Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00442 010300 11217831 na godz. na dobę w sumie
Ograniczenia swobody umów w kształtowaniu stosunku ubezpieczenia na cudzy rachunek - ebook/pdf
Ograniczenia swobody umów w kształtowaniu stosunku ubezpieczenia na cudzy rachunek - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-542-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Ubezpieczenia na cudzy rachunek, które najczęściej kojarzone są z ubezpieczeniami grupowymi, odgrywają bardzo istotną rolę na rynku ubezpieczeń. Celem publikacji jest zidentyfikowanie dopuszczalnych sposobów ukształtowania relacji prawnych między ubezpieczającym, ubezpieczonym i ubezpieczycielem w ramach tego rodzaju ubezpieczeń. W książce omówiona została sama konstrukcja umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek, specyfika relacji występujących między poszczególnymi podmiotami tej umowy oraz ograniczenia swobody umów w kształtowaniu tych relacji wyznaczane przez kryteria określone w art. 3531 Kodeksu cywilnego, tj. kryteria zgodności z właściwością (naturą) stosunku, ustawą i zasadami współżycia społecznego.
Monografia uwzględnia nowe przepisy ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, która weszła w życie 1.01.2016 r. Zawarta w ustawie regulacja ubezpieczeń na cudzy rachunek znacząco wpływa na dotychczasowy sposób wykorzystywania tej konstrukcji. Ze względu na krótki czas obowiązywania ustawy jej przepisy wciąż budzą poważne wątpliwości interpretacyjne. Publikacja dokonuje krytycznej analizy zagadnień kluczowych dla przedmiotu opracowania.
Książka przeznaczona jest dla osób związanych z rynkiem ubezpieczeń, w szczególności pracowników zakładów ubezpieczeń i pośredników ubezpieczeniowych, a także adwokatów i radców prawnych, sędziów oraz pracowników organów administracji zajmujących się sprawami z zakresu ubezpieczeń gospodarczych.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ograniczenia swobody umów w kształtowaniu stosunku ubezpieczenia na cudzy rachunek Zbigniew Długosz MONOGRAFIE WARSZAWA 2017 Stan prawny na 1 stycznia 2017 r. Recenzent Dr hab. Mariusz Fras Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Wolters Kluwer Polska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 ISBN 978-83-8107-188-8 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ..................................................................................... 9 Wstęp ..................................................................................................... 13 Rozdział I Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia w świetle art. 3531 kodeksu cywilnego ............................................................... 21 1. Pojęcie swobody umów zobowiązaniowych ............................... 21 2. Granice swobody umów ................................................................. 29 2.1. Sprzeczność z właściwością (naturą) stosunku .................. 30 2.2. Sprzeczność z ustawą ............................................................. 47 2.3. Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego .............. 67 Rozdział II Umowa ubezpieczenia na cudzy rachunek i relacje prawne wynikające z jej zawarcia .................................................................... 83 1. Charakter prawny umowy ubezpieczenia ................................... 83 2. Umowy odnoszące się do osób trzecich ....................................... 91 2.1. Umowa o świadczenie przez osobę trzecią ......................... 92 2.2. Umowa o zwolnienie dłużnika od obowiązku świadczenia ............................................................................. 96 2.3. Umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej ................... 99 3. Umowa ubezpieczenia na cudzy rachunek jako umowa na rzecz osoby trzeciej .................................................................... 106 4. Relacje między ubezpieczycielem, ubezpieczającym i ubezpieczonym .............................................................................. 114 5. Ubezpieczenia grupowe ................................................................. 123 6 Spis treści Rozdział III Natura (właściwość) stosunku a cel i treść stosunku ubezpieczenia na cudzy rachunek .................................................... 138 1. Kauzalny charakter umowy ubezpieczenia a natura stosunku ubezpieczenia na cudzy rachunek ................................................ 138 2. Kauza a cel umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek .............. 146 3. Interes ubezpieczeniowy w umowie ubezpieczenia na cudzy rachunek .......................................................................... 151 4. Ograniczenia w stosowaniu konstrukcji pośrednich ubezpieczeń na cudzy rachunek .................................................... 169 5. Ograniczenia w stosowaniu regresu ubezpieczeniowego w ubezpieczeniu na cudzy rachunek ............................................ 184 Rozdział IV Przepisy ustaw i zasady współżycia społecznego a treść i cel stosunku ubezpieczenia na cudzy rachunek .................................. 195 1. Ograniczenia w zakresie określania obowiązków i powinności ubezpieczonego ............................................................................... 195 2. Ograniczenia wynikające z rozszerzonego zastosowania przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych ........................................................................................ 212 3. Ograniczenia w zakresie określania podmiotu uprawnionego do wskazania uposażonego ............................................................ 220 4. Ograniczenia wynikające z konieczności identyfikacji ubezpieczonego ............................................................................... 225 5. Ograniczenia wynikające z przepisów o pośrednictwie ubezpieczeniowym i zasad współżycia społecznego .................. 228 5.1. Ograniczenia wynikające z reglamentacji działalności w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego ..................... 228 5.2. Ograniczenia dotyczące łączenia roli pośrednika ubezpieczeniowego i ubezpieczającego ............................... 251 Spis treści 7 Rozdział V Zgoda na objęcie ochroną ubezpieczeniową a ograniczenia swobody w zakresie zmiany i rozwiązania umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek .................................................... 260 1. Charakter prawny zgody na objęcie ochroną ubezpieczeniową ............................................................................. 260 2. Odwołanie i zmiana zastrzeżenia w umowie ubezpieczenia na cudzy rachunek .......................................................................... 266 3. Zmiana i odwołanie zastrzeżenia a zmiana i rozwiązanie umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek .................................. 273 4. Ograniczenia w zakresie zmiany i rozwiązania umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek zawartej bez zgody lub wiedzy ubezpieczonego ........................................................... 283 5. Ograniczenia w zakresie zmiany lub rozwiązania umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek zawartej za zgodą ubezpieczonego ............................................................................... 290 Zakończenie .......................................................................................... 309 Wykaz orzecznictwa ............................................................................ 317 Bibliografia ........................................................................................... 321 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne dyrektywa 93/13 IDD IMD k.c. Konstytucja RP k.p.c. k.s.h. – – – – – – – nowelizacja z 2007 r. – nowelizacja z 2009 r. – Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. WE L 95, s. 29) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/97 z 20.01.2016 r. w sprawie dystry‐ bucji ubezpieczeń (Dz.Urz. UE L 26, s. 19) Dyrektywa 2002/92/WE Parlamentu Europej‐ skiego i Rady z 9.12.2002 r. w sprawie pośred‐ nictwa ubezpieczeniowego (Dz.Urz. UE L 9, s. 3 ze zm.) ustawa z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2016 r. poz. 380 ze zm.) Konstytucja z 2.04.1997 r. (Dz.U. poz. 483 ze zm.) ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 380 ze zm.) ustawa z 15.09.2000 r. – Kodeks spółek handlo‐ wych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1822) ustawa z 13.04.2007 r. o zmianie ustawy – Ko‐ deks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 557) ustawa z 13.02.2009 r. o zmianie ustawy o dzia‐ łalności ubezpieczeniowej oraz niektórych in‐ nych ustaw (Dz.U. poz. 341) Rzeczypospolitej Polskiej 10 p.b. projekt ubezpieczeń grupowych projekt u.d.u. Rekomendacja U u.d.u. u.d.u.r. u.n.r.f. u.p.u. u.u.o. VVG – – – – – – – – – – Wykaz skrótów nowelizacji Kodeksu ustawa z 29.08.1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. z 2016 r. poz. 1988 ze zm.) Projekt cywilnego z 28.11.2014 r. opracowany przez Komisję Ko‐ dyfikacyjną, dostępny na stronach komisji pod adresem http:// bip. ms. gov. pl/ pl/ dzialalnosc/ komisje- kodyfikacyjne/ komisja- kodyfikacyjna- prawa- cywilnego/ projekt ustawy o dystrybucji ubezpieczeń, dostęp‐ ny na stronach Rządowego Centrum Legislacji: https:// legislacja. rcl. gov. pl/ docs// 2/ 12292805/ 12396267/ 12396268/ dokument260463. pdf Rekomendacja U dotycząca dobrych praktyk w zakresie bancassurance, załącznik do uchwały Komisji Nadzoru Finansowego nr 183/2014 z 24.06.2014 r. (Dz.Urz. KNF poz. 12) ustawa z 22.05.2003 r. o działalności ubezpie‐ czeniowej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1206 ze zm.; nie obowiązuje) ustawa z 11.09.2015 r. o działalności ubezpie‐ czeniowej i reasekuracyjnej (Dz.U. poz. 1844 ze zm.) ustawa z 21.07.2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (Dz.U. z 2016 r. poz. 174 ze zm.) ustawa z 22.05.2003 r. o pośrednictwie ubezpie‐ czeniowym (Dz.U. z 2014 r. poz. 1450 ze zm.) ustawa z 22.05.2003 r. o ubezpieczeniach obo‐ wiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycie‐ li Komunikacyjnych (Dz.U. z 2013 r. poz. 392 ze zm.) niemiecka ustawa o umowie ubezpieczenia, Ge‐ setz über den Versicherungsvertrag (Versiche‐ rungsvertragsgesetz), http:// www. gesetze- im- internet. de Wykaz skrótów Wytyczne 11 – Wytyczne dotyczące dystrybucji ubezpieczeń, załącznik do uchwały Komisji Nadzoru Finan‐ sowego nr 184/2014 z 24.06.2014 r. (Dz.Urz. KNF poz. 13) Czasopisma i publikatory AULFI AUMCS AUWr Dz.U. Dz.Urz. KNF Dz.Urz. UE Dz.Urz. WE KPP MoP MPB OSA OSAB OSNC OSNC-ZD OSNP OSP OTK OTK-A PA Pal. PB PiP PL – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodow‐ ska Acta Universitatis Wratislaviensis Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Komisji Nadzoru Finanso‐ wego Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawniczy Monitor Prawa Bankowego Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‐ na – Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Se‐ ria A Prawo Asekuracyjne Palestra Prawo Bankowe Państwo i Prawo Przegląd Legislacyjny 12 PPH PPP Prok. i Pr. PS PUG RU Rz. SC WU ZNUJ Inne KNF LEX o.w.u. SA SN SO TK UKNF UOKiK Wykaz skrótów Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa Publicznego Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Rozprawy Ubezpieczeniowe Rzeczpospolita Studia Cywilistyczne – – – – – – – – – Wiadomości Ubezpieczeniowe – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego – – – – – – – – – Komisja Nadzoru Finansowego System Informacji Prawnej LEX ogólne warunki ubezpieczeń Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy Trybunał Konstytucyjny Komisji Nadzoru Finansowego Ochrony Konkurencji i Konsumentów WSTĘP Ubezpieczenia na cudzy rachunek, w szczególności w formie ubezpie‐ czeń grupowych, odgrywają bardzo istotną rolę na rynku ubezpieczeń. Wspomnieć można chociażby, że w 2015 r. zakłady ubezpieczeń na życie osiągnęły składkę przypisaną brutto z tytułu ubezpieczeń grupo‐ wych w wysokości 9,44 mld zł, co stanowiło około jednej trzeciej sumy składek przypisanych brutto przez tych ubezpieczycieli1. W szczegól‐ ności ze względu na skalę zjawiska ubezpieczeń grupowych ich zasto‐ sowanie stało się w ostatnich latach przedmiotem szczególnego zain‐ teresowania organów ubezpieczeniowych, które zwracały uwagę na licznie występujące na rynku nieprawidłowości w tym zakresie2. Ujmując rzecz w pewnym skrócie, można powiedzieć, że efektem tego zainteresowania było najpierw uchwalenie przez Komisję Nadzoru Fi‐ nansowego Rekomendacji U3 oraz Wytycznych dotyczących dystry‐ 1 Dane według Raportu o stanie sektora ubezpieczeń po IV kwartałach 2015 roku, Urząd Komisji Nadzoru Finansowego, Warszawa 2016, s. 9, dostępny na stronach KNF: https:// www. knf. gov. pl/ Images/ sektor_ ubezpieczen_ IVkw_ 2015_ tcm75- 47027. pdf (dostęp: 31.10.2016 r.). 2 Zob. w szczególności stanowisko UKNF w sprawie bancassurance z 21.02.2012 r., pismo dostępne na stronach KNF: https:// www. knf. gov. pl (dostęp: 24.10.2015 r.); Podstawowe problemy bancassurance w Polsce – raport Rzecznika Ubezpieczonych, dokument dostępny na stronach Rzecznika Finansowego (dawniej Rzecznik Ubezpieczonych) pod adresem: http:// rf. gov. pl (dostęp: 25.10.2015 r.). 3 Rekomendacja U dotycząca dobrych praktyk w zakresie bancassurance, załącznik do uchwały Komisji Nadzoru Finansowego nr 183/2014 z 24.06.2014 r. (Dz.Urz. KNF poz. 12). 14 Wstęp bucji ubezpieczeń4, a w dalszej kolejności interwencja ustawodawcy, który w przepisach ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reaseku‐ racyjnej5 zawarł stosunkowo obszerną regulację dotyczącą ubezpieczeń na cudzy rachunek. Analiza Rekomendacji U, Wytycznych oraz prze‐ pisów ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej pro‐ wadzi do wniosku, że zarówno KNF, jak i ustawodawca za remedium na wspomniane nieprawidłowości uznali objęcie tego modelu ubez‐ pieczeń ściślejszą regulacją szczegółową, w tym nałożenie na ubezpie‐ czycieli i ubezpieczających licznych obowiązków informacyjnych. Roz‐ wiązanie takie może budzić znaczne wątpliwości, zwłaszcza w zakresie oceny, czy zwiększenie ilości informacji otrzymywanych przez ubez‐ pieczonych faktycznie przyczyni się do poprawy ochrony ich intere‐ sów, czy też głównym efektem tego działania będzie raczej skompliko‐ wanie stanu prawnego oraz wiążące się z tym trudności w interpretacji licznych i nie zawsze spójnych przepisów. Na gruncie powyższych wątpliwości warto zadać pytanie: czy umowa ubezpieczenia na cudzy rachunek faktycznie jest konstrukcją wyma‐ gającą istnienia szczególnej i rozbudowanej regulacji prawnej? Niejed‐ nokrotnie można bowiem odnieść wrażenie, że część problemów zwią‐ zanych ze stosowaniem umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek wy‐ nika z niedostatecznego zrozumienia tej konstrukcji i rządzących nią prawidłowości, co prowadzi do tworzenia wokół niej coraz to nowych „obwolut” prawnych. Wydaje się przy tym, że znacznie lepszym roz‐ wiązaniem niż rozbudowywanie kolejnych regulacji prawnych mog‐ łoby się stać poddanie umowy ubezpieczenia bardziej dokładnej ana‐ lizie na gruncie instytucji już istniejących i dobrze znanych prawu cy‐ wilnemu. Kwestia powyższa jest o tyle istotna, że pomimo dużego zna‐ czenia ubezpieczeń na cudzy rachunek, całościowe opracowania dotyczące tej tematyki są nieliczne6. 4 Wytyczne dotyczące dystrybucji ubezpieczeń, załącznik do uchwały Komisji Nadzoru Finansowego nr 184/2014 z 24.06.2014 r. (Dz.Urz. KNF poz. 13). 5 Ustawa z 11.09.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz.U. poz. 1844 ze zm.). 6 Zob. np.: A.M. Kubiak, Umowa ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej i na cudzy rachunek, Bydgoszcz–Poznań 2008 oraz w znacznym zakresie M. Fras, Umowa ubezpieczenia grupowego. Aspekty prawne, Warszawa 2015. Spośród starszej literatury zob. przede wszystkim B. Hełczyński, Ubezpieczenie na cudzy rachunek, Kraków 1927. Wstęp 15 Celem niniejszej pracy jest wykazanie, że ubezpieczenie na cudzy ra‐ chunek jest instytucją, na gruncie której ograniczenia swobody umów w sposób szczególny limitują swobodę kontraktową stron. Te szcze‐ gólne ograniczenia zostały zidentyfikowane w zakresie możliwych spo‐ sobów kształtowania treści i celu trójpodmiotowego stosunku praw‐ nego kreowanego przez tę umowę, a także w zakresie swobody jej zmiany i rozwiązania. W związku z tak określonym celem głównym w dalszych rozważaniach została podjęta próba analizy konstrukcji umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek przez pryzmat ograniczeń swobody umów określonych w art. 3531 k.c. (niejako skonfrontowania tej konstrukcji z poszczególnymi ograniczeniami swobody kontrakto‐ wej). Realizacja celu głównego następowała także poprzez zrealizowa‐ nie następujących celów szczegółowych: • określenie, czym właściwie jest umowa ubezpieczenia na cudzy ra‐ chunek, a w szczególności – jak należy traktować tę umowę w świetle systematyki umów odnoszących się do osób trzecich oraz świadczeń ubezpieczyciela, a także jaki jest charakter relacji pomiędzy podmio‐ tami stosunku prawnego powstającego w wyniku zawarcia tej umo‐ wy; • ustalenie elementów zasady swobody umów, w których swoboda ta podlega ograniczeniom specyficznym dla umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek; • określenie, w jaki sposób kryterium właściwości (natury) stosunku wpływa na możliwość kształtowania treści i celu stosunku ubezpie‐ czenia na cudzy rachunek, a w szczególności – w jakim zakresie spo‐ sób ten jest ograniczany przez kauzalny oraz kompensacyjny cha‐ rakter umowy ubezpieczenia; • identyfikację przepisów ustanawiających szczególne ograniczenia w kształtowaniu treści i celu umowy ubezpieczenia na cudzy rachu‐ nek i określeniu zakresu tych ograniczeń; • określenie, czy zasady współżycia społecznego wpływają w sposób szczególny na dopuszczalność wykorzystywania konstrukcji umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek; • ustalenie, czy z konstrukcją umowy ubezpieczenia związane są szcze‐ gólne ograniczenia swobody kontraktowej w zakresie możliwości jej zmiany lub rozwiązania przez strony. 16 Wstęp Niniejsza praca odnosi się przy tym wyłączenie do ograniczeń charak‐ terystycznych dla umowy ubezpieczenia zawartej na cudzy rachunek, a kwestie związane z ograniczeniami swobody kontraktowej w typowej umowie ubezpieczenia są jedynie sygnalizowane7. Niniejsza praca nie obejmuje swoim zakresem tematyki ubezpieczeń morskich. Wskazany powyżej zakres analizy i cele pracy zdeterminowały we‐ wnętrzną systematykę pracy, którą podzielono na pięć rozdziałów. Pierwszy z nich poświęcony jest analizie poszczególnych ograniczeń swobody umów wskazanych w art. 3531 k.c., które stanowią: natura stosunku, ustawa i zasady współżycia społecznego. W rozdziale tym badaniu podlegają znaczenia tych pojęć, a także rola odgrywana przez każde z nich. W ramach tej części pracy za szczególnie istotne zostało uznane określenie znaczenia kryterium natury (właściwości) stosunku, ze względu na fakt, że kryterium to nie tylko budzi znaczne wątpliwości w piśmiennictwie, ale również wydaje się wyjątkowo istotne w ramach analizy szczególnego rodzaju konstrukcji prawnej, jaką jest umowa ubezpieczenia na cudzy rachunek. W rozdziale I została również do‐ konana identyfikacja elementów swobody umów charakterystycznych dla umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek, co pozwoliło określić pole rozważań prowadzonych w kolejnych rozdziałach. W rozdziale II w pierwszej kolejności określony został charakter praw‐ ny umowy ubezpieczenia, co pozwoliło zidentyfikować świadczenia wypełniane przez ubezpieczyciela w ramach tej umowy. Określanie ta‐ kich świadczeń oraz poddanie analizie występujących na gruncie prawa polskiego konstrukcji umów odnoszących się do osób trzecich pozwo‐ liło odnieść się do kluczowej z punktu widzenia tematyki niniejszej pracy kwestii, tj. ustalenia, jak należy rozumieć konstrukcję umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek oraz jak na gruncie stosunku kreo‐ wanego przez tę umowę kształtują się relacje pomiędzy ubezpieczają‐ cym, ubezpieczonym i ubezpieczycielem. W rozdziale II odniesiono się również do budzącej liczne kontrowersje kwestii ubezpieczeń grupo‐ 7 Ogólnie na temat swobody umów w umowie ubezpieczenia zob. w szczególności K. Malinowska, Umowa ubezpieczenia w Europie bez granic, Bydgoszcz–Warszawa 2008, s. 80 i n. Wstęp 17 wych i stosunku zakresowego tego pojęcia do pojęcia ubezpieczenia na cudzy rachunek. W rozdziale III dokonana została analiza sposobu, w jaki natura umowy ubezpieczenia wpływa na możliwość kształtowania treści i celu umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek. W tym celu w pierwszej kolejności odniesiono się do kwestii kauzalności umowy ubezpieczenia na gruncie umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek i zestawiono pojęcie kauzy z zastosowanym na gruncie art. 3531 k.c. pojęciem celu umowy. Na‐ stępnie analizie na gruncie umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek poddano fundamentalne dla współczesnego prawa ubezpieczeniowego pojęcie interesu ubezpieczeniowego. Pozwoliło to nie tylko odnieść się do budzących wiele kontrowersji sposobów praktycznego wykorzys‐ tania umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek, ale również przygo‐ tować grunt dla przeprowadzonej w dalszej części tego rozdziału ana‐ lizy możliwości stosowania pośrednich ubezpieczeń na cudzy rachu‐ nek. W rozdziale tym odniesiono się również do kształtowania insty‐ tucji regresu nietypowego na gruncie umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek. Rozdział IV zawiera przede wszystkim analizę ustawowych ograniczeń swobody umów w kształtowaniu treści i celu umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek. Z jednej strony analizie poddano poszczególne normy wyznaczone przepisami Kodeksu cywilnego, takie jak odnoszące się do powinności ubezpieczonego, możliwość kształtowania umowy ubez‐ pieczenia jako zawartej na rachunek osoby nieoznaczonej czy ograni‐ czenia wyznaczane przez regulację o niedozwolonych postanowieniach umownych. Z drugiej strony badaniem objęto normy wynikające z przepisów o publicznoprawnym charakterze. Szczególną uwagę w tym zakresie poświęcono budzącej liczne kontrowersje kwestii ogra‐ niczeń w stosowaniu konstrukcji umowy ubezpieczenia na cudzy ra‐ chunek, które mogą wynikać z przepisów o pośrednictwie ubezpiecze‐ niowym. Analiza zawarta w tym rozdziale uzupełniona została ponadto o specyficzne ograniczenie, jakie na gruncie umowy na cudzy rachunek ustanawia kryterium zasad współżycia społecznego pod postacią zasa‐ dy lojalności kontraktowej. 18 Wstęp Rozdział V koncentruje się natomiast na kolejnym elemencie zasady swobody umów, jakim jest swoboda zmiany i rozwiązania umowy. W rozdziale tym podjęto próbę weryfikacji często wyrażanego w dok‐ trynie poglądu o braku ograniczenia woli stron umowy ubezpieczenia zawartej na cudzy rachunek w zakresie jej zmiany lub rozwiązania. W tym celu w pierwszej kolejności analizie poddano charakter często występujących w praktyce oświadczeń ubezpieczonego składanych w związku z objęciem go ochroną na podstawie umowy ubezpieczenia zawartej na jego rachunek. Następnie odwołano się do występujących na gruncie regulacji umowy na rzecz osoby trzeciej pojęć odwołania i zmiany zastrzeżenia, w tym zbadano i zaproponowano sposób rozu‐ mienia tych pojęć na gruncie umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek. Powyższe pozwoliło na odróżnienie przypadku objęcia ubezpieczone‐ go ochroną ubezpieczeniową za jego zgodą od przypadku objęcia ubez‐ pieczonego ochroną bez takiej zgody i na poddanie analizie ograniczeń swobody kontraktowej stron występujących w tych przypadkach. W podsumowaniu zamieszczono wnioski wynikające z analizy pro‐ blematyki będącej przedmiotem niniejszej pracy oraz ilustrujące rea‐ lizację celów pracy, w szczególności postulaty dotyczące sposobów in‐ terpretacji obowiązujących przepisów. W pracy zawarto stan prawny na dzień 1.01.2017 r., w szczególności uwzględniając zmiany w stanie prawnym dokonywane przepisami ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Ze względu jednak na fakt, że ustawa ta jest regulacją nową, zawarto również ode‐ słania do przepisów uchylonej ustawy o działalności ubezpieczenio‐ wej8. W ramach wstępu do niniejszej pracy należy poczynić jeszcze krótką uwagę o charakterze terminologicznym. Prawo polskie w zakresie określania podmiotu zawierającego umowy ubezpieczenia w ramach wykonywania działalności ubezpieczeniowej nie stosuje jednolitego nazewnictwa. Przepisy Kodeksu cywilnego określają stronę umowy ubezpieczenia zobowiązaną, w zakresie działalności swego przedsię‐ 8 Ustawa z 22.05.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1206 ze zm.); uchylona z dniem 1.01.2016 r. Wstęp 19 biorstwa, do spełnienia określonego świadczenia w razie zajścia prze‐ widzianego w umowie wypadku jako „ubezpieczyciela”. Z kolei prze‐ pisy ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej czy usta‐ wy o pośrednictwie ubezpieczeniowym9, czyli przepisy w zdecydowa‐ nej większości o publicznoprawnym charakterze, posługują się terminem „zakład ubezpieczeń”, odnosząc go w zasadzie do przedsię‐ biorcy wykonującego działalność ubezpieczeniową. W związku z tym w niniejszej pracy obok przyjętego na gruncie prawa cywilnego pojęcia ubezpieczyciela będzie również stosowane pojęcie zakładu ubezpie‐ czeń, w szczególności gdy będą omawiane regulacje prawne posługu‐ jące się tym pojęciem. Dodatkowo, w celu ułatwienia prowadzenia wywodu i zwiększenia jego przejrzystości stosowane będzie również pojęcie dystrybucji ubezpie‐ czeń, jako termin zbiorczy, pozwalający krótkim sformułowaniem ob‐ jąć wszelkie działania prowadzące do objęcia ubezpieczonego ochroną ubezpieczeniową przez ubezpieczyciela, niezależnie od formy prawnej, jaką te działania przybierają. Pomimo że pojęcie to właściwe jest raczej dla nauk ekonomicznych i jego stosowanie w języku prawnym może budzić pewne wątpliwości, można przypuszczać, iż również w tym ję‐ zyku będzie ono musiało znaleźć swoje miejsce ze względu chociażby na posługiwanie się nim przez KNF w tekście Wytycznych, uchwalenie dyrektywy w sprawie dystrybucji ubezpieczeń10 oraz związane z im‐ 9 Ustawa z 22.05.2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz.U. z 2014 r. poz. 1450 ze zm.). 10 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/97 z 20.01.2016 r. w sprawie dystrybucji ubezpieczeń (Dz.Urz. UE L 26, s. 19) definiuje pojęcie dystrybucji ubezpieczeń jako „działalność polegającą na doradzaniu, proponowaniu lub przeprowadzaniu innych prac przygotowawczych do zawarcia umów ubezpieczenia, na zawieraniu takich umów lub udzielaniu pomocy w administrowaniu takimi umowami i wykonywaniu ich, w szczególności w przypadku roszczenia, w tym udzielanie informacji dotyczących jednej lub większej liczby umów ubezpieczenia na podstawie kryteriów wybranych przez klienta za pośrednictwem stron internetowych lub innych mediów oraz opracowanie rankingu produktów ubezpieczeniowych obejmującego porównanie cen i produktów, lub udzielanie zniżki od ceny umowy ubezpieczenia, gdy klient jest w stanie pośrednio lub bezpośrednio zawrzeć umowę ubezpieczenia za pośrednictwem stron internetowych lub innych mediów”. Zob. też art. 5 ust. 1 projektu u.d.u. 20 Wstęp plementacją tej dyrektywy prace nad projektem ustawy o dystrybucji ubezpieczeń11. 11 Zgodnie z informacjami znajdującymi się na stronach Rządowego Centrum Legislacji (http:// www. legislacja. gov. pl/ , dostęp: 8.01.2017 r.) implementacja IDD do polskiego porządku prawnego ma nastąpić w drodze ustawy o dystrybucji ubezpieczeń, której projekt został opublikowany na tych stronach po raz pierwszy 6.12.2016 r. Termin implementacji IDD upływa 23.02.2018 r. Rozdział I SWOBODA UMÓW ZOBOWIĄZANIOWYCH I JEJ OGRANICZENIA W ŚWIETLE ART. 3531 KODEKSU CYWILNEGO 1. Pojęcie swobody umów zobowiązaniowych Zasada swobody umów zobowiązaniowych (swobody kontraktowej) została ustanowiona w art. 3531 k.c., mającym charakter ogólnej normy kompetencyjnej12. Przepis ten stanowi, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Artykuł 3531 k.c. został wprowadzo‐ ny do polskiego systemu prawnego ustawą zmieniającą Kodeks cywilny z 28.07.1990 r.13, która służyła realizacji pierwszego etapu reformy pra‐ wa cywilnego zmierzającej do dostosowania rozwiązań prawnych za‐ wartych w kodeksie do zasad i wymagań gospodarki rynkowej. Przed wspomnianą nowelizacją zasada swobody umów wyprowadzana była w drodze argumentacji a contrario, w szczególności z przepisu art. 58 k.c.14 Zasada ta znajduje również oparcie w Konstytucji RP15. Choć nie 12 P. Machnikowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2013, s. 547; wyrok SN z 16.02.2001 r., IV CKN 244/00, OSNC 2001, nr 9, s. 138. 13 Ustawa z 28.07.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. poz. 321). 14 A. Rzetecka-Gil, Komentarz do art. 353(1) Kodeksu cywilnego, LEX/el. 2011, nb 1. 15 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.04.1997 r., Dz.U. poz. 483 ze zm. 22 Rozdział I. Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia... jest w niej wyrażona expressis verbis, należy uznać, że wynika z art. 31 Konstytucji RP, który gwarantuje wolności każdej jednostki, oraz z art. 22 Konstytucji RP, który gwarantuje wolność działalności gospo‐ darczej16. Zasada swobody (wolności) umów jest wyrazem zasady autonomii woli stron i należy do naczelnych zasad prawa zobowiązań. Należy ją rozu‐ mieć jako kompetencję do kształtowania przez podmioty wiążących je stosunków prawnych w drodze umów17. Podmioty prawa cywilnego nie muszą więc poszukiwać kompetencji do zawarcia umowy o okreś‐ lonej treści i celu w przepisach szczególnych, lecz mogą zawrzeć do‐ wolną umowę, o ile przepisy prawa nie wyłączają takiej możliwości18. Co więcej, z zasady swobody umów można wysnuć pewnego rodzaju domniemanie dopuszczalności zawarcia umowy o treści i celu okreś‐ lonym przez strony, a przeprowadzenie dowodu przeciwnego obciąża podmiot kwestionujący dopuszczalność zawarcia takiej umowy. W orzecznictwie zwraca się przy tym uwagę na to, że jeśli zawarta umowa nie ingeruje w istotę zobowiązania, inne podmioty zewnętrzne nie powinny ingerować w treść wykreowanego przez tę umowę sto‐ sunku prawnego19. Zasadę swobody umów można traktować więc jako wyraz przekonania, że strony umowy najlepiej są w stanie ułożyć wią‐ żący je stosunek prawny w sposób odpowiadający ich potrzebom, na‐ tomiast rola ograniczeń w tym zakresie powinna sprowadzać się do funkcji ochrony prawidłowości obrotu oraz interesów podmiotów da‐ nego stosunku. Strony kształtując stosunek umowny, nie są również związane normatywnymi typami umów, lecz mają do wyboru: 16 M. Safjan [w:] Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz do art. 1–449(10), red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2011, s. 1261 oraz przytoczone tam orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. 17 Por. Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2012, s. 126; podobnie A. Olejniczak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Zobowiązania – część ogólna, red. A. Kidyba, Warszawa 2010, uw. 1 do art. 3531 k.c.; P. Machnikowski [w:] Kodeks cywilny..., red. E. Gniewek, P. Machnikowski, s. 546; R. Trzaskowski, Granice swobody kształtowania treści i celu umów obligacyjnych, Kraków 2005, s. 33–34; K. Góźdź, Zawarcie umowy gwarancyjnej (art. 3531 KC), cz. I, glosa do wyroku SN z 9.11.2006 r., IV CSK 208/06, MoP 2009, nr 2, s. 101. 18 R. Trzaskowski, Granice..., s. 54–55. 19 Wyrok SA w Szczecinie z 17.07.2014 r., III AUa 1181/13, LEX nr 1515287. 1. Pojęcie swobody umów zobowiązaniowych 23 • przyjęcie bez jakichkolwiek modyfikacji określonego typu umowy uregulowanej normatywnie, • zawarcie umowy nazwanej z jednoczesnym wprowadzeniem do niej pewnych odmienności, w tym również połączenie cech kilku umów nazwanych (umowy mieszane) lub • zawarcie umowy nienazwanej20. Zakres swobody umów obejmuje możliwość określenia przez strony według swojego uznania zarówno treści, jak i celu umowy. Pojęcie celu umowy, w tym na gruncie umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek, będzie jeszcze przedmiotem rozważań w dalszej części niniejszej pracy. W tym miejscu można jedynie wstępnie zaznaczyć, że pojęcie to, w zna‐ czeniu użytym w art. 3531 k.c., oznacza zamierzony przez strony lub co najmniej znany stronom stan rzeczy, który ma być zrealizowany w na‐ stępstwie spełnionej umowy21. Z kolei pojęcie „treści” umownego sto‐ sunku zobowiązaniowego można zdefiniować jako wynikające z umo‐ wy istotne uprawnienia i obowiązki stron, dotyczące świadczenia i jego wykonania22. Treść stosunku kształtowana jest nie tylko przez samą umowę, chociaż stanowi ona jej główne źródło, ale również przez prze‐ pisy ustawy, zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje (art. 56 k.c.)23. Warto jednak zauważyć, że pojęcia treści i celu nie mają cha‐ rakteru całkowicie rozdzielnego, a rozróżnienie tych pojęć może być utrudnione. Cel określa się w prakseologii jako stan przyszły, przy czym przejście od stanu aktualnego do przyszłego nie jest na ogół jedno‐ znacznie wyznaczone. Wiąże się on z intencją podmiotu dokonującego czynności, mającego na celu osiągnięcie określonego stanu rzeczy. Gdy 20 Wyrok SN z 6.11.2002 r., I CKN 1144/00, LEX nr 74505; T. Wiśniewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Zobowiązania, cz. 1, red. J. Gudowski, Warszawa 2013, s. 27; P.Machnikowski [w:] Kodeks cywilny..., red. E. Gniewek, P. Machnikowski, s. 548; M. Safjan [w:] Kodeks cywilny..., t. 1, red. K. Pietrzykowski, s. 1262; R. Trzaskowski, Swoboda umów w orzecznictwie sądowym, cz. 1, PS 2002, nr 3, s. 65. 21 Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania..., s. 129. 22 T. Wiśniewski [w:] Kodeks cywilny..., t. 3, cz. 1, red. J. Gudowski, s. 28; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s. 113. 23 A. Rzetecka-Gil, Komentarz..., nb 18–19; T. Wiśniewski [w:] Kodeks cywilny..., t. 3, cz. 1, red. J. Gudowski, s. 28; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo..., s. 316; uchwała SN z 30.05.1990 r., III CZP 8/90, OSNC 1990, nr 10–11, poz. 124. 24 Rozdział I. Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia... taki cel należy do postanowień regulujących prawa i obowiązki stron czynności prawnej, to staje się on elementem jej treści24. W powyższym kontekście warto zauważyć, że na gruncie przepisów o umowie ubezpieczenia ustawodawca niejednokrotnie odróżnia umo‐ wę ubezpieczenia od o.w.u. (tytułem przykładu można podać chociaż‐ by brzmienie art. 807 § 1 k.c.). Może to sugerować, że wolą ustawo‐ dawcy było odróżnienie dokumentu umowy ubezpieczenia jako do‐ kumentu, którego treść objęta jest konsensem stron oraz zawierającego najczęściej postanowienia charakterystyczne dla danego ubezpieczają‐ cego, a co za tym idzie raczej indywidualnie uzgadniane (takie jak np. suma gwarancyjna czy wysokość składki), od o.w.u., które wiążą strony na podstawie przepisów o wzorcach umownych25. Jak wskazuje się w literaturze i orzecznictwie, możliwość tworzenia i stosowania wzorców umownych wynika właśnie z zasady swobody umów, a postanowienia tych wzorców również mogą być poddawane ocenie z perspektywy tej swobody i jej ograniczeń26. Uwaga ta dotyczy wszelkich nieuzgodnionych indywidualnie, jednostronnie przygoto‐ wanych przed zawarciem umowy, gotowych postanowień umów, nie‐ zależnie od stosowanej wobec nich nazwy, w tym również o.w.u.27 Warto dodać, że na wniosek o dopuszczalności kontroli treści wzorca w świetle ograniczeń swobody umów określonych w art. 3531 k.c. nie wpływa sposób oceny charakteru prawnego wzorca, który w doktrynie budzi pewne wątpliwości, w szczególności na tle możliwości traktowa‐ nia wzorca jako integralnej części umowy28. Na gruncie aktualnego stanu prawnego należy uznać, że wzorce umowne nie mają charakteru normatywnego, jednak wciąż istnieją wątpliwości, czy prawną donios‐ 24 M. Gutowski, Zasada kauzalności czynności prawnych w prawie polskim, PiP 2006, nr 4, s. 5–6. 25 Por. wyrok SN z 30.11.2000 r., I CKN 970/98, OSNC 2001, nr 6, poz. 93. 26 E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002, s. 295; A. Olejniczak [w:] Kodeks cywilny..., t. 3, red. A. Kidyba, 2010, uw. 3 do art. 3531 k.c.; R. Trzaskowski, Granice..., s. 174–176; M. Niedośpiał, Swoboda umów. Synteza, Warszawa 2012, s. 42; wyrok TK z 8.12.2003 r., K 3/02, OTK-A 2003, nr 9, poz. 99, Dz.U. poz. 2150. 27 E. Łętowska, Prawo..., s. 300–301. 28 Szerzej na ten temat zob. np.: M. Bednarek, Wzorce umów w prawie polskim, Warszawa 2005, s. 69 i n.; M. Bednarek [w:] System Prawa Prywatnego, t. 5, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. E. Łętowska, Warszawa 2006, s. 539. 1. Pojęcie swobody umów zobowiązaniowych 25 łość wzorca należy czerpać ze zgody drugiej strony umowy i opierać związanie wzorcem na konstrukcji konsensu normatywnego29, czy też raczej wzorce powinny być traktowane jako kwalifikowane oświadcze‐ nie woli kształtujące, przy spełnieniu określonych przesłanek, treść stosunku prawnego wynikającego z umowy (na wzór normy z art. 56 k.c.)30. Co prawda w przypadku przyjęcia drugiej z tych koncepcji moż‐ liwość weryfikacji treści wzorca przez pryzmat ograniczeń swobody umów mogłaby budzić pewne wątpliwości (w szczególności ze względu na fakt, że swoboda umów dotyczy umów jako czynności prawnych co najmniej dwustronnych, a w przypadku odrzucenia konsensu jako podstawy związania wzorcem należałoby uznać, iż wiąże on „poza‐ umownie” na podstawie art. 384 k.c.31), jednakże również zwolennicy traktowania wzorca jako kwalifikowanego oświadczenia woli opowia‐ dają się za możliwością kontroli jego treści w świetle ograniczeń swo‐ body umów32. Dlatego też jedynie na marginesie dalszych rozważań można zaznaczyć, że pogląd opierający związanie wzorcem na teorii konsensu normatywnego wydaje się znacznie bardziej przekonujący. Przemawiają za nim nie tylko liczne argumenty, oparte w szczególności na wykładni literalnej lub systemowej33, ale także fakt, że przy spełnie‐ niu warunków określonych w art. 384 k.c. nie ma przeciwskazań, aby uznać, iż do związania strony wzorcem umownym dochodzi przez wy‐ 29 Tak Cz. Żuławska (aktualizacja R. Trzaskowski) [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Zobowiązania, cz. 1, red. J. Gudowski, Warszawa 2013, s. 158; na gruncie stanu prawnego sprzed noweli dokonanej ustawą z 2.03.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. poz. 271 ze zm.) zob. postanowienie SN z 24.09.1993 r., III CZP 77/93, OSNC 1994, nr 3, poz. 52; w tym tonie również uchwała SN (7) z 22.05.1991 r., III CZP 15/91, OSNC 1992, nr 1, poz. 1. 30 Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania..., s. 153; W. Popiołek [w:] Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz do art. 1–449(10), K. Pietrzykowski, Warszawa 2011, s. 1421; E. Łętowska, Prawo..., s. 318–321; E. Łętowska, Ochrona niektórych praw konsumen‐ tów, Warszawa 2001, s. 80; na gruncie stanu prawnego sprzed noweli dokonanej ustawą z 2.03.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny zob. W. Pyzioł, Umowa rachunku bankowego, Warszawa 1997, s. 21. Por. również F. Zoll, Natura prawna wzorców umownych, PiP 1998, nr 5, s. 46 i n. 31 Na takie wątpliwości zwraca uwagę R. Trzaskowski, Granice..., s. 175. 32 Na przykład E. Łętowska, Prawo..., s. 295. 33 Zob. Cz. Żuławska (aktualizacja R. Trzaskowski) [w:] Kodeks cywilny..., t. 3, cz. 1, red. J. Gudowski, s. 157–162; R. Trzaskowski, Granice..., s. 175–176. 26 Rozdział I. Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia... rażenie przez nią zgody na zawarcie umowy na zasadach określonych także w postanowieniach tego wzorca (tj. treść jej oświadczenia o za‐ warciu umowy obejmuje również wyrażenie zgody na postanowienia wzorca). Właśnie umożliwieniu objęcia takim konsensem treści wzorca służy określony w art. 384 §1 k.c. wymóg jego doręczenia drugiej stronie przed zawarciem umowy, co ma jej umożliwić zapoznanie się z treścią wzorca oraz podjęcie decyzji, czy zgadza się na zawarcie umowy w opar‐ ciu o wzorzec. Podobną uwagę można odnieść do określonego w art. 384 § 2 k.c. wymogu, aby strona mogła z łatwością dowiedzieć się o treści wzorca. Biorąc pod uwagę powyższe, można stwierdzić, że odróżnienie przez ustawodawcę w przepisach o umowie ubezpieczenia umowy od o.w.u. nie ma istotnego znaczenia z punktu widzenia niniejszej pracy. Badaniu przez pryzmat ograniczeń swobody umów będzie bowiem podlegała cała treść (oraz cel) stosunku ubezpieczenia, niezależnie od tego, czy została ona ukształtowana przez postanowienia technicznie rozumia‐ nej umowy, czy przez postanowienia o.w.u., czy też przez postanowie‐ nia innych wzorców umowy34. Dlatego w niniejszej pracy pojęcie umo‐ wy ubezpieczenia będzie używane w szerokim znaczeniu, tj. jako obej‐ mujące wszystkie postanowienia kształtujące relację prawną między jej stronami, niezależnie od tego, w jakim dokumencie zostały zawarte. Analiza poglądów doktryny pozwala na wyodrębnienie następujących elementów swobody umów: • swoboda zawarcia umowy rozumiana jako swoboda w decydowaniu o zawarciu lub niezawarciu umowy oraz swoboda wyboru trybu za‐ warcia umowy, • swoboda wyboru kontrahenta, • swoboda kształtowania treści i celu umowy, w tym w ustaleniu czasu jej trwania, • swoboda zmiany lub rozwiązania istniejącego stosunku umownego35. 34 Por. K. Malinowska, Umowa..., s. 133–136. 35 Por.: Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania..., s. 127; A. Olejniczak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Zobowiązania – część ogólna, red. A. Kidyba, Warszawa 2014, s. 127, A. Rzetecka-Gil, Komentarz..., nb 6; T. Wiśniewski [w:] Kodeks cywilny..., t. 3, cz. 1, red. J. Gudowski, s. 26–27; P. Machnikowski [w:] Kodeks cywilny..., 1. Pojęcie swobody umów zobowiązaniowych 27 Kontrowersje budzi natomiast kwestia zaliczenia do zakresu swobody umów swobody wyboru formy. A. Olejniczak twierdzi, że wyrażona w art. 60 k.c. zasada dowolności formy dotyczy dokonywania wszelkich czynności prawnych i jako taka nie jest określona przez zasadę swobody kontraktowej36. T. Wiśniewski z kolei zalicza dowolność formy do cech swobody umów, choć zaznacza, że pojęcie to w ścisłym tego słowa zna‐ czeniu powinno być ograniczone jedynie do wpływu stron na treść umowy37. Podobnie wymogi co do formy czynności prawnej jako ogra‐ niczenie swobody umów traktuje M. Niedośpiał, wskazując, że w ewi‐ dentny sposób ograniczają one wolność stron oraz że często nie ma różnicy między niezachowaniem wymogów co do formy a niezacho‐ waniem wymogów co do treści38. Wątpliwości te nie mają jednak istot‐ nego znaczenia z punktu widzenia niniejszej pracy, bowiem ograni‐ czenia wyboru formy zawarcia umowy ubezpieczenia na cudzy rachu‐ nek nie kształtują się odmiennie niż w przypadku takich umów zawie‐ ranych na rachunek własny, a konkretnie w jednym i drugim przypadku przepisy nie ograniczają swobody wyboru przez strony for‐ my zawarcia umowy ubezpieczenia. Artykuł 809 § 1 k.c. wymaga co prawda, aby zawarcie umowy było potwierdzone przez ubezpieczyciela dokumentem ubezpieczenia (polisą, legitymacją ubezpieczeniową, tymczasowym zaświadczeniem albo innym dokumentem ubezpiecze‐ nia), jednakże wymóg ten nie może być łączony z ograniczeniem swo‐ body kontraktowej i stanowi element związany raczej z wykonywaniem umowy niż z jej zawieraniem39. Ukształtowanie swobody zawarcia umowy oraz wyboru kontrahenta umowy ubezpieczenia również nie różni się w przypadku umów za‐ wieranych na cudzy rachunek oraz w przypadku umów zawieranych na rachunek własny. Jedynie dla porządku można wspomnieć, że w każdym z tych przypadków swoboda zawarcia umowy ubezpieczenia jest ograniczona. Z jednej strony ograniczenie to wynika z nadania red. E. Gniewek, P. Machnikowski, s. 547; M. Safjan [w:] Kodeks cywilny..., t. 1, red. K. Pietrzykowski, s. 1261; R. Trzaskowski, Granice..., s. 34–35. 36 A. Olejniczak [w:] Kodeks cywilny..., t. 3, red. A. Kidyba, 2014, uw. 1 do art. 3531 k.c. 37 T. Wiśniewski [w:] Kodeks cywilny..., t. 3, cz. 1, red. J. Gudowski, s. 26. 38 M. Niedośpiał, Swoboda..., s. 36. 39 K. Malinowska, Umowa..., s. 113–114. 28 Rozdział I. Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia... umowie ubezpieczenia przez ustawodawcę charakteru jednostronnie kwalifikowanego poprzez przesądzenie, że ubezpieczycielem może być wyłącznie podmiot uprawniony do wykonywania działalności ubez‐ pieczeniowej (art. 7 ust. 1 u.d.u.r., art. 6 ust. 1 u.d.u.)40. Z drugiej strony swoboda zawarcia umowy ograniczana jest przez regulacje dotyczące ubezpieczeń obowiązkowych, o których mowa w art. 4 u.u.o. Ograni‐ czenie to wynika z wprowadzenia administracyjnoprawnego obowiąz‐ ku uzyskania ochrony ubezpieczeniowej przez określone przepisami podmioty, a także przez wprowadzenie obowiązku kontraktowania określonego w art. 5 ust. 2 u.u.o., zgodnie z którym zakład ubezpieczeń posiadający zezwolenie na wykonywanie działalności ubezpieczenio‐ wej w grupach obejmujących ubezpieczenia obowiązkowe nie może odmówić zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego, jeżeli w ra‐ mach prowadzonej działalności ubezpieczeniowej zawiera takie umo‐ wy ubezpieczenia41. W związku z powyższym, a także ze względu na tematykę niniejszej pracy, dalsze jej części zostaną poświęcone analizie swobody kształto‐ wania treści i celu umowy oraz swobody jej rozwiązania i zmiany. Jak zostanie bowiem wykazane, jedynie te dwa elementy swobody umów w przypadku umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek kształtują się w sposób specyficzny i niejednokrotnie odbiegający od zasad wystę‐ pujących w umowie ubezpieczenia zawieranej na rachunek własny. Fakt objęcia ochroną ubezpieczeniową interesu podmiotu niebędącego stroną umowy będzie bowiem czynnikiem silnie limitującym swobodę stron. 40 Zob. K. Malinowska, Umowa..., s. 109–111. 41 Szerzej na ten temat zob.: M. Orlicki, Źródła i treść obowiązku ubezpieczenia [w:] Ustawowe ograniczenia swobody umów. Zagadnienia wybrane, red. B. Gnela, Warszawa 2010, s. 528 i n.; M. Orlicki, Ubezpieczenia obowiązkowe, Warszawa 2011, s. 366 i n.; K. Malinowska, Umowa..., s. 104–107. 2. Granice swobody umów 29 2. Granice swobody umów Swoboda umów nie ma charakteru absolutnego i doznaje ograniczeń zarówno w zakresie treści, jak i w zakresie celu umowy. Określenie ograniczeń swobody umów podyktowane jest przede wszystkim ko‐ niecznością zakreślenia właściwych ram przysługującej stronom auto‐ nomii woli. System prawny nie może bowiem udzielać nieograniczonej kompetencji w zakresie tworzenia stosunków zobowiązaniowych i po‐ zostawić tę kwestię poza kontrolą prawa. Celem ograniczeń jest więc zapewnienie możliwie najpełniejszej realizacji zasady swobody umów, która może być realizowana jedynie przy zachowaniu bezpieczeństwa obrotu. Uregulowanie zawarte w art. 3531 k.c. należy więc postrzegać jako przeciwdziałanie przez ustawodawcę ewentualnym nadużyciom i postawienie swobodzie kontraktowej granic, które muszą istnieć w każdym systemie prawnym42. Warto przy tym podkreślić, że stosunek pomiędzy zasadą swobody umów a jej ograniczeniami nie jest postrze‐ gany jednolicie. Część przedstawicieli doktryny uważa, że z zasady swobody umów wynika dyrektywa interpretacyjna, w myśl której wszelkie wyjątki od tej zasady powinny być poddane restryktywnej wykładni, zgodnie z regułą exceptiones non sunt extentendae43. Zgodnie z innymi poglądami relacja między swobodą umów a jej ograniczenia‐ mi nie powinna być postrzegana jako typowy stosunek zasady i wyjąt‐ ku. Zarówno bowiem swoboda, jak i jej ograniczenia służyć mają ochronie tej samej wartości, jaką jest rzeczywista wolność (autonomia) człowieka. Dlatego też zakres swobody umów i jej ograniczenia są wy‐ nikiem kompromisu różnych wartości, w pewnym stopniu sobie prze‐ ciwstawnych, takich jak: wolność jednej i drugiej strony, sprawiedli‐ wość czy interes społeczny, w tym bezpieczeństwo obrotu44. 42 M. Safjan [w:] Kodeks cywilny..., t. 1, red. K. Pietrzykowski, s. 1262; K. Bączyk, glosa do wyroku SN z 16.02.2001 r., IV CKN 244/00, OSP 2002, nr 3, s. 151; zob. również orzeczenie TK z 15.12.1992 r., K 6/92, OTK 1992, nr 2, poz. 27, w którym TK uznał, że ograniczenie kompetencji do swobodnego kształtowania treści stosunku prawnego powinno mieć charakter wyjątkowy. 43 K. Góźdź, Zawarcie..., cz. I, s. 102. 44 R. Trzaskowski, Granice..., s. 99 i n. 30 Rozdział I. Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia... 2.1. Sprzeczność z właściwością (naturą) stosunku Natura (właściwość) stosunku jest pierwszą z klauzul generalnych, ja‐ kimi posłużył się ustawodawca w celu ograniczenia swobody umów. Pomimo że klauzula ta – jak zostanie pokazane w dalszej części niniej‐ szej pracy – doczekała się szerokiego omówienia w piśmiennictwie, w dalszym ciągu jej rozumienie budzi liczne wątpliwości i kontrower‐ sje. Wynika to między innymi z faktu, że klauzula ta nie tylko stanowi swego rodzaju novum legislacyjne (nie występowała w Kodeksie cy‐ wilnym przed wprowadzeniem do niego art. 3531 k.c.), ale także nie występuje w innym niż art. 3531 przepisie Kodeksu cywilnego. W ko‐ deksie sporadycznie pojawia się jedynie pojęcie właściwości, np. w art. 83 § 1 k.c., w którym mowa o właściwości czynności prawnej, czy art. 356 § 1 k.c., w którym mowa o właściwości świadczenia, choć analiza tych przepisów nie wskazuje, aby pojęcie właściwości zostało w nich użyte w jakimś szczególnym znaczeniu45. Analizę omawianej klauzuli warto rozpocząć od odniesienia się do znaczenia słownikowego pojęć natury oraz właściwości46, którymi ustawodawca posłużył się przy jej konstruowaniu. Pojęcie natury ro‐ zumiane jest w języku polskim jako „zespół cech charakterystycznych dla określonych zjawisk, przedmiotów itp.” Z kolei właściwość oznacza „to, co jest charakterystyczne dla danej osoby lub rzeczy lub tłumaczone jest jako cecha tego, co właściwe, odpowiednie”47. Biorąc pod uwagę powyższe definicje oraz zestawiając je z pojęciem stosunku zobowią‐ zaniowego, bez większych wątpliwości można stwierdzić, że pod kry‐ terium natury stosunku jako ograniczenia swobody umów kryje się 45 Tak też P. Machnikowski, Swoboda umów według art. 3531 KC. Konstrukcja prawna, Warszawa 2005, s. 322. 46 Pomimo że sposób zredagowania przez ustawodawcę przepisu art. 3531 k.c. poprzez użycie obok pojęcia „właściwość” określenia „natura” ujętego w nawias może budzić pewne wątpliwości co do znaczenia takiego zabiegu legislacyjnego oraz wzajemnego stosunku tych pojęć, brak jest wyraźnych przeciwskazań, aby na gruncie tego przepisu pojęciom tym nadawać znaczenie synonimiczne i posługiwać się nimi zamiennie (tak też R. Trzaskowski, Granice..., s. 301; por. P. Machnikowski, Swoboda..., s. 322). 47 Słownik języka polskiego PWN, dostępny pod adresem: http://sjp.pwn.pl/ (dostęp: 31.10.2016 r.). Pominięto inne znaczenia nieistotne w tym kontekście. 2. Granice swobody umów 31 pewien zespół cech charakterystycznych dla stosunku zobowiązanio‐ wego. Głębszej analizy wymaga jednak określenie, w jaki sposób cechy takie powinny być identyfikowane oraz jak natura stosunku powinna być traktowana przez pryzmat pozostałych ograniczeń wskazanych w art. 3531 k.c. Wobec istnienia w polskim systemie prawnym rozbudowanej regulacji normującej nie tylko zasady powstawania stosunków obligacyjnych, ale także wiele ich cech i elementów, w pierwszej kolejności zasadne wydaje się odniesienie do kwestii, czy kryterium natury stosunku moż‐ na w ogóle nadać samodzielny charakter, czy też powinno być ono sto‐ sowane raczej jako kryterium pomocnicze wobec kryterium zgodności z ustawą. Wątpliwości tego typu prezentowane są w literaturze. A. Olej‐ niczak zwraca uwagę, że ustalenie właściwości zobowiązań, a więc na‐ tury każdego stosunku obligacyjnego lub stosunku określonego rodza‐ ju, następuje na podstawie analizy obowiązującego prawa, a tym sa‐ mym może wywoływać wątpliwości co do zasadności wyróżnienia w kodeksie kolejnego (obok sprzeczności z ustawą) ograniczenia swo‐ body umów. Wskazuje przy tym, że stosując życzliwy dla ustawodawcy pogląd, kryterium to jako intuicyjnie kojarzone może jednie ułatwić uzasadnienie oceny przekroczenia granic swobody umów48. Podobnie P. Machnikowski definiując naturę stosunku jako „główne cechy cha‐ rakterystyczne zobowiązaniowego stosunku prawnego jako pewnego modelu relacji między podmiotami, i to cechy określone przepisami prawa”, wskazuje na brak samodzielnej treści pojęcia natury stosunku, twierdząc, że w zależności od przyjętej interpretacji pokrywa się albo z kryterium ustawy, albo z kryterium zasad współżycia społecznego. Pewnego sensu istnienia natury stosunku Autor ten doszukuje się w je‐ go zastosowaniu do określania imperatywnego lub semiimperatywne‐ go charakteru przepisów czy norm prawnych oraz w użyteczności „w procesie stosowania prawa, gdzie może ono stanowić w wielu wy‐ padkach alternatywny i niekiedy prostszy od pozostałych sposobów (odwołujących się do ustawy czy zasad współżycia społecznego), bar‐ dziej intuicyjny wariant uzasadnienia decyzji uznającej określone po‐ stanowienie umowne za bezskuteczne”. Jednak również takie zastoso‐ 48 A. Olejniczak [w:] Kodeks..., t. 3, red. A. Kidyba, 2014, nb 10 do art. 3531. 32 Rozdział I. Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia... wanie omawianego kryterium budzi w ocenie P. Machnikowskiego poważne zastrzeżenia49. Podobny wniosek zdaje się wysuwać Z. Rad‐ wański, stwierdzając, że de lege lata zalecane jest objaśnianie natury stosunku „na podstawie przepisów prawnych oraz zasad współżycia społecznego oraz, iż samodzielne znaczenie wspomnianego pojęcia mogłoby ewentualnie polegać na normatywnym uzasadnieniu swo‐ bodniejszego rekonstruowania norm przepisów prawnych”50. Na nie‐ całkowicie samodzielny charakter natury stosunku zwraca również uwagę M. Safjan, stwierdzając, że pełni ono raczej funkcje porządku‐ jące, ułatwiające identyfikację tych elementów treściowych danego sto‐ sunku prawnego, które – wobec braku tego kryterium – byłyby uznane za sprzeciwiające się ustawie51. Za rozdzieleniem kryterium zgodności z naturą stosunku oraz kryte‐ rium zgodności z ustawą opowiada się E. Łętowska, uznając, że podczas gdy drugie z tych kryteriów dotyczy przepisów bezwzględnie obowią‐ zujących, to poszukiwanie granicy w naturze stosunku prawnego otwiera drogę do kontroli całej sfery unormowanej przepisami dyspo‐ zytywnymi. Autorka ta wypełnia klauzulę natury stosunku prawnego zasadami słuszności kontraktowej, a w stosunku do profesjonalistów zasadami rzetelności działania, regułami uczciwego obrotu czy pod‐ wyższonej staranności52. Można więc zauważyć, że E. Łętowska, pomi‐ mo że rozdziela kryterium natury stosunku od kryterium zgodności z ustawą, w zasadniczym stopniu z jednej strony opiera je na przepisach prawa pozytywnego (przepisach dyspozytywnych), a z drugiej strony odwołuje się do słuszności kontraktowej, co przybliża je do ogranicze‐ nia ustanowionego przez zasady współżycia społecznego53. Podobnie 49 P. Machnikowski [w:] Kodeks cywilny..., red. E. Gniewek, P. Machnikowski, s. 551–552; P. Machnikowski, Swoboda..., s. 328 i n.; na rolę kryterium natury stosunku jako wskazówki interpretacyjnej w zakresie charakteru przepisów podkreśla również M. Szczygieł, Właściwość (natura) stosunku zobowiązaniowego jako ograniczenie zasady swobody umów, Pal. 1998, nr 7–8, s. 20–21. 50 Z. Radwański [w:] System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cywilne – część ogólna, red. Z. Radwański, Warszawa 2008, s. 237. 51 M. Safjan, Zasada swobody umów (Uwagi wstępne na tle wykładni art. 3531 k.c.), PiP 1993, nr 4, s. 16. 52 E. Łętowska, Prawo..., s. 369–371. 53 W podobnym kontekście na fakt, że naruszenie słuszności kontraktowej, podobnie jak nadmierne ograniczenie wolności człowieka, naruszenie godności 2. Granice swobody umów 33 czyni M. Szczygieł, który definiując kryterium natury stosunku jako „zakaz umieszczania takich elementów i klauzul w umowie, które sta‐ nowiłyby zaprzeczenie sensu samego kontraktu, przez uderzenie w jego naturę”, zalicza do niego takie elementy, jak: niewspółmierność świad‐ czeń, powinność ich dotrzymywania i współdziałania przy ich wyko‐ nywaniu, zrównoważone obciążenie odpowiedzialnością ex contractu, uczciwość kupiecką oraz dobre obyczaje54. Rodzi to analogiczną uwagę jak w przypadku poglądów E. Łętowskiej, co zresztą częściowo zauważa sam Autor, tłumacząc, że tak rozumiane kryterium własnościowości (natury) stosunku zawiera „odniesienie także do norm spoza prawa pozytywnego i konsumowałoby w części znaczenia jakie dawniej łą‐ czono tylko i wyłącznie z klauzulą generalną zasad współżycia społecz‐ nego”55. Z poglądami pozbawiającymi klauzulę natury stosunku samodzielnego znaczenia (tj. wskazującymi na pokrywanie się tego kryterium, w za‐ leżności od przyjętej wykładni oraz założeń teoretycznoprawnych, z kryterium zgodności z ustawą lub kryterium zgodności z zasadami współżycia społecznego albo traktującymi je jedynie jako dyrektywę interpretacyjną nakazującą ustalanie imperatywnego charakteru pew‐ nych przepisów) nie sposób się zgodzić. Muszą one bowiem prowadzić do wniosku, że użycie w przepisie art. 3531 k.c. kryterium natury sto‐ sunku jest w zasadzie bezprzedmiotowe, co byłoby nie do pogodzenia z postulatem racjonalnego ustawodawcy. Trudno również uznać, że ratio legis wprowadzenia omawianego kryterium stanowił jedynie za‐ miar ułatwienia stosowania prawa, gdyż w przypadku uznania, iż kry‐ terium właściwości stosunku nie ma własnego znaczenia, nie może ono być stosowane samodzielnie. Organy stosujące prawo musiałyby więc i tak odnosić się do kryteriów zgodności z ustawą lub zasadami współ‐ życia społecznego, stąd trudno mówić o jakimkolwiek ułatwieniu. człowieka czy godzenie w wartości rodzinne powinno być oceniane w świetle zasad współżycia społecznego, a nie natury stosunku, zwraca także uwagę P. Machnikowski, Swoboda..., s. 331–332. 54 M. Szczygieł, Właściwość..., s. 19. 55 M. Szczygieł, Właściwość..., s. 19–20. 34 Rozdział I. Swoboda umów zobowiązaniowych i jej ograniczenia... Za bardziej zasadne należy uznać stwierdzenie, że ograniczenie swo‐ body umów poprzez użycie klauzuli natury stosunku miało na celu uzupełnienie ograniczeń wynikających z kryterium zgodności z usta‐ wą. Nie sposób bowiem wykluczyć, że postanowienie wprowadzone w danym stosunku umownym nie będzie sprzeczne z żadną z norm prawnych, gdyż na przykład będzie dotyczyło kwestii nieuregulowanej przepisami, jednak pomimo to taki sposób uregulowania danego sto‐ sunku będzie należało uznać za niepożądany w świetle ogólnych zasad stosunków zobowiązaniowych oraz właściwości danego rodzaju zobo‐ wiązania. Prawodawca nie jest bowiem w stanie przewidzieć wszelkich możliwych wariantów kształtowania się stosunków zobowiązaniowych i może dojść do sytuacji, w której określone przez strony postanowienia umowy nie będą sprzeczne z żadną normą wynikającą wprost z prze‐ pisów, lecz nie będzie budziło wątpliwości, że ich ukształtowanie prze‐ czy naturze zobowiązania umownego. W takim przypadku kryterium to może służyć ochronie przed koniecznością przeprowadzania wąt‐ pliwych i daleko idących interpretacji przepisów w celu ochrony pew‐ nych podstawowych zasad leżących u podstaw prawa cywilnego (prawa zobowiązań) lub w celu uniknięcia wypaczenia relacji umownych, do którego mogło dojść nawet wbrew woli obu stron. Z uwagi na powyższe pojęcie właściwości (natury) stosunku nie po‐ winno być traktowane jako podkategoria ograniczenia w postaci zgod‐ ności z ustawą czy zasadami współżycia społecznego, lecz jako uzupeł‐ nienie tych ograniczeń oraz kolejne – obok ustawy i zasad współżycia społecznego – kryterium pozwalające na kontrolę sposobu ukształto‐ wania umowy przez strony. Na powyższą konstatację nie wpływa przy tym fakt, że podział pomię‐ dzy poszczególnymi ograniczeniami swobody umów nie jest podzia‐ łem rozłącznym. Pomimo że każde z tych kryteriów ma swoje własne znaczenie, siłą rzeczy kryteria te będą krzyżować się ze sobą, co jest rzeczą nie tylko naturalną, ale i pożądaną. Wynika to między innymi z faktu, że prawo stanowione jest (a przynajmniej powinno być) pew‐ nym wyrazem uznawanych przez ustawodawcę zasad współżycia spo‐ łecznego, które to zasady z kolei wpływają na sposób jego interpretacji. Podobnie z jednej strony podstawę do zdekodowania natury stosunku
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ograniczenia swobody umów w kształtowaniu stosunku ubezpieczenia na cudzy rachunek
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: