i wielostronne umowy, w których pań- stwa zobowiązywały się do rozstrzygania sporów na drodze arbitrażu lub w inny pokojowy sposób. 31 W latach 1899 i 1907 zwołano pokojowe konferencje haskie „w celu znale- zienia najskuteczniejszych środków do zapewnienia wszystkim ludziom realnego i trwałego pokoju” . Przyjęto na nich Konwencję o pokojowym załatwianiu spo- rów międzynarodowych (I Konwencja Haska), w której to strony Konwencji zo- bowiązały się, że w sytuacji zaistnienia sporu, jeśli tylko będzie to możliwe, skorzy- stają z mediacji lub dobrych usług . Na podstawie tej Konwencji powstał Stały Trybunał Arbitrażowy z siedzibą w Hadze. Niestety, zarówno I Konwencja Haska z 1899 r., jak i z 1907 r., nie wprowadziły obowiązkowego arbitrażu w spornych sprawach, choć zasada obowiązku oddania sporów pod arbitraż znalazła się w De- klaracji dołączonej do I Konwencji Haskiej z 1907 r. Na konferencji haskiej w 1907 r. przyjęto Konwencję o ograniczeniu użycia siły w celu ściągania długów zawarowanych umową (II Konwencja Haska, Konwencja Drago-Portera) . Miała ona jednak dość ograniczony charakter, gdyż dopuszczała 33 34 32 30 32 31 I. Brownlie, International..., op. cit., s. 40. Na temat genezy konferencji haskich, zob. G. Bouthoul, Traité..., op. cit., s. 488. „Afin de rechercher les moyens les plus efficaces d’assurer à tous les peuples les bienfaits d’une paix réelle et durable et de mettre avant tout un terme au développement progressif des armements actuels”. Fragment noty rosyjskiej z 30 grudnia 1898 r./11 stycznia 1899 r., przedrukowanej [w:] R. Kolb, Ius contra bellum. Le droit international relatif aux maintien de la paix, Précis, Helbing Lichtenhahn, Bruylant, Bruxelles 2003, s. 24. 33 DzU 1930, nr 9, poz. 64. Zob. A.S. Hershey, Convention for the Peaceful Adjustment of International Differences, AJIL 1908, t. 2. 34 Tekst: L. Gelberg, Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna, Wybór dokumentów, t. 1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, s. 252 i n. Zob. G.W. Scott, Hague Convention Restricting the Use of Force to Recover on Contract Claims, AJIL 1908, t. 2; J. Symonides, Kilka ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wojna jako instytucja prawa 23 37 38 35 możliwość wszczęcia wojny, jeśli państwo-dłużnik nie chciało poddać się arbitra- żowi (odmówiło arbitrażu, nie odpowiedziało na propozycję arbitrażu albo unie- możliwiało ukonstytuowanie się organu arbitrażowego) albo nie zastosowało się do jego rozstrzygnięcia. Ponadto, Konwencja ta nie miała zastosowania do między- rządowych pożyczek, lecz dotyczyła wyłącznie pożyczek udzielonych indywidual- nym osobom, których stanowisko było oficjalnie popierane przez dany rząd. Nie- liczne państwa, które ratyfikowały tę Konwencję poczyniły wiele zastrzeżeń, które dodatkowo osłabiały ten instrument prawny . Była to jednak pierwsza umowa międzynarodowa, w której wskazano nielegalny powód wszczęcia wojny .36 Dopełniając obraz regulacji przyjętych na konferencjach haskich, które dotyczyły statusu prawnego wojny, należy wymienić Konwencję dotyczącą rozpoczęcia kro- ków nieprzyjacielskich z 1907 r. (III Konwencja Haska) . Konwencja ta precyzo- wała, że kroków wojennych nie powinno się podejmować bez uprzedniego i nie- dwuznacznego zawiadomienia w formie umotywowanego wypowiedzenia wojny lub ultimatum z warunkowym wypowiedzeniem wojny. Celem Konwencji było zmini- malizowanie możliwości wszczęcia wojny przez wprowadzenie pewnych wymo- gów formalnych dotyczących jej rozpoczęcia, stworzenie pewnych niewielkich, ale zawsze utrudnień . Postanowienia III Konwencji Haskiej były przy niemal każdej okazji lekceważone. Warto podkreślić, że żadna z konwencji haskich nie delegali- zowała wojny. Początek XX wieku obfitował w wiele umów bilateralnych, które wprowadzały obowiązek skorzystania z pokojowych środków rozwiązywania sporów. Do naj- słynniejszych należały traktaty zawierane od 1913 r. z inicjatywy amerykańskiego sekretarza stanu Williama Jenningsa Bryana, które wprowadzały procedurę koncylia- cyjną między Stanami Zjednoczonymi a danym państwem (tzw. traktaty Bryana) .39 Każda ze stron wybierała dwóch przedstawicieli, z których tylko jeden mógł mieć obywatelstwo tego kraju. Tak wyłoniona czwórka wybierała piątego członka sta- łej komisji. W razie zaistnienia sporu komisja miała zbadać fakty i opracować w ciągu roku raport, który nie był dla stron wiążący. Jednak do czasu ostatecznego opracowania raportu strony były zobowiązane do powstrzymania się od działań zbrojnych. Traktaty Bryana nie wprowadzały zakazu wojny, ale dawały czas na uwag o prawnomiędzynarodowych podstawach bezpieczeństwa i ładu międzynarodowego, [w:] R. Kuźniar, Z. Lachowski (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe czasu przemian. Zagrożenia – Koncepcje – Instytucje, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2003, s. 270–271. J. Westlake, International Law, Part I, Second edition, Cambridge University Press, London 35 1913, s. 19. 36 37 R. Kolb, Ius contra bellum..., op. cit., s. 24. DzU 1927, nr 21, poz. 159. Zob. szerzej E.C. Stowell, Convention Relative to the Opening of Hostility, AJIL 1908, t. 2; Z. Cybichowski, Rozpoczęcie i wypowiedzenie wojny w prawie państwowym i prawie narodów, Wydawnictwo Seminarjum Prawa Publicznego Uniwersytetu Warszawskiego nr 6, Warszawa 1926, s. 142 i n. 38 39 C.A. Pompe, Aggressive..., op. cit., s. 4. Zob. The Bryan Peace Treaties, AJIL 1913, t. 7 (tekst anonimowy). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Delegalizacja agresji rozstrzygnięcie sporu środkami pokojowymi i na uspokojenie napiętych stosunków (cooling off period) .40 Mimo rozwoju instrumentów zobowiązujących strony do pokojowego rozwią- zywania konfliktów, nadal najważniejsze spory nie były oddawane pod arbitraż. Przyjmowane regulacje, choć niejednokrotnie nie tylko zachęcały, ale i zobowią- zywały do poddania się pokojowej procedurze rozwiązywania sporów, podkreślały również, że pewne kategorie sporów, dotyczące „honoru”, „żywotnych interesów”, czy tzw. sporów politycznych, obowiązkiem tym nie są objęte . Charakterystyczne było sformułowanie zaczerpnięte z I Konwencji Haskiej, w której do skorzystania z procedur w niej przewidzianych strony zobowiązywały się na tyle, na ile oko- liczności na to pozwolą. 41 43 Państwa nadal uważały, że prowadzenie wojny jest ich suwerennym prawem. Owszem usprawiedliwiały swoje działania koniecznością zapewnienia sobie prze- trwania, kwestią bezpieczeństwa, ale to one dokonywały oceny, czy dana wojna spełnia wszelkie warunki określone przez etykę i prawo . Idea całkowitego zaka- zu wojny i w konsekwencji uznanie jej za przestępstwo, nie była nawet obecna w dyskusji na temat wojny . Za wyjątek należy uznać przyjęcie w 1878 r. przez Paryską Światową Konferencję Pokojową rezolucji, w której uznano wojnę ofen- sywną za „międzynarodowe bezprawie” (un brigandage international). Analiza poszczególnych rezolucji Unii Międzyparlamentarnej, światowych kongresów pokoju lub poszczególnych statutów organizacji pacyfistycznych wskazuje, że zazwyczaj ograniczano się do postulatów głoszących konieczność wprowadzenia obowiązku rozwiązywania sporów drogą pokojową, np. za pomocą arbitrażu, lub ograniczenia zbrojeń . 44 W chwili wybuchu I wojny światowej prawo międzynarodowe nie zawierało żadnej powszechnie obowiązującej normy zakazującej wojny . Akceptowano woj- nę, jako środek prawny, za pomocą którego można dochodzić swoich praw (co akurat nie może dziwić, skoro nie istniał międzynarodowy system sądownictwa i egzekucji ), lecz nie kwestionowano również legalności wojen, których jedy- nym celem była chęć zdobycia nowych terytoriów, jak to miało miejsce w przy- padku aneksji przez Rzeszę Alzacji i Lotaryngii, czy podbojów Wielkiej Brytanii lub Francji w Afryce i Azji, albo Stanów Zjednoczonych w Ameryce Północnej .48 46 47 45 42 40 41 42 43 44 45 1931, s. 6. I. Brownlie, International..., op. cit., s. 23. Ibidem, s. 23–24. Ibidem, s. 47. H. Wehberg, The Outlawry of War, Carnegie Endowment for International Peace, Washington Ibidem. C. Berezowski (red.), Prawo międzynarodowe publiczne, Wydawnictwa Uniwersytetu War- szawskiego, Warszawa 1970, s. 471. 46 47 48 J. Westlake, International..., op. cit., s. 1. J.L. Kunz, Bellum Iustum and Bellum Legale, AJIL 1951, t. 45, s. 528. I. Brownlie, International..., op. cit., s. 20. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wojna jako instytucja prawa 25 Każda wojna prowadzona przez państwo, sprawiedliwa czy niesprawiedliwa, by- ła legalna. Jednak zawieranie umów bilateralnych oraz konwencji wielostronnych dotyczą- cych pokojowego rozwiązywania sporów przyczyniło się do zlikwidowania prze- konania, że wojna jest zdarzeniem pozaprawnym, a jej wybuch nie może być przez prawo regulowany. Traktowanie wojny jako zdarzenia pozaprawnego, było nie do zaakceptowania, choćby z tego względu, że wojna jest wywoływana przez ludzi, a nie przez siły natury, nad którymi człowiek nie panuje, tak jak to ma miejsce w przypadku powodzi . Warto podkreślić, że wymienione wyżej instrumenty praw- ne dotyczyły rozpoczęcia działań zbrojnych (konieczność wyczerpania procedury koncyliacyjnej, skorzystania z arbitrażu, obowiązek formalnego wypowiedzenia wojny). Tym samym rozpoczęcie wojny zaczęto traktować jako zagadnienie praw- ne, a to oznaczało możliwość stopniowego wprowadzania prawnych ograniczeń co do powodów, dla których można było wszcząć wojnę. 49 1.2. Liga Narodów I wojna światowa była wstrząsem dla ludności państw, które wzięły w niej udział. Zmobilizowano 70 milionów żołnierzy, straty w ludziach wyniosły około 10 milio- nów, 20 milionów zostało rannych, kolejnych 10 milionów zmarło w wyniku głodu lub epidemii . Nic więc dziwnego, że wiele osób było zdeterminowanych, aby 50 zrobić wszystko, by podobna katastrofa się nie powtórzyła. Zdano sobie sprawę, że prawo do wojny to prosta droga do autodestrukcji . Zdecydowano się więc na 51 rozwiązanie na pierwszy rzut oka radykalne – zmianę organizacji systemu świa- towego .52 Stworzono Ligę Narodów, pierwszy system zbiorowego bezpieczeństwa, którego powstanie zapowiadał prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson w orę- dziu do Kongresu USA z 8 stycznia 1918 r. . Pod Paktem Ligi Narodów, który był 53 49 50 Y. Dinstein, War, Aggression..., op. cit., s. 74. K. Baczkowski i in., Historia, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 734. Por. M.Ch. Bassiouni, World War I: „The War to End All Wars” and the Birth of a Handicapped International Criminal Justice System, DenJIntL P 2002, t. 30, s. 246. 51 D.D.N. Nsereko, Defining the Crime of Aggression: An important Agenda Item for the Assembly of States Parties to the Rome Statute of the International Criminal Court, „Acta Iuridica” 2003, s. 261. 52 Zob. wcześniejsze postulaty: Emerica Crucé (Le nouveau Cynée), Williama Penna (Essay Toward the Present and Future Peace of Europe), Johna Bellersa (Some Reasons for a European State), ojca Saint-Pierre’a (Project of Perpetual Peace), Jean-Jacques’a Rousseau, (Jugement sur la Paix Perpetuelle), Immanuella Kanta (O wiecznym pokoju), Williama Ladda (An Essay on a Congress of Nations) i wielu innych. 53 Dokładne brzmienie pkt. 14. orędzia Wilsona było następujące: „Winno być utworzone powszechne zrzeszenie narodów na podstawie szczegółowych umów celem udzielenia wszystkim ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Delegalizacja agresji 54 integralną częścią traktatów pokojowych zawartych z państwami Osi, swój podpis złożyły 32 państwa uczestniczące w wojnie oraz 13 państw neutralnych . Wydawało się więc, że po raz pierwszy w historii istnieje powszechny konsensus, iż należy wyeliminować groźbę wojny ze stosunków międzynarodowych. Analiza poszczegól- nych postanowień Paktu LN rozwiewa jednak te złudzenia. Preambuła Paktu LN jest niezwykle obiecująca. Państwa bowiem stwierdzają w niej, że w celu osiągnięcia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa strony zobowiązują się do nieuciekania się do wojny (not to resort to war). Równie zachę- cająco brzmi artykuł 10 Paktu, zgodnie z którym członkowie Ligi zobowiązują się szanować i utrzymywać przeciwko zewnętrznej agresji integralność terytorialną oraz obecną niezależność polityczną wszystkich członków Ligi. Rada LN natomiast w przypadku agresji lub jej groźby miała doradzać w sprawie środków, jakie powin- ni przedsięwziąć członkowie, aby wypełnić niniejsze zobowiązanie. Artykuł 10 miał mieć według Wilsona pierwszorzędne znaczenie, gdyż jego za- daniem była ochrona mniejszych państw przed wielkimi . I rzeczywiście, na pierw- szy rzut oka, brzmienie tego przepisu wskazuje na prawny zakaz wojny, z wyjąt- kiem samoobrony , co było jedną z głównych przyczyn nieratyfikowania przez Stany Zjednoczone Paktu Ligi Narodów, gdyż obawiano się, że ze względu na gwarancje w nim zawarte, artykuł 10 popchnie świat ku kolejnej wojnie . Kanada proponowała nawet wykreślenie artykułu 10 z Paktu LN . 58 Problem jednak polegał na tym, że postanowienia artykułu 10 (nie wspomina- jąc o preambule) nie były zintegrowane z artykułami 11–15 Paktu LN, które do- puszczały możliwość wszczęcia wojny po wyczerpaniu odpowiedniej procedury. W dodatku system sankcji przewidziany w artykule 16 Paktu miał być uruchamia- ny tylko wówczas, gdy dane państwo nie zastosowało się do postanowień artykułów 12, 13 i 15. Nie było więc mowy o artykule 10. Ponadto Zgromadzenie Ligi Na- rodów przesądziło, że w wyłącznej kompetencji członków LN leży decyzja, co do przedsięwzięcia środków mających na celu realizację zobowiązań wynikających z artykułu 10 . Z tych właśnie względów przyjmowano, że artykuł 10 jest podpo- 57 56 59 55 państwo, zarówno wielkim, jak i małym, wzajemnych gwarancji niezawisłości politycznej i całości terytorialnej”. L. Gelberg, Prawo..., op. cit., t. 2, s. 13. 54 DzU 1920, nr 35, poz. 200. F.P. Walters, A History of the League of Nations, t. 1, Oxford University Press, London 1952, C. Antonopoulos, The Unilateral..., op. cit., s. 11. W. Czapliński mówi z kolei o bezwzględ- nym zakazie wojny agresywnej. W. Czapliński, Skutki prawne
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: