Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00152 005964 14693768 na godz. na dobę w sumie
Odpowiedzialność przedkontraktowa - ebook/pdf
Odpowiedzialność przedkontraktowa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 400
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5238-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Omawiane zagadnienia dotyczą specyficznie rozumianej fazy poprzedzającej zawarcie umowy, w której, w związku z nagannymi działaniami bądź zaniechaniami kontrahentów, powstaje szkoda oraz obowiązek jej naprawienia. Chodzi m.in. o sytuacje, w których umowa zostaje zawarta, ale z różnych powodów okazuje się później dotknięta sankcją nieważności, bezskuteczności, czy też w inny sposób wadliwa (np. z powodu wady oświadczenia woli, braku zdolności do czynności prawnej, czy przekroczenia zakresu umocowania). Zasadniczym przedmiotem analizy jest problematyka indemnizacji majątkowego bądź niemajątkowego uszczerbku wyrządzonego naruszeniem zaufania jednej ze stron do pomyślnego zawarcia umowy oraz egzekwowania zasad przyzwoitego postępowania w trakcie jej przygotowania.

Pojawiają się też inne zagadnienia, np.:

Odmienności uregulowań zagadnień odpowiedzialności przedkontraktowej w różnych systemach prawnych powodują konieczność odniesienia się do rozwiązań prawa modelowego, tj.: Zasad Międzynarodowych Kontraktów Handlowych UNIDROIT (Zasady UNIDROIT), Zasad Europejskiego Prawa Umów (PECL) oraz Projektu Wspólnej Ramy Odniesień (DCFR), które spotkały się z pozytywnym przyjęciem doktryny i ustawodawców, podejmujących wysiłek modernizacji i harmonizacji krajowych regulacji prawa cywilnego i dostosowania ich do potrzeb współczesnego obrotu kontraktowego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Instytucje Prawa Prywatnego Wojciech J. Kocot Odpowiedzialność przedkontraktowa C . H . BECK Instytucje Prawa Prywatnego Odpowiedzialność przedkontraktowa Polecamy nasze publikacje z tego zakresu: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.) KODEKS CYWILNY, wyd. 5 Komentarze Kodeksowe K. Pietrzykowski (red.) KODEKS CYWILNY. TOM I–II, wyd. 6 Duże Komentarze Becka M. Gutowski NIEWAŻNOŚĆ CZYNNOŚCI PRAWNEJ Instytucje Prawa Prywatnego M. Kaliński SZKODA NA MIENIU I JEJ NAPRAWIENIE, wyd. 2 Instytucje Prawa Prywatnego M. Gutowski WZRUSZALNOŚĆ CZYNNOŚCI PRAWNEJ Monografi e Prawnicze www.ksiegarnia.beck.pl Instytucje Prawa Prywatnego Odpowiedzialność przedkontraktowa Wojciech J. Kocot Wydawnictwo C.H. BECK Warszawa 2013 W. Kocot, Odpowiedzialność przedkontraktowa, Warszawa 2013 Propozycja cytowania: Wydawca: Agata Ponikowska © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck Druk i oprawa: Totem, Inowrocław ISBN 978-83-255-5237-4 ISBN e-book 978-83-255-5238-1 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I. Harmonizacja trybów zawarcia umowy we współczesnym obrocie handlowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. Swoboda kontraktowania a obowiązek przestrzegania dobrej wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1 . Zasada swobody umów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Ochrona dobrej wiary i uczciwości w obrocie . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III. Ogólna charakterystyka odpowiedzialności przedkontraktowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Niejednolity charakter źródeł odpowiedzialności przedkontraktowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 5. Przesłanki odpowiedzialności przedkontraktowej . . . . . . . . . . . . I. Naruszenie dobrej wiary. Ochrona zaufania, a przesłanka winy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Szkoda i zakres obowiązku jej naprawienia . . . . . . . . . . . . . . . III. Związek przyczynowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV. Odpowiedzialność z tytułu zawiedzionego zaufania w okresie przedkontraktowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 6. Ochrona zaufania, jako samoistna podstawa odpowiedzialności z tytułu naruszenia dobrej wiary i uczciwości w negocjacjach (culpa in contrahendo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Obce systemy prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. Konwencja wiedeńska i regulacje modelowe . . . . . . . . . . . . . . . IV. Charakter prawny culpae in contrahendo w prawie polskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Odpowiedzialność z tytułu rozpoczęcia lub prowadzenia negocjacji z naruszeniem dobrych obyczajów . . . . . . . . . . . 3. Odpowiedzialności kontrahenta w złej wierze zawierającego umowę o świadczenie niemożliwe . . . . . . . . § 7. Obowiązek zachowania w tajemnicy informacji poufnych . . . . . . VII XV XXI XLI 1 23 23 28 49 49 64 71 71 78 90 99 99 99 112 134 146 146 149 161 166 V § 8. Obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa (ang. general duty of safety) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 9. Obowiązek zawarcia umowy w toku aukcji bądź przetargu . . . . . § 10. Obowiązek zawarcia umowy wynikający z innych ustaw . . . . . . . § 11. Obowiązek udzielenia informacji przedkontraktowej . . . . . . . . . . I. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Informacja o przedmiocie umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. Ogólna informacja o treści zawieranej umowy . . . . . . . . . . . . . IV. Obowiązek udzielenia informacji przed zawarciem umowy w drodze elektronicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . V. Odpowiedzialność z tytułu naruszenia obligatoryjnego obowiązku informacyjnego w okresie przedkontraktowym . . . VI. Obowiązek poinformowania o odmowie przyjęcia zlecenia . . . § 12. Rola dobrowolnych oświadczeń handlowych składanych publicznie w okresie przedkontraktowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V. Odpowiedzialność z tytułu nienależytego wykonania umowy zawartej w okresie przedkontraktowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 13. Porozumienia zawierane w związku z przygotowaniem umowy (listy intencyjne) – zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 14. Umowa przedwstępna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 15. Opcja zawarcia umowy (umowa z opcją zawarcia innej umowy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 16 . Umowa ramowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 17. Umowa otwarta (umowa z postanowieniami otwartymi) . . . . . . . § 18. Umowa częściowa (punktacja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 19 . Umowa o negocjacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Kompleksowa umowa o prowadzenie negocjacji . . . . . . . . . . . III. Kontrakty równoległe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Umowa o wyłączność negocjacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Klauzula braku związania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Klauzula poufności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Umowa określająca czas obowiązywania listu intencyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Porozumienie regulujące zasady ponoszenia kosztów negocjacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Klauzula integracyjna jednolitego tekstu pisemnego negocjowanej umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Zastrzeżenie zawarcia umowy pod warunkiem uzgodnienia oznaczonych zagadnień lub zachowania określonej formy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Poręka (letter of comfort) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 20. Kodeksy dobrych praktyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 185 195 200 200 210 211 215 220 226 230 237 237 247 268 279 285 298 303 303 304 318 323 327 329 330 331 331 333 335 336 339 347 VI Spis treści Wstęp Przygotowanie monograficznego studium problematyki odpowie- dzialności przedkontraktowej jest dużym wyzwaniem nie tylko z uwagi na złożony charakter zdarzeń prawnych mających miejsce przed zawar- ciem umowy, lecz również ze względu na wątpliwości, co do możliwo- ści stworzenia jej zupełnej i spójnej systematyki w ramach prawa prywat- nego. Oddawane do rąk Czytelnika opracowanie jest owocem wieloletnich badań naukowych i doświadczeń praktycznych autora. Wiele stawianych w pracy tez jest wynikiem wnikliwej analizy obszernego piśmiennictwa oraz krajowego i zagranicznego orzecznictwa . Omawiane zagadnienia do- tyczą specyficznie rozumianej, heterogenicznej, niekiedy wieloetapowej fazy poprzedzającej zawarcie umowy, w której, w związku z nagannymi działaniami bądź zaniechaniami kontrahentów, powstaje szkoda oraz obo- wiązek jej naprawienia. Przy czym, chodzi nie tylko o sytuacje, w których umowa zostaje zawarta, ale z różnych powodów okazuje się później do- tknięta sankcją nieważności, bezskuteczności, czy też w inny sposób wad­ liwa (np. z powodu wady oświadczenia woli, braku zdolności do czyn- ności prawnej, czy przekroczenia zakresu umocowania). Zasadniczym przedmiotem analizy jest problematyka indemnizacji majątkowego bądź niemajątkowego uszczerbku wyrządzonego naruszeniem zaufania jed- nej ze stron do pomyślnego zawarcia umowy oraz egzekwowania zasad przyzwoitego postępowania w trakcie jej przygotowania. Pojawiają się też inne, interesujące zagadnienia, jak na przykład to, jaki wpływ na byt roszczeń z tytułu odpowiedzialności przedkontraktowej ma fakt ostatecz- nego zawarcia porozumienia. Wielu przedstawicieli doktryny uważa, że umowa staje się wówczas jedyną podstawą odpowiedzialności. Inni zaś wolą twierdzić, że odpowiedzialność przedkontraktowa ma odrębne źródło powstania i w związku z tym pomyślne zakończenie procesu zawierania umowy jest dla jej dalszego trwania obojętne. Ciekawym problemem jest także, jakie koszty transakcyjne wywołane zaangażowaniem się w proces zawarcia umowy mieszczą się w granicach ryzyka prowadzonej działalno- ści gospodarczej, a zatem z reguły obciążają tego, kto je poniósł, a które stanowią uszczerbek wywołany tylko dlatego, że druga strona zachowała się w naganny sposób, nadużywając zaufania swego kontrahenta. W przy- padku kosztów drugiego rodzaju prawo powinno określać jasne reguły ich rekompensaty. Brak jednolitych poglądów na charakter prawny odpowie- VII Wstęp dzialności przedkontraktowej, nie ma też w doktrynie porozumienia, co do źródeł jej pochodzenia, ani zgody w kwestii zakresu obowiązku odszko- dowawczego. Omawiana tematyka należy do najbardziej spornych kwestii polskiego i obcego prawa prywatnego. Analiza charakteru prawnego odpowiedzialności przedkontraktowej w pierwszym rzędzie wymaga prezentacji dorobku doktryny i orzecznic- twa w ujęciu prawnoporównawczym. Koncepcje tej instytucji aprobo- wane w doktrynie innych państw, zwłaszcza z kręgu tradycji romańsko- ­germańskiej, mają zasadnicze znaczenie dla wykładni naszego prawa. Odmienności uregulowań prawnych, czy też swoistość pewnych cech lub kodeksowych rozwiązań szczegółowych nie stanowią wystarczającego usprawiedliwienia dla omawiania zagadnień odpowiedzialności przed- kontraktowej jedynie w kręgu krajowego dorobku, w oderwaniu od tra- dycji europejskiej i międzynarodowej. Wyraźnym potwierdzeniem po- wierzchowności tych odmienności (z wyjątkiem dość istotnych różnic dzielących systemy kontynentalne i common law) jest fakt wypracowa- nia kompromisowych rozwiązań prawa modelowego: Zasad Międzynaro- dowych Kontraktów Handlowych UNIDROIT (Zasady UNIDROIT), Za- sad Europejskiego Prawa Umów (PECL) oraz Projektu Wspólnej Ramy Odniesienia (DCFR), które spotkały się z pozytywnym przyjęciem dok- tryny i ustawodawców, podejmujących wysiłek modernizacji i harmoni- zacji krajowych regulacji prawa cywilnego i dostosowania ich do potrzeb współczesnego obrotu kontraktowego. Odwoływanie się do rozwiązań prawa jednolitego i modelowego oraz doświadczeń obcej praktyki i judy- katury jest również jedyną, choć zapewne niedoskonałą, metodą niwelo- wania rodzimych sporów doktrynalnych, co w przypadku odpowiedzial- ności przedkontraktowej jest wartością nie do przecenienia. Podstawowymi metodami badawczymi przyjętymi w niniejszej mono- grafii są metody dogmatyczna i porównawcza, polegająca na zestawieniu ze sobą tez stawianych w doktrynie z bogatymi doświadczeniami krajowej i zagranicznej judykatury oraz praktyki kontraktowej. Dopiero na tak zary- sowanym tle możliwa jest rzetelna i transparentna prezentacja wybranych uregulowań naszego prawa. Przy opracowaniu tematu wykorzystano część wyników własnej analizy porównawczej i kwerendy bibliotecznej prowa- dzonej w latach 1994–1997, przedstawionych zwłaszcza w rozdziale 5 monografii pt. „Zawarcie umowy sprzedaży według Konwencji wiedeń- skiej” z 1998 r., istotnie je poszerzając i uzupełniając o nowsze opracowa- nia źródłowe i orzecznictwo, opublikowane po dacie wydania jej drukiem. Głównymi elementami odpowiedzialności przedkontraktowej są: ochrona zaufania w procesie zawierania umowy oraz prawne instrumenty jej udzielenia. Z uwagi na złożony i sporny charakter podstaw odpowie- VIII Wstęp dzialności przedkontraktowej, w opracowaniu niniejszym zaproponowano wprowadzenie podziału na: odpowiedzialność z tytułu zawiedzionego za- ufania do pomyślnego zawarcia umowy (culpa in contrahendo), wywo- dzoną z ustawy albo z zasad słuszności, dobrej wiary, czy zwyczajów, która może mieć zarówno deliktowy, kontraktowy, jak też odrębny charak- ter (tertium genus) oraz klasyczną odpowiedzialność kontraktową, której źródłem jest umowa regulująca wzajemne uprawnienia i obowiązki stron w okresie poprzedzającym zawarcie umowy definitywnej. Do tej drugiej kategorii zaliczono nie tylko wszelkie rodzaje zobowiązań przedkontrak- towych wywodzących się z tradycji common law, lecz także m.in. umowę opcji, czy umowę przedwstępną – klasyczne instytucje systemów ger- mańsko­romańskich. Wydaje się, że taki sposób prezentacji ma na celu nie tylko ułatwienie omówienia zagadnienia, lecz także podyktowany jest potrzebami wykładni systemowej, której podstawą jest nasza trady- cja prawna. W literaturze polskiej i obcej nie przywiązywano, jak dotąd, zbyt du- żej wagi do potrzeby prowadzenia analizy charakteru prawnego odpo- wiedzialności przedkontraktowej z punktu widzenia jej umownej i po- zaumownej tożsamości, co niejednokrotnie prowadziło do zacierania się istotnych cech każdej z nich, a nawet do przypisywania umowom zawie- ranym w okresie przedkontraktowym wprost cech konstrukcji culpae in contrahendo. Wydaje się, że poznanie źródeł odpowiedzialności przed- kontraktowej historycznie ukształtowanej w odmiennych tradycjach prawnych odgrywa ważną rolę w jej należytym zrozumieniu. Odpowie- dzialność przedkontraktowa wywodzona z ogólnego obowiązku przestrze- gania dobrej wiary przy zawieraniu umowy, unormowana niekiedy wyraź- nie w ustawie, swój udany rozwój zawdzięcza przede wszystkim szeroko akceptowanej w systemach romańsko­germańskich zasadzie ochrony kon- trahentów z zaufaniem angażujących się w trudny i ryzykowny proces zawarcia umowy przed nieuczciwymi i szkodliwymi zamiarami drugiej strony (niem . Treu und Glauben, łac. neminem laedere) . To z tej tradycji wywodzi się pomysł uzupełnienia zasady swobody umów o dogmatyczną konstrukcję culpa in contrahendo nazwaną tak i opracowaną w drugiej po- łowie XIX w. przez niemieckiego prawnika Rudolfa von Iheringa, szybko zaaprobowaną jako typ odpowiedzialności deliktowej w piśmiennictwie francuskim (1893 r.). Z kolei dla sądownictwa anglosaskiego, nałożenie na kontrahentów w okresie przedkontraktowym lakonicznego i nieprecy- zyjnie interpretowanego obowiązku postępowania w dobrej wierze łączyło się wprost z ograniczeniem swobody kontraktowania. Dlatego w syste- mach o tradycji common law, to nie doktryna i judykatura, ale praktyka kontraktowa umożliwiła szeroki wybór alternatywnych środków ochrony przedkontraktowej. Najważniejsze z umów zawieranych w okresie przed- IX Wstęp kontrolnym są przedmiotem analizy porównawczej, szczególnie w roz- dziale V . Polska regulacja następstw zawiedzionego zaufania w okresie przed- kontraktowym może dotyczyć nie tylko ogólnych zasad odpowiedzialno- ści z tytułu rozpoczęcia lub prowadzenia negocjacji z naruszeniem do- brych obyczajów (art. 72 § 2 KC), lecz również naruszenia poufności (art . 721 KC), której podstawą jest ogólny obowiązek uczciwości w obro- cie kontraktowym, czy też odpowiedzialności z tytułu nadużycia zaufania do treści umowy – niewykonania obowiązku udzielenia informacji przed- kontraktowej (np. art. 661 § 2, art. 736 KC), obowiązku zawarcia umowy (art . 702 § 3, art . 703 § 2 i 3 zd. 2 KC, art. 389 i 390 KC), należytego umocowania do jej zawarcia (art. 39, art. 103 § 3 KC), albo zapewnienia bezpieczeństwa obrotu kontraktowego. Podstawą opracowania jest zało- żenie, stosownie do którego odpowiedzialność ex culpae in contrahendo należy uznać za rodzaj, a nie ekwiwalent ustawowej odpowiedzialności za szkodę, będącą normalnym następstwem nadużycia w okresie przed- kontraktowym zaufania, w sposób sprzeczny z dobrą wiarą lub dobrymi obyczajami. O ile szeroko rozumiana cywilna odpowiedzialność przed- kontraktowa w sposób naturalny dotyczy różnorodnych skutków zawie- dzionego zaufania przed zawarciem umowy definitywnej, które spowo- dowały jej niezawarcie lub nieważność oraz konsekwencji zobowiązań kontraktowych zaciąganych dla zwiększenia szans jej pomyślnego zawar- cia, o tyle pojęcie culpa in contrahendo ogranicza się do przypadku odpo- wiedzialności kontrahenta niezobowiązanego do zawarcia umowy z tytułu zawiedzionego zaufania, opartej na ustawie, czy też wywodzonej z ogól- nych zasad słuszności lub dobrej wiary. Obok zatem regulacji art. 72 § 2 KC, w kategorii culpae in contrahendo mieści się, z pewnymi zastrzeże- niami, odpowiedzialność kontrahenta w złej wierze zawierającego umowę o świadczenie niemożliwe (art. 387 § 2 KC). Oba przypadki, podobnie jak zobowiązania zaciągane w trakcie negocjacji, łączy bowiem potrzeba ochrony zawiedzionego zaufania do pomyślnego zawarcia umowy. Z ko- lei, w przypadku umowy przedwstępnej uznano, że istotą regulacji tej umowy (art. 389–390 KC) jest określenie prawnych konsekwencji nie- wykonania umowy przyrzeczonej, stąd jej analizie poświęcono część roz- działu V na temat odpowiedzialności z tytułu nienależytego wykonania umowy zawartej w okresie przedkontraktowym. Rozdział I jest ogólnym wprowadzeniem do problematyki odpowie- dzialności przedkontraktowej i wskazaniem naturalnego dla niej obszaru występowania. Podstawową domeną są szeroko rozumiane tryby zawie- rania umów: ofertowy, aukcyjny i najbardziej charakterystyczny dla odpo- wiedzialności przedkontraktowej – tryb negocjacyjny. We współczesnych X Wstęp stosunkach obrotu gospodarczego i ich rosnącej złożoności technologicz- nej, wyraźne wyodrębnianie trybów zawarcia umowy traci na znaczeniu. W praktyce kontraktowej europejskich systemów prawnych daje się za- uważyć wzrost znaczenia odformalizowanych procedur stopniowego do- chodzenia do porozumienia, w których nie ma miejsca na dobrze roz- poznane konstrukcje prawne z tradycyjnym podziałem ról na oferenta i oblata. Słabnie zasada, stosownie do której umowę ogólnie zawiera się przez ofertę i akceptację. Schemat ten, tak powszechnie przyjęty w sys- temach romańsko­germańskich, staje się niewystarczający, gdy chodzi o oczekiwania dzisiejszej praktyki kontaktowej, zwłaszcza zaś obrotu profesjonalnego coraz śmielej wykorzystującego techniki negocjacyjne. W rozdziale podjęto próbę zwięzłego, równoczesnego omówienia obu try- bów, z wyodrębnieniem pewnych specyficznych rozwiązań trybu nego- cjacyjnego. Tryb ofertowy, choć nadal modelowy, ustępuje miejsca mie- szanym sposobom zawarcia umowy. Łączą się zwłaszcza elementy trybu ofertowego z trybem negocjacyjnym. Dlatego, w ujęciu niniejszego opra- cowania, wszystkie sposoby zawarcia umowy, w których istotne znacze- nie odgrywa okres przedkontraktowy, są z reguły zbiorczo określane syn- tetycznym mianem negocjacji . Z uwagi na specyfikę ochrony konsumentów, zawieranie umów z ich udziałem nie jest przedmiotem odrębnej analizy badawczej, co jednak nie oznacza, że pojęcie odpowiedzialności przedkontraktowej jest obce pro- blematyce obrotu konsumenckiego. Jak wynika z rozważań rozdziału IV, § 11, w którym jest mowa o informacyjnych obowiązkach przedkontrak- towych, zakres przedkontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej przedsiębiorcy z tytułu nieudzielenia bądź nienależytego udzielenia infor- macji przed zawarciem umowy został wyraźnie zarysowany i omówiony. Nakładanie na przedsiębiorcę obowiązków przedkontraktowych jest jed- nym z podstawowych sposobów ochrony konsumenta w Unii Europej- skiej. Należy jednak ogólnie stwierdzić, że system ochrony konsumenta nie funkcjonuje wystarczająco efektywnie, jeśli jednocześnie nie pozostaje sprzężony z regułami zawarcia umowy. W rozdziale II podjęto próbę wykazania, że obowiązek przestrzega- nia dobrej wiary w obrocie kontraktowym nie jest jednocześnie ogranicze- niem swobody umów, choć właśnie postawienie tezy przeciwnej stało się głównym argumentem judykatury i doktryny common law niechętnej na- kładaniu na negocjujących kontrahentów obowiązku kojarzonego z przy- musem zawarcia umowy. Obszerne fragmenty poświęcono ochronie do- brej wiary w okresie przedkontraktowym w prawie polskim. W momencie zawarcia kontraktu przestaje na ogół istnieć stan nie- pewności co do rezultatu prowadzonych rokowań, zakresu obowiązywania uzgodnionej już treści poszczególnych postanowień oraz podstaw odpo- XI Wstęp wiedzialności stron za niewykonanie zobowiązania. Istotny problem po- jawia się w sytuacji, gdy negocjacje kończą się niepowodzeniem, a do zawarcia umowy nie dochodzi. Czy poszkodowana i zawiedziona takim nieoczekiwanym rezultatem strona może wystąpić z roszczeniami odszko- dowawczymi, a jeśli tak, to jaka by była ich podstawa prawna? Czy zobo- wiązania podjęte przez uczestników negocjacji w ich trakcie mogą stano- wić podstawę prawną takich roszczeń? Między innymi odpowiedź na te pytania jest przedmiotem rozważań w rozdziale III. Wstęp do tej części opracowania dotyczy odpowiedzialności cywilnej w ogólności, a kontrak- towej i deliktowej w szczególności, przy czym, pominięto wyjaśnienie do- brze znanych pojęć ogólnych z dziedziny odpowiedzialności cywilnej, jak: szkoda, związek przyczynowy, odszkodowanie, restytucja, itp., odsyłając w tym zakresie do właściwego piśmiennictwa. Pytanie o miejsce odpowiedzialności przedkontraktowej w systema- tyce odpowiedzialności cywilnej wydaje się mieć znaczenie podstawowe, szczególnie w polskiej dogmatyce prawa prywatnego. Przy czym dysku- sja w przeważającej mierze koncentruje się na analizie przedkontraktowej odpowiedzialności ex culpae in contrahendo z uwagi na jej złożony cha- rakter prawny i nie zawsze oczywiste przesłanki stosowania. Umowy za- wierane w okresie przedkontraktowym nie budzą tak wielu wątpliwości, gdy chodzi o podstawę odpowiedzialności i charakter prawny, z dystansem są natomiast przyjmowane przez judykaturę kontynentalnych systemów prawnych. Za podstawę opracowania rozdziału III posłużyły przykłady rozwiązań przyjmowanych w wiodących obcych i w polskim systemie prawnym. W rozdziale tym podjęto także próbę ich zestawienia oraz syn- tezy porównawczej. Natomiast szczegółowa analiza rozwiązań krajowych, kwalifikowanych, jako odpowiedzialność w ramach culpae in contrahendo znalazła się w § 6, II–IV kolejnego rozdziału. Inne pytania, na które poszu- kiwano odpowiedzi dotyczyły cech odpowiedzialności przedkontraktowej w ramach culpae in contrahendo, jej deliktowego, kontraktowego, mie- szanego, albo – jak chce tego część doktryny – autonomicznego charak- teru. W przypadku porozumień umownych tworzonych w okresie przed- kontraktowym, ich kontraktowy charakter nie budzi na ogół wątpliwości. Kwestie sporne dotyczyć mogą natomiast skuteczności niektórych z nich w świetle reguł ogólnych prawa cywilnego. Cechy charakterystyczne od- powiedzialności przedkontraktowej w ogólności i odpowiedzialności ex culpae in contrahendo w szczególności, niejednolity charakter jej źródeł, problem dalszego jej trwania, mimo zawarcia ostatecznej umowy, rodzaje i zakres indemnizacji szkody, to tylko ważniejsze z kolejno analizowanych zagadnień. Do rzadko omawianych w polskiej literaturze zaliczyć należy m.in. kwestię dopuszczalności dochodzenia w ramach odpowiedzialności przedkontraktowej zadośćuczynienia za krzywdę oraz odpowiedź na pyta- nie, czy dla jej powstania jest w ogóle konieczne istnienie szkody. XII Wstęp Przedmiotem szczegółowej analizy w rozdziale IV jest ochrona za- ufania do pomyślnego zawarcia umowy, uznana za samoistną podstawę odpowiedzialności ex culpae in contrahendo. Zasadniczym przedmio- tem rozważań porównawczych jest charakter prawny uprawnienia do skorzystania przez poszkodowanego ze szczególnego typu skargi opartej na „winie w kontraktowaniu” (culpa in contrahendo) . Z uwagi na brak w konwencji wiedeńskiej regulacji, dotyczącej zawierania umów sprze- daży towarów w drodze negocjacji kontraktowych oraz z uwagi na moż- liwość zastrzeżenia stosowania rozdziału II konwencji przez ratyfikujące ją państwa konwencyjne (art. 92 CISG), nieco więcej miejsca starano się poświęcić unormowaniom krajowym w odniesieniu do rokowań w obro- cie międzynarodowym, których przedmiotem, obok umowy sprzedaży są również inne kontrakty. Prześledzono regulacje ustawowe, orzecznictwo i poglądy doktryny wiodących systemów prawnych o tradycji romańsko- ­germańskiej oraz common law, konfrontując je z uregulowaniami propo- nowanymi w prawie modelowym europejskim (PECL, DCFR) i między- narodowym (Zasady UNIDROIT). Dalsze punkty poświęcono odrębnym obowiązkom przedkontraktowym takim, jak: zachowanie w tajemnicy in- formacji poufnych, czy zapewnienie bezpieczeństwa (ang. general duty of safety). Do istotnych zagadnień odpowiedzialności z tytułu zawiedzionego zaufania w okresie przedkontraktowym zaliczono obowiązek zawarcia umowy w toku aukcji lub przetargu, a także obowiązek zawarcia umowy wynikający z innych ustaw. Sporo miejsca poświęcono, o czym była już mowa, omówieniu obowiązków udzielenia informacji przedkontraktowej w stosunkach z udziałem konsumentów oraz z małymi i średnimi przed- siębiorcami, a także roli dobrowolnych oświadczeń handlowych składa- nych publicznie w okresie przedkontraktowym, także na podstawie prawa modelowego, najnowszych regulacji UE (dyrektywa 2011/83/UE) oraz propozycji nowego projektu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.10.2011 r. w sprawie wspólnych europejskich przepisów doty- czących sprzedaży (CESL) dotyczącego wspólnego europejskiego instru- mentu opcjonalnego prawa sprzedaży. Omówienie art. II.–3:101–II.–3:202 DCFR i art. 13–28 CESL w ramach niniejszego opracowania jest czę- ściową realizacją projektu badawczego pt. „Derecho contractual europeo y derechos de los consumidores” (DER2010-20643), w którym autor bie- rze czynny udział. W ostatnim, rozdziale V, najwięcej uwagi poświęcono umowom za- wieranym w okresie przedkontraktowym oraz zasadom odpowiedzialno- ści z tytułu ich niewykonania lub nienależytego wykonania. Zobowiązania podejmowane w toku prowadzonych negocjacji kontraktowych dotyczą zasadniczo dwóch kwestii: prawidłowego przebiegu rokowań, które w za- łożeniu mają doprowadzić do zawarcia kontraktu oraz definitywnej treści XIII Wstęp jego postanowień i ich wiążącego charakteru. Należy dodać, że w roz- dziale tym mowa jest głównie o sposobach interpretacji powyższych za- gadnień w wybranych systemach common law oraz prawa cywilnego (prawo francuskie, hiszpańskie, niemieckie, polskie, szwajcarskie i wło- skie). Rozważania poprzedzone zostały ogólnym omówieniem zobowią- zań ex contractu zaciąganych w okresie przedkontraktowym, następnie bardziej szczegółowo przedstawiono charakterystykę najczęściej spoty- kanych w obrocie rodzajów takich zobowiązań: umowy przedwstępnej, umowy z postanowieniami otwartymi, umowy opcji, umowy ramowej, umowy częściowej (punktacji), umowy o negocjacje (w tym komplekso- wej umowy o negocjacje i kontraktów równoległych) oraz rolę regulacji kodeksów dobrych praktyk w okresie przedkontraktowym. Warszawa, 1 czerwca 2013 r. Wojciech J. Kocot XIV Wykaz skrótów 1. Źródła prawa i prawo modelowe CESL ............................... Common European Sales Law (Wspólne Europejskie DCFR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Draft Common Frame of Reference (Projekt Wspólnej Prawo Sprzedaży) Ramy Odniesienia) dyrektywa 97/7/WE . . . . . . . . dyrektywa 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 20.5.1997 r. w sprawie ochrony konsumen- tów w przypadku umów zawieranych na odległość (Dz .Urz . UE L 1997 .144 .19) dyrektywa 2011/83/UE . . . . dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z 25.10.2011 r. w sprawie praw konsu- mentów, zmieniająca dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz .Urz . UE L 2011 .304 .64) civil) vil) Civile) KC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 23 .4 .1964 r . – Kodeks cywilny (Dz .U . Nr 16, poz. 93 ze zm.) KC austr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny austriacki z 1.6.1811 r. (ABGB – All- gemeines Bürgerliches Gesetzbuch) KC franc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny francuski z 21 .3 .1804 r . (Cciv – Code KC grec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny grecki KC hiszp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny hiszpański z 24.7.1889 r. (Código Ci- KC hol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny holenderski KC niem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny niemiecki z 18.8.1896 r. (BGB – Bür- gerliches Gesetzbuch) KC włos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny włoski z 16.3.1942 r. (CC – Codice Konstytucja RP . . . . . . . . . . . . . . . Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) konwencja wiedeńska . . . . . Konwencja Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, sporządzona w Wiedniu 11.4.1980 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286 ze zm.) KPC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) XV KSH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych KZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . rozporządzenie (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.) KZ szwajc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks zobowiązań szwajcarski z 10.12.1907 r. (ZGB – Zivilgesetzbuch) Nr 128, poz. 1402 ze zm.) OchrBDU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 27 .7 .2001 r . o ochronie baz danych (Dz .U . OchrKonsU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw kon- sumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrzą- dzoną przez produkt niebezpieczny (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 1225 ze zm.) OchrKonkurU . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 16 .2 .2007 r . o ochronie konkurencji i konsu- PECL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Principles of European Contract Law (Zasady Euro- mentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) pejskiego Prawa Umów) PraktRynkU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 23.8.2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. Nr 171, poz. 1206) PrAut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach po- krewnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm .) PrPoczt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe (Dz.U. z 2012 r. poz. 1529) PrPrzew . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (tekst PrWeksl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 28 .4 .1936 r . – Prawo wekslowe (Dz .U . jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 1173 ze zm.) Nr 37, poz. 282 ze zm.) PrWłPrzem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysło- wej (tekst jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm .) PrZamPubl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 ze zm.) PrzedsPańU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwo- wych (tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm .) rozp. Rzym I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 593/2008 z 17.6.2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz .Urz . UE L 2008 .177 .6) rozp. Rzym II . . . . . . . . . . . . . . . . . . rozporządzenie (WE) Nr 864/2007 Parlamentu Euro- pejskiego i Rady z 11.7.2007 r. dotyczące prawa wła- ściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz .Urz . UE L 2007 .199 .40) SprzedKonsU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 27 .7 .2002 r . o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenc kiej oraz o zmianie Kodeksu cy- wilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176 ze zm.) XVI Wykaz skrótów ŚwiadUsłuElU . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 18.7.2002 r. o świadczeniu usług drogą elek- troniczną (Dz.U. Nr 144, poz. 1204 ze zm.) UbezpObowU . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 22.5.2003 r. o ubezpieczeniach obowiązko- wych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 392) UCC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uniform Commercial Code (Amerykański Jednolity Kodeks Handlowy) UNIDROIT Zasady UNIDROIT . . . . . . . . . . Zasady Międzynarodowych Kontraktów Handlowych ZNKU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ustawa z 16 .4 .1993 r . o zwalczaniu nieuczciwej kon- kurencji (tekst jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm .) 2. Organy orzekające BGH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bundesgerichtshof (Niemcy) CA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cour d’Appel (Francja) CCass . civ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cour de Cassation, chambre civile (Francja) ETS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Europejski Trybunał Sprawiedliwości SA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sąd Apelacyjny SN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sąd Najwyższy TK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trybunał Konstytucyjny TSUE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej 3. Czasopisma, publikatory AUWr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Acta Universitatis Wratislaviensis Dz .U . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziennik Ustaw Dz .Urz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziennik Urzędowy ECR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . European Court Reports EJCL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Electronic Journal of Comparative Law ERCL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . European Review of Contract Law ERPL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . European Review of Private Law KPP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwartalnik Prawa Prywatnego MoP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitor Prawniczy NJW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Neue Juristische Wochenschrift NP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowe Prawo NPN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowy Przegląd Notarialny OSN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych, w latach 1982–1989: Izby Cywil- nej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1990–1994: Izby Cywilnej XVII Wykaz skrótów oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych, w 1995 roku: Izby Cywilnej) OSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Są- dów Polskich (w latach 1921–1939), Orzecznic- two Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (w la- tach 1957–1989), Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990 roku) OTK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego OTK-A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A Pal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Palestra PiP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Państwo i Prawo PL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Legislacyjny PN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Notarialny PPH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Prawa Handlowego PPHZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Problemy Prawne Handlu Zagranicznego Pr.Sp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo Spółek PS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Sądowy PUG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego R .Pr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Radca Prawny Rej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rejent RPEiS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia Cywilistyczne SI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia Iuridica SP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia Prawnicze SPE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia Prawno-Ekonomiczne TPP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Transformacje Prawa Prywatnego Wok. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wokanda 4. Piśmiennictwo Brzozowski, Kocot, Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne, 2013 ....... A. Brzozowski, W. J. Kocot, E. Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2013 Czachórski, Brzozowski, Safjan, Skowrońska-Bocian, Zobowiązania, 2009 ........ W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu (opra- cowanie: A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska- -Bocian), Warszawa 2009 Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC, 2013 ...... Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. E . Gniewka, P. Machnikowskiego), Warszawa 2013 Komentarz KC, t . [ ] . . . . . . . Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. K . Pietrzykow- skiego), t. I, Warszawa 2009, 2011; t. II, Warszawa 2009, 2011 XVIII Wykaz skrótów Komentarz KC, t . [ ], 1972 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. Z. Resicha, J. Ignatowicza, J. Pietrzykowskiego i I. Bielskiego), t. I–III, Warszawa 1972 Pyziak-Szafnicka, Komentarz KC, 2009 . . . . . . . Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz (pod red. M. Pyziak-Szafnickiej), Warszawa 2009 Radwański, Olejniczak, Zobowiązania, 2008 (2010) .............................. Z . Radwański, A . Olejniczak, Zobowiazania – część ogólna, Warszawa 2008, 2010, 2011 Rajski, Kocot, Zaradkiewicz, Prawo kontraktów . . . . . . . . . . . J. Rajski, W. J. Kocot, K. Zaradkiewicz, Prawo kon- traktów handlowych, Warszawa 2007 System, t . [ ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . System prawa cywilnego, t. I, Ossolineum 1974, 1985; t. II, Ossolineum 1977; t. III, cz. 1, Ossolineum 1981; t. III, cz. 2, Ossolineum 1976; t. IV, Ossolineum 1986 System PrHandl, t . [ ] . . . . . . System Prawa Handlowego (red . naczelny S. Wło- dyka), t. 1, Prawo handlowe – część ogólna (pod red. S. Włodyki), Warszawa 2009; t. 5, Prawo umów hand- lowych (pod red. S. Włodyki), Warszawa 2006, 2011 System PrPryw, t . [ ] . . . . . . . . . . System Prawa Prywatnego (red . naczelny Z. Rad wań ski), t. 1, Prawo cywilne – część ogólna (pod red. M. Safjana), Warszawa 2007, 2012; t. 2, Prawo cywilne – część ogólna (pod red. Z. Radwańskiego), Warszawa 2002, 2008; Suplement do t. 2, Warszawa 2004; t. 5, Prawo zo- bowiązań – część ogólna (pod red. E. Łętowskiej), War- szawa 2006; t. 6, Prawo zobowiązań – część ogólna (pod red . A. Olejniczaka), Warszawa 2009; Suplement do t. 6, Warszawa 2010; t. 7, Prawo zobowiązań – część szcze- gółowa (pod red. J. Rajskiego), Warszawa 2001, 2004, 2011; t. 9, Prawo zobowiązań – umowy nienazwane (pod red . W. J. Katnera), Warszawa 2010; Wolter, Ignatowicz, Stefaniuk, Prawo cywilne, 2001 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne . Zarys części ogólnej, Warszawa 2001 5. Inne skróty ang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . angielski apr. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . aprobująca art . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . artykuł cyt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . cytat, cytowana (-e, -y) cz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . część d . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . dawna (-e, -y) XIX Wykaz skrótów
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odpowiedzialność przedkontraktowa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: