Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00263 004807 14460928 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność pracownicza - ebook/pdf
Odpowiedzialność pracownicza - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 239
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-6035-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce w sposób kompleksowy i przystępny omówiono zagadnienia związane z odpowiedzialnością pracowniczą, zarówno kompensacyjną, jak i niekompensacyjną. Analizie poddana została odpowiedzialność materialna, porządkowa oraz dyscyplinarna.

Autorka wykorzystuje bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego, które pozwala wyjaśnić wiele wątpliwości interpretacyjnych oraz kontrowersji pojawiających się na płaszczyźnie stosowania odpowiedzialności pracowniczej. Walor praktyczny zwiększają liczne przykłady oraz wzory pism i umów związanych z przedstawioną tematyką.

Adresaci:
Publikacja adresowana jest przede wszystkim do pracodawców. Pogłębiona analiza przepisów prawa oraz wykorzystane bogate orzecznictwo sądowe powoduje, że z opracowania mogą korzystać również przedstawiciele zawodów prawniczych - sędziowie, adwokaci, radcy prawni.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

BIBLIOTEKA PRAWA PRACY Zbigniew Góral redakcja naukowa Ewa Staszewska ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRACOWNICZA Warszawa 2013 Stan prawny na 1 maja 2013 r. Magdalena Stojek-Siwińska Wydawca Redaktor prowadzący Opracowanie redakcyjne Łamanie Projekt gra(cid:976)iczny okładki i stron tytułowych JustLuk Łukasz Drzewiecki, Stanisław Drzewiecki, Justyna Szumieł Ewa Fonkowicz Elżbieta Jóźwiak Maciej Sadowski © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN: 978-83-264-4339-8 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.pro(cid:976)info.pl SpiS treści SpiS treści Wykaz skrótóW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 WproWadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 rozdział i Pojęcie, zakres podmiotowy i rodzaje odpowiedzialności pracowniczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . rozdział ii Odpowiedzialność materialna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Odpowiedzialność materialna na zasadach ogólnych 24 24 15 27 86 (w mieniu niepowierzonym) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Odpowiedzialność materialna za mienie powierzone . . . . 4 . Dopuszczalność stosowania zabezpieczeń wekslowych do odpowiedzialności materialnej pracowników . . . . . . . 123 5 . Przedawnienie roszczeń pracodawcy o naprawienie szkody w związku z odpowiedzialnością materialną pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 rozdział iii 131 Odpowiedzialność porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 1 . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 2 . Przesłanki odpowiedzialności porządkowej . . . . . . . . . . . 146 3 . Rodzaje kar porządkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . Tryb nakładania kar porządkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 5 . Środki prawne umożliwiające uchylenie nieprawidłowo zastosowanej kary porządkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5 SpiS treści 6 . Zatarcie kary porządkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 . Brak zakazu kumulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 174 rozdział iV 177 Odpowiedzialność dyscyplinarna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 1 . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 2 . Przesłanki odpowiedzialności dyscyplinarnej . . . . . . . . . 184 3 . Rodzaje kar dyscyplinarnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 4 . Procedura nakładania kar dyscyplinarnych . . . . . . . . . . . 197 5 . Kontrola sądowa nad orzecznictwem dyscyplinarnym . . . 6 . Zatarcie kary dyscyplinarnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 7 . Tryb postępowania w przypadku odpowiedzialności za przewinienia mniejszej wagi (tzw . służbowej odpowiedzialności porządkowej) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Wzory piSm i umóW zWiązanych z odpoWiedzialnością pracoWniczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 orzecznictWo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 6 Wykaz skrótóW Wykaz skrótóW akty praWne k .c . – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r . – Kodeks cywilny (Dz . U . Nr 16, poz . 93 z późn . zm .) k .k . – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r . – Kodeks karny (Dz . U . Nr 88, poz . 553 z późn . zm .) k .k .w . – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r . – Kodeks karny wykonawczy (Dz . U . Nr 90, poz . 557 z późn . zm .) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r . (Dz . U . Nr 78, poz . 483 z późn . zm .) k .p . – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r . – Kodeks pracy (tekst jedn .: Dz . U . z 1998 r . Nr 21, poz . 94 z późn . zm .) k .p .c . – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r . – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz . U . Nr 43, poz . 296 z późn . zm .) p .s .w . – ustawa z dnia 27 lipca 2005 r . – Prawo o szkolnictwie wyższym (tekst jedn .: Dz . U . z 2012 r . poz . 572 z późn . zm .) r .s .u .n .p . – rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r . w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobec- ności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz . U . Nr 60, poz . 281 z późn . zm .) r .w .o .m .p . – rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r . w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracow- ników za szkodę w powierzonym mieniu (tekst jedn .: Dz . U . z 1996 r . Nr 143, poz . 662) r .w .w .o .m . – rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r . w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (tekst jedn .: Dz . U . z 1996 r . Nr 143, poz . 663) 7 Wykaz skrótóW r .z .p .d . – rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r . w sprawie zakresu prowadzenia przez praco- dawców dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt osobowych pracownika (Dz . U . Nr 62, poz . 286 z późn . zm .) u .k .n . – ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r . – Karta Nauczyciela (tekst jedn .: Dz . U . z 2006 r . Nr 97, poz . 674 z późn . zm .) u .p .u .p . – ustawa z dnia 16 września 1982 r . o pracownikach urzędów państwowych (tekst jedn .: Dz . U . z 2013 r . poz . 269 z późn . zm .) u .p .z . – ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r . o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn .: Dz . U . z 2008 r . Nr 69, poz . 415 z późn . zm .) u .s .c . – ustawa z dnia 21 listopada 2008 r . o służbie cywilnej (Dz . U . Nr 227, poz . 1505 z późn . zm .) u .z .z . – ustawa z dnia 23 maja 1991 r . o związkach zawodowych (tekst jedn .: Dz . U . z 2001 r . Nr 79, poz . 854 z późn . zm .) czaSopiSma i publikatory Dz . U . – Dziennik Ustaw M .P . – Monitor Polski M . Praw . – Monitor Prawniczy MPPr – Monitor Prawa Pracy NP – Nowe Prawo OSA – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSAW – Orzecznictwo Sądów Apelacji Wrocławskiej OSNC – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna OSNC-ZD – Orzecznictwo Sądu Najwyższego . Izba Cywilna . Zbiór Dodat- kowy OSNKW – Orzecznictwo Sądu Najwyższego . Izba Karna i Wojskowa OSNP – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy, Ubezpieczeń Spo- łecznych i Spraw Publicznych OSP – Orzecznictwo Sądów Polskich PiP – Państwo i Prawo PiZS – Praca i Zabezpieczenie Społeczne Pr . Pracy – Prawo Pracy Sł . Prac . – Służba Pracownicza 8 Wykaz skrótóW inne bhp – bezpieczeństwo i higiena pracy SA – sąd apelacyjny SN – Sąd Najwyższy 9 WproWadzenie WproWadzenie We współczesnej rzeczywistości gospodarczej praca może być świad- czona w rozmaitych reżimach prawnych – począwszy od zróżnicowanych niepracowniczych form zatrudnienia o charakterze cywilnoprawnym, a skończywszy na zatrudnieniu typu pracowniczego − najbardziej pożą- danym z punktu widzenia interesów osoby wykonującej pracę . Niezależ- nie od podstawy prawnej świadczenia pracy strony powstałego stosunku prawnego zobowiązują się do jego realizacji w ramach określonych re- guł, wynikających ze specyfiki przepisów prawnych kształtujących dany stosunek prawny . Niewywiązywanie się przez strony z jego treści może doprowadzić do negatywnych skutków przewidzianych w przepisach prawa . W zależności od źródeł łączącej strony więzi prawnej różne będą owe skutki braku właściwego wykonywania (a niekiedy w ogóle niewy- konania) ciążących na danych podmiotach obowiązków – mogą one być bardziej lub mniej rygorystyczne, powodować dolegliwości w sferze zarówno finansowej, jak i emocjonalnej podmiotu niewłaściwie reali- zującego swoje obowiązki . Szczególnego znaczenia nabiera możliwość i zakres wyciągania konsekwencji prawnych w przypadku niewłaściwego wykonywania obowiązków przez osoby świadczące pracę w stosunkach pracy, w któ- rych mamy do czynienia z podporządkowaniem i silniejszą pozycją ekonomiczną podmiotu, na którego rzecz świadczona jest praca . Z jed- nej strony niezbędne jest zapewnienie mechanizmów umożliwiających realizację ochronnej funkcji norm prawa pracy, która polega na prawnym uprzywilejowaniu pod wieloma względami pracownika jako słabszego ekonomicznie i socjalnie kontrahenta w stosunku pracy, pozostające- go w wielorakiej zależności od pracodawcy . Z drugiej jednak strony 11 WproWadzenie trudno odmówić skutecznej ochrony podmiotowi zatrudniającemu w razie niewykonania lub nienależytego wykonania przez pracowni- ka obowiązków, które przyjmuje na siebie, nawiązując stosunek pracy . Pracodawca, realizując swoje cele gospodarcze i angażując własny ka- pitał, jest zainteresowany niezakłóconym przebiegiem procesu pracy oraz osiąganiem zamierzonych efektów, a to jest możliwe m .in . wtedy, gdy pracownicy zgodnie z przyjętym na siebie zobowiązaniem będą należycie wykonywali ciążące na nich obowiązki . Pracownik w toku świadczenia pracy wchodzi w szeroko pojęte kontakty interpersonalne zarówno ze współpracownikami, jak i osobami trzecimi, ma dostęp do majątku pracodawcy, często o dużej wartości, znacznie przewyższającej jego zdolności płatnicze . To wszystko powoduje, że pracodawcy muszą przysługiwać środki prawne mające na celu ochronę jego interesów, i to nie tylko ograniczające się do możliwości rozwiązania stosunku pracy . Pracownik, który nie wykonuje swoich obowiązków pracowniczych bądź nienależycie je wykonuje, musi liczyć się z możliwością zastoso- wania wobec niego różnych sankcji przewidzianych w przepisach prawa pracy, składających się na odpowiedzialność pracowniczą . Zakres tej odpowiedzialności w dużej mierze zależy od ukształtowania obowiąz- ków spoczywających na poszczególnych kategoriach pracowników . O za- stosowaniu określonego środka prawnego decyduje w głównej mierze relacja, w jakiej pozostaje konkretne zachowanie pracownika do jego obowiązków objętych stosunkiem pracy1 . Zespół środków prawnych znajdujących zastosowanie w przypadku niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązków pracowni- czych jest dość zróżnicowany . Naruszenie przez pracownika obowiąz- ków wynikających ze stosunku pracy może doprowadzić do jego odpo- wiedzialności kompensacyjnej, przejawiającej się w odpowiedzialności materialnej za szkodę wyrządzoną pracodawcy . Ta odpowiedzialność ustanowiona została w celu umożliwienia dochodzenia odszkodowania od pracowników w razie wyrządzenia przez nich szkody przy wykony- waniu obowiązków pracowniczych . Ten rodzaj odpowiedzialności na- biera szczególnego znaczenia w dobie gospodarki wolnorynkowej − ma w założeniu chronić interesy pracodawców, choć wyraźne jest oddziały- 1 Z . Góral, Środki prawa pracy stymulujące wykonywanie obowiązków pracowniczych (w:) Problemy prawa pracy i polityki społecznej, Acta Universitatis Lodziensis . Folia Iuridica 58, Łódź 1993, s . 6 . 12 WproWadzenie wanie w ramach tej odpowiedzialności ochronnych norm prawa pracy, ograniczających znacznie obowiązek odszkodowawczy pracowników . Z drugiej strony pracownik może zostać pociągnięty do odpowie- dzialności niekompensacyjnej, która może przybrać postać odpowie- dzialności porządkowej bądź dyscyplinarnej, w zależności od konkretnej grupy pracowników . Odpowiedzialność porządkowa ma inny charakter niż kompensacyjna odpowiedzialność materialna, co jest wynikiem tego, że jej celem nie jest naprawienie szkody wyrządzonej pracodawcy, ale zdyscyplinowanie pracowników do przestrzegania ustalonego po- rządku pracy . Mogłoby się wydawać, że w gospodarce wolnorynkowej, w której pracodawcy mają dość dużą możliwość kształtowania składu załogi swojej firmy, zbyteczne są instrumenty represyjno-wychowawcze w postaci kar porządkowych . W literaturze2 pojawiały się istotne argu- menty przemawiające za całkowitą rezygnacją z posługiwania się kara- mi porządkowymi, które nie do końca harmonizują z zobowiązaniową konstrukcją stosunku pracy, a przede wszystkim z pozycją przedsiębior- stwa jako podmiotu samodzielnego, w którym rezultat gospodarczy jest naczelnym kryterium oceny jego działalności . Z kolei z odpowiedzialnością dyscyplinarną mamy do czynienia w przypadku ściśle określonych grup pracowników, których status ure- gulowany jest w tzw . pracowniczych pragmatykach służbowych . Podle- gają oni odpowiedzialności dyscyplinarnej zamiast lub obok odpowie- dzialności porządkowej . W przypadku odpowiedzialności dyscyplinarnej akcent położony jest nie tylko na normy o charakterze porządkowym, ale przede wszystkim na przestrzeganie szczególnych zasad etyki, god- ności i sumienności zawodowej . Ten rodzaj odpowiedzialności dotyczy osób zatrudnionych w sektorze publicznym, co stanowi o jej specyfice . Mechanizmy prawne dotyczące odpowiedzialności pracowniczej należą raczej do stabilnych, choć niezwykle bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego świadczy o ciągłych problemach interpretacyjnych doty- czących tej instytucji prawa pracy . Procedury obowiązujące w zakresie odpowiedzialności pracowniczej mają złożony charakter, co dodatkowo pogłębia problemy występujące w praktyce . Niniejsza monografia stanowi próbę kompleksowego omówienia zagadnień związanych z odpowiedzialnością pracowniczą . W pierw- szej części wyjaśnione zostało pojęcie odpowiedzialności pracowniczej, 2 Z . Góral, Pracownicza odpowiedzialność porządkowa, Łódź 1987, s . 136 . 13 WproWadzenie wskazany jej zakres podmiotowy, a także wyodrębnione zostały jej po- szczególne rodzaje . Według przyjętej w uwagach wstępnych klasyfikacji odpowiedzialności pracowniczej w kolejnych częściach omawiana jest pracownicza odpowiedzialność kompensacyjna, na którą składa się od- powiedzialność materialna oraz pracownicza odpowiedzialność niekom- pensacyjna, do której z kolei zalicza się odpowiedzialność porządkową oraz dyscyplinarną . W opracowaniu wykorzystane zostało bogate orzecznictwo Sądu Naj- wyższego, które pozwala wyjaśnić wiele wątpliwości interpretacyjnych oraz kontrowersji pojawiających się w płaszczyźnie stosowania odpowie- dzialności pracowniczej, a także wysnuć wnioski de lege ferenda. Dla zwiększenia wymiaru praktycznego w monografii zamieszczono liczne przykłady oraz wzory pism i umów związanych z odpowiedzialnością pracowniczą . 14 rozdział i.rozdział i rozdział i pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności pracoWniczej Termin „odpowiedzialność” występuje w wielu dziedzinach nauki, np . filozofii, socjologii, zarządzaniu czy prawie . Analiza tego pojęcia na gruncie poszczególnych dziedzin może uwidaczniać pewne wspól- ne problemy związane ze stosowaniem sankcji jako form i przejawów kontroli społecznej . Niemniej jednak wyraźna jest specyfika założeń wynikająca z odrębnych celów, uwarunkowanych z kolei swoistością po- szczególnych dziedzin nauki oraz charakterystycznych dla nich metod badawczych3 . Z problemem odpowiedzialności wiążą się rozmaite dyle- maty dotyczące kwestii wolności, determinizmu oraz w ogóle koniecz- ności jej występowania – co jest właśnie przedmiotem poszukiwania różnych dziedzin nauki . Najogólniej rzecz ujmując, odpowiedzialność to konieczność odpowiadania za swoje czyny bądź zaniechania i ponosze- nia za nie określonych konsekwencji . To, jak jednak oceniać działania bądź zaniechania jednostki oraz jak konstruować (czy konstruować) określone konsekwencje, dla celów praktycznych pozostawione jest do określenia poszczególnym działom nauki4 . Pojęcie odpowiedzialności na gruncie prawa analizowane jest w ra- mach ogólnej teorii prawa oraz przede wszystkim w ramach danych gałęzi prawa, takich jak prawo karne, cywilne, administracyjne czy wreszcie prawo pracy . Odpowiedzialność prawna charakteryzuje się istnieniem poszczególnych katalogów sankcji oraz stosownymi procedurami słu- żącymi ich realizacji . Ten rodzaj odpowiedzialności wiąże się z sankcją stanowiącą konsekwencję naruszenia normy prawnej . Adresaci norm prawnych muszą liczyć się z tym, że w razie ich naruszenia doznają okre- ślonych dolegliwości, mających charakter faktyczny bądź polegających na 3 W . Sanetra, Kilka uwag o pojęciu odpowiedzialności w prawie pracy, PiZS 2007, nr 11, s . 2 . 4 W . Patulski, O pracowniczej odpowiedzialności porządkowej (w:) Jedność w różno- rodności. Studia z zakresu prawa pracy, zabezpieczenia społecznego i polityki społecznej. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Wojciechowi Muszalskiemu, red . A . Patulski, K . Walczyk, Warszawa 2009, s . 138 . 15 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… uszczupleniu uprawnień . Negatywne konsekwencje będą uzależnione od zakresu podmiotowego, przedmiotowego, czasowego oraz miejscowego odpowiedzialności, określonego przez konkretne przepisy prawne5 . Przechodząc do odpowiedzialności na gruncie prawa pracy, już na wstępie należy zwrócić uwagę na jej daleko idącą dyferencjację . W roz- ważaniach na temat pojęcia odpowiedzialności w prawie pracy pojawiają się – co prawda – kwestie, które występują także w innych gałęziach prawa i są wspólne dla całego systemu prawa, niemniej jednak obok tego poja- wiają się również kwestie szczególne, które są następstwem swoistości prawa pracy i trudności w przeprowadzeniu ścisłej granicy między tym prawem a innymi gałęziami prawa, zwłaszcza prawa cywilnego i admi- nistracyjnego . Jednym z przejawów zróżnicowania odpowiedzialności w prawie pracy jest wielość podmiotów objętych regulacjami tego prawa, która powoduje, że możemy wyróżnić odpowiedzialność pracowników, odpowiedzialność pracodawców, odpowiedzialność związków zawodo- wych czy organizacji pracodawców . Innym symptomem dyferencjacji od- powiedzialności w prawie pracy jest istnienie poszczególnych rodzajów odpowiedzialności, które według W . Sanetry można podzielić na odpo- wiedzialność odszkodowawczą (kompensacyjną), odpowiedzialność karną (odpowiedzialność za wykroczenia i za przestępstwa), odpowiedzialność służbową (dyscyplinarną) i odpowiedzialność porządkową6 . Tak silne zróżnicowanie odpowiedzialności w prawie pracy jest wynikiem kom- pleksowego charakteru tego prawa, co powoduje, że w jego obszarze są stosowane różne metody regulowania stosunków społecznych – metoda zobowiązaniowa (cywilnoprawna), administracyjnoprawna i penalna . W związku z tym na gruncie prawa pracy będą funkcjonowały formy odpowiedzialności typu zobowiązaniowego (wywodzące się z prawa cy- wilnego), typu administracyjnego (posiadające swoje korzenie w prawie administracyjnym) oraz typu penalnego (występujące w prawie karnym) . W prawie pracy pojawiają się także inne formy odpowiedzialności, które nie mają swoich korzeni w żadnej z wymienionych powyżej gałęzi prawa7 . Odpowiedzialnością, której szczególnie dużo miejsca poświęca się w przepisach prawa pracy, jest bez wątpienia odpowiedzialność pracow- ników, będąca przedmiotem niniejszej monografii . W literaturze przed- 5 Por . W . Sanetra, Kilka uwag o pojęciu odpowiedzialności…, s . 2; W . Patulski, O pra- cowniczej odpowiedzialności porządkowej…, s . 139 . 6 W . Sanetra, Kilka uwag o pojęciu odpowiedzialności…, s . 4 . 7 Tamże . 16 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… miotu odpowiedzialność pracownicza rozumiana jest jako przewidziane w przepisach prawa pracy negatywne skutki o charakterze prawnym, które mają być stosowane wobec pracownika za jego naganne zacho- wanie (definicja zaproponowana przez W . Sanetrę)8 . Nieco węższe ujęcie odpowiedzialności pracowniczej proponuje T . Zieliński, według którego ten rodzaj odpowiedzialności to ujemne konsekwencje, jakie z mocy przepisów prawa ponosi pracownik wobec zakładu pracy z powodu nie- wykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych9 . W powyższych definicjach należy zwrócić uwagę na kilka istotnych ele- mentów, które pozwolą na określenie zakresu podmiotowego i przed- miotowego odpowiedzialności pracowniczej . Przede wszystkim trzeba zauważyć, że ten rodzaj odpowiedzialności dotyczy pracowników . Zgod- nie z art . 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r . – Kodeks pracy (tekst jedn .: Dz . U . z 1998 r . Nr 21, poz . 94 z późn . zm .) pracownikiem jest osoba za- trudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę (jest to tzw . zatrudnienie pracownicze) . Przywołany art . 2 k .p . nie określa jednak warunków, jakie musi spełniać dana osoba, aby mogła zawrzeć ważny stosunek pracy . Kwestię zdolności pracowniczej, rozumianej jako zdolność do występowania w stosunkach pracy w charakterze pracownika, kształtuje art . 22 § 2 i 3 k .p . A zatem status pracownika nabywa się wyłącznie przez nawiązanie stosunku pracy, który ma pewne cechy charakterystyczne odróżniające go od innych stosunków prawnych, na podstawie których może być świadczona praca . Do tych cech należy zaliczyć dobrowolność, osobiste świadczenie pracy w sposób ciągły, podporządkowanie, wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko związane z zatrudnie- niem i odpłatny charakter zatrudnienia . Aby można było mówić o sto- sunku pracy, wymienione elementy powinny wystąpić łącznie, choć − w zależności od indywidualnego przypadku − z różnym natężeniem10 . Podstawy nawiązania stosunku pracy możemy podzielić na umowne i pozaumowne . Do umownych podstaw nawiązania stosunku pracy zalicza się umowa o pracę, a do stosunków pozaumownych należą te oparte na aktach wyboru, powołania i mianowania11 . 8 W . Sanetra, Odpowiedzialność według prawa pracy. Pojęcie, zakres, dyferencjacja, Wrocław 1991, s . 17 . 9 T . Zieliński, Zarys wykładu prawa pracy, cz . 2, Katowice 1978, s . 357 . 10 M . Tomaszewska (w:) Kodeks pracy. Komentarz, red . K .W . Baran, Warszawa 2012, s . 159 . 11 B .M . Ćwiertniak (w:) Prawo pracy, red . K .W . Baran, Warszawa 2010, s . 149 i n . 17 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… Praca może być jednak wykonywana również w ramach innych sto- sunków prawnych niż stosunek pracy (tzw . zatrudnienie niepracowni- cze) . Świadczenie pracy na podstawie niepracowniczych form zatrudnie- nia odbywa się często w warunkach zbliżonych do tych wynikających z zatrudnienia pracowniczego, co powoduje, że może powstać problem odróżnienia owych podstaw zatrudnienia od stosunku pracy . Ponad- to mogą pojawić się wątpliwości, czy konkretna osoba ma przymiot pracownika w rozumieniu art . 2 k .p ., a co za tym idzie − czy podlega odpowiedzialności pracowniczej . Niepracownicze formy zatrudnienia cechują się niezwykle zróżni- cowanym charakterem, niemniej jednak w literaturze najczęściej wy- mienia się ich cztery zasadnicze grupy12 . W pierwszej kolejności należy wskazać niepracownicze stosunki zatrudnienia cywilnoprawnego, do których zalicza się przede wszystkim umowy prawa cywilnego, na podstawie których może być świadczona praca . Jest to umowa o dzieło (art . 627−646 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r . – Kodeks cywilny, Dz . U . Nr 16, poz . 93 z późn . zm .), umowa zlecenia (art . 734−751 k .c .), umowy o świadczenie usług, do których na podstawie art . 750 k .c . sto- suje się odpowiednio przepisy o zleceniu, a także umowa agencyjna (art . 758−7649 k .c .) . Bez wątpienia osoby świadczące pracę na podstawie umów prawa cywilnego podlegają reżimowi tego prawa i nie posiada- ją przymiotu pracownika, a zatem ewentualną odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków wynikających z tych umów będą ponosiły na podstawie prawa cywilnego . Do zatrudnienia o charakterze cywilnoprawnym zaliczyć należy także umowę o pracę nakładczą, co znajduje swoje potwierdzenie w wy- roku SN z dnia 9 stycznia 2008 r ., III UK 76/07, LEX nr 465905 . Jednak do umów o pracę nakładczą stosuje się w pewnym zakresie przepisy prawa pracy, co zostało szczegółowo określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r . w sprawie uprawnień pracowni- czych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz . U . z 1976 r . Nr 3, poz . 19 z późn . zm .) . Jak wynika z § 30 tego rozporządzenia, za szkodę wyrzą- dzoną nakładcy wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków wynikających z umowy oraz za szkodę w mieniu powie- rzonym wykonawca odpowiada na zasadach określonych w przepisach art . 114−127 k .p . A zatem pomimo niepracowniczego charakteru umo- 12 Tamże, s . 141 i n . 18 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… wy o pracę nakładczą jej wykonawcy objęci są w ograniczonym zakresie odpowiedzialnością pracowniczą . Przymiot stosunku o charakterze cywilnoprawnym należy przypisać także zatrudnieniu praktykantów opartemu na ustawie z dnia 17 lipca 2009 r . o praktykach absolwenckich (Dz . U . Nr 127, poz . 1052), które od- bywa się na podstawie pisemnej umowy o praktykę absolwencką zawie- ranej między praktykantem a podmiotem przyjmującym na praktykę . Z art . 4 jednoznacznie wynika, że do praktyki nie mają zastosowania przepisy prawa pracy, z wyjątkiem enumeratywnie wymienionych prze- pisów kodeksu pracy, wśród których nie odnajdziemy tych odnoszących się do odpowiedzialności pracowniczej . Ostatnim stosunkiem prawnym wartym uwagi, któremu przypisuje się charakter zatrudnienia cywilnoprawnego13, jest kierowanie bezrobotnych do odbycia stażu na podstawie art . 53 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r . o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn .: Dz . U . z 2008 r . Nr 69, poz . 415 z późn . zm .) . W tym przypadku mamy jednak do czynienia ze specyficzną sytuacją, ponieważ realizacja stażu odbywa się na podstawie zawartej pomiędzy starostą i pracodawcą umowy, której można przypisać cywilnoprawny charakter . Natomiast pomiędzy bezrobotnym stażystą i pracodawcą nie dochodzi do zawarcia żadnej umowy, a zatem bezrobotny nie ma wpływu na treść umowy, co – moim zdaniem – stawia pod znakiem zapytania możliwość zaliczania tego typu wykonywania zadań w miejscu pracy do zatrudnienia o cywilnoprawnym charakterze (z samej definicji stażu wynika, że instrument ten oznacza nabywanie przez bezrobotnego umiejętności praktycznych do wykonywania pracy przez wykonywanie zadań w miejscu pracy bez nawiązywania stosunku pracy z pracodawcą – art . 2 ust . 1 pkt 34 u .p .z .) . W razie niewłaściwego wykonywania swoich obowiązków objętych treścią programu bezrobotny stażysta nie będzie podlegał odpowiedzialności, o jakiej mowa w kodeksie cywilnym, ale ewentualnej odpowiedzialności wynikającej z przepisów odnoszących się do stażu14 − pomimo odesłania w rozporządzeniu wy- konawczym do niektórych przepisów kodeksu pracy, nie wymienia się jednak tych, które dotyczą odpowiedzialności pracowniczej . 13 Tak: K .W . Baran (w:) Kodeks pracy…, red . K .W . Baran, s . 25 . 14 Poza ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r . o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn .: Dz . U . z 2008 r . Nr 69, poz . 415 z późn . zm .) będzie to rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 20 sierpnia 2009 r . w sprawie szczegółowych warunków odbywania stażu przez bezrobotnych (Dz . U . Nr 142, poz . 1160) . 19 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… Drugą formą niepracowniczego zatrudnienia są niepracownicze stosunki zatrudnienia ustrojowoprawnego, polegające na tym, że dane podmioty wykonują pracę w charakterze określonych organów państwowych . Charakterystycznym przykładem tego typu zatrudnienia jest praca „zawodowych” senatorów i posłów . Niektóre postanowienia ustawy z dnia 9 maja 1996 r . o wykonywaniu mandatu posła i senatora (tekst jedn .: Dz . U . z 2011 r . Nr 7, poz . 29 z późn . zm .) odwołują się do uprawnień typu pracowniczego (np . zgodnie z art . 25 tej ustawy posłom i senatorom w okresie sprawowania mandatu przysługuje uposażenie po- selskie lub senatorskie, które w treści art . 27 jednoznacznie traktowane jest jak wynagrodzenie ze stosunku pracy), jednak wykonywane przez posłów i senatorów obowiązki znacznie różnią się od pracowniczych, co wyklucza możliwość traktowania ich jak pracowników . Zakres ich odpowiedzialności uregulowany jest przepisami prawa konstytucyjnego . Kolejnym typem zatrudnienia o niepracowniczym charakterze są niepracownicze stosunki zatrudnienia administracyjnoprawnego . Ten typ zatrudnienia dotyczy funkcjonariuszy tzw . służb mundurowych, np . funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Służby Więziennej, Służby Celnej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralnego Biura Anty- korupcyjnego, Biura Ochrony Rządu itd . Funkcjonariusze służb mundu- rowych nie są traktowani jak pracownicy w rozumieniu art . 2 k .p . Przede wszystkim ze względu na specyficzny charakter i warunki świadczonej pracy, określone jednostronnie w aktach należących do prawa admini- stracyjnego . W przypadku tych stosunków prawnych mamy silny ele- ment dyspozycyjności oraz podporządkowania, wynikający z podległości służbowej funkcjonariuszy, którzy za niewłaściwe wykonywanie swoich obowiązków podlegają obostrzonej odpowiedzialności, uregulowanej od- rębnie dla poszczególnych grup funkcjonariuszy służb mundurowych . Wreszcie czwartym rodzajem zatrudnienia niepracowniczego są niepracownicze stosunki penalnoprawne, które dotyczą pracy wyko- nywanej przez skazanych na podstawie skierowania do pracy . W tym przypadku praca jest elementem publicznoprawnego stosunku wykony- wania kary15 . Ten rodzaj zatrudnienia przewidziany został w art . 121 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r . – Kodeks karny wykonawczy (Dz . U . Nr 90, poz . 557 z późn . zm .) . Z art . 121 § 9 k .k .w . jednoznacznie wy- 15 Z . Hołda, K . Postulski, kom . do art . 121 (w:) Z . Hołda, K . Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, LEX/el . 2008 . 20 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… nika, że w stosunku do skazanych zatrudnionych na podstawie skie- rowania do pracy nie stosuje się przepisów prawa pracy, z wyjątkiem przepisów dotyczących czasu pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy . Biorąc pod uwagę to zastrzeżenie, trzeba stwierdzić, że z pewnością skazani wykonujący pracę na podstawie skierowania nie będą podlegali odpowiedzialności pracowniczej . Przechodząc do zakresu przedmiotowego odpowiedzialności pracow- niczej, należy stwierdzić, że podstawę dla zastosowania wobec pracownika różnych sankcji przewidzianych w przepisach prawa pracy stanowi naru- szenie obowiązków objętych stosunkiem pracy . Zakres odpowiedzialności pracowniczej zależy więc od ukształtowania obowiązków spoczywających na poszczególnych kategoriach pracowników (ich grupach)16 – nie każda grupa pracowników będzie podlegała jednakowym rodzajom tej odpo- wiedzialności . O zastosowaniu określonego środka prawnego decyduje w głównej mierze relacja, w jakiej pozostaje konkretne zachowanie pra- cownika do jego obowiązków objętych stosunkiem pracy17 . Zespół środków prawnych znajdujących zastosowanie w przypadku niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązków pracowni- czych jest niezwykle zróżnicowany . Naruszenie przez pracownika obo- wiązków wynikających ze stosunku pracy może wywoływać różnorakie sankcje . Odpowiedzialność pracowniczą możemy podzielić na dwie za- sadnicze grupy18: odpowiedzialność kompensacyjną oraz odpowiedzial- ność niekompensacyjną . Jeżeli chodzi o odpowiedzialność kompensacyjną, to zaliczamy do niej odpowiedzialność materialną pracowników, która jest uregulowa- na w dziale piątym k .p . (art . 114−127 k .p .) oraz w dwóch rozporządze- niach wykonawczych19 . Odpowiedzialność materialna polega na obo- wiązku naprawienia przez pracownika szkody wyrządzonej pracodawcy wskutek niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązków pra- cowniczych . Zakres i zasady odpowiedzialności materialnej nie mają jednolitego charakteru, z tego powodu możemy dokonać jej dalszego 16 W . Sanetra, Wina w odpowiedzialności pracowniczej, Warszawa−Wrocław 1975, s . 24 . 17 Z . Góral, Środki prawa pracy…, s . 6 . 18 Taki podział proponuje W . Sanetra, Kilka uwag o pojęciu odpowiedzialności…, s . 4 . 19 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r . w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (tekst jedn .: Dz . U . z 1996 r . Nr 143, poz . 663); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r . w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzo- nym mieniu (tekst jedn .: Dz . U . z 1996 r . Nr 143, poz . 662) . 21 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… podziału na odpowiedzialność materialną ogólną (art . 114−122 k .p .) oraz odpowiedzialność materialną za mienie powierzone pracowniko- wi z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się (art . 124−127 k .p .) . Odpowiedzialność materialna na zasadach ogólnych jest dalej różnico- wana według stopnia winy i może być odpowiedzialnością ograniczoną w przypadku wyrządzenia szkody pracodawcy z winy nieumyślnej bądź odpowiedzialnością pełną w razie wyrządzenia szkody z winy umyśl- nej . Jeżeli chodzi o odpowiedzialność materialną za mienie powierzone, która co do zasady jest odpowiedzialnością pełną, to może mieć ona charakter indywidualny (art . 124 k .p .) bądź wspólny (art . 125 k .p .) . Na- leży zaznaczyć, że o ile odpowiedzialność materialna ogólna dotyczy ogółu pracowników, o tyle zasady pracowniczej odpowiedzialności mate- rialnej za szkody wyrządzone w mieniu powierzonym dotyczą wyłącznie tych pracowników, którym to mienie zostało powierzone indywidualnie bądź łącznie całemu zespołowi pracowniczemu . Jeżeli chodzi zaś o odpowiedzialność pracowniczą niekompensacyj- ną, to zalicza się do niej odpowiedzialność porządkową, unormowaną w kodeksie pracy w art . 108−113, oraz odpowiedzialność dyscyplinarną, która uregulowana jest w zróżnicowany sposób w odrębnych ustawach . Odpowiedzialność porządkowa polega na możliwości stosowania przez pracodawcę kar porządkowych (upomnienia, nagany, kary pieniężnej) w przypadku naruszenia przez pracowników obowiązków pracowni- czych określonych w kodeksie pracy . Z kolei z odpowiedzialnością dy- scyplinarną mamy do czynienia w przypadku ściśle określonych grup pracowników, których status uregulowany jest w tzw . pracowniczych pragmatykach służbowych . Podlegają oni odpowiedzialności dyscypli- narnej zamiast lub obok odpowiedzialności porządkowej . W przypad- ku odpowiedzialności dyscyplinarnej akcent położony jest nie tylko na normy o charakterze porządkowym, ale przede wszystkim na prze- strzeganie szczególnych zasad etyki, godności i sumienności zawodowej . Pracowniczej odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają np . nauczycie- le20, nauczyciele akademiccy21, członkowie korpusu służby cywilnej22 . 20 Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r . − Karta Nauczyciela (tekst jedn .: Dz . U . z 2006 r . 21 Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r . − Prawo o szkolnictwie wyższym (tekst jedn .: Dz . U . 22 Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r . o służbie cywilnej (Dz . U . Nr 277, poz . 1505 Nr 97, poz . 674 z późn . zm .) . z 2012 r . poz . 572 z późn . zm .) . z późn . zm .) . 22 rozdział i. pojęcie, zakreS podmiotoWy i rodzaje odpoWiedzialności… Należy w tym miejscu zauważyć, że odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają także funkcjonariusze służb mundurowych (np . policjanci, funkcjonariusze straży granicznej, funkcjonariusze służby więziennej), jednak zważywszy na to, że w przypadku tych kategorii osób nie mamy do czynienia z zatrudnieniem typu pracowniczego (o czym była już mowa wcześniej), to ten rodzaj odpowiedzialności należałoby określić mianem niepracowniczej odpowiedzialności dyscyplinarnej i w związku z tym pozostaje on poza zakresem niniejszego opracowania . Odpowiedzialność pracownicza Odpowiedzialność kompensacyjna Odpowiedzialność niekompensacyjna Odpowiedzialność materialna Odpowiedzialność Odpowiedzialność porządkowa dyscyplinarna Odpowiedzialność ogólna Odpowiedzialność za mienie powierzone Ograniczona Pełna Pełna Indywidualna Wspólna 23 rozdział ii.rozdział ii rozdział ii odpoWiedzialność materialna 1. uWagi WStępne Do chwili wejścia w życie kodeksu pracy (czyli do 1975 r .) odpowie- dzialność pracowników za szkody wyrządzone pracodawcy w związku z wykonywaniem pracy podlegała przepisom prawa cywilnego doty- czącym odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, ewentualnie przepisom o odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych . Przepisy te zdecydowanie nie były dostosowane do specyfiki odpowiedzialności pracowniczej23 . W celu zbliżenia zasad tej odpowiedzialności do specyfiki stosunków pracy w judykaturze sądowej uwypuklone zostały różnice między odpowie- dzialnością dłużnika zobowiązaniowego stosunku prawa cywilne- go a majątkową odpowiedzialnością pracownika . Przede wszystkim aprobowane było stanowisko dopuszczające możliwość odstąpienia w stosunkach pracy od zasady pełnego odszkodowania i miarkowania w zależności od wielu okoliczności, np . stopnia winy pracownika czy jego sytuacji materialnej24 . Orzecznictwo sądowe nie usuwało jednak wszystkich trudności, jakie wynikały z braku szczególnej regulacji prawnej odpowiedzialności odszkodowawczej pracowników i koniecz- ności stosowania w tym względzie przepisów prawa cywilnego25 . Nie negując genetycznych powiązań odpowiedzialności materialnej pra- cowników z odpowiedzialnością dłużnika w prawie cywilnym, trzeba jednoznacznie stwierdzić, że specyfika stosunków pracy wymusza wy- posażenie tej odpowiedzialności w odmienną treść, wynikającą z oczy- wistych różnic zachodzących między stosunkami pracy a stosunkami cywilnoprawnymi . Jeszcze w okresie przedkodeksowym w literaturze 23 Z . Radwański (w:) System prawa cywilnego, t . 3, cz . 1, Prawo zobowiązań – część ogólna, red . Z . Radwański, Ossolineum 1981, s . 794 . 24 M . Rafacz-Krzyżanowska, Odpowiedzialność majątkowa pracownika wobec zakładu pracy, Warszawa 1969, s . 19 . Najwyższego, Warszawa 1999, s . 16 . 25 R . Bessaraba, Odpowiedzialność materialna pracowników w orzecznictwie Sądu 24
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność pracownicza
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: