Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00295 004943 12750635 na godz. na dobę w sumie
Ojcowie narodu - ebook/pdf
Ojcowie narodu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 334
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-3199-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka prezentuje międzynarodową dyskusję związaną z rolą Kościoła, wyznania i religii w procesie nacjonalizacji, zawiera wiele nieznanych, bogatych źródeł archiwalnych.

Autorka widzi w Kościele greckokatolickim model umożliwiający dokonanie określenia miejsca religii w procesie formowania się nowoczesnego społeczeństwa, tworzy wzorzec wyjaśniający fenomen sekularyzacji narodu oraz nacjonalizacji religii, który posiada duże znaczenie dla całego nowoczesnego historycznego procesu europejskiego. Badaczka porusza problem wewnętrznego powiązania ruchu narodowego z wyznaniem oraz uczestnictwa Kościoła w procesach in- i ekskluzji, umieszczając te historyczne zjawiska w kontekście dokonującej się w procesie modernizacji ewolucji samego znaczenia religii dla mas oraz analizując rolę wyznania w kształtowaniu się tożsamości narodowej.

Autorka formułuje dwa sposoby interpretacji tematu: po pierwsze koncentruje się na wyjaśnieniu znaczenia politycznych koncepcji rusofilów i ukrainofilów dla procesu nacjonalizacji, po drugie zaś ocenia rolę Kościoła w przemianach społecznych XIX wieku, z uwzględnieniem jego świeckiego zaangażowania w spory z innymi wyznaniami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Zaproponowana rozprawa jest próbą stworzenia polskojęzycznej monografii naukowej dotyczącej zaangażowania duchowieństwa uni- ckiego w ruch narodowy Rusinów galicyjskich. Chociaż obecność Kościoła greckokatolickiego zaznacza się niemalże na wszystkich po- ziomach życia społecznego i kulturalnego Rusinów, a każde opracowa- nie podnoszące kwestię narodowościową XIX-wiecznej Galicji musi odwoływać się do problematyki wyznaniowej, zagadnienia religijne są jednak traktowane w takich opracowaniach fragmentarycznie. Punktem wyjścia a zarazem osią centralną niniejszej pracy jest Cerkiew greckokatolicka, która może posłużyć jako modelowy przy- kład silnego związku istniejącego między religią a kształtującą się nowoczesną wspólnotą narodową. Co najmniej do końca I wojny światowej duchowieństwo unickie, początkowo jako jedyna warstwa intelektualna społeczności ruskiej w Galicji, balansowało między od- miennymi ideologiami politycznymi, szczególnie zaś pomiędzy rusofi- lizmem/moskwofilizmem a ideą ukrainofilską. Właśnie z tego wzglę- du podjęty temat jest nie tylko wysoce interesujący, ale także dosyć skomplikowany, jeśli dodatkowo uwzględnić inne opcje, takie jak austroslawizm czy polonofilstwo. Obiektem zainteresowania autorki nie jest Kościół w jego wymia- rze instytucjonalnym, a celem jej nie jest opracowanie całościowej historii Kościoła greckokatolickiego. Zdecydowany nacisk kładzie ona na interakcje między Kościołem a społeczeństwem, które w XIX wieku włączało się/włączane było w proces unarodowienia. W przy- padku jednak, kiedy wydarzenia polityczno-religijne w istotny sposób zmieniały dalsze losy Kościoła i społeczeństwa ruskiego, autorka po- święcała im więcej uwagi, odwołując się także do tzw. Hochpolitik (np. problem konwersji w Hniliczkach). Ruch narodowy Rusinów w Galicji został ostatecznie zdomino- wany przez dwa przeciwstawne koncepty ideologiczne: nurt ukraino- filski oraz opcję rusofilską/moskwofilską. Obie orientacje polityczne czerpały ze skarbnicy tradycji religijnej: w tym kontekście pojawi się 14 Wstęp wręcz sprzężenie zwrotne pomiędzy religią a polityką i dążeniami narodowościowymi, ponieważ te dwie sfery rzeczywistości społecznej – narodowościowa oraz religijna – były ze sobą mocno powiązane, a obszary ich aktywności nakładały się do tego stopnia, iż powstaje pytanie, czy w przypadku analizy rozwoju narodowego Rusinów gali- cyjskich możliwe jest jasne i klarowne rozgraniczenie obu tych zjawisk. Czy możliwe jest wyodrębnienie sfery religijnej z całokształtu zjawisk polityczno-ideologicznych oraz gdzie przebiega granica pomiędzy ni- mi? Czy z religii płyną początkowe impulsy motywujące do aktyw- ności na rzecz rozwoju kultury i narodu, ponieważ rzeczywistość re- ligijna jest bardziej zrozumiała dla XIX-wiecznego społeczeństwa? Czy wraz z polaryzacją życia narodowego Rusinów ulegają transformacji i sprzężeniu z ideologią oraz polityką elementy religijne, stając się wy- razistym symbolem i sztandarem przynależności etnicznej? I dalej: w jaki sposób religia i Kościół greckokatolicki wpływały na tworzenie granic etnicznych w Galicji oraz czy w ramach stereotypowych kwa- lifikacji narodowo-religijnych – grekokatolik-ukrainofil lub prawo- sławny-rusofil/moskwofil – można znaleźć wyraźną granicę pomiędzy tożsamością narodową a religijną, a jeśli tak, to jak ją wyznaczyć? W kompozycji pracy dominują dwa bazowe ujęcia tematu: 1) kon- centracja na koncepcjach podstawowych nurtów ideologicznych Ru- sinów: rusofilizm/moskwofilizm contra ukrainofilizm oraz czynny udział w procesie nacjonalizacji nie tylko duchowieństwa, ale także takich elementów, jak tradycja religijna, symbole liturgiczne, język sakralny w debacie narodowościowej oraz 2) zarys społecznej, umo- tywowanej tradycją, obecności Kościoła greckokatolickiego w życiu Rusinów, jego praca na rzecz podniesienia poziomu moralnego, etycz- nego oraz ekonomicznego ludu wiejskiego, a także zderzenie z nowo- czesnymi nurtami XIX wieku: socjalizmem i radykalizmem. Punktem centralnym obu ujęć są – z jednej strony – relacje wewnątrzgrupowe pomiędzy rusofilami/moskwofilami a ukrainofilami, z drugiej zaś, interakcje na linii greckokatoliccy Rusini – łacińscy Polacy oraz mar- ginalnie uniccy Rusini – judaistyczni Żydzi, które stanowiły najistot- niejszy element rzeczywistości społecznej (kulturowo-polityczno-na- rodowej) Rusinów galicyjskich w XIX wieku. Autorka poświęciła stosunkowo wiele uwagi zagadnieniom konwersji na prawosławie, ponieważ w ich kontekście ujawniały się najdobitniej wielowątkowe współzależności pomiędzy świadomością religijną a narodową Rusi- nów galicyjskich. Jest rzeczą oczywistą, że wszystkie wymienione wyżej relacje nie odbywały się w międzynarodowej próżni politycz- nej, w związku z czym musiały one zostać umieszczone w kontekście stosunków zachodzących pomiędzy Austrią, Rosją a Watykanem. Wstęp 15 Rozprawa składa się z sześciu rozdziałów. Pierwszy z nich stano- wi wprowadzenie do zagadnienia poruszanego w pracy i obejmuje problem stanu badań i metodologii, dostarcza podstawowych infor- macji na temat Galicji, kładąc szczególny nacisk na struktury kościel- no-religijne, a także porusza wybrane zagadnienia ruskiego ruchu narodowego lat 1848–1867, z uwzględnieniem problemu formowania się nowoczesnej wspólnoty narodowej Rusinów w Galicji. Rozdział zamyka analiza genezy i ewolucji dwóch paradygmatów identyfikacyj- nych mających zdominować życie publiczne Rusinów galicyjskich w XIX wieku: rusofilizmu/moskwofilizmu nawiązującego do tradycji prawo- sławnej i ukrainofilizmu odwołującego się do katolicyzmu. Drugi rozdział W poszukiwaniu korzeni porusza problematykę wy- nikającą z powyższej dychotomii (rusofilizm/moskwofilizm – ukrai- nofilizm) będącej źródłem całego szeregu elementów kulturowych czerpiących z tradycji religijnej (prawosławnej i katolickiej), które posłużyły do wytyczenia granic zarówno wewnątrzgrupowych (ruso- file/moskwofile-ukrainofile), jak i zewnętrznych (greckokatoliccy Ru- sini – rzymskokatoliccy Polacy). Wśród najważniejszych zagadnień znalazła się tu debata dotycząca problemu oczyszczenia obrządku Kościoła unickiego z naleciałości łacińskich oraz kreowanie własnego krajobrazu kulturowego, jako dążenie do umocnienia odrębności wo- bec łacińskich Polaków, oraz zagadnienie kodyfikacji języka (sakralny język cerkiewnosłowiański versus etymologiczny język ludu). W tej części poruszona została także problematyka eparchii chełmskiej jako umotywowanej politycznie antytezy rzeczywistości galicyjskiej. Wą- tek diecezji chełmskiej jest swego rodzaju dygresją do głównego te- matu, a nie wątkiem przewodnim rozważań. Z tego powodu autorka nie zagłębia się w zagadnienie, a problem wspomnianej diecezji po- rusza na tyle, aby wskazać jedynie pewne odmienności w kształtowa- niu się poczucia tożsamości narodowej wśród greckokatolickich Ru- sinów galicyjskich oraz greckokatolickich Rusinów zamieszkujących zabór rosyjski, które wynikały z różnic społeczno-polityczno-naro- dowych1. Należy podkreślić, że przy tak wysokim poziomie skompli- kowania podejmowanego tematu nie sposób odnieść się w szerszy i rzetelny sposób do podobnych procesów nacjonalizacji przebiegają- cych na innych ziemiach ukraińskich. Zadanie tego typu powinno zostać zarezerwowane dla historyków pracujących w ramach projek- tów (najlepiej międzynarodowych) o charakterze porównawczym.   Do pogłębionych badań nad zagadnieniami religijnymi na Chełmszczyźnie nie- zwykle użyteczne są materiały archiwalne znajdujące się w Archiwum Państwowym w Lublinie, zespół: Chełmski Konsystorz Greckokatolicki. 16 Wstęp Trzeci rozdział Konwersja w Hniliczkach jako punkt zwrotny w hi- storii Rusinów galicyjskich porusza problem przejścia na prawosławie unickiej wspólnoty parafialnej w Hniliczkach Małych (1882), która okazała się nie tylko punktem zwrotnym w historii Cerkwi grecko- katolickiej w Galicji, ale także wskutek przeciwdziałania administra- cyjnego doprowadziła do przełamania dominacji rusofilów, osłabio- nych po pierwszym lwowskim procesie o zdradę stanu. W wyniku napiętnowania stronnictwa rusofilskiego, w Kościele greckokatoli- ckim umocnił się nurt zorientowany na Rzym, a w życiu politycznym dominację przejęło skrzydło ukrainofilskie dryfujące ostatecznie co- raz mocniej w kierunku zacieśniania współpracy z Cerkwią. Czwarty rozdział Powrót rusofilów na scenę polityczną Galicji po- święcony jest kwestii odbudowywania wpływów tego stronnictwa na życie społeczno-polityczne Galicji na początku XX wieku. Zostały tu omówione przyczyny ponownego wzmocnienia się rusofilów, a na- stępnie przesłanki licznych konwersji w Galicji ze szczególnym uwzględnieniem Łemkowszczyzny. W piątym rozdziale Akcja antyrusofilska ważne miejsce zajęła ana- liza metod administracyjnego zwalczania sympatii prorosyjskich i pra- wosławnych oraz przebieg II procesu rusofilów (1914). Ostatnim za- gadnieniem piątego rozdziału jest kwestia znaczenia wybuchu I wojny światowej dla przemian religijnych wśród Rusinów galicyjskich, którzy po licznych represjach rezygnują z opcji rusofilskiej i ostatecznie opo- wiadają się po stronie nurtu ukrainofilskiego (oprócz Łemkowszczy- zny, gdzie w latach 30-ych XIX wieku nastąpi nowa fala konwersji). Szósty i zarazem ostatni rozdział poświęcony został, z jednej stro- ny, pozycji duchowieństwa greckokatolickiego wobec szeroko rozu- mianego procesu modernizacji, w który wpisuje się konieczność in- terpretacji oraz ustosunkowania się do powstającego właśnie narodu, jak również problematyka zaangażowania Cerkwi unickiej w pracę na rzecz podniesienia poziomu moralnego i ekonomicznego ludu ru- skiego. Z drugiej zaś, analiza transformacji wewnętrznej oraz stosun- ku duchowieństwa greckokatolickiego do XIX-wiecznego procesu sekularyzacji przy uwzględnieniu reakcji Cerkwi na antyklerykalne wystąpienia przedstawicieli nurtów socjalistycznych i radykalnych. Każdy rozdział zakończony jest podsumowaniem zawierającym naj- ważniejsze wnioski wypływające z przeprowadzonej analizy badawczej. Ponieważ geneza poruszanych zagadnień niejednokrotnie odwo- łuje się do dalszej przeszłości historycznej, dla pełniejszego zrozumienia omawianych kwestii niezbędna okazała się analiza wielu procesów sięgających poza ramy czasowe wyznaczone w rozprawie. Dotyczy to wszystkich rozdziałów pracy. Wstęp 17 Źródła Autorka kładzie duży nacisk na źródłowy charakter pracy, dla której podstawowe informacje czerpie z zasobów archiwalnych. Opra- cowania historyczne współczesnych badaczy dotyczące tematu zosta- ły zaprezentowane w odrębnym podrozdziale (Stan badań i metodo- logia). W rozważaniach tematycznych autorka opiera się na źródłach archiwalnych, szczególnie niemiecko-, ukraińsko- oraz polskojęzycz- nych, a także międzynarodowej oraz rodzimej literaturze fachowej. Najobszerniejsze kwerendy przeprowadzone zostały w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy miasta Lwowa (da- lej: CDIAL), dostęp do którego był utrudniony w okresie istnienia Związku Radzieckiego, oraz Lwowskiej Bibliotece Naukowej Ukra- ińskiej Akademii Nauk im. W. Stefanyka (dalej: LNBUAN). Zebrane w CDIAL materiały, głównie akta namiestnictwa lwowskiego, ukła- dają się dosyć wyraziście w kilka szerokich grup tematycznych, które autorka w dalszej pracy poddała dokładnej analizie badawczej: 1. Walka o język: dyskusje i konflikty wokół idei zastąpienia cy- rylicy alfabetem łacińskim, dążenie do poszerzania wpływów języka Rusinów w szkołach i oficjalnej, urzędowej korespondencji, język ksiąg metrykalnych i prowadzona w tym kontekście „walka o dusze”. 2. Wpływ duchowieństwa na narodowe i polityczne życie ludu – zaangażowanie w wybory polityczne, stosunek do nurtu socjali- stycznego i radykalnego, działalność duchowieństwa w stronnictwach politycznych (rusofilskim, moskwofilskim oraz ukrainofilskim). 3. Tendencje rusofilskie – upowszechnianie nurtu rusofilskiego wśród ludności i duchowieństwa Galicji, ze szczególnym uwzględnie- niem Łemkowszczyzny. 4. Symbole narodowe i religijne – walka o prawosławne krzyże i formę liturgii, oczyszczanej z naleciałości łacińskich. 5. Etyka – problem zwalczania alkoholizmu szerzącego się wśród ludności wiejskiej. Proces uzupełniania i uszczegóławiania powyższych zagadnień kontynuowano w wiedeńskich archiwach Dworu i Państwa (Haus- Hof und Staatsarchiv, dalej: HHStA) oraz w Archiwum Administracji (Allgemeines Verwaltungsarchiv, dalej: AVA). Istotne dla tematu zaso- by odnoszą się nie tylko do stanowiska wyższych władz państwowych w kwestii stosunków narodowościowych w Galicji, ale także do: 1. Nurtu rusofilskiego/moskwofilskiego w Galicji – analiza w kontekście zagrożenia bezpieczeństwa monarchii szczególnie na początku XX wieku i w przededniu I wojny światowej. 2. Oceny działalności hierarchów kościelnych przez Watykan. 18 Wstęp 3. Sprawy konwersji w Hniliczkach i dymisji metropolity Josyfa Sembratowycza. 4. Reformy zakonu Bazylianów przez polskich jezuitów. Najobszerniejsze zasoby Haus-Hof und Staatsarchiv odnoszą się do ostatnich lat przed wybuchem I wojny światowej, natomiast sto- sunkowa skromna baza źródłowa dotyczy kwestii ukraińskiej pod koniec XIX wieku. Część akt wiedeńskich, w szczególności zaś zaso- by c.k. Ministerstwa Wyznań i Oświaty oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, zostały w okresie międzywojennym przekazane Pol- sce i obecnie znajdują się w warszawskim Archiwum Głównym Akt Dawnych (dalej: AGAD). Dzięki kwerendzie zasobów AGAD uzupeł- nione zostały niewielkie luki z zakresu powiązania Kościoła unickie- go/religii z następującymi kwestiami: 1. Języka, oświaty i organizacji burs ruskich oraz czytelni. 2. Ofensywnej działalności władz krajowych w stosunku do nur- tów radykalnych oraz rusofilizmu. Podobne problemy pojawiają się także w zbiorach Archiwum Pań- stwowego w Przemyślu (dalej: APP), z tym że ich zasięg został ograni- czony przestrzennie do terytorium Przemyskiego Biskupstwa Grecko- katolickiego i w związku z tym posiada charakter lokalny. Główne zagadnienia dotyczą kwestii zwalczania sympatii prawosławnych i ru- sofilskich w diecezji, emigracji wiernych i duchownych do Ameryki Północnej oraz problematyki przeciwdziałania radykalnym tenden- cjom w społeczeństwie ruskim. Najskromniejsze efekty przyniosła kwerenda w wiedeńskim All- gemeines Verwaltungsarchiw (dalej: AVA), w którym dominują akta traktujące o problemach finansowo-majątkowych parafii, statusów bractw i towarzystw cerkiewnych, spraw organizacyjnych klasztorów i innych wspólnot wyznaniowych. Największą zdobyczą postępowa- nia badawczego w AVA były dokumenty dotyczące III procesu ruso- filów w czasie I wojny światowej. Chociaż zasoby dotyczące historii Cerkwi greckokatolickiej znaj- dują się także w innych archiwach, zebrane do pracy materiały źród- łowe pozwalają na przeprowadzenie pogłębionej analizy podejmowa- nych zagadnień oraz sformułowanie rzetelnych i obiektywnych konkluzji wypływających z postępowania badawczego2.   W Sankt Petersburgu znajdują się dokumenty konsystorzy archidiecezji poło- ckiej, diecezji brzeskiej i łuckiej, zespoły metropolitów unickich, kancelarii oberpro- kuratora oraz kolegium greckokatolickiego, które jednak w większości uwzględniają kwestie związane z zaborem rosyjskim, i tylko w pewnym stopniu odnoszą się do spraw galicyjskich (w tym liczne dokumenty państwowe np. fond 821 Departamentu Spraw Duchownych Wyznań Obcych MSW). Należy podkreślić, że ze względu na zmianę Wstęp 19 Należałoby także wspomnieć o istotnym źródle informacji – ów- czesnej prasie będącej podstawowym elementem rozwijającej się właś- nie kultury masowej. Czasopiśmiennictwo w Galicji posiadało już w latach 70-ych i 80-ych XIX wieku dość mocną pozycję, drogę jed- nak do szerszych mas utorowało sobie dopiero na przełomie stuleci. Znaczenie prasy – jako źródła historycznego – staje się niezwykle istotne: ilustruje ona codzienne życie prostych ludzi, aktywność po- szczególnych frakcji i nurtów polityczno-ideologicznych, liderów na- rodowych, w tym także licznych duchownych; odzwierciedla przeko- nania polityczne księży, metody ich pozakościelnej aktywności oraz ideologiczne rozwarstwienie duchowieństwa i jego zróżnicowany sto- sunek do procesów modernizacji3. Tytuł: Poprzez wprowadzenie terminu „Ojcowie narodu” autorka dąży do stworzenia „tytułu-hasła” mającego zaintrygować czytelnika oraz spełnić rolę kodu ułatwiającego rozpoznanie opracowania (podobna praktyka bywa stosowana w nauce anglosaskiej oraz coraz częściej także polskiej). Z treści książki wynikają oczywiście wszelkie niuan- se dotyczące oceny, na ile rola duchowieństwa (tychże „ojców naro- du”) w procesie nacjonalizacji była pozytywna i inspirująca, a na ile destabilizująca życie społeczne. Tytuł „Ojcowie narodu” nawiązuje do konkretnego cytatu z XIX-wiecznego pisma ruskiego4 i z tego po- wodu ujęty został w cudzysłów. siedziby wspomniane archiwum było nieczynne, a zatem także niedostępne dla bada- czy przez okres około dwóch lat (2005–2007). Zagadnienia Kościołów wschodnich uwzględniają również watykańskie zbiory Archivio della Sacra Congregazione per le Chiese Orientali i Archivio Segreto Vaticano.   Do najważniejszych polskojęzycznych politycznych organów prasowych ówczesnej Galicji należą: „Gazeta Narodowa” (podolacy), „Kurjer Lwowski” (ludowcy), „Czas” (stań- czycy), „Słowo Polskie” (galicyjska endecja), słowianofilski „Słowianin”, „Gazeta Lwowska” (urzędowa), natomiast do ukraińskich: rusofilskie „Słowo” i „Hałyczanyn” oraz radykalne narodowe „Diło”, a także umiarkowany narodowo „Rusłan”. W postępowaniu badawczym uwzględniono pisma radykałów ukraińskich o wybitnie antyklerykalnym charakterze („Hli- borob”) oraz pisma księdza Stanisława Stojałowskiego („Dzwon”, „Pszczółka”, „Wieniec’). Wiele informacji na temat działalności religijnej można czerpać z kościelnej lub związanej z kręgami kościelnymi prasy polskiej („Gazeta Kościelna”, „Przegląd Katolicki”, „Tygodnik Katolicki”, „Przegląd Powszechny”, „Głos Narodu”) i ukraińskiej („Nywa”, „Archijepyskop- sky Wiedomosty”, „Cerkownyj Wostok”, „Gazeta Cerkowna”, „Sion”, „Myr”).    Na początku lat 60-ych duchowieństwo greckokatolickie publicznie deklarowa- ło swój obowiązek aktywnego uczestniczenia w życiu wiernych: „Cóż to byliby z nas za ojcowie, gdybyśmy nie troszczyli się o ziemskie dobro naszych dzieci?” (ukr.), pyta jeden z księży. Księża zaczęli określać siebie „solą ziemi”, „światłem świata”, „ojcami narodu” oraz „najstarszymi i najsilniejszymi ojcami biednej Matki Rusi” (ukr.), „Sło- wo” 25.02.1861, nr 10, s. 47. 20 Wstęp Terminologia: W korespondencji urzędowej, publicystyce oraz w życiu publicz- nym do określenia społeczności ruskiej zamieszkującej terytorium monarchii Habsburgów aż do 1918 roku stosowano pojęcia „Ruthe- nen”, „ruthenisch” („Rusin”, „ruski”). Terminy „Ukrainer” („Ukrai- niec”) zarezerwowano natomiast do nazewnictwa ludności ruskiej żyjącej w granicach Rosji5. Z tego względu autorka preferuje w swej pracy termin „Rusin”, „ruski”, który może wydawać się nieco archa- iczny, ale jest za to pojęciem neutralnym i pozbawionym wartościo- wania ideologicznego6. Ponieważ współcześnie używany termin „Ukrainiec”, „ukraiński”, choć funkcjonował już w publicystyce i ko- respondencji końca XIX wieku, trafił do oficjalnego użycia dopiero po I wojnie światowej, decyzję dotyczącą terminologii można w tym wypadku uznać za uzasadnioną. We współczesnej literaturze naukowej funkcjonuje skomplikowa- ny system nazw odnoszących się do niemniej zawiłych zjawisk wpi- sanych w proces nacjonalizacji Rusinów galicyjskich, a zarazem zwią- zanych z ich sferą religijną. Ponieważ ruch narodowy Rusinów zdominowany został, jak już wyżej wspomniano, przez dwa opozy- cyjne nurty, z których jeden ukierunkowany został na prawosławną Wielką Ruś (rusofile), potem Rosję (moskwofile), a drugi dążył do stworzenia odrębnego narodu ukraińskiego (ukrainofile), autorka kładzie szczególny nacisk na „dwutorowość” rozwoju ruchu narodo- wego Rusinów galicyjskich. W tym przypadku najwięcej emocji budzi zapożyczony z publicystyki termin „moskalofilstwo” oraz jego ukra- ińska wersja „moskwofilstwo”, odnoszący się do określenia opcji uznającej Rusinów galicyjskich za część narodu rosyjskiego, a które- mu przypisuje się często pejoratywne znaczenie. I chociaż z tego po- wodu niektórzy z historyków wolą zrezygnować z tego pojęcia, ter- miny „moskalofilstwo” i „moskwofilstwo” na dobrze zakorzeniły się w literaturze naukowej7. Terminy „rusofile”, ”rusofilski” używane są   Pierwsze próby urzędowego zastąpienia terminu „Ruthenen” przez pojęcie „Ukrainer” pojawiły się w czasie I wojny światowej. Por.: CDIAL, 146/6/18g (104), Pro wżywannja nazwy „Ukrajinci” zamist „Rutenci” w urjadowij korespondenciji. Roz- porjadżennja hołownoho komanduwannja armiji Hałyćkomu Namisnyku wid 3.09.1915, s. 781–182; CDIAL, 146/6/120/g, Rozporjadżennja ministra wnutrisznych spraw wid 16.08.1917, s. 422.   Pojęcie ruski należy odróżnić od terminu rusiński stosowanego przez współczes- nych separatystów karpatoruskich podkreślających odrębność i wspólnotę kulturową ludności zamieszkującej łuk Karpat od Łemkowszyzny po Zakarpacie. Por.: J. Nowak, Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami, Kraków 2000.   Pojęcie „moskwofil” wprowadzone zostało przez ukraińskich narodowców (ukrainofilów) dążących do neutralizacji pejoratywnego znaczenia terminu „kacap”. Wstęp 21 w niniejszej rozprawie dla określenia nurtu tradycjonalistów lojalnych w stosunku do Austro-Węgier, odwołujących się do tradycji Rusi Ki- jowskiej i Księstwa Halicko-Włodzimierskiego oraz literatury starocer- kiewno-słowiańskiej, natomiast pojęcia, „ukrainofile”, „ukrainofil- ski” opisują nurt narodowy ukierunkowany na stworzenie odrębnego narodu ukraińskiego. Takie ujęcie najpełniej oddaje dualistyczny pro- ces nacjonalizacji Rusinów, zdominowany przez konkurencję dwóch nurtów ideologicznych8. W przypadku stronnictwa otwarcie dekla- rującego tożsamość rosyjską stosowany jest tu termin „moskwofile”, będący ukraińską, mniej pejoratywną w odbiorze wersją polskiego pojęcia „moskalofile”. Autorka zrezygnowała z określenia „starorusi- ni”, które co prawda funkcjonowało w sposób naturalny w galicyj- skiej przestrzeni publicznej od połowy XIX wieku w odniesieniu do ruskich frakcji konserwatywnych (głównie duchownych związanych z katedrą św. Jura), było jednak zbyt pojemne i niejednoznaczne oraz nie uwzględniało różnorodnych odcieni ideologicznych kryjących się w późniejszym okresie pod tym pojęciem. Ponieważ poszczególne nurty w Galicji posiadały wiele odcieni ideologicznych, przechodziły one różnorodne etapy rozwoju, a grani- ce między nimi bywały bardzo płynne. Dla uzyskania większej klarow- ności i uniknięcia uproszczeń, zagadnienie orientacji ideologicznych poruszone zostało dodatkowo w podrozdziale Rusofilizm i ukrainofi- lizm – geneza i ewolucja. Zbitka pojęciowa rusofilizm/moskwofilizm zastosowana została dla zasygnalizowania sytuacji, w której oba stron- nictwa traktowane są jako jedna frakcja, szczególnie na początku XX wieku, bez uwzględniania różnic między nimi. Jest ona wyłącznie „terminem-narzędziem” ułatwiającym opis skomplikowanej rzeczy- wistości społecznej panującej wśród Rusinów Galicji i unaoczniają- cym wewnętrzną polaryzację obozu orientującego się na Rosję. Używany w pracy termin „autonomia galicyjska” odnosi się do okresu uzyskania przez Galicję statusu kraju autonomicznego w 1867 Celem tego przedsięwzięcia było przełamanie barier psychologicznych w konsolidacji części „kacapów”, zwolenników Rosji, z ukrainofilami. Por.: J. Moklak, Łemkowszczy- zna w Drugiej Rzeczypospolitej. Zagadnienia polityczne i wyznaniowe, Kraków 1997, s. 14–15; tenże, Moskwofilstwo (moskalofilstwo i rusofilstwo. Uwagi o terminologii. W związku z artykułem Andrzeja Z. Zięby, „Studia Historyczne” 2000, z. 4, s. 701–712.    Podobne rozwiązanie terminologiczne proponuje także znany badacz Cerkwi greckokatolickiej w XIX-wiecznej Galicji J.-P. Himka podkreślający, że użycie starej terminologii typu „Rusin”, „ruski” oraz „rusofil”–„ukrainofil” pozwala na łatwe roz- różnienie niuansów tożsamościowych oraz klarowniejsze śledzenie alternatywnych konstrukcji identyfikacji Rusinów. Por.: J.-P. Himka, Religion and Nationality in West- ern Ukraine. The Greek Catholic Church and the Ruthenian National Movement in Galicia, 1867–1900, Montreal Kingstone-London-Ithaca 1999, s. 8. 22 Wstęp roku, w którym dominująca pozycja przypadła Polakom. Od tej pory w Galicji funkcjonował Sejm Krajowy, istniało silne Koło Polskie w wiedeńskiej Radzie Państwa, polski język urzędowy oraz polskie szkolnictwo. Formalny status autonomii w formie kompromisu pol- sko-ukraińskiego uzyskała Galicja jednak dopiero w lutym 1914 roku. Ukraińcy mieli otrzymać jedną trzecią miejsc w sejmie galicyjskim oraz pełnoprawne przedstawicielstwo w komisjach sejmowych. Polscy politycy zobowiązali się także nie czynić przeszkód w założeniu we Lwowie uniwersytetu ukraińskiego. Jak wiadomo, na skutek wybuchu wojny postanowienia zawartego kompromisu nie zostały wprowadzo- ne w życie. W związku z tym, że termin „autonomia galicyjska” jest mocno zakorzeniony w historiografii polskiej, autorka postanowiła wprowadzić go także do niniejszego opracowania. Pojęcie „proces nacjonalizacji” jest w tym przypadku dalekie od wartościowania charakterystycznego dla tradycyjnego rozumienia tego terminu w języku polskim. Tu oznacza ono – podobnie jak w krę- gu nauki anglosaskiej – proces unarodowienia, ruch narodowy, ruch narodowotwórczy9. Termin „naród” stosowany jest tu w rozumieniu amerykańskiego antropologa społecznego Benedicta Andersona, definiującego „na- ród” jako „wyobrażoną wspólnotę polityczną, wyobrażoną jako nie- uchronnie ograniczoną i suwerenną”10. „Wspólnota wyobrażona”, jak podkreśla Antonina Kłoskowska, „nie oznacza [...] bynajmniej fałszy- wej, wymyślonej wspólnoty, ale wspólność wymagającą pośrednictwa znaczeń i symboli wykraczających poza bezpośrednie kontakty ludz- kie [...]”11. Anderson rozpatruje kwestię genezy nacjonalizmu nie tyl- ko w kontekście modernizacji, ale także uwzględnia wybrane aspek- ty współzależności zachodzących pomiędzy religią a nacjonalizmem. Z tego względu jego rozważania są niezwykle przydatne w opraco- waniu podejmowanego tematu12.   Termin „nacjonalizm” zakorzenił się w nauce polskiej po ukazaniu się w 1991 roku książki Ernesta Gellnera Narody i nacjonalizm. Jej autor skupił się na roli kultury i języ- ka w procesie kreacji ruchu narodowego. Gellner podkreślał, że nacjonalizm to głównie zasada polityczna głosząca, że jednostki polityczne powinny pokrywać się z jednostkami narodowościowymi. Por.: E. Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991. 0  B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenia- niu się nacjonalizmu, Kraków–Warszawa 1997, s. 19, cyt. za: O. Hnatiuk, Pożegnanie z imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Lublin 2003, s. 26.   A. Kłoskowska, Skąd i po co naród?, „Znak” 1997, nr 3, s. 71–72. Przegląd i ocena teorii na temat narodu i nacjonalizmu por.: A. Kłoskowska, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa 1996.   Więcej na ten temat: Stan badań i metodologia (rozdział I). Ze względu na obszerność literatury przedmiotu nie sposób omówić wszystkich definicji „narodu”. Wstęp 23 W rozprawie zamiennie używane są pojęcia Kościół unicki/Cer- kiew unicka, Kościół greckokatolicki/Cerkiew greckokatolicka. Pierwszy termin nawiązuje do genezy Kościoła jako efektu unii za- wartej między Stolicą Apostolską, a ruskimi biskupami prawosław- nymi w Brześciu (1595/1596). Pojęcie „greckokatolicki” wprowadzo- ne przez cesarzową Marię Teresę pragnącą podnieść status Cerkwi i uwolnić ją od pejoratywnego określenia „unicki” (1774), wskazuje na greckie pochodzenie obrządku. Zapisy: Cytowane w tekście obcojęzyczne fragmenty dokumentów zosta- ły przetłumaczone przez autorkę na język polski. Na końcu cytatu, w nawiasie umieszczono informację na temat pierwotnego języka tekstu źródłowego, np. (niem.), (ukr.), (ros.), (ang.). Do zapisu imion, nazwisk, nazw instytucji ukraińskich i rosyj- skich oraz przypisów zastosowano zasadę fonetyczną, oddając orygi- nalne brzmienie. Różnice w zapisie ukraińskich tekstów/przypisów wynikają z braku istnienia w XIX wieku jednolitej redakcji języka ukraińskiego. Skróty: ABGK AGAD AR APP AVA HHStA CDIAL – Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie – Administrative Registratur – Archiwum Państwowe w Przemyślu – Allgemeines Verwaltungsarchiv w Wiedniu – Haus-, Hof,-und Staatsarchiv w Wiedniu – Centralnyj derżawnyj istorycznyj archiw Ukrajiny u m. LNBUAN – Lwiws’ka Naukowa Biblioteka Ukrajins’koij Akademiji Lwowi Nauk im. W. Stefanyka K. f. Sygn. PA – karton – fond – sygnatura – Politisches Archiv Łatwiejsze w tym przypadku może być dokonanie podstawowej klasyfikacji teorii na takie, które rozpatrują naród jako strukturę polityczną (tzw. naród polityczny) oraz takie, w których decydujący nacisk położony jest na wspólnotę kultury. Odmiennym podejściem jest dzielenie nacjonalizmów na typ „nowoczesny” – zachodni oraz „zapóźniony” – wschodni, a także postrzeganie narodu w kategoriach etnicznych (teorie socjobiologiczne, primordialistyczne). Por.: O. Hnatiuk, Pożegnanie z impe- rium…, op. cit., s. 26. 24 Wstęp Podziękowania chwilach. Przede wszystkim autorka pragnie złożyć podziękowania i wyrazy wdzięczności profesorowi Janowi Koźbiałowi, kierownikowi Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersy- tetu Warszawskiego za wieloletnią współpracę, życzliwość oraz cenne uwagi nie tylko na temat podjęty w niniejszej pracy, ale także doty- czące problematyki ogólnohistorycznej. Profesor J. Koźbiał był pierw- szą osobą, która podjęła się żmudnego zadania przeczytania i oceny pierwszej wersji kolejnych rozdziałów pracy. Podziękowania należą się też dr. Andreasowi Lawatemu, dyrekto- rowi Nordostinstitut w Lüneburgu oraz profesorowi Ralphowi Schatt- kowskiemu z Uniwersytetów w Rostocku i Toruniu za wspólną pracę nad międzynarodowym projektem naukowym Kirche und Nation 1848–1914, który stał się istotnym impulsem do napisania niniejszej rozprawy. Wyrazy wdzięczności należą się również władzom Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyń- skiego za wspieranie dotychczasowej pracy naukowej autorki. Szczególne podziękowania autorka pragnie złożyć Fundacji na rzecz Nauki Polskiej za trzymiesięczne stypendium na kwerendę we lwowskich archiwach i bibliotekach, dzięki czemu materiał zawarty w pracy stał się bardziej różnorodny, a jej napisanie o wiele łatwiejsze. Wyrazy wdzięczności kierowane są do najbliższych: Rodzicom za atmosferę tolerancji i zrozumienia dla odmienności religijnych nie tyl- ko członków ogniska domowego; córce Kseni za heroiczną wytrwa- łość z jaką znosiła duchową i fizyczną nieobecność mamy w trakcie pisania tej i innych rozpraw naukowych. Wolfgangowi Huberowi – za bliskość oraz wsparcie w trudnych
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ojcowie narodu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: