Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00356 007588 13274208 na godz. na dobę w sumie
Odrodzenie miast - ebook/pdf
Odrodzenie miast - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 210
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9729-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
 W książce zawarto problematykę odrodzenia miast przemysłowych, lub inaczej możliwości wychodzenia przez nie z kryzysu wywołanego wprowadzeniem systemu kapitalistycznego, przechodzenia w jego nową postindustrialną fazę rozwoju.
Na podstawie literatury przedmiotu autor daje opis i wyjaśnienie logiki funkcjonowania systemów miejskich, które wykorzystując endogenne i egzogenne czynniki stabilizacji i rozwoju ekonomicznego zaadaptowały się do nowych realiów ekonomicznych i społecznych. Procesy syntetycznie nazywane „odrodzeniem miast” mają względnie uniwersalny charakter. Obserwować je można w różnych fazach zaawansowania we wszystkich rozwiniętych gospodarczo państwach, w tym również w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. I co zdaje się szczególnie istotne, przełamanie stagnacji lub kryzysu jest możliwe nie tylko w największych miastach, ale również w miastach mniejszych. Autor precyzyjnie rozgranicza realne procesy zachodzące w strukturach funkcjonalnych i społecznych miasta od refleksji teoretycznej i badań empirycznych próbujących opisać i wyjaśnić obserwowane procesy poprzez odwołanie do ogólniejszych koncepcji teoretycznych. Dzięki temu praca jest zarazem dyskusją nad szansami rozwojowymi miast i jednocześnie nad kondycją współczesnych rozwiniętych społeczeństw oraz kierunkami zmian, jakie w ostatnich dekadach stały się ich udziałem.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

100 95 75 25 5 0 Andrzej Majer – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Wsi i Miasta, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Stanisław W. Kłopot REDAKTOR NAUKOWY Marek Szczepaniak OPRACOWANIE REDAKCYJNE Iwona Gos SKŁAD KOMPUTEROWY AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Na okładce fotografia Wiednia autorstwa Anny Wojnarowskiej © Copyright by Uniwersytet Łódzki – Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright for this edition by Wydawnictwo Naukowe Scholar Łódź–Warszawa 2014 Łódź–Warszawa 2014 Wydanie I. W.06647.14.0.M ISBN WUŁ (wersja drukowana) 978-83-7969-232-3 ISBN WUŁ (ebook) 978-83-7969-729-8 ISBN SCHOLAR 978-83-7383-716-4 Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 Wydawnictwo Uniwersytetu www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o. o. 00-322 Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 62 tel./fax 22 828 95 63, 22 828 93 91, 22 828 59 21 e-mail: info@scholar.com.pl SPIS TREŚCI NA WSTĘPIE  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 I. DZIEDZICTWO NOWOCZESNOŚCI  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1. Triada urbanizacji  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 18 2. Era postindustrialna  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Późna nowoczesność  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 II. MIASTA W KRYZYSIE I ODNOWIE  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 33 1. Kryzys miast przemysłowych  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Model Urban Renewal  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 3. Strategie odnowy miast  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 III. PONOWOCZESNY KAPITALIZM  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 63 1. Społeczeństwo postindustrialne  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Społeczeństwo informacyjne  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 3. Kapitalizm poznawczo-kulturalny  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 IV. EKONOMIA KULTURY W ROZWOJU MIAST  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 87 1. Kultura i ekonomia  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Europa: od odnowy miast do inwestycji w kulturę  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 3. Przemysł kultury – czynniki rozwoju  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 V. KREATYWNE MIASTA, KREATYWNA KLASA  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 1. Kreatywność miast  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 2. Przemysł kreatywny  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 3. Klasa kreatywna  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 4. Sukces kreatywnych miast  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 137 VI. NOWA PERSPEKTYWA: ODRODZENIE MIAST  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Przejawy odrodzenia  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 2. Z powrotem do miast?  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 3. Odrodzenie w miastach Europy  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 153 4. Warunki odrodzenia  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VII. MIASTA EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ W PROCESIE ZMIAN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 1. Wspólnota najnowszej historii – analogie urbanizacji  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 2. Czy miasta Europy Środkowo-Wschodniej odradzają się?  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 VIII. JAKIE POWINNY BYĆ ODRODZONE MIASTA?  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 1. Filozofia nowego urbanizmu  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 2 . Smart growth – inteligentny rozwój  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 3. Prawo do miasta  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 BIBLIOGRAFIA  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 NA WSTĘPIE W XIX wieku urbanizacja i rewolucja przemysłowa nadały kształt temu, co dzisiaj rozumie się pod pojęciem miasta. Określiły ramy miejskiej cywi- lizacji i kultury, synonimów cywilizacji i kultury w ogóle, wnikając głęboko we wszystkie dziedziny życia i zmieniając je radykalnie. Logikę tej wielkiej, kulturowej zmiany szybko pojęły masy ludności. Na początku XIX wieku w miastach pojawiła się możliwość zatrudnienia innego niż na roli, zatem przenoszono się do nich w poszukiwaniu lżejszego, bardziej udanego życia. Sprzyjały temu wynalazki techniczne i innowacje organizacyjne, nowoczesna biurokracja, nowo powstające normy i instytucje społeczne. Po ponad dwu- stu latach historia wydaje się powtarzać: miasta ponownie kuszą perspekty- wą nowego rodzaju zatrudnienia, atrakcyjnego życia i stopniowo coraz wię- cej ludzi ma ochotę z tego korzystać. W połowie ubiegłego stulecia aglomeracje i centralne dzielnice niektó- rych z nich zaczęły doświadczać degradacji, nazwanej kryzysem lub upad- kiem (decline). Równocześnie przez całą drugą połowę XX wieku podej- mowano wysiłki mające powstrzymać degradację. Była to faza odnowy ekonomicznej i społecznej miast. Na początku XXI wieku coraz wyraźniejsze są symptomy kolejnego stadium, czyli odrodzenia1. Odnowione dzięki no- wym inwestycjom duże miasta ożywiają się, zabiegają o miano kreatywnych. Nie ma co do tego wątpliwości stały mieszkaniec czy turysta w większych mia- stach Ameryki i Europy. Pobudza ich witalność mozaika pasaży i rzędy pawi- lonów lub kiosków popkultury – sklepów, butików, barów, lokali rozrywko- wych, małych oddziałów bankowych, efektownie dowodzących, że dzięki nim miasta znowu są atrakcyjnymi środowiskami życia. Zdobi je odrestaurowana zabudowa historyczna, z której prace budowlane wydobyły ukryte dotąd pięk- no, obok ekskluzywnych apartamentowców lub pojedynczych budynków – lo- ftów, gdzie już mieszkają lub też będą mieszkać wkrótce uczestnicy narastającej fali powrotów z podmiejskich suburbiów do miast. Zachęciła ich perspektywa pracy w wysoko zaawansowanych laboratoriach lub firmach, rozlokowanych w efektownych biurowcach. Miasta znowu są modne, tak jak nie tak dawno ambicją średniej i wyższej klasy była przeprowadzka za miasto. Korzystając 1 Od łac. resurgam – ‘zmartwychwstanie, odżycie’, ang. resurgence, renewal, revival, recov- ery – ‘odnowa, odrodzenie’; polskie tłumaczenie w tytule jest bliskie pierwotnemu znaczeniu. 8   ǁ   Odrodzenie miast obficie z ciekawego życia i wszelkich udogodnień ponowoczesności, rezyduje w nich kolejne wcielenie nowoczesnych mieszczan – klasa kreatywna. Można wyróżnić trzy główne rodzaje miast świata (Hall, 1999). Pierw- szy charakteryzuje się żywiołowym i nadmiernym wzrostem w stosunku do możliwości zapewnienia mieszkańcom godziwych warunków życia. Za- licza się do niego megamiasta w Afryce na południe od Sahary, w Indiach, na Bliskim Wschodzie oraz w uboższych regionach Ameryki Łacińskiej. Drugi typ to miasta o równie dynamicznym tempie wzrostu, ale w krajach o nieco wyższych dochodach ludności – w Afryce Wschodniej, w Ameryce Południo- wej, na Karaibach i na Bliskim Wschodzie. Trzeci rodzaj stanowią wielkie i mniejsze, dojrzałe miasta Ameryki Pół- nocnej, Europy, Azji i Australii. Mamy w nich do czynienia, podobnie jak w spo- łeczeństwach, do których należą, z demograficznym regresem i starzeniem się ludności. Ponieważ jednak, jak utrzymują Peter Hall i Ulrich Pfeiffer (2000), są to społeczeństwa i miasta stosunkowo zamożne, mają zatem zdolność re- nowacji swojej infrastruktury i łagodzenia negatywnych skutków transfor- macji. Te trzy rodzaje miast dominują życie ludności świata w XXI wieku. W tej książce autor pomija dwa pierwsze i koncentruje się na trzecim rodzaju miast w Europie i Stanach Zjednoczonych. Przedstawia kryzys, od- nowę i odrodzenie, układające się w triadę urbanizacji pojmowanej jako ko- lejno następujące po sobie etapy transformacji całego układu sił wytwór- czych. Przewodni motyw monografii to widoczne w różnym stopniu, głównie w miastach bogatszej części Europy, ale także w polskich, ponowne odzyski- wanie demograficznej i ekonomicznej równowagi, dające podstawy do okre- ślania tego przenośnie jako „odrodzenia” miast. Cały proces pokazany jest tutaj odpowiednio szczegółowo, na tle dopełniających go tendencji i aspek- tów, bez uwzględnienia których nie byłby w pełni zrozumiały. Są nimi fun- damentalna zmiana podstaw kapitalizmu w postaci zastąpienia przemysłu przez usługi i kolejne etapy transformacji ustroju: nowa ekonomia i eko- nomia kultury, koncepcja kreatywnych miast i klasy kreatywnej, związane z przemianą w kapitalizm poznawczo-kulturalny. Uzupełnia to rozdział po- święcony komplementarnym, nowatorskim tendencjom kształtowania prze- strzeni, czyli nowemu urbanizmowi i inteligentnemu rozwojowi oraz nowej daty zjawisku: obywatelskiemu ruchowi pod nazwą „prawo do miasta”. Trud- no dzisiaj przewidywać, na ile tendencja odrodzenia jest trwała i czy może być przesłanką optymizmu na temat przyszłości miast. Z pewnością zasłu- guje na nieco bliższe się jej przyjrzenie. Stanowiska i poglądy cytowanych w tekście autorów reprezentują różne, chociaż w istocie przenikające się po- dejścia we wspólnej, unifikującej ramie „nauk o mieście”. Nie jest już obec- nie wymagane przestrzeganie granic poszczególnych dyscyplin, mimo to cały wywód stara się zachować integralność punktu widzenia macierzystej nauki autora – socjologii miasta. I. DZIEDZICTWO NOWOCZESNOŚCI Najwięcej ludzi na ziemi zamieszkuje obecnie obszary zurbanizowane i wszystko wskazuje na to, że przyszłość także zdominują miasta. Żyje w nich ponad 3,3 mld osób, z czego ponad 500 mln w metropoliach liczących więcej niż 10 mln mieszkańców lub w bardzo dużych miastach skupiających ponad 5 mln ludzi. Według prognoz ONZ, światowa stopa urbanizacji wzrośnie zna- cząco w ciągu najbliższych kilku dziesięcioleci, osiągając 59,7 w 2030 roku i 69,6 w 2050 roku. Istniejące i nowo powstające ośrodki miejskie wchło- ną większą część przyszłego przyrostu demograficznego (World Urbanisation Prospects, 2008). Wcześniejsze epoki pozostawiły imponujące dziedzictwo, które zwie- lokrotniła nowoczesność. Jak określa to formuła Anthony Giddensa (2007, s. 21–23), nowoczesność była erą świata poddającego się rezultatom ludz- kich działań, panowania cywilizacji przemysłowej i gospodarki rynkowej, funkcjonowania skomplikowanych instytucji gospodarczych i rządów in- stytucji politycznych, w tym państw narodowych oraz masowej demokracji. Przy końcu ubiegłego stulecia nowoczesność na drodze naturalnej ewolucji zastąpiona została przez ponowoczesność. Miasta, najbardziej wyrafinowa- ne z ludzkich dzieł, po niedawnym kryzysie przeżywały, a wiele z nich nadal przeżywa, perturbacje odnowy. Współczesny kapitalizm poznawczo-kultu- ralny upatruje w nich główne źródło swojego dynamizmu. Na progu XXI wie- ku rozpoczęła się w nich kolejna odsłona zmiany, jeszcze nie w pełni dają- ca się określić, nazwana metaforycznie „odrodzeniem miast”. W 1976 roku Harvey Molotch opublikował w American Journal of So- ciology, periodyku założonym przez czołowych teoretyków human ecology i wydawanym na uniwersytecie chicagowskim, artykuł o wymownym tytu- le (w polskim przekładzie): „Miasto jako maszyna wzrostu. W stronę eko- nomii politycznej miejsca”. Publikacja ta symbolicznie zrywała z tradycją szkoły chicagowskiej w socjologii miasta. Nieco wcześniej w Europie Manuel Castells i Jean Lojkine we Francji, obaj słuchacze wybitnego filozofa neo- marksisty Henri Lefebvre’a, oraz Peter Saunders, John Rex, Peter Moore i Ray 1. Triada urbanizacji 10   ǁ   Odrodzenie miast Pahl w Anglii proponowali paradygmat i program badawczy nazwany ma- krosocjologią miasta lub podejściem ekonomii politycznej. Ta radykalnie od- mienna perspektywa nie tylko kontestowała tradycję, ale odsłaniała także najbardziej niepokojące problemy dużych miast: wyludnianie się, degradację śródmieść, trwałość ubóstwa czy pogłębianie się nierówności rasowych. Od tego czasu socjologiczne badania miejskie czerpią już inspiracje z wie- lu innych źródeł, a podejście ekonomii politycznej zajęło miejsce pośród co- raz rzadziej wykorzystywanej klasyki. Pozostawiło jednak trwały ślad, swego rodzaju kanon miejskich analiz, który trudno pomijać. Pierwsza część tego kanonu stanowi, że w miastach zaznaczają się szczególnie wyraziście wszel- kie, negatywne i pozytywne prawidłowości kapitalistycznej gospodarki. We- dług drugiej, kluczem do zrozumienia miejskich problemów są przekształce- nia kapitalizmu pod koniec XX i na początku XXI wieku. Każda z nauk zajmujących się miejską problematyką przedstawia wła- sne interpretacje, chociaż te formalnie odmienne punkty widzenia w gruncie rzeczy pokrywają się lub uzupełniają. Oczywiste jest, że miejskie metamor- fozy trzeba tłumaczyć, sięgając do różnych dziedzin nauki – ekonomii, geo- grafii, antropologii i innych nauk społecznych i humanistycznych. Socjolog może uznać miasta za lustrzane odbicia społeczeństw w pomniejszonej skali; tym bardziej dla zrozumienia ich problemów trzeba zatrudnić należące tak- że do innych nauk teorie objaśniające zmianę i rozwój społeczny. Inaczej nie będą się tłumaczyły dwa wielkie, równoległe w czasie i ściśle powiązane pro- cesy industrializacji i urbanizacji oraz ich konsekwencje, takie jak dziewięt- nastowieczna rozbudowa miast, „eksplozja” metropolii w pierwszej połowie XX wieku, potem załamanie się kondycji miast przemysłowych w drugiej po- łowie tego stulecia i ich odnowa, następnie rozlewanie się miejskiej infra- struktury poza granice miast, wreszcie współczesne przejawy odnowy i od- rodzenia. Procesy te układają się w ogniwa wielostronnego pasma rozwoju, jakie wykształciło i wciąż zmienia jedną z najważniejszych form organizacji życia na całym globie. Stwierdzenia te powodują konieczność przyjęcia kolejnych założeń. Na- tura kapitalizmu jest zarówno diachroniczna, jak synergiczna. System ten kształtowała sekwencja procesów, z których późniejsze stanowiły formy roz- wojowe wcześniejszych oraz współdziałanie różnych czynników składają- cych się na końcowy efekt większy niż suma poszczególnych komponentów. Brało w tym udział kilka równoległych w czasie bodźców uruchamiających kolejne etapy; przede wszystkim urbanizacja i industrializacja. Procesy te po- budzały wzrost i koniunkturę miast równocześnie z postępami kapitalizmu. Na początku ery nowoczesności innowacje w dziedzinie transportu i komuni- kacji uwolniły produkcję przemysłową od strategicznego związku z gęsto za- ludnionymi aglomeracjami. Następnie, obrazowo to ujmując, miasta przebyły I. Dziedzictwo nowoczesności   ǁ   11 drogę od centrów produkcji do centrów zaawansowanych usług. Teraźniejsza globalna mobilność i specyficzne wymagania kapitału wymuszają konkuren- cję między miastami o pozyskanie jak największej liczby inwestycji i mno- żenie miejsc pracy. Wyłaniające się obecnie kolejne ogniwo łańcucha zmian przymusza uczestników tej rywalizacji do akceptowania „twardych” wymo- gów restrukturyzacji ekonomicznej i jednoczesnego przyjmowania „mięk- kich” strategii inwestowania w obiekty i wydarzenia kultury – w przeciwnym razie uczestnicy ci i miasta mogą być skazane na gospodarczą regresję lub marginalizację. Udział w tym swoistym konkursie atrakcyjności powinien in- tensyfikować plany inwestycyjne i skłaniać do sięgania po niestandardowe strategie lub nietypowe projekty. Na rozwój stymulowany w ten sposób wpływa wiele czynników. Na po- czątku lat osiemdziesiątych XX wieku Paul Peterson (1981) pokazywał, do ja- kiego stopnia miasta są ograniczone w możliwościach uprawiania swobod- nej polityki i jak bardzo zmusza to do podejmowania ryzykownych strategii, nastawionych na akumulację przychodów albo decydowanie się na drastycz- ne oszczędności kosztem redystrybucji i potrzeb polityki welfare. Inne z sy- gnalizowanych wówczas ograniczeń miały większe znaczenie. Te miasta, twierdzili Donald Hicks i Norman Glikman (1983), które nie zdołają na czas i w odpowiedni sposób dostosować bazy ekonomicznej do wymogów zmie- niającego się kapitalizmu, a zwłaszcza przeorientować się ostatecznie z prze- mysłu na usługi, nie powinny w ogóle być beneficjentami pomocy publicznej lub adresatami programów odnowy. Gospodarki w bogatszej części świata przeżywają kolejny kryzys, nie po raz pierwszy i zapewne nie ostatni. Jego echa odbijają się także głośno w krajach dawnego obozu socjalistycznego. Równocześnie jednak wyłania- ją się oznaki nowej, jeszcze bardziej wyrafinowanej fazy przemian. W społe- czeństwach i miastach, gdzie już wcześniej dokonała się w szerszym wymiarze konwersja do formy „gospodarki opartej na wiedzy” lub „poznawczo-kultu- ralnej,” zwiększył się udział szeroko pojmowanej kultury i nauki (wynalaz- czości, badań i wdrożeń oraz produkcji artystycznej i obrotu dziełami sztuki) w wytwarzaniu dochodu narodowego. Rośnie stale liczba miejsc pracy i do- chodowość całego sektora naukowo-kulturalnego, znaczącego coraz więcej w ogólnym rachunku. Społeczeństwa i miasta mniej rozwinięte ekonomicz- nie, jakich na świecie jest najwięcej i do jakich wciąż jeszcze zalicza się Euro- pa Środkowo-Wschodnia, mają przed oczyma cele, do których warto dążyć, i skale zaległości, jakie trzeba nadrabiać. Dzięki temu, paradoksalnie, moż- na w nich znacznie swobodniej i z większym zaufaniem w pozytywne skutki projektować rozwój. Wymieniane tu zjawiska i procesy zachodzą w określonej konfiguracji czasowej i układają w sekwencję nawiązującą do ewolucjonizmu. Chociaż 12   ǁ   Odrodzenie miast dawno już został wyparty z głównego nurtu socjologii, liberalne i metoni- miczne zastosowanie tego schematu (na jego logikę w kontekście rozwoju społecznego zwraca uwagę Jerzy Szacki, 2005, s. 280) jest uzasadnione. Ewo- lucjonizm był jedną z pierwszych analitycznych kategorii kształtujących wy- obraźnię naukową i stymulujących szereg wyrosłych z niego później syste- mów teoretycznych. Mając świadomość jej reliktowości, mimo to wydaje się ona czymś naturalnie najprostszym jako odwzorowanie kolejności form, funkcji i ich transformacji. Co więcej, za przypomnieniem tego schematu przemawia genetyczna korelacja opartych na ewolucjonizmie koncepcji roz- woju społecznego z wyłanianiem się kolejnych etapów kapitalistycznego sys- temu społeczno-ekonomicznego. Wybitni teoretycy ekonomii, wśród nich Joseph A. Schumpeter, widzieli kapitalizm jako dynamiczny system, który w niekończącym się procesie in- nowacyjnym rozwija metody produkcji i strukturę konsumpcji. System ten odznacza się koincydencją ciągłości i zmienności oraz konsekutywnością, co oznacza, że każdy stan społeczeństwa podlegający zmianie to etap proce- su w pełni zdeterminowanego genetycznie przez wcześniejsze fazy. Takie też były koleje zmian kapitalizmu – od etapu wolnokonkurencyjnego, poprzez monopolistyczny, do jego aktualnej fazy kapitalizmu poznawczo-kulturalne- go. Taka jest periodyzacja dojrzewania tego ustroju według Ernesta Mandela (1978, s. 118): najpierw faza rozwoju kapitalizmu rynkowego, dalej faza im- perialna (inaczej – monopoli) i wreszcie faza postprzemysłowa, zwana także fazą późnego bądź wielonarodowego kapitalizmu. W ślad za Mandelem tróje- tapową sekwencję przemian kreśli Fredric Jameson (2003, s. 78), według któ- rego na początku był etap rynkowy, następnie etap imperializmu i wreszcie etap postindustrialny, nazwany przez niego kapitalizmem wielonarodowym. Głośna w swoim czasie koncepcja Alvina Tofflera (2006) przedstawia rozwój gospodarczy świata w postaci trzech kolejnych fal; pierwszą był rozwój rol- nictwa, drugą – przemysłu, trzecią falą jest rozwój wiedzy i komunikacji; od- powiadają tym falom typy społeczeństw: rolnicze, industrialne, informacyjne. Na przestrzeni dziejów cywilizacji powstawały miasta lub jeszcze czę- ściej istniejące osady miejskie powiększały swoją powierzchnię, liczbę lud- ności i ekonomiczne znaczenie. Od końca XVIII wieku intensywnie rozra- stały się ośrodki miejskie położone nad morzami, rzekami lub zakładane od nowa w rejonach wydobycia surowców, przede wszystkim rudy żelaza i węgla kamiennego. Sto lat później, w roku 1900 w Europie było 360 miast liczących powyżej 100 tys. mieszkańców. Obecnie jest ich ponad 2000 i za- mieszkuje je więcej niż połowa ogółu ludności miast świata. Na początku XX wieku 10 europejskich miast liczyło ponad 1 mln ludności, obecnie jest ich 22. Europa należy do obszarów najsilniej zurbanizowanych. Udział ludno- ści miast w ogólnej liczbie mieszkańców stale wzrasta – od 10 w 1910 roku I. Dziedzictwo nowoczesności   ǁ   13 do niemal 50 współcześnie. Wśród krajów europejskich najwyższy wskaź- nik urbanizacji mają Belgia (96,6 ) i Wielka Brytania (91 ). W okresie po II wojnie światowej w Polsce nastąpił dwukrotny wzrost liczby ludności miejskiej – z 31,8 w roku 1946 do 61,9 w roku 1999. Jest to wielkość zbliżona do krajów postkomunistycznych, ale także do wysoko rozwiniętych krajów, na przykład Austrii czy Szwajcarii. Polska ze wskaźnikiem 64,5 pla- suje się w Europie na wyżej niż średnim poziomie, a także znacznie powyżej średniej światowej. W drugiej połowie XX wieku przemysł, będący dotąd sercem i głównym mechanizmem kapitalizmu, zaczął ustępować pierwszeństwa innej dziedzi- nie. Około 1960 roku w kilku najwyżej rozwiniętych krajach zatrudnienie w usługach zaczęło przewyższać liczebność załóg zatrudnionych w prze- myśle. Zwrot w stronę usług otwierał pole do przyrostu liczby miejsc pra- cy w nowo tworzonych lub pomocniczych przedtem dziedzinach, jak techno- logie informatyczne, komunikacja, usługi finansowe, usługi prawne, obsługa turystyki i inne nieprzemysłowe zajęcia. Wkrótce płace w sektorze usług uza- leżnionych od posiadania najwyższych kwalifikacji, jak prawników czy leka- rzy, a za nimi stopniowo także o niższym poziomie wymagań, zaczęły wyraź- nie wyprzedzać wynagrodzenia w przemyśle. Przyspieszało to coraz głębsze sięganie zmian do podstaw gospodarki, co z efektem kuli śniegowej urucha- miało docelowy stan: w społeczeństwach najwyżej rozwiniętych przemysł ostatecznie ustąpił miejsca usługom pod względem znaczenia w wytwarza- niu dochodu narodowego. Wykształcił się nowy podział pracy w skali glo- balnej i nastąpił awans przemysłowy i cywilizacyjny Pierwszego, a za nim stopniowo także Drugiego i Trzeciego Świata. Z czasem pojawiła się potrzeba godzenia globalnych trendów z ich lokalnymi wariantami, czyli glokalizacja. Każdy z tych procesów miał swoje generalne oraz specyficzne lub nawet en- demiczne przyczyny i cechy. Większość rozgrywała się natomiast ponad gło- wami członków społeczeństw, którym przypadało co najwyżej lepiej lub go- rzej je rozumieć i przystosować się. Postindustrialna ewolucja systemu kapitalistycznego kieruje dzisiaj spo- łeczeństwa w stronę bardziej jeszcze zaawansowanego i wysublimowanego etapu nazwanego „nową ekonomią” („nową gospodarką”). Ta umowna nazwa wysuwa na pierwszy plan autonomiczność produkcji opartej na najnowszej wiedzy, dostępnej przede wszystkim naukowym i kulturalnym elitom wiodą- cych państw świata. Wśród motywów podążania w stronę nowej ekonomii znalazły się na czołowych miejscach kreatywność i kultura jako jedne z naj- bardziej pożądanych cech społeczeństw, miast i jednostek. Tym razem jednak – w przeciwieństwie do poprzednich faz, kiedy to rola liderów zastrzeżona była dla wybranych miast-węzłów sieci lub miast globalnych – ta faza i jej główne mechanizmy przyczynowe mogą rzeczywiście obejmować większość 14   ǁ   Odrodzenie miast miast, z których każde prawie dysponuje większym lub mniejszym potencja- łem rozwojowym. Należy tylko ten potencjał zidentyfikować i umiejętnie wy- korzystać. Dotyczy to ludzi nazwanych nową klasą metropolitalną lub – przez Richarda Floridę – klasą kreatywną, członków neoplemion (jak określił ich Michel Maffessoli), świadomych swoich praw do miasta (sięgając do tytułu nowej książki Davida Harveya) i zawiązujących globalne koalicje poprzez In- ternet. Opisywane tu zmiany dopiero się mocniej zakorzeniają, w dodatku nierówno: jedne społeczeństwa mogą być bardziej zainteresowane ekspono- waniem kreatywności i kultury, inne mniej. Te drugie, mniej zaawansowane, i tak będą musiały niebawem przejść drogę przebytą przez te pierwsze. W ostatnich kilkudziesięciu latach w ramach socjologii miasta wykształ- ciły się cztery główne orientacje teoretyczne: ekologiczna, historyczna, struk- turalno-socjologiczna i kulturalistyczna (Majer, 2010, s. 83). Każda z nich od- cisnęła piętno na współczesnych studiach miejskich. Dla potrzeb analizy rozwoju miast i refleksji nad prawami rządzącymi stosunkami społecznymi i ekonomicznymi najbardziej użyteczna wydaje się perspektywa strukturalna (zamiennie nazywana perspektywą ekonomii po- litycznej). Tekst ten nie nawiązuje do niej ani do żadnej z pozostałych orienta- cji teoretycznych. Przewodnim motywem jest natomiast prosty układ będący konsekwencją przyjęcia – jedynie jako analogii – ewolucjonistycznego sche- matu. August Comte pierwszy sformułował „prawo trzech stadiów” (od sta- dium prostego, poprzez bardziej zaawansowane, do najbardziej złożonego). Przez wiele lat, niemal do czasów współczesnych, teoretycy urbanizacji i ba- dacze rozwoju miast, zwykle nie ujawniając proweniencji, korzystali z ewo- lucjonistycznych w konstrukcji schematów. Nie inaczej było w wypadku Ge- deona Sjöberga kreślącego trójczłonową kolejność zmian charakteru i form miejskich w erze nowoczesności: od miasta przedprzemysłowego, przez fazę przejściową w postaci miasta uprzemysławiającego się, do miasta przemysło- wego, co odpowiadało kolejności zmian ustrojowych społeczeństw: od feu- dalnych do preindustrialnych, przez literackie preindustrialne, do miejskich społeczeństw przemysłowych. W każdym z tych stadiów, zdaniem Sjöberga (1960, s. 7–14), struktura społeczna i odpowiadające jej formy przestrzenne miały inne cechy, chociaż główny wzór pozostawał niezmienny: zgodnie z za- sadą hierarchiczności odwzorowanej w przestrzeni elity mieściły się w cen- trum, a kategorie zajmujące niższe pozycje w społeczeństwie sukcesywnie dalej od centralnej dzielnicy. Schemat ten nawiązywał wprost do triady, naj- powszechniejszego modelu zmiany na gruncie nauk społecznych i humani- stycznych od czasów Hegla, wzoru rozwijanego przez marksistów i modyfi- kowanego przez współczesną filozofię. Nowoczesność ze swojej istoty jest kategorią opisową i wartościującą. Odnosi się do instytucji i wzorów zachowań, których źródła sięgają końca I. Dziedzictwo nowoczesności   ǁ   15 feudalizmu, chociaż ich realny wpływ na losy świata zaznaczył się z całą inten- sywnością dopiero w wieku XX. W ujęciu Anthony Giddensa (2007, s. 27–30), jedną z instytucjonalnych osi nowoczesności jest industrializm jako modus operandi, natomiast druga oś to kapitalizm, czyli system wytwarzania dóbr z elementami składowymi, takimi jak konkurencja i urynkowienie siły robo- czej. Nowoczesność (odkładając na bok kwestie znaczenia i zastosowań tego labilnego pojęcia) może być też pojmowana na sposób historyczny. Będzie to wówczas sekwencja zmian zapoczątkowanych przez wielkie rewolucje – amerykańską, francuską i przemysłową, które nadały kapitalizmowi poli- tyczne, prawne i ekonomiczne ramy, wprowadzając ustrój demokracji kon- stytucyjnej, rządy prawa i zasadę suwerenności państw narodowych. Hi- storycznym dziedzictwem nowoczesności w wymiarze ekonomicznym była masowa produkcja przemysłowa oraz dynamiczny system produkcji i wła- sności prywatnej, otwarty na świeże pomysły czy innowacyjne formy przed- siębiorczości, sprzyjające progresywnie myślącym właścicielom umiejącym pomnożyć kapitał. Był to także system równie skutecznie generujący niesta- bilność i kryzysy finansowe. Ta dialektyczna, chwiejna natura kapitalizmu w okresie XIX i XX wieku wciąż o sobie przypominała. W wymiarze praktyk kulturowych i strategii codziennego życia nowoczesność znaczyła nowy styl życia – urbanizm. Imponujący rozwój miast był materializacją nowoczesności. Ten feno- men był i jest nadal jednym z najbardziej frapujących w dziejach cywilizacji. Te szczególne formy organizacji przestrzeni i struktur społecznych istniały od najdawniejszych czasów. Jeśli jednak we wcześniejszych epokach histo- rycznych i w różnych miejscach globu rozwijały się w sposób indywidualny albo autarkiczny, to w erze nowoczesności, czyli w XIX i części XX wieku, pro- cesy rozwoju miast prawie wszędzie w Europie i na obu kontynentach ame- rykańskich po raz pierwszy w dziejach był paralelne, mimo że wszędzie od- działywały na nie także lokalne uwarunkowania historyczne, polityczne czy warunki środowiskowe. Między nowoczesnością, uprzemysłowieniem i urbanizacją można po- stawić znak równości. Ten układ przez ostatnie dwieście lat generował endo- geniczny ruch i zmiany całego systemu. Można wskazać, zdaniem Giddensa (2004, s. 65–68), trzy podstawowe i stałe źródła zmiany społecznej: środowi- sko fizyczne, organizacje polityczne i czynniki kulturowe. Do tego trójskład- nikowego układu należy włączyć kapitalizm i jego transformacje. Trzeba też uwzględnić synergię wszystkich czynników, bowiem kolejne fazy rozwojowe kapitalizmu wytwarzają środowisko fizyczne miasta i warunkują życie ludzi, regulowane przez normy kultury. Zgodnie z encyklopedyczną definicją urbanizacja oznacza proces kon- centracji ludności na obszarach miejskich i wzrost liczby ludności miejskiej 16   ǁ   Odrodzenie miast oraz jej udziału w liczbie ludności danego obszaru dzięki czynnikom społecz- no-kulturowym, demograficznym i ekonomicznym. W celu uchwycenia logiki społecznych i przestrzennych zmian należy rozszerzyć tę definicję o czynnik ciągłości, a zwłaszcza ścisłe powiązanie z ustrojem ekonomicznym. Urbani- zacja postrzegana z takiego rozszerzonego punktu widzenia jest trwającym stale procesem wytwarzania miejskiej przestrzeni, sukcesywnie podporząd- kowującym się kolejnym fazom przemian kapitalizmu. Podstawowe własności tych faz i zmiany sposobu produkcji, takie jak industrializacja i dezindustria- lizacja, stymulowane przez stały rozwój techniki i metod organizacji, odpo- wiadały kolejnym etapom rozwoju dużych miast, a więc koncentracji i dekon- centracji struktur przestrzennych (suburbanizacji) oraz restrukturyzacji równoznacznej z odnową miast. Przeobrażenia miast w drugiej połowie XX wieku układają się w trój- członowy schemat – triadę rozwojową urbanizacji. Pierwszy człon tej triady odpowiada kryzysowi miast. W połowie ubiegłego wieku aglomeracje miej- skie, w szczególności koncentrujące przemysł i uznawane niegdyś za szczy- towe osiągnięcia postępu i kultury materialnej, pod wpływem obiektyw- nych i strukturalnych praw dotknęło załamanie koniunktury gospodarczej i redukcja miejsc pracy – podstawy egzystencji części mieszkańców. Infra- strukturę i atrybuty nowoczesnego życia: wygodę, łatwość przemieszczania się, obfitość usług, bliskość miejsc pracy, zaczęto przenosić poza duże miasta jako narastającą falę suburbanizacji. Najbardziej pożądanym środowiskiem zamieszkania stały się dalekie przedmieścia lub osiedla obrzeżne – w prze- ciwieństwie do miast, a szczególnie ich centralnych dzielnic, nabierających cech synonimów komunalnego zaniedbania i patologii. Drugi człon triady, będący generalnie antynomią i przeciwdziałaniem na skalę ogólnospołeczną skutkom kryzysu, to odnowa miast. Przez całą drugą połowę XX wieku trwały wysiłki mające odwrócić degradację i po- budzić do ponownego życia miejskie struktury ekonomiczne i społeczne. Sprawdzianem ich poprawności był amerykański model Urban Renewal . Gdy w końcu lat sześćdziesiątych problemy dużych miast sięgały tu apo- geum w postaci rozruchów ulicznych, zaczęto szybko poszukiwać odpowie- dzi na wiele pytań, zwłaszcza o możliwości skutecznego sterowania rozwo- jem miast bez ponoszenia przy tym zbyt dotkliwych kosztów społecznych. W rezultacie odnowa miast i inne procesy kierowania ich rozwojem stanęły przed koniecznością znacznego poszerzenia społecznego kontekstu poprzez uwzględnienie wpływu obywatelskiego i włączenie partycypacji organizacji, zrzeszeń i grup reprezentujących interesy mniejszości etnicznych. Dzisiaj jest to składnik rutynowej praktyki. Trzeci człon triady urbanizacji to odrodzenie miast, czyli bieżące sta- dium, kiedy to odnowione i ożywione dzięki wielu nowym inwestycjom I. Dziedzictwo nowoczesności   ǁ   17 miasta odzyskują witalność ekonomiczną, zabiegają o miano „kreatyw- nych” i wypełniają materialną tkanką nauki i kultury, stając się przestrzenia- mi mieszczącymi i stymulującymi twórczą aktywność. Koegzystencja wielu nowo tworzonych lub odnawianych składników i infrastruktury miejskiego komfortu ma świadczyć, że są atrakcyjnym środowiskiem życia. W jednych funkcjonuje już i daje pomyślne rezultaty, w innych dopiero uruchamia samo- napędzający się mechanizm: nowoczesne gospodarki rozwijają się szybciej i bardziej efektywnie dzięki koncentracji instytucji wytwarzających wiedzę (naukę) oraz sztukę i jako rezultat kreatywności ludzi o wysokich kwalifika- cjach i umiejętnościach, charakteryzujących się inwencją w myśleniu i dzia- łaniu. To tworzy kapitał kreatywny i wprawia w ruch twórcze przemysły, te z kolei są kluczowymi elementami potencjału rozwojowego i stymulatorami zmian wpływających na atrakcyjność miast jako miejsc zamieszkania, pracy i inwestowania. Rozgraniczenie drugiego i trzeciego członu szkicowanej tu triady urbani- zacji nie jest tak wyraziste jak granica oddzielająca kryzys od odnowy miast. Możliwe jest jednak poprowadzenie między tymi fazami linii demarkacyjnej, rozdzielającej aspekty ilościowe i jakościowe. Odnowę miast symbolizowały (lub ją dominowały, jak ma to obecnie miejsce w wielu polskich miastach) duże inwestycje strukturalne i przekształcenia urbanistycznej tkanki miast obok inicjatyw społecznych, podczas gdy odrodzenie wyraża się zwykle w mniejszej skali jako szereg drobniejszych projektów mających, obok ma- terialnych cech, także funkcje zbliżone do kultury – symboliczne lub komuni- kujące. Trudność rozróżnienia wynika również z tego, że mamy do czynienia z samoorganizującym się, emergentnym układem: struktury przestrzenne tworzą się w nim częściowo spontanicznie, w części natomiast pod wpływem oddziaływań i interakcji zachodzących pomiędzy już istniejącymi elementa- mi całego układu. W erze nowoczesności urbanizacja w wymiarze osadniczym przybierała kilka głównych form. Pierwszą był rozwój istniejących wcześniej miast (na przykład Lyonu, ważnego już od czasów średniowiecza ośrodka miejskiego we Francji, rozrastającego się w XIX wieku wskutek uprzemysłowienia). Dru- gą stał się szybki rozwój przestrzenny i demograficzny niedużych lub średniej wielkości miast, jak angielskiego Manchesteru (mającego wprawdzie rodo- wód sięgający jeszcze czasów rzymskich, ale do połowy XIX wieku będącego faktycznie wsią), w krótkim czasie wyrosłego na jeden z największych brytyj- skich ośrodków przemysłowych. Trzecią formą był rozwój miast zakładanych de facto „na surowym korzeniu”, jak Łódź rozrastająca się szybko w drugiej połowie XIX wieku obok historycznej, niewielkiej osady. Przez cały wiek XIX i połowę XX urbanizacja wykazywała niemal wykładniczy wzrost. W wymia- rze demograficznym była to spektakularna koncentracja ludzi, miejsc pracy 2. Era postindustrialna 18   ǁ   Odrodzenie miast i towarzyszących im usług na względnie ograniczonej przestrzeni. Jeszcze w latach siedemdziesiątych XX wieku wielu badaczom historii miast wyda- wało się, że będzie to także w przyszłości trwały kierunek liniowego i syner- gicznego działania efektu skali, czyli że miasta będą coraz szybciej powięk- szać swój obszar i zaludnienie (Davis, 1972, s. 52). Zgodnie z klasycznym rozumieniem synergii, współwystępowanie w jed- nym czasie różnych czynników powinno dawać rezultat większy niż suma poszczególnych oddziaływań. Postęp naukowo-techniczny miał zapobiegać ewentualnym niepożądanym skutkom tego modelu rozwoju, a osiągnięcia polityki welfare – nierównościom w skali narodów i kontynentów. Przeko- nanie to miało realne podstawy: odsetek ludności zamieszkującej zurbanizo- wane regiony Wielkiej Brytanii przekroczył wówczas 80 , a pozostałe kraje rozwiniętego kapitalizmu zbliżały się do tego poziomu. Przez dziesięciolecia przemysł umożliwiał społeczeństwom rozwój, ko- rzystanie ze względnego dobrobytu, mnożenie warsztatów i doskonalenie or- ganizacji pracy oraz zwiększanie wydajności. Odpowiadało to oczekiwaniom miejskich mas i strumieni ludzi wciąż płynących ze wsi do miast. Coraz wy- dajniejsze środki transportu zwiększały ich mobilność. Bogactwo narodów mierzono liczbą hal fabrycznych i maszyn, tonami odlanej stali lub tysiącami zmontowanych samochodów. Był to ustrój silne zakorzeniony w rzeczywi- stym wysiłku produkcyjnym. Można było podziwiać pulsujące od pracy ludzi i maszyn linie montażowe sprzęgnięte w jednym miejscu i śledzić produkcję od początku do końca, a następnie oglądać składy wyrobów gotowych. Kapi- tał miał określoną narodowość i lokalizację, a jego przepływy utrudniały czy- telne granice narodowe. Po drugiej stronie ideologicznej bariery socjalizm także ostentacyjnie dbał o widoczność swoich możliwości. Rozrastały się osiedla mieszkalne z „wielkiej płyty” i wznosiły konstrukcje nowych fabryk. Wszędzie natomiast wyższe uczelnie, laboratoria i instytuty naukowo-ba- dawcze czy przedsiębiorstwa służące wdrożeniom techniki czyniły z miast siedliska innowacji i postępu. Przez pierwszą i część drugiej połowy XX wieku przeważający model rozwoju w Ameryce Północnej i w Europie, odziedziczony jeszcze po po- przednim stuleciu, opierał się na masowej produkcji, skupionej geograficz- nie w miastach specjalizujących się w określonych gałęziach przemysłu: sa- mochodowego, maszynowego, urządzeń gospodarstwa domowego, sprzętu elektrycznego itd. Równało się to podziałowi przestrzeni miejskiej na dziel- nice produkcyjne i nieprodukcyjne, a w granicach tych drugich – na kwartały I. Dziedzictwo nowoczesności   ǁ   19 zamieszkiwane przez pracowników fizycznych, umysłowych i osiedla wła- ścicieli środków produkcji. Na fragmentację przestrzeni pracy i konsumpcji jako pochodną stratyfikacji społecznej nakładało się rozwarstwienie raso- we dzielnic pracowników fizycznych. Skupiskiem takich przemysłowo-miej- skich form zagospodarowania przestrzeni z widocznymi znakami stratyfi- kacji w Stanach Zjednoczonych był pas miast Północy, nazywany Frostbelt (od mrozu w zimie). W Europie Zachodniej podobne zgrupowania, nieznacz- nie tylko zróżnicowane pod względem rasowym czy narodowo-etnicznym, natomiast bardziej kontrastowe pod względem ekonomiczno-społecznym, skupiały się w paśmie rozciągniętym od środkowej Anglii poprzez północny wschód Francji, Belgię, południową Holandię, Zagłębie Ruhry w Niemczech, do północno-zachodnich Włoch z odnogami do południowej Szwecji. Na te- renie Polski przemysł koncentrował się w kilku aglomeracjach: wydobywczy i ciężki na Górnym Śląsku, lekki w Łodzi, stoczniowy na Wybrzeżu. W erze industrialnej budowano wielkie fabryki i układano ambitne plany maksymalizacji produkcji za przykładem tytanów wielkiego przemysłu Hen- ry’ego Forda czy Frederica Taylora. Gospodarka kapitalistyczna od początku była oskarżana o urzeczowienie robotnika i sprowadzanie go do roli maszy- ny. Miała jednak także swoje niezaprzeczalne pozytywy. Zdaniem Richarda Sennetta, jednym z ważniejszych było względnie mocne zakorzenienie jedno- stek w ich społeczno-zawodowych rolach – konsekwencja pewności zatrud- nienia. Robotnik zaczynający pracę w fabryce w latach czterdziestych XX wie- ku mógł być niemal pewny, że w tej samej fabryce ją zakończy (Sennett, 2010, s. 5–10). Obecnie ta pewność zniknęła. Bieżący rozdział cywilizacji to ponowoczesność, postmodernizm czy późna nowoczesność, jak chce go nazywać Giddens (2001, s. 15–49). Kwe- stia terminologii nie wywołuje już sporów, jakkolwiek cezura między nowo- czesnością i ponowoczesnością w naukach humanistycznych i społecznych wciąż jest niedookreślona. W dziedzinie analizy powiązań gospodarki z roz- wojem struktur przestrzennych kwestia przejścia między wcześniejszą i ak- tualną fazą nowoczesności rysuje się nieco prościej. Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku w kra- jach najwyżej rozwiniętych główny wektor rozwoju odwrócił swój kieru- nek. Według czołowego analityka kapitalizmu, Daniela Bella (1975), był to efekt przeistoczenia się systemu z fazy przemysłowej w postprzemysłową. Rozpoczęło się trwające do dzisiaj z różnym natężeniem przestawianie się gospodarki z przemysłu jako głównego źródła dochodu narodowego na sze- roko rozumiane usługi – handlowe, administracyjne, doradcze lub kultural- ne. Produkcja zaczęła podlegać relokacji, to jest przemieszczać się geogra- ficznie, po raz pierwszy nie tylko na skalę makrospołeczną i ponadlokalną, ale także globalną. Umożliwił i przyspieszył to postęp naukowo-techniczny
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odrodzenie miast
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: