Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00398 011391 10766703 na godz. na dobę w sumie
Odwrót Wielkiej Armii Napoleona z Rosji w roku 1812 - ebook/pdf
Odwrót Wielkiej Armii Napoleona z Rosji w roku 1812 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 184
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788380883970 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jest to pierwsza w polskiej historiografii książka, która wyjaśnia przyczyny tragicznego w skutkach odwrotu Napoleona z Rosji w roku 1812. Nie powiela stereotypów, wskazuje winnych fizycznego zniszczenia wojsk napoleońskich, ale też przedarcia się przez zastępy rosyjskich korpusów. Ukazuje rolę dwóch głównodowodzących -Napoleona i Kutuzowa. Napoleona - twórcę klęski Wielkiej Armii, i Kutuzowa - który uczynił wszystko, by zastępom napoleońskim udało się opuścić Rosję, budując im słynne „złote mosty”. Właśnie to ujęcie czyni książkę tak atrakcyjną zarówno dla badaczy, jak i zainteresowanych wojnami napoleońskimi.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rafał Kowalczyk – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozo(cid:29)czno-Historyczny Katedra Historii Polski XIX Wieku, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Jerzy Szczepański REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKCJA Ilona Turowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce: Odwrót (z obrazu Januarego Suchodolskiego) – repr. E. Łuniński, Napoleon. Jego życie i czyny w obrazach (Legiony i Księstwo Warszawskie), Warszawa 1911; Marszałek Ney w otoczeniu ariergardy osłania odwrót – repr. Napoleon I und das Zeitalter der Befreiungskriege in Bildern von Fridrich M. Kircheisen, Münhen–Leipzig 1914 © Copyright by Rafał Kowalczyk, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07725.16.0.M Ark. wyd. 8,2; ark. druk. 11,5 ISBN 978-83-8088-396-3 e-ISBN 978-83-8088-397-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Cudownemu, ukochanemu Tacie – Wiktorowi, Józefowi z wyrazami głębokiej miłości dedykuję SPIS TREŚCI WSTĘP ............................................................................................................................... ROZDZIAŁ I Moskwa i co dalej? Wojna czy pokój? ............................................................................ ROZDZIAŁ II Czas przełomu. Manewr w kierunku Kaługi 19–26 października 1812 roku .......... ROZDZIAŁ III Powrót na stary trakt smoleński i koszmar odwrotu Wielkiej Armii. 28 października– 28listopada 1812 roku ................................................................................................................ 9 21 43 81 ZAKOŃCZENIE .............................................................................................................. 155 BIBLIOGRAFIA .............................................................................................................. 167 SPIS ILUSTRACJI I MAP .............................................................................................. 173 La retraite de la Grande Armée de Napoléon de Russie en 1812 ............................... 177 Retreat of Napoleon’s Great Army from Russia in 1812 .............................................. 179 )+ư+Ƹ+ƺ ƜƳ+ƶ++lj ƚƸ+Ljlj )Ʈ+++Ƴ++Ʈ Ƶ Ƥ+ƹLjlj ư 1812 Ƹ+ƾLj .......................................... 181 )+ư+Ƹ+ƺ ƜƳ+ƶ++Ʒ ƚƸ+ƶƶ )Ʈ+++Ƴ++Ʈ ƹ Ƥ+ƹƹƶƶ ư 1812 Ʊ+Ʋƻ .................................. 183 WSTĘP Wojna roku 1812 – wyprawa Napoleona na Moskwę i klęska Wielkiej Armii – była i jest źródłem niezmiennego zainteresowania, ze względu na skutki dla ca- łego kontynentu, zarówno wśród jej współczesnych, jak i następnych pokoleń, aż po dzień dzisiejszy. Szczególne emocje budzi ona wśród Polaków ze względu na rozbudzone nadzieje, wiarę w odbudowę państwa polskiego, odzyskanie ziem zagarniętych przez Rosję i pozyskanie części Galicji przez Napoleona. Dla ówczesnych Polaków było oczywiste, że Napoleon związany z rodziną Habs- burgów przez Marię Luizę nie będzie miał żadnych problemów z wymianą ziem Galicji Wschodniej. Pomysł, by zaproponować Habsburgom Prowincje Iliryjskie w zamian za Galicję, narodził się zresztą w Paryżu. U źródeł tej idei leżała wiedza, że monarchia habsburska traktowała polskie ziemie po maco- szemu od momentu ich przejęcia, dokonując tylko ich drenażu ekonomiczne- go. Uważano, że dla Wiednia korzystniejsza będzie ich wymiana na utracone w toku przegranych wojen z Napoleonem Prowincje Iliryjskie. Idea ta stała się bardzo popularna nad Wisłą. By jednak zrealizować ten plan, konieczne było pokonanie Rosji Aleksandra I. Wojna z Rosją w roku 1812 była dla Pola- ków bardzo ważna, a ich wiara w odbudowę państwa polskiego bardzo silna. Księstwo Warszawskie wyekwipowało masę żołnierzy, którzy powiększyli stan liczebny nadciągającej z całej Europy Wielkiej Armii. Nad Wisłą przygotowano ogromne magazyny z żywnością i furażem dla ciągnących na Wschód korpu- sów. Wojna roku 1812 była bardzo kosztowna dla Księstwa Warszawskiego, jednak wiara w Napoleona w zwycięstwo nad Rosją i szansę na powiększenie wolnego państwa polskiego jeszcze większa. Przegrana Napoleona ostatecznie pogrzebała nadzieje Polaków na odbudowę państwa polskiego w granicach sprzed rozbiorów. Klęska Wielkiej Armii zmieniła bowiem obraz układu sił politycznych na blisko 100 lat. Ponownie głównymi „graczami” stały się pań- stwa zaborcze, które brały udział w likwidacji Rzeczpospolitej szlacheckiej: Rosja, Prusy i Austria. Układ taki zaczął się kruszyć dopiero w drugiej po- łowie XIX stulecia, wraz zewzrostem potęgi Niemiec po pokonaniu Francji Napoleona III. Doprowadziło to do wybuchu Iwojny światowej i podziału zaborców na dwa przeciwstawne obozy polityczno-militarne: Trójprzymierze Wstęp i Trójporozumienie. Dopiero krwawa wojna pomiędzy zaborcami, zniszczenie potencjału przemysłowego i ludzkiego, kryzys państwowości dały Polakom szansę na odzyskanie państwa, na niepodległość. Warto zaznaczyć, że oświeceni Polacy uwierzyli wówczas w gwiazdę Na- poleona i odbudowę państwa polskiego, pomimo tego, iż wielokrotnie zostali przez niego potraktowani instrumentalnie. Do roku 1807 żywa była wszak wśród polskiej szlachty niechęć do Napoleona za to, w jaki sposób potrakto- wał Polaków walczących u boku Francji, zarówno w Italii pod dowództwem generała Jana Henryka Dąbrowskiego, jak i u boku armii Renu generała Jeana Moreau w Legii Naddunajskiej dowodzonej przez generała Karola Kniaziewi- cza, bohatera bitwy pod Hohenlinden(cid:173). Po podpisaniu traktatu pokojowego w Lunéville Polacy stali się zbędnym obciążeniem dla reformowanej armii francuskiej. Zorganizowani w dwie francuskie liniowe półbrygady, 113. i 114., mieli wesprzeć wyprawę generała Karola Wiktora Emanuela Leclerca na San Domingo. Niestety walka zpowstańcami murzyńskimi zakończyła się dla francuskiej ekspedycji tragicznie. Ciała Polaków zaścieliły tę niegościnną wy- spę. Propaganda zaborców skutecznie tę niechęć wśród szlachty iziemiaństwa podsycała. Drugi raz, w roku 1807, Polacy zwątpili w Napoleona. Nadzieje, że uczyni on tworzony nowy organizm państwowy – Księstwo Warszawskie, państwem silnym, że będzie to państwo, w którym znajdą się wszystkie ziemie polskie wchodzące w skład prowincji pokonanych Prus, okazały się płonne. Warto zaakcentować, że dla wykształconych Polaków Napoleon był jedyną nadzieją. Nie było wówczas alternatywy. Powiększenia terytorium państwa polskiego na bazie kadłubowego Księstwa Warszawskiego nie mógł doko- nać nikt inny jak Napoleon. Żadna deklaracja ze strony państw zaborczych nie była brana pod uwagę. Dlatego też wojna w roku 1809 i zwycięstwo nad Austrią rozbudziło wśród Polaków wiarę w Napoleona, pomimo faktu, że w wyniku podpisanego traktatu w Schönbrunn w roku 1809, nie wszystkie ziemie polskie zagarnięte przez Austrię w toku dwóch rozbiorów – w 1772 i 1795roku – zostały włączone do Księstwa Warszawskiego, tak jak oczeki- wali tego Polacy. Stało się tak, ponieważ dotychczasowy sojusznik od pokoju w Tylży, car Aleksander I, zaczął zmieniać front, dążąc do konfrontacji. Został (cid:173) R. Kowalczyk, Koncepcja wybudowania pomnika Napoleona w Kaliszu. Znane i nie- znane karty z dziejów prac nad pomnikiem Napoleona w Księstwie Warszawskim, Stu- dia Humanistyczno-Społeczne, red. W. Saletra, T. ‚, Kielce ƒ…(cid:173)…, s. (cid:173)‚. 10 Wstęp do tego zmuszony, choć kon†ikt interesów pomiędzy Francją Napoleona i wy- walczoną przez jego Wielką Armię na polach bitew wojny roku 1807 Euro- pą napoleońską oraz upokorzonym w Tylży mocarstwem Wschodu − Rosją Aleksandra I, narastał od pierwszej chwili. Do wojny i zerwania sztucznego niekorzystnego dla rosyjskich elit sojuszu parło petersburskie stronnictwo jastrzębi. Niechętna utrzymaniu sojuszu była rosyjska szlachta, która chciała powrotu handlu bałtyckiego, negatywnie ustosunkowywała się do niego tak- że cerkiew. Wszystkie siły polityczne w Rosji skierowały swoją niechęć prze- ciw Napoleonowi. Rosja chciała aliansu z Anglią, a nie z napoleońską Francją. Aleksander wiedział, że nie może iść pod prąd i musi dostosować się do tego, czego oczekiwały wszystkie liczące się siły w Rosji. Bał się również zamachu – losu, jaki spotkał jego ojca, cara Pawła I. Napoleona i Aleksandra dzieli- ło niemal wszystko. Kwestia turecka − armie rosyjskie i osmańska toczące krwawe boje nad Morzem Czarnym i w Księstwach Naddunajskich, kwestie gospodarcze – nierozłącznie związana z tym blokada kontynentalna zmu- szająca Rosję do wstrzymania normalnych regularnych kontaktów handlo- wych zWielką Brytanią, czego wyrazem było przerzucenie punktu ciężkości handlu zbożem zportów bałtyckich nad Morze Czarne do nowego ośrodka portowego − Odessy, która w krótkim czasie przekształciła się w główny port obsługujący eksport rosyjskiego zboża – jak i kwestie dynastyczne. Rosja nie mogła i nie chciała zahamować kontrabandy. Po wojnie z Austrią w roku 1809 Napoleon doskonale zdawał sobie sprawę z postawy Aleksandra. Jednak jego wizja zniszczenia Wielkiej Brytanii na podstawie sojuszu kontynentalnych mocarstw, Francji i Rosji, pchała go wobjęcia cara, którego nie podejrzewał o chęć ostatecznego zerwania sojuszu i wywołania wojny. Pretekstem dla Aleksandra była aneksja Oldenburga, który był posiad- łością teścia księżniczki Katarzyny − jego siostry. Napoleon uprzedził o tym fakcie swojego rosyjskiego sojusznika, proponując w zamian inne terytorium. Uczynił to w jego imieniu minister spraw zagranicznych Francji Jeana-Baptiste Nompère de Champagny w dniu 14 listopada 1810 rokuƒ. ƒ M. Kukiel, Wojna (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24) roku, T. (cid:173), Kraków (cid:173)ˆ‰Š, s. (cid:173)(cid:173), (cid:173)‹; R. Kowalczyk, )+ƿƳ+ƻ )Ʈ- +++Ƴ++ +Ƹ+ƶƱƸƮ+ ư+Ʒ+ƻ ƹ Ƥ+ƹƹƶƳƷ ư (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24) Ʊ+Ʋƻ?,Epocha (cid:173)‹(cid:173)ƒ goda w Subdach Ro- siji i Ewropy, red. A.N. Artizov, A.K.Levykin, J.A. Petrov, Wydawnictwo Rosyjskiej Akademii Nauk, Moskva ƒ…(cid:173)‰, s. ‚Œ; R. Kowalczyk, Ƨ+ƸƮƶ+Ʈ ư +Ƹ+ƺƶư+ƹƺ+,+ƶƶ ƨƸƮ+ƾƶƶ ƶ Ƥ+ƹƹƶƶ ƵƮ +Ư+ƶ+ ƟưƸ++, – +++ƼƸ++ƺƮƾƶ, Ɯ+ƹƺ++Ʈ ƶơƮ+ƮƲƮ ư ư+Ʒ+Ƴ (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24) Ʊ+ƲƮ, [w:] ƜƹƳƹưLjƺ+, Ljƹƺ+ƸLj,ƺƮ Ʈ+ƺƻƮ+,+Lj +Ƹ+Ư+Ƴ+ƶ +Ljƴ+ƮƸ+Ʋ+ƶƽ ưLjƲ++ƹƶ+. 11 Wstęp Dla Napoleona aneksja Oldenburga wydawała się koniecznością, dążył bowiem do uporządkowania podległego mu kontynentu − do stworzenia Europy napoleońskiej i wyeliminowania kontrabandy, która uniemożliwia- ła mu ścisłe egzekwowanie blokady kontynentalnej. Kontrabanda przybrała bowiem takie rozmiary, że zagrażała podstawowym celom blokady – ekono- micznemu osaczeniu Wielkiej Brytanii. By ją wyeliminować, Napoleon nie mógł utrzymać dotychczasowego statusu państw, w tym także Holandii oraz miast zależnych, które handlowały z Wielką Brytanią. Musiał je bezpośrednio podporządkować Cesarstwu, chodziło bowiem o jego interesy. Wrezultacie 9 lipca 1810 roku włączył do Cesarstwa Królestwo Holandii, gdzie królem był jego brat Ludwik Bonaparte, akceptujący kontrabandę i handel z Anglią. Ludwik nie wykonywał w tym zakresie poleceń Napoleona, czuł się odpowie- dzialny za powierzone mu państwo, a kontakty handlowe zAnglią były pod- stawą dochodów Holandii. Napoleon musiał być więc bezwzględny. Następnie włączył w skład Cesarstwa szereg wolnych miast portowych w północnych Niemczech: Bremę, Hamburg i Lubekę oraz księstwa: Arenberg, Lauenburg, Oldenburg i Salm‰. Od Tylży kontrabanda kwitła w Rosji. Państwo carów, zacofane technolo- giczne, z silnym systemem feudalnym i brakiem swobody gospodarczej nie mogło funkcjonować bez towarów zWielkiej Brytanii. W rezultacie Alek- sander I nie mógł być wiernym sojusznikiem Francji, gdyż założenia bloka- dy kontynentalnej uderzały w podstawy gospodarcze Rosji. W rezultacie do portów rosyjskich zawijały zarówno bezpośrednio statki angielskie, jak też szwedzkie z towarami brytyjskimi na pokładach. Następnie drogą lądową towary te reeksportowano do korzystałem z tomu I i II więc jest okAustrii‚. CƺƮƺƺLj ƺƮ +ƮƺƳƸLjƮ+ƶ Ljv–lj +Ljƴ+ƮƸ+Ʋ++lj +Ʈƻ++ư+-+ƸƮ+ƺƶƿ++lj +++ƼƳƸƳ+ƾLjlj, +Ƹƶ- ƹư,ƿƳ++lj +Ʈ+’,ƺLj +Ƹ+ƼƳƹ+ƸƮ Ɲ.). ƛ++ƲƮƸƳưƹ,++Ʊ+ ((cid:26)‹(cid:24)Œ–(cid:24)ŒŒŽ ƸƸ.), )ƻƱƮ+ƹ,+ ƒ…(cid:173)‰, s.ƒ‰‹; R. Kowalczyk, Ƨ+ƸƮlj+Ʈ – yƺpaƿe+ƶƷ ǀƮ+ƹ +Ʈ +Ƴpe+oƱy )Ʈ+++Ƴ++Ʈ (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24) Ƹ++y, )Ʈƻ++ưƶƷ ưLjƹ+ƶ+ ƥƽLjƲ++džưƸ++ƳƷƹ,++Ʊ+ +ƮƾLj++Ʈ+,++Ʊ+ ƻ+LjưƳƸƹƶƺƳƺƻ Lj+Ƴ+Lj )ƳƹLj Ƨ+ƸƮlj++ƶ, ƹƳƸLj,: Ɩƹƺ+Ƹƶƿ+i +Ʈƻ+ƶ, No. Š(ƒ‹‚), ƒ…(cid:173)‚, s. (cid:173)ƒƒ; R. Kowalczyk, )Ʈ+++Ƴ++ ƶ Ƨ+ƸƮƶ+Ʈ ư (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24) Ʊ. )+ƿƳ+ƻ )Ʈ+++Ƴ++ +ƳƲ++ƾƳ+ƶưƮ+ Ƹ++, Ƨ+ƸƮƶ+, ư ư+Ʒ+Ƴ ƹ Ƥ+ƹ- ƹƶƳƷ ƾƮƸ, ƚ+Ƴ+ƹƮ+ƲƸƮ I? ƫoƸ++++Ƹƹ,+ƶƷ +imo+ƶƹ, )Ʈƻ++ưƶƷ ưLjƹ+ƶ+, Ɯ,+ƻƹ+ (cid:173)Œ, )ƶ+++Ʈljư ƒ…(cid:173)Œ, s. ‚Š. ‰ E. Tarle, Napoleon, Kraków (cid:173)ˆˆ(cid:173), s. ƒŒƒ. ‚ M. Handelsman, Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie (cid:26)(cid:25)Œ”−(cid:26)(cid:25)(cid:26)Ž, T. I, s. ‰ˆƒ−‰ˆ‰. 12 Wstęp Aneksję Oldenburga Aleksander wykorzystał jako pretekst do zerwania z Francją Napoleona. Strona rosyjska odrzuciła odszkodowanie Napoleo- na. Podważyła już wówczas postanowienia Erfurtu, zasady funkcjonowania szkodliwej dla państwa carów blokady kontynentalnej¡. Aleksander wydał wówczas ukaz o swobodzie importu towarów kolonialnych i jednoczesnym wprowadzeniu taryfy protekcyjno-prohibicyjnej na towary francuskie, co do- tkliwie uderzyło w politykę gospodarczą Napoleona. Formalnie jednak sojusz cały czas trwałŒ. Stworzony przez niego system blokady kontynentalnej zaczął być (cid:29)kcją, a sam Napoleon nie zareagował w odpowiedni sposób na decyzję Aleksandra. Aleksander dążył do wojny, czego wyrazem było pozbawienie stanowiska dotychczasowego doradcy − Michaiła Sperańskiego, człowie- ka otwartego, pragnącego zreformować Rosję na wzór państw zachodnich. Sperański zakładał wprowadzenie szerokich reform wewnętrznych (aparatu państwowego, systemu prawnego i (cid:29)nansów rządowych), które miały wzmoc- nić państwo Aleksandra I. Projekty reform Sperańskiego wzbudziły niechęć arystokracji, w szczególności dworskich koterii. Aleksander poświęcił więc Sperańskiego, obawiając się silnej wewnętrznej opozycji u progu wojny z Na- poleonemŠ. Po spacy(cid:29)kowaniu reform, które byłyby bardzo źle postrzegane przez dwor- skie koterie, szlachtę czy też cerkiew − wszystkie konserwatywne siły niezado- wolone ze wszelakich zmian, Aleksander mógł zająć się wojną z Napoleonem. Chciał ją przenieść do Europy, do Niemiec, z dala od granic Cesarstwa Rosyj- skiego. Jego ideą było, by przeciw Napoleonowi powstała cała Europa pod prze- wodnictwem Rosji. Armia rosyjska została poddana reorganizacji, zwiększono jej liczbę, uzupełniono już istniejące jednostki i stworzono nowe, a w ciągu trzech ¡ M. Kukiel, Wojna (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24)…, T. I, s. ƒ¡–ƒŒ. Œ M. Kukiel, Wojna (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24)…, T. I, s. (cid:173)‹; B. de Jouvenel, Napoléon et L’Économie dirigeé. Le blocus continental, Paris (cid:173)ˆ‚ƒ, s. ‚(cid:173)ƒ−‚(cid:173)¡; R. Kowalczyk, )+ƿƳ+ƻ )Ʈ+++Ƴ++ +Ƹ+ƶƱƸƮ+..., s. ‚‹; R. Kowalczyk, Ƨ+ƸƮƶ+Ʈ ư +Ƹ+ƺƶư+ƹƺ+,+ƶƶ..., s.ƒ‰ˆ, R. Kowalczyk, Ƨ+ƸƮlj+Ʈ – yƺpaƿe+ƶƷ…, s. (cid:173)ƒ‚; R. Kowalczyk, )Ʈ+++Ƴ++ ƶƧ+ƸƮƶ+Ʈ…, s. ‚ˆ. Š A. Mansuy, Jérônime Napoléon et la Pologne en (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24), Paris (cid:173)ˆ‰(cid:173), s. (cid:173)ˆˆ, ƒ…ƒ; A.Za- moyski, (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24). Wojna z Rosją, Kraków ƒ……Š, s. Š¡, (cid:173)(cid:173)ˆ; M. Heller, Historia imperium rosyjskiego, Warszawa ƒ……ƒ, s. ¡…ƒ, ¡…‚−¡…‹; L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Hi- storia Rosji, Wrocław ƒ……¡, s. (cid:173)ˆ‚−(cid:173)ˆŒ; M.D. Steinberg, Historia Rosji, Kraków ƒ……ˆ, s. ‰(cid:173)‚−‰(cid:173)Œ. 13 Wstęp lat Aleksander zarządził trzy pobory do wojska – w roku 1810, we wrześniu 1811 i ostatni tuż przed wybuchem wojny, 25 kwietnia 1812 roku‹. Dla Napoleona odrzucenie propozycji matrymonialnej, (cid:29)asko połączenia się z dynastią Romanowych, było dużym afrontem. Napoleon, który znajdował się wówczas u szczytu potęgi, pragnął rozbudowy swojej dynastii – dynastii Bo- napartych. W rezultacie postanowił zmienić swoją dotychczasową małżonkę, piękną Józe(cid:29)nę, z którą nie miał dzieci, na kobietę z głównych europejskich dynastii, która mogłaby mu dać potomstwo. Jego dzieci wywodzące się z takie- go związku miały legitymizować jego cesarską władzę i dynastię Bonapartych. Odmowa Aleksandra rzuciła go w objęcia dynastii Habsburgów. Z braku innej kandydatki wybrał bezbarwną Marię Luizę, młodą kobietę, o której zwykł mó- wić, że dobrze wypełnia swoją rolę żony. Właśnie te narastające animozje na linii Paryż–Petersburg i zacieśnienie stosunków na linii Paryż–Wiedeń powo- dowały, że Polacy zaczęli wierzyć, iż Habsburgowie jako sojusznicy Napoleona ułatwią odbudowę państwa polskiego. W wojnę 1812 roku zostały zaangażowane ogromne środki z Księstwa War- szawskiego. Za tymi wszytskimi decyzjami, jakie podjęto w Księstwie War- szawskim, by wystawić na wojnę z Rosją ogromną armię, jak na niewielkie terytorium polskiego państewka, w przygotowanie zaplecza dla całej ponad pólmilionowej Wielkiej Armii Napoleona stało przekonanie, że te wszytskie wyrzeczenia były konieczne by pokonać Rosję i odbudować Polskę w granicach przedrozbiorowych.Bez tej wiary, ducha, postawy patriotycznej tak duże (cid:29)nan- sowej zaangażowanie w wojnę z Rosją społeczeństwa Księstwa Warszawskiego, jego wszystkich zasobów materiialnych byłoby niemożliwe. Za tym wszystkim stała wykształcona część polskiego społeczeństwa, ówczes- ne elity. Wielka wtym była zasługa ostatniego władcy Rzeczpospolitej szlacheckiej – Stanisława Augusta Poniatowskiego. Rzeczpospolita jego czasów, bez stałych dochodów z podatków, mimo niejednokrotnie nadzwyczaj trafnych inicjatyw przemysłowych samego króla czy też jego doradców bądź prywatnych magnatów, dla których było to wówczas modne działanie, nie była w stanie zmienić struktury dochodów państwa. Idea żyjąca w umysłach, zakładająca, że uda się z zakładów, ko- palni, hut wygenerować tak wysokie dochody, że zapełnią „pustą kasę” i pozwolą na ‹ M. Kukiel, Wojna (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24)…, T. I, s. ƒ‚‹−ƒ¡(cid:173); A.A. Ernouf, Maret duc de Bassano, Présentation de £ierry Lentz, Paris ƒ……‹, s. ƒ‹‹−ƒˆ(cid:173). 14 Wstęp szereg reform, była ideą (cid:29)xˆ. Brak odpowiednich środków budżetowych skutkował tym, iż Poniatowski nie mógł przystąpić do trwałych reform państwa. Reformy bez znaczących środków (cid:29)nansowych, z ingerującą w wewnętrzne sprawy Rzeczpo- spolitej Rosją i z opozycją magnacką nie mogły zakończyć się sukcesem. Inicjatywy przemysłowe i gospodarcze króla bądź magnatów nie mogły tego zmienić(cid:173)…. Jednak ostatni władca Rzeczpospolitej szlacheckiej uczynił wiele dla roz- budzenia ducha narodowego w odziedziczonym po czasach saskich państwie polskim. Właśnie to zaprocentowało wokresie Insurekcji Kościuszkowskiej, upadku Rzeczpospolitej i czasach Księstwa Warszawskiego. Oświecone grono polskiego społeczeństwa dążyło do wojny z Rosją u boku Napoleona, widząc w tym dziejową szansę na odbudowę państwowości polskiej. Dlatego też wojna roku 1812 wzbudzała takie emocje zarówno wśród współczesnych, jak inastęp- nych pokoleń Polaków. Losy wojny i tragicznego w skutkach odwrotu znalazły się na kartach licz- nych pamiętników strony napoleońskiej. Żołnierze, o(cid:29)cerowie z Europy napo- leońskiej, w odróżnieniu od strony rosyjskiej, posiadali umiejętność pisania. Swoje przeżycia przelewali więc na papier. Stąd też badacze wojny roku 1812 dysponowali taką bazą pamiętnikarską. W historiogra(cid:29)i polskiej wzrost zainteresowania okresem napoleońskim na- stąpił po roku 1900. Wiązało się to z wystąpieniem Szymona Askenazego, który podczas obrad III Zjazdu Historyków Polskich zaproponował rozwój badań hi- storycznych nad tym okresem. W centrum zainteresowania polskich badaczy znalazła się kampania roku 1812, a szczególnie realizacja jej najtragiczniejszego etapu – odwrotu Wielkiej Armii. Związane to było właśnie ze smutnym (cid:29)nałem wojny Napoleona zRosją, który pogrzebał wówczas nadzieje Polaków na odbu- dowę państwa polskiego. Warto przypomnieć i dobitnie wyartykułować, że do roku 1939 w bada- niach nad wojną roku 1812 historycy polscy czerpali z dorobku historiogra(cid:29)i zachodnioeuropejskiej i rosyjskiej oraz wykorzystywali relacje pamiętnikarskie strony napoleońskiej. Rosjanie nie pisali wspomnień ze względu na powszechny analfabetyzm. Stąd tak ważne dla obrazu wojny i działań strony rosyjskiej są ˆ J. Fabre, Stanislaw-Auguste Poniatowski et l’Europe des Lumières, Paris (cid:173)ˆ‹‚, s.‚¡‹–‚Œ…; R. Kowalczyk, Polityka gospodarcza i ™nansowa Księstwa Warszaw- skiego (cid:26)(cid:25)Œ”–(cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24), Łódź ƒ…(cid:173)…, s. ‰‹. (cid:173)… R. Kowalczyk, Polityka gospodarcza…, s. ‰ˆ, (cid:173)(cid:173)ƒ–(cid:173)(cid:173)‰. 15 Wstęp pamiętniki sir Roberta Wilsona, będącego stałym obserwatorem z ramienia Wielkiej Brytanii, który znajdował się przy sztabie armii Michała Kutuzowa. Relacje cenzora z poczynań Kutuzowa są bardzo cenne dla badań nad obra- zem prowadzenia działań wojennych strony rosyjskiej przeciw Wielkiej Armii Napoleona wroku 1812(cid:173)(cid:173). W wojsku napoleońskim umiejętność pisania była niemal powszechna. Stąd tak dużo pamiętników opisujących obraz tej wojny, w tym i uczestników pochodzenia polskiego. W rezultacie badania te były na najwyższym międzynarodowym poziomie. Wyraźną cezurą w dziejach badań naukowych nad odwrotem Wielkiej Armii i całej kampanii był rok 1945. Wraz z powstaniem nowego państwa, zależnego od Związku Radzieckiego, badania nad wojną roku 1812 uległy zmianie. Wiązało się to ze zmianą w badaniach nad wojną roku 1812, jakie prowadzono w Związku Radzieckim w latach 30. Otóż nastąpiło wówczas obalenie poglądów naukowych Pokrowskiego(cid:173)ƒ, który bazo- wał na dorobku historiogra(cid:29)i zachodnioeuropejskiej i rosyjskiej. Wradzieckich badaniach zaczęły dominować poglądy o narodowym charakterze wojny roku 1812. Whistoriogra(cid:29)i polskiej po roku 1945 nastąpiła próba przeszczepienia tez radzieckich badaczy. Choć nie zakończyła się ona pełnym sukcesem, to jednak wypaczyła prawdziwy obraz odwrotu Wielkiej Armii. Warto w tym momencie podkreślić, że w badaniach nad okresem napole- ońskim, w tym wojny roku 1812, historiogra(cid:29)a brytyjska, anglosaska reprezen- towała odmienne stanowisko od europejskiej, kontynentalnej, zdominowanej przez francuską. Francuzi wojną, która zakończyła się zagładą Wielkiej Armii, klęską Napoleona i zmieniła losy ówczesnej Europy, nie byli tak szeroko zainte- resowani. Wojna z Rosją była klęską, zepchnęła Francję do roli jednego z euro- pejskich mocarstw, nie jak dotychczas dominującego, jak za Cesarza Francuzów – Napoleona, kiedy Europa była napoleońska, wręcz zdeprecjonowała Francję w układzie politycznym, jaki powstał po Kongresie Wiedeńskim, który uległ zmianie dopiero po roku 1830(cid:173)‰. W rezultacie Francuzi zajmowali się wojną (cid:173)(cid:173) R. Wilson, Narrative of events during the invasion of Russia, London (cid:173)‹Œ…; R.Wil- son, Private Diary of the travels, personal services and public events in the cam- paigns of (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:24), (cid:26)(cid:25)(cid:26)Ž and (cid:26)(cid:25)(cid:26)š, London (cid:173)‹Œ(cid:173). (cid:173)ƒ M.N. Pokrowskij, Dipłomatija i wojny carsko Rossii XIX st., Moskwa (cid:173)ˆƒ‚; M.N.Pokrowskij, Istoriczeskaja nauka i bor’ba klassow, Moskwa–Leningrad (cid:173)ˆ‰ƒ. (cid:173)‰ R. Kowalczyk, Misja polska w Paryżu w (cid:26)(cid:25)Ž(cid:26) r., [w:] Wokół Powstania Listopado- wego, red. H. Chudzio, J. Pezda, Wyd. Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków ƒ…(cid:173)‚, s. (cid:173)Š‹. 16 Wstęp 1812, ale badania były prowadzone w taki sposób, by eksponować wielkie bitwy, w których rola Napoleona była znacząca, takie jak: Smoleńsk, Borodino i oczy- wiście wielkie zwycięstwo Napoleona – Berezynę. Odwrót i zagładę Wielkiej Armii traktowano w kategoriach klęski związanej ze spadkiem temperatury. Teza, że to mrozy wyniszczyły Wielką Armię, była bardzo wygodna. Napoleon wszak nie miał wpływu na temperaturę. Ukuta została legenda o tym, że wojska napoleońskie wyginęły wśniegach srogiej rosyjskiej zimy. Napoleońscy wetera- ni skuci mrozem pozostali wszak na niegościnnej rosyjskiej ziemi. Legenda za- tuszowała generalny obraz odwrotu – taki był jej cel. Błędami Napoleona, które doprowadziły do klęski Wielkiej Armii, do jej zagłady już po opuszczeniu Mos- kwy, mającego wpływ na losy całej Europy, badacze francuscy się nie zajmo- wali. W rezultacie trudno znaleźć wielkie prace poświęcone bitwom odwrotu pod Małojarosławcem, Wiaźmą, Dorohobużem, Krasnem. Rosjanie nazywają ją Krasnoje... Jedyną pozostaje Berezyna. Faktem jest, że najbardziej wojną roku 1812 zainteresowani byli nie Francuzi, którzy eksponowali, glory(cid:29)kowali Napo- leona, Wielką Armię i zwycięskie wojny jego panowania oraz kariery – okresu rewolucji francuskiej, ale Rosjanie i Polacy. Dla tych nacji wojna ta stanowiła ważny etap dziejów narodów polskiego i rosyjskiego. W niniejszej pracy, uka- zując obraz odwrotu Wielkiej Armii z Rosji, oprócz kwestii fundamentalnych, czyli chorób, spadku temperatury, które to zmieniły sytuację wojska napoleoń- skiego, autor chciał wyeksponować czynniki, które miały wpływ na losy tego etapu wojny, a zależały od głównodowodzących Napoleona iKutuzowa. W oce- nie autora właśnie błędy popełnione przez Napoleona i decyzje Kutuzowa miały ogromny wpływ na losy odwrotu Wielkiej Armii z Rosji w roku 1812. Bez zło- tych mostów Kutuzowa Napoleon nie wyprowadziłby swojej armii z Rosji. Konstrukcja niniejszej pracy ma charakter chronologiczno-problemowy. Praca jest rozszerzoną, zmienioną wersją wcześniejszej publikacji autora zaty- tułowanej Katastrofa Wielkiej Armii Napoleona wRosji w 1812 roku, wydanej w roku 2007. Wykorzystana została jednak tylko część dawnej książki, materiał z trzech rozdziałów: trzeciego, czwartego i piątego. Publikacja jest próbą innego ujęcia problemu niż w 2007 roku. Niniejsza monogra(cid:29)a dotyczy tylko odwrotu, a nie katastrofy, jaka zaczęła się już po bitwie pod Borodino i utrwaliła wraz z kilkutygodniowym pobytem w Moskwie, co zostało ujęte w poprzedniej pra- cy. Niniejszy tekst jest rezultatem przemyśleń związanych z planowanymi przez autora publikacjami dotyczącymi nurtu badań odnoszącego się do wojny roku 1812. Odwrót Wielkiej Armii Napoleona z Rosji w roku 1812 jest kolejną i nie 17 Wstęp ostatnią pracą w nurcie zainteresowań tą wojną. Ideą autora jest bowiem przy- bliżenie czytelnikom wojny roku 1812 na różnych etapach, tak w początkowej, jak i końcowej fazie – odwrotu. Kolejne prace dotykać będą etapów, momentów wojny, które dotychczas były przez polskich badaczy pomijane, tak jak operacja kraśnieńska w listopadzie roku 1812, której dotyczy ostatnia publikacja autora, a której nie znajdzie się w pracach historiogra(cid:29)i europejskiej. Badacze polscy, rosyjscy, francuscy, nie wspominając oanglosaskich, bitwę pod Krasnem i inne bitwy, niezwykle istotne dla losów wojny roku 1812, traktowali dotychczas po macoszemu, nie podejmując nad nimi badań. Niniejsza praca jest również ukłonem wobec czytelników i rynku. Wielo- krotnie na konferencjach, spotkaniach w księgarniach i bibliotekach akcento- wano niedosyt związany z pracą z roku 2007. Autor nie zdecydował się jednak na wznowienie pracy, lecz na wariant rozszerzenia, zmiany obrazu książki Ka- tastrofa Wielkiej Armii Napoleona w Rosji w 1812 roku i to tylko części, która do- tyczy odwrotu, czyli od momentu wymarszu z Moskwy. Autor musiał dotknąć problematyki, przed jaką stanął Napoleon 19 października 1812 roku, a więc po ostatecznym (cid:29)asku przedłużanych przez Kutuzowa negocjacji pokojowych – w które udało się mu wciągnąć tak dobrego gracza politycznego, jakim był Napoleon – i bitwie pod Winkowem, która w oczach cesarza Francuzów była początkiem rosyjskiej ofensywy, a w rzeczy samej inicjatywą głównodowodzą- cego wojsk rosyjskich, do której został zmuszony przez Petersburg i Aleksan- dra I oraz wrogie mu stronnictwo jastrzębi w podległej armii, prące do walki z Wielką Armią. W rozdziale pierwszym zatytułowanym Moskwa i co dalej? Wojna czy pokój? autor starał się ukazać plany Napoleona dotyczące dalszego prowadzenia działań wojennych po kilkutygodniowym pobycie Wielkiej Armii w Moskwie. Kolejne dwa rozdziały, drugi itrzeci, dotyczą odwrotu armii z Ro- sji. Z tym, że pierwszy z nich, pt. Czas przełomu. Manewr wkierunku Kaługi 19–26 października 1812 roku, obrazuje manewr na Kaługę izmarnowane przez Napoleona liczne szanse na zniszczenie armii Kutuzowa. Rola tego manewru wodwrocie Wielkiej Armii była niezwykle istotna, dlatego autor poświęcił mu na kartach niniejszej monogra(cid:29)i nieco więcej miejsca. Dysproporcja ilościowa, np. w stosunku do bitwy pod Wiaźmą, wiąże się z tym, że manewr na Kaługę mógł odmienić losy wojny, a bitwa pod Wiaźmą już tylko ocalić ustępujące zde- moralizowane oddziały napoleońskie i ciągnące z nimi morze maruderów. Ak- cent w niniejszej pracy został położony na błędy popełnione przez głównodo- wodzących armiami napoleońską i rosyjską – Napoleona i Kutuzowa. W toku 18 Wstęp manewru na Kaługę zostało popełnionych tyle błędów, że starczyłoby na całą wojnę. I, co ważne, dla niniejszej pracy! Błędów, które doprowadziły w per- spektywie do klęski, a następnie zagłady Wielkiej Armii. Ostatni zrozdziałów, zatytułowany Powrót na stary trakt smoleński i koszmar odwrotu Wielkiej Ar- mii. 28 października–28 listopada 1812 roku, to najbardziej nam znany obraz, w którym Wielka Armia tonie w śniegu, umiera z głodu, chorób i zimna dzie- siątkującego jej szeregi. Miesiąc odwrotu to setki wydarzeń, które ukształto- wały właśnie taki obraz. W niniejszym rozdziale autor próbuje zaakcentować zmarnowane szanse Napoleona, ale też jego inicjatywy, których nie udało się zrealizować nie z jego winy, a które mogły zminimalizować bądź powiększyć rozmiar klęski Wielkiej Armii. Eksponuje wnim postawę Kutuzowa, który jest głównym architektem tego, iż Napoleonowi zniedobitkami Wielkiej Ar- mii udało się wyjść z Rosji. Właśnie w tym rozdziale autor akcentuje sytua- cje podczas bitwy pod Wiaźmą, pod Dorohobużem, odwrót Włochów przez Duchowszczyznę i tragiczną przeprawę przez rzekę Wop, Smoleńsk, Krasne i Berezynę. Niniejsza praca nie dotyka sytuacji Wielkiej Armii na Litwie, jej zagłady, gdyż jest to już inny etap odwrotu. Etap zagłady armii, która rozsy- pała się po przeprawie przez Berezynę, nie tworząc już normalnych jednostek wojskowych, ale masę, dziki tłum kierujący się na zachód, byleby tylko uciec z piekła − Rosji. W tym miejscu, korzystając z okazji, autor chciałby wyrazić wdzięczność za cenne uwagi wniesione do niniejszej pracy recenzentowi profesorowi Jerzemu Szczepańskiemu. Za istotne sugestie i pomoc chciałby podziękować profesorowi Wiesławowi Pusiowi. Osobne podziękowanie autor kieruje do Dziekana Wy- działu Filozo(cid:29)czno-Historycznego Uniwersytetu Łódzkiego, profesora Macieja Kokoszki, bez wsparcia którego niniejsza publikacja nie ukazałaby się. Gorące podziękowania za pomoc kieruje do profesora Dymitra Gordiyenko z Ukra- ińskiej Akademii Nauk. Kolegom, wspierającym autora od lat – Wojciechowi Kamińskiemu i Andrzejowi Krzysztofowi Szymańskiemu, znakomitemu tłu- maczowi języka francuskiego współpracującemu na stałe zWydawnictwem Napoleon V, autor składa serdeczne podziękowania. Wyrazy wdzięczności za wsparcie, charyzmę i wkład wniesiony w powstanie niniejszej pracy autor kieruje do pani Iwony Gos iBogusława Pielata z Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Odwrót Wielkiej Armii Napoleona z Rosji w roku 1812
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: