Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00264 006169 13098075 na godz. na dobę w sumie
Odrębności podporządkowania pracownika w nietypowych umownych stosunkach pracy - ebook/pdf
Odrębności podporządkowania pracownika w nietypowych umownych stosunkach pracy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 328
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8070-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
W książce przedstawiono problematykę podporządkowania pracownika, co stanowi podstawową cechę stosunku pracy. Cecha ta ewoluuje i coraz bardziej oddala się od tradycyjnie rozumianej podległości pracownika podmiotowi zatrudniającemu. Najdalej idące odmienności podporządkowania pracownika kierownictwu pracodawcy obserwuje się w nietypowych formach zatrudnienia. Autorka analizuje problematykę podporządkowania pracowników tymczasowych, telepracowników, kadry kierowniczej najwyższego szczebla, pracowników wykonujących wolne zawody oraz pracowników twórców. Jest to pierwsze na polskim rynku wydawniczym opracowanie o charakterze monograficznym poświęcone tej tematyce. W publikacji uwzględniono najnowsze zmiany legislacyjne, w tym nowelizację kodeksu pracy z 25 czerwca 2015 r. dotyczącą terminowych umów o pracę, która weszła w życie 22 lutego 2016 r. Książka adresowana jest do teoretyków prawa, stanowi użyteczną pozycję dla wszystkich, którzy w praktyce zawodowej zajmują się stosowaniem przepisów prawa pracy, może być również przydatna w procesie dydaktycznym. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ODRĘBNOŚCI PODPORZĄDKOWANIA PRACOWNIKA W NIETYPOWYCH UMOWNYCH STOSUNKACH PRACY ODRĘBNOŚCI PODPORZĄDKOWANIA PRACOWNIKA W NIETYPOWYCH UMOWNYCH STOSUNKACH PRACY Anna Piszczek AKADEMIA PRAWA Anna Piszczek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji, Katedra Prawa Pracy 90-232 Łódź, ul. S. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Leszek Mitrus REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Publikacja została sfinansowana w ramach dotacji na zadania służące rozwojowi młodych naukowców i doktorantów przyznanej Wydziałowi Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego Stan prawny: 20 grudnia 2015 r. © Copyright by Anna Piszczek, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07155.15.0.M Ark. wyd. 21,5; ark. druk. 20,5 ISBN 978-83-8088-069-6 e-ISBN 978-83-8088-070-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I Podporządkowanie jako cecha stosunku pracy Pojęcie podporządkowania pracownika Podporządkowanie pracownika a kierownictwo pracodawcy Podporządkowanie jako kryterium delimitacji stosunku pracy i zatrudnienia niepracowniczego (cywilnoprawnego) Źródła podporządkowania pracownika Granice podporządkowania pracownika 5.1 Przepis prawa 5.2 Umowa o pracę 5.3 Społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa i zasady współżycia Podmiot realizujący uprawnienia kierownicze społecznego 1. 2. 3. 4. 5. 6. 9 13 17 17 25 31 43 68 68 75 83 88 1. Rozdział II Nietypowe umowne stosunki pracy Pojęcie i rodzaje nietypowych umownych stosunków pracy 1.1 Uwagi terminologiczne 1.2 Definicja typowego zatrudnienia 1.3 Desygnaty terminów używanych na określenie zatrudnienia odbiegającego 95 95 95 99 od typowego 100 6 Spis treści 1.4 Wzajemne relacje między terminami używanymi na określenie zatrudnienia odbiegającego od typowego 105 2. 3. 4. Nietypowe umowne stosunki pracy w świetle prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej 2.1 Nietypowe umowne stosunki pracy w świetle prawa międzynarodowego 2.2 Nietypowe umowne stosunki pracy w świetle prawa Unii Europejskiej Geneza nietypowych umownych stosunków pracy w Polsce – rozwój regulacji prawnych 3.1 Praca w niepełnym wymiarze czasu 3.2 Praca na podstawie umów terminowych 3.3 Praca tymczasowa 3.4 Telepraca 3.5 Praca kierownicza 3.6 Wolne zawody i twórczość pracownicza Zakres podporządkowania pracownika a kryteria wyodrębnienia nietypowych umownych stosunków pracy 109 112 119 133 133 139 151 156 161 167 176 Rozdział III Odrębności podporządkowania pracownika tymczasowego 181 Umowa między agencją pracy tymczasowej a pracodawcą użytkownikiem jako źródło podporządkowania pracownika tymczasowego Podporządkowanie pracownika tymczasowego agencji pracy tymczasowej Podporządkowanie pracownika tymczasowego pracodawcy użytkownikowi 181 188 195 1. 2. 3. 1. 2. 3. 4. 5. Rozdział IV Odrębności podporządkowania telepracownika Porozumienie i regulamin w sprawie warunków stosowania telepracy oraz 207 odrębna umowa jako źródła podporządkowania telepracownika 211 Podporządkowanie w zakresie rodzaju i sposobu wykonywania pracy 216 Podporządkowanie w zakresie miejsca pracy 220 Podporządkowanie w zakresie czasu pracy 222 Kontrola telepracownika 5.1 Zasady ogólne 222 5.2 Dopuszczalność kontroli telepracowników wykonujących pracę w domu 225 207 Spis treści 7 Rozdział V Odrębności podporządkowania pracowników wykonujących pracę kierowniczą Źródła podporządkowania pracowników wykonujących pracę kierowniczą Specyfika zatrudnienia osób zajmujących stanowiska kierownicze Podporządkowanie dyrektywne Podporządkowanie organizacyjne Wątpliwości dotyczące pracowniczego podporządkowania członka zarządu będącego jedynym wspólnikiem spółki kapitałowej 229 229 233 240 248 250 1. 2. 3. 4. 5. Rozdział VI Odrębności podporządkowania pracownika wykonującego wolny zawód i pracownika twórcy 257 Podporządkowanie pracownika wykonującego wolny zawód i pracownika twórcy 257 w świetle reguł etycznych związanych z wykonywaną pracą Podporządkowanie w zakresie rodzaju pracy 262 276 Podporządkowanie w zakresie sposobu wykonywania pracy Podporządkowanie w zakresie miejsca pracy i czasu pracy 285 1. 2. 3. 4. Uwagi końcowe Bibliografia Wykaz aktów prawnych Wykaz orzeczeń 291 299 317 323 Wykaz skrótów Akty prawne k.c. k.h. k.k. k.p. k.p.c. k.s.h. pr.spółdz. p.w.p. u.dz.l. u.p.a. u.r.p. u.z.l. u.z.p.p. u.z.p.t.  Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, t.j.: Dz.U. 2014, poz. 121 ze zm. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy, Dz.U., nr 57, poz. 502 ze zm. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, Dz.U., nr 88, poz. 553 ze zm. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974  r. – Kodeks pracy, t.j.: Dz.U. 2014, poz. 1502 ze zm. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, t.j.: Dz.U. 2014, poz. 101 ze zm. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlo- wych, t.j.: Dz.U. 2013, poz. 1030 ze zm. Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze, t.j.: Dz.U. 2013, poz. 1443 ze zm. Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności prze- mysłowej, t.j.: Dz.U. 2013, poz. 1410 ze zm. Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczni- czej, t.j.: Dz.U. 2015, poz. 618 ze zm. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i pra- wach pokrewnych, t.j.: Dz.U. 2006, nr 90, poz. 631 ze zm. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, t.j.: Dz.U. 2015, poz. 507 ze zm. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i le- karza dentysty, t.j.: Dz.U. 2015, poz. 464 ze zm. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej, Dz.U. 2014, poz. 1435 ze zm. Ustawa z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowni- ków tymczasowych, Dz.U., nr 166, poz. 1608 ze zm. Czasopisma, publikatory, zbiory orzecznictwa BAGE BGBl. „Entscheidungen des Bundesarbeitsgerichts” „Bundesgesetzblatt” 10 Wykaz skrótów ECR Dz.U. Dz.U. UE M.P. MP MPP NP OSA OSN OSNAPiUS „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, „European Court Reports” „Dziennik Ustaw” „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej” „Monitor Polski” „Monitor Prawniczy” „Monitor Prawa Pracy” „Nowe Prawo” „Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych” „Orzecznictwo Sądu Najwyższego” Pracy i Ubezpieczeń Społecznych” „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna” „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna oraz Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych” „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpie- czeń Społecznych i Spraw Publicznych” „Orzecznictwo Sądów Polskich” „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego” „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędo- wy, Seria A” „Państwo i Prawo” „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” „Przegląd Prawa Handlowego” „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” OSNC OSNCP OSNP OSP OSPiKA OKT OTK-A PiP PiZS PPH RPEiS ZN UJ Inne art. Abs. BAG CEEP ETUC EWG IPiSS KEL KERP Legalis LEX LexPolonica NSA artykuł Absatz Bundesarbeitsgericht Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych Europejska Konfederacja Związków Zawodowych Europejska Wspólnota Gospodarcza Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Kodeks Etyki Lekarskiej Kodeks Etyki Radcy Prawnego System Informacji Prawnej Legalis System Informacji Prawnej LEX System Informacji Prawnej LexPolonica Naczelny Sąd Administracyjny Wykaz skrótów 11 MOP S.A. SA SN sp. z o.o. t.j. TK TSUE UNICE UEAPME WE WSA ze zm. Międzynarodowa Organizacja Pracy spółka akcyjna Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy spółka z ograniczoną odpowiedzialnością tekst jednolity Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Europejska Unia Konfederacji Przemysłowych i Praco- dawców Europejskie Stowarzyszenie Rzemiosła oraz Małych i Średnich Przedsiębiorstw Wspólnota Europejska Wojewódzki Sąd Administracyjny ze zmianami Wstęp Podporządkowanie pracownika stanowi jedną z cech odróżniających stosunek pracy od zatrudnienia cywilnoprawnego. W doktrynie i orzecz- nictwie podporządkowanie jest postrzegane niejednokrotnie jako cecha podstawowa, bez której nie można mówić o istnieniu zatrudnienia pra- cowniczego. Jednocześnie zwraca się uwagę, że cecha ta ewoluuje i coraz bardziej oddala się od tradycyjnie rozumianej podległości pracownika podmiotowi zatrudniającemu. Niegdyś powszechna zależność pracow- nika fabrycznego od pracodawcy obecnie pozostała w niezmienionym zakresie aktualna wyłącznie odnośnie do zatrudnienia pracowników fi- zycznych i niektórych pracowników umysłowych wykonujących proste czynności. Najdalej idące odmienności podporządkowania pracownika kierownictwu pracodawcy obserwuje się w nietypowych umownych sto- sunkach pracy, którym poświęcone jest opracowanie. Podjęcie niniejszego tematu uzasadnione jest brakiem jego całościowej analizy przez przedstawicieli doktryny. W literaturze podnoszona była tematyka klasycznie postrzeganego podporządkowania pracownika oraz podporządkowania określonej (choć nie każdej) kategorii pracowników nietypowych. Dominują przy tym krótkie opracowania, poświęcone temu zagadnieniu monografie należą do rzadkości. Niniejsza publikacja ma za zadanie wzbogacenie dorobku doktryny w tym zakresie i poddanie go krytycznej analizie. Doniosłość znaczenia tematu jest tym większa, że podporządkowanie pracownika stanowi nie tylko jeden z elementów ko- niecznych stosunku pracy, ale także czynnik najistotniejszy, pozwalający przesądzić o tym, czy zawarta przez strony umowa jest umową o pracę, czy umową cywilnoprawną. Istotne zatem jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, na czym podporządkowanie w nietypowych umownych stosun- kach pracy polega, do jakich aspektów się sprowadza. Waga tego proble- mu jest tym większa, że praca nietypowa może być wykonywana także w ramach zatrudnienia cywilnoprawnego, o czym w stosunku do niektó- rych form pracy nietypowej wprost przesądza ustawodawca. 14 Wstęp Pisząc o podporządkowaniu pracownika w nietypowych umownych stosunkach pracy, należy ustosunkować się do samego pojęcia podpo- rządkowania i nietypowego zatrudnienia. Nie są to bowiem pojęcia prawne, a ich znaczenie nie jest ustalone w sposób jednolity. Podpo- rządkowanie pracownika może być ujmowane w sposób wąski i sprowa- dzane wyłącznie do podlegania poleceniom przełożonym albo w sposób szerszy – obejmując ponadto podleganie ustalonym przez pracodawcę regułom porządkowym, czynnościom kontrolnym pracodawcy, karom porządkowym oraz czynnościom dystrybutywnym. Może być uważane za odpowiednik uprawnień kierowniczych pracodawcy albo postrze- gane w sposób węższy bądź szerszy. Analogiczne trudności wiążą się z pojęciem nietypowych umownych stosunków pracy. W prawie pol- skim brak jest definicji legalnej zatrudnienia typowego, a poszczegól- ni przedstawiciele doktryny formułują definicje znacznie się od siebie różniące. Jedne traktują zatrudnienie typowe w sposób bardzo szeroki, inne przyjmują wąskie rozumienie tego terminu, przez co klasyczny stosunek pracy staje się już niemal przeszłością. Brak jest również jed- nolitej definicji nietypowego zatrudnienia czy nietypowych stosunków pracy, a jej wypracowanie komplikuje fakt niejednolitej terminologii używanej na określenie zatrudnienia nie noszącego cech zatrudnienia typowego. Prócz różnych pojęć zwracających uwagę na „nietypowość” pojawiają się wskazujące na „atypowość”, „nowość”, „elastyczność”, „szczególność”, „specyficzność”, „niestandardowość” czy „niekonwen- cjonalność” tych form. Wpływ na postrzeganie owej nietypowości wy- wiera również zastosowane kryterium wyodrębnienia nietypowych umownych stosunków pracy. Monografia składa się z sześciu rozdziałów. Zadaniem pierwszych dwóch jest przybliżenie najistotniejszych zagadnień związanych z podpo- rządkowaniem pracownika oraz nietypowymi umownymi stosunkami pracy. Konstrukcja pierwszego rozdziału odchodzi od typowego rozpatry- wania podporządkowania pod kątem jego poszczególnych rodzajów (co do sposobu wykonywania pracy, rodzaju pracy, czasu pracy, miejsca pracy), na rzecz bardziej oryginalnego spojrzenia na tę opisaną w doktrynie ce- chę stosunku pracy po to, aby mieć szanse pewnego nowatorstwa, nie zaś wyłącznie ograniczać się do aprobowania lub kontestowania dotychczas głoszonych stanowisk. W drugim rozdziale do nietypowych umownych stosunków pracy zaliczyłam pomijaną w doktrynie pracę kierowniczą1, 1 Na nietypowość czy atypowość stosunku pracy członków zarządu spółek kapi- tałowych zwracano uwagę w doktrynie, choć jest to pogląd odosobniony – por. Z. Kubot, Status pracowniczy członków zarządu spółek kapitałowych, PiZS 3/1993, s. 38; T. Duraj, Dopuszczalność zawarcia umowy o pracę z jedynym wspólnikiem – członkiem jednoosobowego zarządu spółki z o.o. – część II, PiZS 12/2000, s. 17. Wstęp 15 wolne zawody2 i twórczość pracowniczą, co jest zabiegiem uzasadnio- nym z uwagi na temat niniejszej rozprawy. Poza obszarem zaintereso- wania znalazły się stosunki pracy między członkami rodziny. Trudno bowiem mówić w tym kontekście o odmiennym postrzeganiu pracowni- czego podporządkowania. Kwestionowanie zatrudnienia pracowniczego osób bliskich opiera się nie na braku pracowniczego podporządkowania bądź odmiennej postaci tego podporządkowania, ale na kwalifikowaniu wykonywanej przez te osoby pracy jako spełniania obowiązków wyni- kających z przepisów prawa rodzinnego3. Wyłączeniu uległy też poza- umowne stosunki pracy, m.in. zatrudnienie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego czy dyrektora instytucji kultury. Rozdziały III–VI dotyczą odrębności podporządkowania w poszczególnych nietypowych umow- nych stosunkach pracy: pracy tymczasowej, telepracy, pracy kierowniczej oraz wolnych zawodach i twórczości pracowniczej. Rozważania doty- czące podporządkowania pracowników tymczasowych i telepracowni- ków ograniczają się, co oczywiste, do wykonywania przez nich pracy na podstawie stosunku pracy. Dostrzegam możliwość pozostawania tej kategorii osób świadczących pracę w zatrudnieniu cywilnoprawnym i niejednolite poglądy doktryny w tym zakresie4, jednakże z uwagi na ramy niniejszej pracy nie podejmuję tego zagadnienia. W zakresie pra- cy kierowniczej, wolnych zawodów i twórczości pracowniczej, z uwagi 2 Na zaliczenie stosunków radców prawnych do grupy nietypowych stosunków pracy z uwagi na różnicę w pozycji pracowniczej radcy prawnego od sytuacji prawnej pracownika zatrudnionego na podstawie klasycznego stosunku pracy zwracano uwagę w doktrynie, choć pogląd ten jest odosobniony – zob. H. Wierz- bińska, Właściwości stosunku pracy radcy prawnego cz. II, „Radca Prawny” 1/2003, s. 21. 3 Odnośnie do dopuszczalności stosunku pracy między członkami rodziny zob. M. Skąpski, Zagadnienia stosunku pracy między członkami rodziny, Warszawa 2000, s. 60 i n. 4 Według koncepcji głoszonej przez część przedstawicieli piśmiennictwa umo- wa cywilnoprawna może łączyć z agencją pracy tymczasowej wyłącznie oso- by w wieku od 16 do 18 lat będące uczniami – por. D. Makowski, Zatrudnianie pracowników tymczasowych, PiZS 12/2003, s. 29; idem, Prawne aspekty zatrud- nienia tymczasowego, [w:] Być albo nie być czasownikiem, red. M. Dobrowolska, Katowice 2007, s. 27–28; J. Strusińska-Żukowska, Pracownicy tymczasowi – zasa- dy zatrudniania, „Prawo Pracy” 12/2003, s. 5; A. Garbacik, Zatrudnienie pracow- ników tymczasowych, „Polityka Społeczna” 1/2004, s. 13. Zgodnie z przeciwnym poglądem, może być ona podstawą świadczenia pracy tymczasowej szerokiego grona wykonawców pracy, jeżeli nie wykazuje cech charakterystycznych dla stosunku pracy, o których mowa w art. 22 § 1 k.p. – por. M. Mrozowska, Pracow- nicy tymczasowi – od zgłoszenia do zatrudnienia, „Prawo Pracy” 7–8/2004, s. 16; F. Małysz, Zatrudnianie pracowników tymczasowych, ibidem 5/2007, s. 5; M. Rot- kiewicz, Zatrudnianie pracowników tymczasowych, Warszawa 2010, s. 125. 16 Wstęp na wielość stosunków, rozważania musiały zostać ograniczone do tych, które mają największe znaczenie w obrocie. Celem niniejszego opracowania jest wykazanie, że podporządkowanie w wyróżnionych nietypowych umownych stosunkach pracy przejawia odrębności w odniesieniu do podporządkowania w zatrudnieniu typo- wym. Odrębności te są jednakże różnego rodzaju i o różnej doniosłości. W pracy tymczasowej i telepracy atypowość podporządkowania odnosi się do kwestii niedotyczących jego istoty, lecz drugorzędnych i technicz- nych aspektów. W przypadku pracy kierowniczej oraz wolnych zawodów i twórczości pracowniczej ma miejsce znaczne ograniczenie albo nawet wyłączenie prawa wydawania pracownikowi poleceń dotyczących pra- cy, co może powodować uzasadnione wątpliwości co do dopuszczalno- ści pracowniczego zatrudnienia tej kategorii osób świadczących pracę. Próżno także szukać cech wspólnych dotyczących odrębności pracow- niczego podporządkowania w poszczególnych nietypowych umownych stosunkach pracy. Poczynione rozważania zostały ograniczone w przeważającej mierze do regulacji prawa polskiego. Przepisy prawa międzynarodowego i euro- pejskiego zostały przywołane przy okazji omawiania poszczególnych ro- dzajów nietypowych stosunków pracy, regulacje obowiązujące w syste- mach prawnych poszczególnych państw pojawiają się przy rozważaniach dotyczących delimitacji stosunku pracy i zatrudnienia cywilnoprawne- go oraz pojęć używanych na określenie zatrudnienia odbiegającego od typowego. Zabieg ten jest celowy. Przyjęcie odmiennej koncepcji, mając na uwadze ograniczone ramy opracowania, groziłoby zbyt daleko idącą ogólnością rozważań. Opracowanie ma charakter interdyscyplinarny. Rozważania opierają się bowiem na przepisach prawa, orzecznictwie i poglądach doktryny nie tylko z zakresu prawa pracy, ale także prawa handlowego oraz cywilnego. Niniejsza monografia stanowi nieznacznie zmienioną wersję rozpra- wy doktorskiej obronionej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwer- sytetu Łódzkiego w czerwcu 2015 r. Jej powstanie zawdzięczam przede wszystkim mojemu Promotorowi – prof. zw. dr. hab. Zbigniewowi Gó- ralowi, któremu pragnę złożyć gorące podziękowania za inspirację, stale okazywaną pomoc, czas i cierpliwość. Dziękuję również Recenzentom rozprawy doktorskiej: dr. hab. Leszkowi Mitrusowi, prof. UJ, oraz dr. hab. Mirosławowi Włodarczykowi, prof. UŁ, których cenne uwagi wpły- nęły na ostateczny kształt monografii. Za życzliwość i wsparcie pragnę również podziękować Rodzicom i Przyjaciołom. Rozdział I Podporządkowanie jako cecha stosunku pracy 1. Pojęcie podporządkowania pracownika Podporządkowanie pracownika nie jest pojęciem prawnym1. Nie wy- stępuje ono bowiem ani w kodeksie pracy2, ani w żadnym innym po- wszechnie obowiązującym akcie prawnym z zakresu prawa pracy3. Nie- mniej jednak wskazuje się, iż stanowi ono jedną z cech stosunku pracy4. W orzecznictwie i doktrynie podporządkowanie pracownika jest wy- prowadzane z przepisów art. 22 § 1 k.p. i art. 100 § 1 k.p. Do noweli- zacji kodeksu pracy z dnia 2 lutego 1996 r.5 podstawę tę stanowił także 1 Odmiennie: B. Bury, Podporządkowanie pracownika pracodawcy, PiP 9/2006, s. 59; eadem, Uprawnienia kierownicze pracodawcy a polecenie pracy w godzi- nach nadliczbowych – artykuł dyskusyjny, PiZS 7/2005, s. 6. 2 Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, t.j.: Dz.U. 2014, poz. 1502 ze zm. 3 Na arenie międzynarodowej jedynym aktem ustawodawstwa pracy, który po- sługuje się expressis verbis terminem „podporządkowanie” jest Zalecenie nr 198 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczące stosunku pracy z dnia 15 czerw- ca 2006 r. – więcej: T. Duraj, Podporządkowanie pracowników zajmujących stano- wiska kierownicze w organizacjach, Warszawa 2013, s. 21–22. Zalecenia nie mają jednakże charakteru wiążącego. 4 W doktrynie podporządkowanie jest ujmowane także jako zasada prawa pra- cy (Z. Salwa, Prawo pracy PRL w zarysie, Warszawa 1977, s. 59–60), instytucja prawna oraz cecha prawa pracy (R. Mroczkowski, Instytucja podporządkowania pracownika według polskiego kodeksu pracy. Zarys problematyki prawnej, Lublin 1976, s. 55 i n.), szczególna cecha stosunku pracy (T. Zieliński, Zarys wykładu prawa pracy, t. I, Katowice 1979, s. 237). 5 Ustawa z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. nr 24, poz. 110; w tym zakresie ustawa weszła w życie 2 czerwca 1996 r. 18 art. 12 k.p.6, zgodnie z którym pracownik był obowiązany wykonywać należycie swoje obowiązki, przestrzegać dyscypliny pracy, dążyć do uzy- skiwania w pracy jak najlepszych wyników i przejawiać w tym celu od- powiednią inicjatywę oraz dbać o dobro zakładu pracy i jego mienie. Przepis art. 22 § 1 k.p. w pierwotnym brzmieniu wskazywał, że przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz zakładu pracy, a zakład pracy do za- trudniania pracownika za wynagrodzeniem. Nowelizacja z dnia 2 lutego 1996 r. zmieniła zawartą w nim definicję stosunku pracy poprzez wpro- wadzenie pojęcia pracodawcy zamiast zakładu pracy oraz uzupełniła ją o wykonywanie pracy pod kierownictwem pracodawcy7. Co istotne, nie można uznać, że podporządkowanie pracownika stało się cechą stosun- ku pracy dopiero od tej daty8. Funkcjonowało ono już na gruncie art. 441 kodeksu zobowiązań9. Kolejna zmiana przepisu art. 22 § 1 k.p., ustawą z dnia 26 lipca 2002 r.10, rozszerzyła tę definicję o wykonywanie pracy w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Dokonanej zmiany nie można jednakże interpretować w ten sposób, że pracodawca zyskał prawo swobodnego wyznaczania pracownikowi miejsca i czasu wykony- wania pracy. Zgodnie z przepisem art. 29 § 1 k.p., miejsce pracy ustalają strony w umowie o pracę, a zatem jego jednostronne wyznaczenie na- ruszałoby istotę stosunku pracy mającego charakter zobowiązaniowy11. Te same uwagi można odnieść również do czasu pracy. Kwestia granic uprawnień pracodawcy w zakresie jednostronnej zmiany miejsca i czasu pracy zostanie przedstawiona w podrozdziale piątym. Przepis art. 100 § 1 k.p. w pierwotnym brzmieniu nakładał na pracow- nika obowiązek wykonywania pracy sumiennie i starannie, przestrzega- nia dyscypliny pracy oraz stosowania się do poleceń przełożonych, które 8 9 6 Uchwała SN z dnia 17 lipca 1975 r., I PZP 9/75, OSNC 1976, nr 3, poz. 45. 7 Kwestia relacji pojęć „podporządkowanie pracownika” i „kierownictwo praco- dawcy” zostanie przedstawiona w podrozdziale drugim. Postanowienie SN z dnia 11 października 2007 r., III UK 70/07, OSNP 2008, nr 23– 24, poz. 366; A. Raczyński, Polskie prawo pracy, Warszawa 1930, s. 74; E. Sissle, O istocie umowy o pracę, Warszawa 1930, s. 63–64. A. Drozd, Przemiany pojęcia „stosunek pracy” – wpływ orzecznictwa czy prawa sę- dziowskiego?, [w:] Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. XVIII Zjazd Katedr i Zakładów Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Warszawa 26–29 maja 2011 r., red. L. Florek, Ł. Pisarczyk, Warszawa 2011, s. 73. Rozporzą- dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Kodeks zobo- wiązań, Dz.U., nr 82, poz. 598 ze zm. 10 Ustawa z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U., nr 135, poz. 1146; w tym zakresie ustawa weszła w życie 29 listopada 2002 r. 11 G. Goździewicz, T. Zieliński, Komentarz do art. 22 k.p., [w:] Kodeks pracy. Komen- tarz, red. L. Florek, LEX 2011. Odrębności podporządkowania pracownika… I. Podporządkowanie jako cecha stosunku pracy 19 dotyczą pracy. Ustawą z dnia 2 lutego 1996 r.12 skreślono obowiązek prze- strzegania dyscypliny pracy, a ponadto wyraźnie ograniczono obowiązek stosowania się do dotyczących pracy poleceń przełożonych tylko wów- czas, gdy nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę. Pojęcie podporządkowania pracownika ma szansę stać się pojęciem prawnym. Warto zauważyć, że definicja stosunku pracy opracowana w projekcie kodeksu pracy, przygotowanym przez Komisję Kodyfika- cyjną Prawa Pracy13, używa wprost pojęcia podporządkowania. Zgodnie z art. 44 § 1 tego projektu, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do osobistego świadczenia pracy podporządkowanej określonego rodzaju, na rzecz pracodawcy i jego ryzyko, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. W doktrynie i orzecznictwie wyróżnia się różne rodzaje podporząd- kowania. Podstawowy to podział na podporządkowanie co do rodza- ju i sposobu wykonywania pracy14, podporządkowanie co do miejsca pracy15 i podporządkowanie co do czasu pracy16. Jako pewien aspekt podporządkowania traktowane jest także podleganie czynnościom kontrolnym pracodawcy17, obowiązek przestrzegania ustalonych przez pracodawcę reguł porządkowych (w szczególności regulaminu pracy)18, podleganie karom porządkowym19 oraz uprawnienie pracodawcy do oceniania pracy pracownika20. Inny podział to wyodrębnianie podpo- rządkowania służbowego oraz organizacyjnego21. W doktrynie pierwsze 12 Ustawa z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U., nr 24, poz. 110; w tym zakresie ustawa weszła w życie 2 czerwca 1996 r. 13 Powołana rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 2002 r. w sprawie utworzenia Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Pracy, Dz.U., nr 139, poz. 1167 ze zm. 14 Wyrok SN z dnia 22 grudnia 1998 r., I PKN 517/98, OSNAPiUS 2000, nr 4, poz. 138; wyrok SN z dnia 3 czerwca 1999 r., I PKN 170/98, OSNP 1999, nr 11, poz. 369. 15 Wyrok SN z dnia 5 listopada 1999 r., I PKN 337/99, OSNP 2001, nr 6, poz. 186; wyrok SN z dnia 7 maja 1998 r., I PKN 71/98, OSNP 1999, nr 8, poz. 282. 16 Wyrok SN z dnia 22 grudnia 1998 r., I PKN 517/98, OSNAPiUS 2000, nr 4, poz. 138; wyrok SN z dnia 4 grudnia 1998 r., I PKN 484/98, OSNP 2000, nr 2, poz. 62; wyrok SN z dnia 7 września 1999 r., I PKN 277/99, OSNP 2001, nr 1, poz. 18. 17 H. Lewandowski, Uprawnienia kierownicze w umownym stosunku pracy, Warsza- wa 1977, s. 25; idem, Możliwości kontrolowania pracownika w ramach uprawnień kierowniczych pracodawcy – zagadnienia ogólne, [w:] Kontrola pracownika. Moż- liwości techniczne i dylematy prawne, red. Z. Góral, Warszawa 2010, s. 29 i n. 18 Wyrok SN z dnia 28 stycznia 1998 r., II UKN 479/97, OSNP 1999, nr 1, poz. 34. 19 20 T. Liszcz, Podporządkowanie pracownika a kierownictwo pracodawcy – relacja pojęć, [w:] Z zagadnień współczesnego prawa pracy. Księga jubileuszowa Profe- sora Henryka Lewandowskiego, red. Z. Góral, Warszawa 2009, s. 156. Ibidem; wyrok SN z dnia 9 lipca 2008 r., I PK 315/07, LEX nr 470956. 21 Wyrok SN z dnia 5 października 2006 r., I UK 120/06, OSNP 2007, nr 19–20, poz. 294; wyrok SN z dnia 4 grudnia 1997 r., I PKN 394/97, OSNP 1998, nr 20, 20 określane jest także mianem podporządkowania dyrektywnego (we- wnętrznego), drugie – zewnętrznego22. W jednym z orzeczeń Sąd Naj- wyższy wskazał, że podporządkowanie organizacyjne sprowadza się do obowiązku pozostawania w  wyznaczonym czasie w dyspozycji praco- dawcy w miejscu wykonywania pracy lub w innym miejscu wskazanym przez niego (art. 128 k.p.)23, w innym orzeczeniu pod pojęciem tym upa- truje wykonywania pracy w zorganizowanym kolektywie w ściśle okre- ślonym miejscu i czasie24. Podporządkowanie wewnętrzne sprowadza się do obowiązku wykonywania poleceń przełożonych dotyczących pracy w granicach wskazanych w art. 100 § 1 k.p.25 Kolejny zaproponowany w doktrynie podział sprowadza się do wyróżniania podporządkowa- nia dyrektywnego, represyjnego oraz dystrybutywnego26. Pod pojęciem uprawnień dyrektywnych upatruje się prawa do wydawania nakazów i zakazów mających charakter wiążący dla podmiotu podporządkowa- nego27. Podporządkowanie represyjne (dyscyplinarne) sprowadza się do kompetencji pracodawcy stosowania kar porządkowych, a dystrybutyw- ne – do możliwości stosowania nagród28. Nie wszyscy przedstawiciele doktryny wyróżniają w ramach pod- porządkowania pracownika podporządkowanie dystrybutywne oraz represyjne i odpowiadające im w tym zakresie uprawnienia kierowni- cze pracodawcy. Zdaniem H. Lewandowskiego, uprawnienia będące źródłem korzyści pracownika, jak możność przyznania nagrody, pod- wyższenia wynagrodzenia, powierzenia pracownikowi dogodniejszego stanowiska etc., nie stanowią części składowej stosunku pracy29. W po- dobnym duchu wypowiada się T. Liszcz, uznając, iż ten rodzaj podpo- rządkowania został sztucznie, bez rzeczywistej potrzeby, wykreowany na podstawie art. 105 k.p.30 Należy zgodzić się z B. Wagner, że wyodręb- nienie podporządkowania dystrybutywnego budzi zastrzeżenie z uwa- poz. 595. W wyrokach tych SN nie definiuje jednakże, co należy rozumieć pod pojęciem każdego z wymienionych rodzajów podporządkowania. 22 T. Liszcz, Podporządkowanie pracownika…, s. 155. 23 Wyrok SN z dnia 7 listopada 2001 r., II UKN 567/00, OSNP 2003, nr 14, poz. 341. 24 Wyrok SN z dnia 4 kwietnia 2002 r., I PKN 776/00, OSNP 2004, nr 6, poz. 94. 25 U. Torbus, Podporządkowanie pracownika pracodawcy jako cecha stosunku pra- cy, [w:] Współczesne problemy prawa pracy…, s. 145. 26 Z. Kubot, Pozycja prawna stron w umownym stosunku pracy, Wrocław 1978, s. 73; idem, Podporządkowanie lekarza w państwowym zakładzie leczniczym, RPEiS 4/1979, s. 15 i n. Podporządkowanie dyrektywne, dystrybutywne i represyjne wyróżnia także SN w wyroku z dnia 5 sierpnia 1999 r., II UKN 68/99, OSNP 2000, nr 19, poz. 726. 27 Wyrok SN z dnia 4 kwietnia 2002 r., I PKN 776/00, OSNP 2004, nr 6, poz. 94. 28 J. Jończyk, Prawo pracy, Warszawa 1995, s. 121 i 125. 29 H. Lewandowski, Uprawnienia kierownicze…, s. 12. 30 T. Liszcz, Podporządkowanie pracownika…, s. 146. Odrębności podporządkowania pracownika… I. Podporządkowanie jako cecha stosunku pracy 21 gi na to, iż pracownik nie ma obowiązku przyjęcia przyznanej nagrody czy wyróżnienia, a za odmowę ich przyjęcia nie grozi mu żadna sank- cja31. Pogląd, iż jednym z aspektów podporządkowania jest podleganie przez pracownika odpowiedzialności porządkowej, stoi w sprzeczności z przyjmowanym w doktrynie zobowiązaniowym charakterem tej odpo- wiedzialności32. Zdaniem Z. Górala, stosowanie kar porządkowych sta- nowi szczególne uprawnienie wierzyciela-pracodawcy związane z niena- leżytym wykonaniem zobowiązania pracowniczego. Za takim ujęciem odpowiedzialności porządkowej przemawia jego zdaniem: stosowanie kar w imieniu pracodawcy jako strony stosunku pracy (1), nakładanie kar za naruszenie obowiązków ujętych treścią stosunku pracy (2), utoż- samianie naruszenia z nienależytym wykonaniem zobowiązania pra- cowniczego (3), cel kary porządkowej, którym jest doprowadzenie do przestrzegania przez pracowników porządku, będącego niezbędnym warunkiem pełnienia pracy33. Odpowiedzialność porządkowa stanowi zatem instrument prawny umożliwiający pracodawcy realizację upraw- nień kierowniczych34. Podzielając powyższe poglądy, w dalszym toku wywodu kwestie związane z przyznawaniem nagród oraz odpowiedzial- nością porządkową zostaną celowo pominięte. W literaturze termin „podporządkowanie pracownika” występuje zarówno w  szerszym ujęciu, jako stan organizacyjnej zależności pra- cownika od podmiotu zatrudniającego realizowany za pomocą różnych instrumentów prawnych, jak i w węższym znaczeniu – jako obowiązek stosowania się do poleceń przełożonych35. Według  R. Mroczkowskiego, autora jedynej monografii poświęconej tematyce podporządkowania pracownika, istotą podporządkowania jest poddanie osoby fizycznej woli zakładu pracy z upoważnienia i z mocy ustawy w zakresie przewidzianym normami prawnymi w celu realizacji stosunku pracy w aspektach czasu, miejsca, aktywności, rodzaju pracy i jej ilości. Jego zdaniem, podporządkowanie rozciąga się także na czas po- przedzający nawiązanie stosunku pracy (rokowania) oraz na czas po jego ustaniu (zakaz ujawniania osobom trzecim nabytych przez pracownika informacji)36. Wyróżniając trzy fazy podporządkowania pracowniczego, 31 B. Wagner, [w:] Kodeks pracy 2011. Komentarz, red. B. Wagner, Gdańsk 2011, s. 153. 32 T. Duraj, Podporządkowanie pracowników…, s. 166 33 Z. Góral, Pracownicza odpowiedzialność porządkowa, „Acta Universitatis Lo- dziensis” 1987, Folia Iuridica 29, s. 128. 34 D. Klucz, Kompetencje dyscyplinujące pracodawcy a ochrona jego interesów, MPP 8/2005, s. 216; T. Duraj, Podporządkowanie pracowników…, s. 166. 35 S. Piwnik, Jeszcze o pojęciu podporządkowania w świetle polskiego prawa pracy, NP 2/1980, s. 105. 36 R. Mroczkowski, Instytucja podporządkowania pracownika…, s. 66, 124 i 136. 22 tj. przed nawiązaniem, w czasie realizacji i po ustaniu stosunku pracy, uznaje, iż podporządkowanie pracownika wykracza poza istnienie sto- sunku pracy37. Z poglądem tym trudno się zgodzić. Podporządkowanie stanowiące immanentną cechę stosunku pracy nie może bowiem istnieć poza jego ramami. Kandydat na pracownika nie może być zatem podpo- rządkowany przyszłemu pracodawcy, podobnie jak były pracownik byłe- mu pracodawcy. Nie oznacza to jednak, że przed nawiązaniem stosunku pracy albo po jego ustaniu brak jest jakichkolwiek praw i obowiązków między stronami. Kandydat na pracownika może być chociażby zobowią- zany do podania danych osobowych, o których mowa w art. 221 k.p., a były pracownik – do naprawienia wyrządzonej pracodawcy szkody. Nie świad- czy to jednakże o występowaniu pracowniczego podporządkowania. Na- leży uznać, że podporządkowania nie kreuje także przedwstępna umowa o pracę, skoro nie kreuje ona stosunku pracy, a jedynie zobowiązanie stron do zawarcia w przyszłości umowy przyrzeczonej. Można rozważyć, czy elementem podporządkowania pracownika w szerszym znaczeniu nie jest ograniczenie możliwości podejmowania dodatkowego zatrudnienia. Ograniczenie takie może mieć swe źródło w ustawie38, mając wówczas jako wynikające z normy iuris cogentis cha- rakter obligatoryjny albo może być wprowadzone na zasadzie dobrowol- ności w drodze umowy stron. W tym drugim przypadku dopuszczalny zakres ograniczenia wyznaczają przepisy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy. Należy zauważyć, że ograniczenie możliwości podejmowania dodatkowego zatrudnienia nie jest cechą immanentną każdego stosunku pracy i nie wpływa na kształt relacji między jego stro- nami w zakresie świadczenia umówionej pracy. Co do zasady ogranicza aktywność pracownika poza jego ramami, przez co należy przyjąć, że nie stanowi ono elementu podporządkowania pracownika pracodaw- cy39. Obowiązek powstrzymania się od świadczenia dodatkowej pracy nie wynika z samego nawiązania stosunku pracy, ale z przepisu ustawy bądź odrębnej umowy czy też jednego z postanowień umowy o pracę mającego charakter klauzuli autonomicznej. Stanowi on zabezpieczenie potencjalnych interesów majątkowych pracodawcy, czasem interesów społeczeństwa bądź grupy zawodowej oraz dobrowolną rezygnację bądź ograniczenie uprawnień pracownika. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 września 2004 r.40 uznał, iż umowy o zakazie konkurencji nie można Ibidem, s. 46. 37 38 Są one przewidziane w wielu pragmatykach służbowych. 39 Niekiedy tylko świadczenie pracy na rzecz innego podmiotu może ograniczać uprawnienia kierownicze pracodawcy, mające swe źródło w przepisach kodek- su pracy – por. rozważania poczynione w podrozdziale piątym. 40 Wyrok SN z dnia 10 września 2004 r., I PK 592/03, OSNP 2005, nr 14, poz. 202. Odrębności podporządkowania pracownika… I. Podporządkowanie jako cecha stosunku pracy 23 zawrzeć ani przedłużyć w sposób dorozumiany. W doktrynie i orzeczni- ctwie prezentowane jest jednakże również odmienne stanowisko, zgod- nie z którym obowiązek powstrzymania się od prowadzenia działalności konkurencyjnej może być wyprowadzany z mającego ogólny charakter obowiązku dbania o dobro zakładu pracy (art. 100 § 2 pkt 4 k.p.)41. Wydaje się, że dbałość o dobro zakładu pracy nie może stanowić samodzielnego źródła obowiązku pracownika w sytuacji, gdy jest on regulowany innymi konkretnymi przepisami, a ustawodawca dodat- kowo przewiduje, iż umowa o zakazie konkurencji wymaga dla swej skuteczności dochowania formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 1013 k.p.). Przyjęcie odmiennego poglądu oznaczałoby akceptację dla formułowania obowiązków pracownika w oparciu o klauzule gene- ralne, wbrew wyraźnemu przepisowi ustawy, co mogłoby prowadzić do sytuacji, gdy pracownik musiałby przestrzegać obowiązków, o istnieniu których by nie wiedział, a właściwie co do których byłby przekonany, że go nie obciążają. Niezawarcie umowy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy nie zwalniałoby bowiem pracownika z koniecz- ności powstrzymania się od wykonywania pracy na rzecz podmiotu konkurencyjnego lub powstrzymania się od prowadzenia konkurencyj- nej działalności gospodarczej. Pracodawca, chcąc zabezpieczyć swoje in- teresy, zawsze może zawrzeć z pracownikiem taką umowę. Nie jest ona bowiem ograniczona, w odróżnieniu od umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, do niektórych kategorii pracowników, a z jej zawarciem nie wiąże się obowiązek wypłacania pracownikowi jakiejkol- wiek rekompensaty. Przyjęcie powyższego poglądu nie stanowi akcep- tacji niczym nieskrępowanej aktywności konkurencyjnej. Pracownik przykładowo nie może wykorzystać do własnych celów informacji sta- nowiących tajemnicę przedsiębiorstwa, prowadzona przez niego dodat- kowa działalność nie może również wpływać na niewykonywanie zadań powierzonych mu przez pracodawcę. Pracownik jest podporządkowany pracodawcy nie tylko w czasie przeznaczonym na wykonywanie pracy, ale także w czasie wolnym od pracy (choć w mniejszym natężeniu). Chodzi tu o tego rodzaju ograni- 41 Z. Góral, Komentarz do art. 100 k.p., [w:] Kodeks pracy. Komentarz, red. K.W. Ba- ran, LEX 2012; wyrok SN z dnia 18 czerwca 2007 r., II PK 338/06, OSNP 2008, nr 15–16, poz. 219. Nieco odmiennie SN w wyroku z dnia 8 marca 2013 r., II PK 194/12, LEX nr 1331287, w którym uznał, iż nie można przyjąć, że podejmowanie działalności konkurencyjnej lub też świadczenie pracy dla konkurenta jest au- tomatycznie równoznaczne z naruszeniem obowiązku dbałości o dobro zakładu pracy. Naruszenie art. 100 § 2 pkt 4 k.p. zachodzić będzie jedynie wyjątkowo w przypadkach szczególnie uzasadnionych niewywiązywaniem się pracownika ze swoich obowiązków bądź niekorzystnym wpływem dodatkowego zatrudnie- nia dla interesów pracodawcy. 24 czenia, które są konieczne, by pracownik mógł następnie oddać się do dyspozycji pracodawcy w stanie umożliwiającym mu wykonywanie pracy, np. brak możliwości znacznego oddalenia się od miejsca wyko- nywania pracy czy brak możliwości spożywania substancji obniżających sprawność psychofizyczną42. Pojęcie podporządkowania ewoluuje z uwagi na zmiany społeczno- -gospodarcze, rozwój techniki, zmiany w zakresie organizacji pracy, teleinformatykę43. W literaturze wskazuje się, że klasyczne rozumienie podporządkowania pracownika, jakie występowało w stosunkach pra- cy na przełomie XIX i XX w., pozostaje obecnie aktualne jedynie od- nośnie do pracowników fabrycznych oraz szeregowych pracowników umysłowych44, nie występuje natomiast w takiej formie odnośnie do pracowników zatrudnionych w  systemie zadaniowego czasu pracy45, telepracowników46, pracowników tymczasowych47, przedstawicieli wol- nych zawodów48, osób zatrudnionych na stanowiskach kierowniczych i zarządczych49, osób wykonujących zawody twórcze50. W modelu Taylo- rowskim stanowiska pracy były podzielone na szereg prostych i dających się zmierzyć czynności, a pracownik zobowiązany był świadczyć pracę w określonym porządku i tempie pod kontrolą przełożonego51. Mo- del ten był adekwatny do masowej produkcji z niezbyt wygórowanymi standardami jakości52. Obecnie podporządkowanie pracownika zostaje niejednokrotnie sprowadzone do wykonywania zadań wyznaczonych przez pracodawcę, który nie ingeruje w sposób ich wykonywania, czy- li tzw. podporządkowania autonomicznego. Pracodawca określa zatem godziny pracy i wyznacza zadania, natomiast sposób realizacji tych za- 42 T. Liszcz, Podporządkowanie pracownika…, s. 152; eadem, W sprawie podpo- rządkowania pracownika, [w:] Współczesne problemy prawa pracy…, s. 116. 43 Postanowienie SN z dnia 11 października 2007 r., III UK 70/07, OSNP 2008, nr 23– 24, poz. 366. 50 Wyrok SN z dnia 9 września 2004 r., I PK 659/03, OSNP 2005, nr 10, poz. 139. 51 A. Supiot, Zatrudnienie pracownicze i zatrudnienie niezależne, [w:] Referaty na VI Europejski Kongres Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego, Warszawa 1999, s. 149. Ibidem. 52 44 T. Liszcz, Podporządkowanie pracownika…, s. 153. 45 46 L. Mitrus, Podporządkowanie pracownika zatrudnionego w formie telepracy, [w:] Ibidem. Z zagadnień współczesnego prawa pracy…, s. 161–174. 47 M. Pędziwiatr, Uprawnienia kierownicze w stosunku pracy tymczasowej, PiZS 48 Z. Góral, H. Lewandowski, Przeciwdziałanie stosowaniu umów cywilnoprawnych do zatrudnienia pracowniczego, PiZS 12/1996, s. 24. 49 Postanowienie SN z dnia 11 października 2007 r., III UK 70/07, OSNP 2008, nr 23– 5/2008, s. 15 i n. 24, poz. 366. Odrębności podporządkowania pracownika… I. Podporządkowanie jako cecha stosunku pracy 25 dań pozostawiony jest pracownikowi53. Zmianie ulega też przedmiot kontroli pracownika – ze sposobu wykonywania pracy na jej wyniki54. Podporządkowanie autonomiczne sprowadza się zatem do jego aspektu organizacyjnego i represyjnego, przy ograniczeniu podporządkowania dyrektywnego, służbowego55. Niekiedy przyjmuje się, że pracownicze podporządkowanie może przejawiać się w samej jedynie możliwości wydawania poleceń wykonawcy pracy przez podmiot zatrudniający56. W jednym z orzeczeń Sąd Najwyższy poszedł o krok dalej, upatrując podporządkowania w zależności wyłącznie ekonomicznej (gospodar- czej) między podmiotem świadczącym pracę a podmiotem, na którego rzecz praca jest wykonywana57. Pogląd ten jest jednakże odosobniony, w późniejszych bowiem orzeczeniach Sąd Najwyższy zajął stanowisko, iż pracę świadczoną w ramach stosunku pracy charakteryzuje nie tylko podporządkowanie ekonomiczne, ale i organizacyjne58. Celowość uzna- nia zależności ekonomicznej za cechę identyfikującą stosunek pracy była również przedmiotem rozważań w doktrynie59. 2. Podporządkowanie pracownika a kierownictwo pracodawcy Określenie „kierownictwo pracodawcy” w przeciwieństwie do termi- nu „podporządkowanie pracownika” jest pojęciem prawnym, nie zaś wyłącznie wykształconym przez doktrynę i orzecznictwo. O kierow- nictwie stanowi bowiem art. 22 k.p., traktujący, iż przez nawiązanie 53 Wyrok SN z dnia 7 września 1999 r., I PKN 277/99, OSNAPiUS 2001, nr 1, poz. 18; wyrok SN z dnia 25 listopada 2004 r., I PK 42/04, OSNP 2005, nr 4, poz. 209; wyrok SN z dnia 7 marca 2006 r., I PK 146/05, OSNP 2007, nr 5–6, poz. 67; postanowienie SN z dnia 11 października 2007 r., III UK 70/07, OSNP 2008, nr 23–24, poz. 366. 54 A. Supiot, Zatrudnienie pracownicze…, s. 149. 55 A. Korytowska, Ewolucja treści pojęcia pracowniczego podporządkowania w orzecz- nictwie Sądu Najwyższego, [w:] Księga pamiątkowa w piątą rocznicę śmierci Profe- sora Andrzeja Kijowskiego, red. Z. Niedbała, Warszawa 2010, s. 100–101. 56 Z. Hajn, Glosa do wyroku SN z 16 grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSP 2000, nr 12, poz. 177. 57 Wyrok SN z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSP 2000, nr 12, poz. 177. 58 Wyrok SN z dnia 7 listopada 2001 r., II UKN 567/00, OSNP 2003, nr 14, poz. 341. 59 A. Supiot, Critique du droit du travail, Paris 1994, s. 90 i 112, cyt. za: I. Boruta, W sprawie przyszłości prawa pracy, PiZS 4/2005, s. 8. Odnośnie do zależności ekonomicznej jako aspektu podporządkowania zob. także: T. Liszcz, Podpo- rządkowanie pracownika…, s. 153.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odrębności podporządkowania pracownika w nietypowych umownych stosunkach pracy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: