Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00715 010253 7445077 na godz. na dobę w sumie
Open Access: Analiza zjawiska z punktu widzenia polskiego naukowca - ebook/pdf
Open Access: Analiza zjawiska z punktu widzenia polskiego naukowca - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 343
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7850-485-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 (CC BY-SA 3.0). Pełna treść licencji dostępna na stronie creativecommons.org.


Ruch Open Access zdobywa rosnącą popularność, pojawia się jednak wokół niego wiele mitów i niekoniecznie uzasadnionych nadziei. Celem tej książki jest przyjrzenie się temu zjawisku i jego ocena z punktu widzenia polskiego badacza.
W tym celu w pierwszym rozdziale zastanowimy się nad przyczynami powstania tego ruchu, a następnie w rozdziale drugim sprecyzujemy, czym jest Open Access oraz pokrewne inicjatywy, często mylnie z nim utożsamiane. Rozdział trzeci będzie analizą ruchu otwartego dostępu z punktu widzenia różnych grup interesu związanych z nauką. Wreszcie rozdziały czwarty i piąty skoncentrują się na praktycznych aspektach publikowania artykułów w otwartym dostępie z punktu widzenia polskiego badacza. W rozdziale szóstym dokonamy krótkiego podsumowania informacji o ruchu Open Access.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Piotr Kozierski Rafał Kabaciński Marcin Lis Piotr Kaczmarek Open Access Analiza zjawiska z punktu widzenia polskiego naukowca Poznań – Kraków 2013 Oficyna Wydawnicza Impuls , Kraków 2013 Recenzent: dr Paweł Szczęsny Projekt okładki: Łukasz Tarka Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 (CC BY-SA 3.0). Pełna treść licencji dostępna na stronie creativecommons.org Publikacja w najnowszej wersji jest zawsze dostępna w Internecie na stronie Oficyny Wydawniczej Impuls oraz Repozytorium CEON Patronat: ISBN: 978-83-7850-485-6 Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220 www.impulsoficyna.com.pl e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2013 Spis treści Wstęp 1. Skąd się wziął Open Access? 1.1. Historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Geneza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1. Internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2. Polityka wydawnictw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Czym jest Open Access? 2.1. Inicjatywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Open Science – otwarta nauka . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Open Access – otwarty dostęp . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3. Open Data – otwarte dane . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.4. Open Education – otwarta edukacja . . . . . . . . . . . . 2.1.5. Open Source – otwarte źródła . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.6. Wolna kultura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Prawa autorskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Otwarte licencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Słownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Modele finansowania czasopism otwartego dostępu . . . . . . . . 2.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Czy otwarty dostęp ma sens? 3.1. Z punktu widzenia społeczeństwa – konsumentów publikacji . . . 3.2. Z punktu widzenia autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Z punktu widzenia państwa – fundatora badań . . . . . . . . . . 3.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II V 1 1 2 2 3 5 5 5 7 8 9 9 10 11 12 18 19 21 22 22 23 27 28 4. Publikowanie w otwartym dostępie 4.1. Wprowadzanie otwartego dostępu do praktyki publikacji . . . . . 4.2. Polityka wydawnictw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1. Springer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.2. Elsevier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.3. John Wiley Sons . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4. IEEE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Samoarchiwizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.1. Po co archiwizować? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.2. Kiedy można archiwizować? . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.3. Gdzie archiwizować? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 30 31 32 33 34 35 37 38 39 41 43 5. Otwarte czasopisma punktowane przez MNiSW 45 47 5.1. Rolnictwo, leśnictwo itp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 5.2. Archeologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 5.3. Architektura i inżynieria lądowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 5.4. Historia sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 5.5. Chemia i farmakologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 5.6. Nauki klasyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.7. 98 Informatyka i komputery . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.8. Ekonomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.9. Edukacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 5.10. Elektrotechnika, metrologia i automatyka . . . . . . . . . . . . . 127 5.11. Energia, ochrona środowiska, energetyka jądrowa . . . . . . . . . 132 5.12. Anglistyka i amerykanistyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 5.13. Etnologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 5.14. Ogólne, interdyscyplinarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 5.15. Geografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 5.16. Geologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 5.17. Germanistyka, niderlandystyka, skandynawistyka . . . . . . . . . 170 5.18. Historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 5.19. Historia edukacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 5.20. Informacja naukowa i bibliotekarstwo, badania (starożytnych i śre- dniowiecznych) rękopisów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 5.21. Prawo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 5.22. Językoznawstwo i literaturoznawstwo . . . . . . . . . . . . . . . . 201 5.23. Matematyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 5.24. Mechanika i Budowa Maszyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 III 5.25. Środki medialne, komunikologia, dziennikarstwo . . . . . . . . . . 239 5.26. Muzykologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 5.27. Natura nauk i badań, systemy szkolnictwa wyższego, muzeologia 243 5.28. Filozofia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 5.29. Fizyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 5.30. Politologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 5.31. Inżynieria procesowa, biotechnologia . . . . . . . . . . . . . . . . 269 5.32. Psychologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 5.33. Romanistyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 5.34. Pozostałe nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 5.35. Slawistyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 5.36. Socjologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 5.37. Nauki o sporcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 5.38. Technologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 5.39. Teologia i religioznawstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 5.40. Podsumowanie spisu czasopism . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 6. Podsumowanie Bibliografia Spis tablic Noty o autorach 327 329 332 336 IV Wstęp Ruch Open Access zdobywa rosnącą popularność, pojawia się jednak wokół niego wiele mitów i niekoniecznie uzasadnionych nadziei. Celem tej książki jest przyjrzenie się temu zjawisku i jego ocena z punktu widzenia polskiego badacza. W tym celu w pierwszym rozdziale zastanowimy się nad przyczynami powsta- nia tego ruchu, a następnie w rozdziale drugim sprecyzujemy, czym jest Open Access oraz pokrewne inicjatywy, często mylnie z nim utożsamiane. Rozdział trzeci będzie analizą ruchu otwartego dostępu z punktu widzenia różnych grup interesu związanych z nauką. Wreszcie rozdziały czwarty i piąty skoncentrują się na praktycznych aspektach publikowania artykułów w otwartym dostępie z punktu widzenia polskiego badacza. W rozdziale szóstym dokonamy krótkiego podsumowania informacji o ruchu Open Access. V Rozdział 1 Skąd się wziął Open Access? 1.1. Historia Różne źródła podają różne daty początku ruchu Open Access, przesuwając tę datę coraz bardziej wstecz. W pewnym sensie idea otwartego dostępu towa- rzyszyła nauce od początku, gdyż już pierwszym filozofom zależało na otwartej dyskusji i propagowaniu swoich poglądów, w średniowieczu zaś kopiowanie czy- ichś dzieł nie było piractwem, tylko aktem służącym ich zachowaniu [1]. Specyfika pracy naukowej wymaga jak najszerszego rozpropagowania wyni- ków, aby umożliwić dyskusję z innymi badaczami. W związku z tym od zawsze podejmowane były inicjatywy związane z gromadzeniem i udostępnianiem ksią- żek i prac naukowych. Założenie darmowego dostępu do publikacji jest między innymi podstawą działania bibliotek publicznych. Pomysł udostępniania litera- tury w formie elektronicznej zrodził się niemal u początku istnienia sieci kom- puterowych. Już w 1971 roku powstał projekt Gutenberg, mający na celu cy- fryzację i darmowy dostęp do publikacji z domeny publicznej [2]. Sam Internet, rozumiany jako sieć stron WWW, został opracowany przez zespół CERN [3] 1 właśnie w celu wymiany informacji i danych naukowych. W związku z tym za początek ruchu Open Access należy uznać ogłoszenie w 2002 roku Deklaracji Budapeszteńskiej, która zdefiniowała ten termin i cele, mimo iż niektóre ini- cjatywy, takie jak arXiv.org (1991 rok) czy PLoS (2000 rok), uznane później za sztandarowe dla Open Access, miały początek wcześniej. 1.2. Geneza 1.2.1. Internet Ruch wolnego dostępu jest częścią dużo szerszej rewolucji w dystrybucji tre- ści zapoczątkowanej przez pojawienie się sieci Internet. Umożliwia ona dystry- bucję informacji na niespotykaną wcześniej skalę, przy jednoczesnym drastycz- nym zredukowaniu kosztów, dzięki eliminacji fizycznego nośnika, a w związku z tym konieczności jego produkcji, transportu i dystrybucji. W ten sposób wy- równana zostaje szansa dużych i małych dostawców treści, gdyż mają oni takie same możliwości dystrybucyjne. Dystrybucja przez Internet jest zdecydowanie wygodniejsza, zwłaszcza z punktu widzenia konsumenta, gdyż pozwala na na- tychmiastowe dotarcie do żądanych treści. Większość dostawców treści niestety nie była w stanie docenić zalet Inter- netu, traktując go jedynie jako kolejne medium reklamowe lub w późniejszym okresie jako kolejny sposób dystrybucji fizycznych nośników. Internauci, mając do wyboru poszukiwanie fizycznych nośników (często niedostępnych w pobliżu miejsca zamieszkania, np. z powodu wyczerpania nakładu) albo nielegalne kopie dostępne od ręki w sieci, często wybierali te drugie. Problem ten wraz z rozwo- jem technologii przestał dotyczyć tylko do książek i artykułów i zaczął dotykać wytwórnie muzyczne, filmowe oraz producentów oprogramowania. Zaniedbania ze strony dostawców treści wykorzystały osoby, które zaczęły je same udostęp- niać, często odpłatnie. Dopiero pojawienie się legalnych alternatyw, w tym nowych modeli finan- sowych, zaczęło odwracać ten trend [4]. Współcześnie, dzięki Internetowi obok tradycyjnego odpłatnego dostępu do treści pojawiły się nowe modele pozwa- lające na utrzymanie infrastruktury, a nawet zarabianie na informacjach. Mo- dele te uwzględniają dochody z reklam (Google), dostęp do dodatkowych usług 2 (Zynga) czy też utrzymanie z dotacji od instytucji bądź użytkowników (Wiki- pedia). Oprócz nowych możliwości dystrybucji treści komercyjnych pojawiły się lub przybrały na sile inicjatywy mające na celu uwolnienie różnych zasobów. Jako przykłady wymienić tu można wspomniany wcześniej projekt Gutenberg [2] lub Wolne Oprogramowanie. Nowe możliwości dystrybucji i finansowania treści komercyjnych początkowo tylko częściowo przeniosły się na grunt publikacji naukowych. Wydawnictwa spe- cjalizujące się w publikacjach akademickich umożliwiły tylko ich wyszukiwanie i płatny dostęp. 1.2.2. Polityka wydawnictw Drugim czynnikiem (po dostępie do Internetu) związanym z rosnącą popular- nością ruchu Open Access była polityka wydawnictw. W latach 1986–2005 miał miejsce znaczny wzrost kosztów subskrypcji wydawnictw naukowych, który wy- niósł 215 , podczas gdy wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych w Sta- nach Zjednoczonych wzrósł w tym okresie o 68 [5]. Zjawisko to doczekało się własnej nazwy: the serials crisis. Biblioteki akademickie często nie były w sta- nie sfinansować dostępu do wszystkich wydawnictw, nawet związanych tylko z dziedziną, jaką zajmowała się ich macierzysta uczelnia. Przegląd literatury, pomimo coraz częstszego udostępniania przez wydawnictwa artykułów lub cho- ciaż ich streszczeń w Internecie, stawał się coraz trudniejszy i kosztowniejszy przez rosnące bariery finansowe. Znaczącym aspektem tego problemu jest fakt, iż autorzy artykułów naukowych oraz ich recenzenci przeważnie nie otrzymy- wali i nadal nie otrzymują wynagrodzenia. Często również ze względu na wy- móg oddania tekstu w postaci plików LATEXa większość pracy edycyjnej jest wykonywana przez samych autorów. W związku z powyższymi problemami w społeczności akademickiej niejed- nokrotnie padały wezwania do bojkotu różnych wydawnictw (na przykład list założycielski PLoS [6] lub bojkot Nature Publishing Group przez Uniwersytet Kalifornijski [7]). Inicjatywy te miały jednak przeważnie niewielki zasięg. Do- piero fala oburzenia wśród naukowców, którą rozpoczął Tim Gowers, deklarując na początku 2012 roku na swoim blogu całkowity bojkot wydawnictwa Elsevier, doprowadziła do tak zwanej akademickiej wiosny [8]. Wydarzenia te zwróciły uwagę zarówno społeczności akademickiej, jak i środków masowego przekazu, na 3 ważny problem podnoszony przez ruch Open Access – skoro społeczeństwo za- płaciło za przeprowadzenie badań, powinno mieć dostęp do ich wyników. Kryzys ten doprowadził do popularyzacji dyskusji nad modelem dystrybucji publikacji akademickich i ich finansowania. Oprócz Open Access podejmowano również inne inicjatywy związane z nauką, takie jak Open Data, Open Education czy wreszcie Open Science. Jednocześnie pojawiły się próby modyfikacji istniejącego paradygmatu anonimowej recenzji naukowej oraz metod oceny pracy naukowej. W związku z tym ważne jest rozróżnienie poszczególnych terminów, aby umoż- liwić analizę zjawiska. 4 Rozdział 2 Czym jest Open Access? 2.1. Inicjatywy Poniżej zostaną w skrócie przedstawione różne inicjatywy związane głównie z otwieraniem nauki. Osoby zainteresowane szerszym opracowaniem zachęcamy do lektury Przewodnika po otwartej nauce [9]. 2.1.1. Open Science – otwarta nauka Termin „otwarta nauka” pojawił się jako zbiorcze określenie różnych inicja- tyw, takich jak Open Access czy Open Data, mających na celu otwarcie nauki oraz procesu prowadzenia badań. Do tej kategorii można również zaliczyć takie inicjatywy jak blogi naukowe, fora dyskusyjne, propozycje różnych stopni jawno- ści procesu recenzji artykułów, udostępnianie narzędzi badawczych (zwłaszcza oprogramowania) oraz inne działania związane z samą nauką lub komunikacją w środowisku naukowym. Próbę zdefiniowania tego terminu podjęła się zało- żona w 2005 roku organizacja Science Commons, według której zasady otwartej nauki to1: 1Tłumaczenie własne na podstawie [10]. 5 Otwarty dostęp do literatury Poprzez otwarty dostęp do literatury naukowej powinien być rozumiany darmowy dostęp w publicznym Internecie, zezwalający każdemu użytkow- nikowi na czytanie, zapisywanie, kopiowanie, dystrybucję, wydruk, prze- szukiwanie, odniesienie do pełnego tekstu tych artykułów, ich indeksowa- nie, przekazywanie jako danych wejściowych dla oprogramowania kompu- terowego lub jakiekolwiek inne dozwolone prawnie ich wykorzystanie, bez finansowych, prawnych lub technicznych ograniczeń, innych niż te zwią- zane z samym dostępem do Internetu. Dostęp do narzędzi badawczych Mówiąc o dostępie do narzędzi badawczych, mamy na myśli to, że mate- riały potrzebne do powtórzenia badań – linie komórkowe, zwierzęta mode- lowe, narzędzia DNA, odczynniki i inne, powinny być opisane w formatach cyfrowych i udostępniane według standardowych warunków użytkowania lub umów, wraz z infrastrukturą i zasobami, na prośbę wykwalifikowanych badaczy, przy zachowaniu pełnego uznania dla naukowca, który stworzył te narzędzia. Udostępnienie danych z badań w domenie publicznej Wyniki badań, zestawy i bazy danych oraz protokoły powinny być do- stępne w domenie publicznej. Status ten daje możliwość swobodnego roz- powszechniania, kopiowania, przeformowywania i integracji danych z ba- dań w nowych eksperymentach, zapewniając, że gdy zostaną opracowane nowe technologie, naukowcy będą mogli je zastosować bez barier prawnych. Zachowane przy tym powinny być, zgodnie z przyjętymi normami, takie tradycje naukowe, jak cytowanie, przypisanie oraz uznanie autorstwa. Inwestycja w otwartą cyberinfrastrukturę Dane bez struktury i adnotacji są straconą szansą. Dane naukowe powinny wpływać do otwartej, publicznej i rozszerzalnej infrastruktury, która bę- dzie wspierać ich rekombinację i przetwarzanie w modele komputerowe, dawać możliwość ich przeszukiwania oraz wykorzystywania przez naukow- ców i płacące podatki społeczeństwo. Infrastruktura ta powinna być trak- towana jako istotna dla dobra publicznego. 6 2.1.2. Open Access – otwarty dostęp Według Budapeszteńskiej Inicjatywy Otwartego Dostępu (nazywanej dalej Inicjatywą bądź Deklaracją Budapeszteńską)2: Literaturą, która powinna być udostępniona w Internecie, jest tą, którą uczeni udostępniają światu, nie oczekując za nią zapłaty. Przede wszystkim kategoria ta obejmuje ich recenzowane artykuły naukowe, ale również złożone (do redakcji) wersje artykułów [ang. preprint, patrz 2.4.], które są oni skłonni udostępnić jako komentarz lub aby poinformować innych naukowców o waż- nych odkryciach. Istnieje wiele różnych stopni i typów szerszego i łatwiejszego dostępu do takiej literatury. Poprzez otwarty dostęp [open access] do takiej literatury rozumiemy darmowy dostęp w publicznym Internecie, zezwalający każdemu użytkownikowi na czytanie, zapisywanie, kopiowanie, dystrybucję, wy- druk, przeszukiwanie, odniesienie do pełnego tekstu tych artykułów, ich indek- sowanie, przekazywanie jako danych wejściowych dla oprogramowania kompute- rowego lub jakikolwiek inny dozwolony prawem użytek, bez finansowych, praw- nych lub technicznych ograniczeń, innych niż te związane z samym dostępem do Internetu. Jedynym ograniczeniem na kopiowanie i dystrybucję oraz jedyną rolą praw autorskich w tej dziedzinie powinno być umożliwienie autorom kon- troli nad spójnością ich pracy, ich prawa do uznania autorstwa i prawidłowego cytowania. Dalej deklaracja ta wprowadza podział na tak zwane dwie drogi otwartego dostępu: Zielona droga lub samoarchiwizacja – polegająca na udostępnieniu swoich prac, również nierecenzowanych, w ogólnodostępnych repozytoriach. Złota droga lub czasopisma otwartego dostępu – polegająca na publiko- waniu w recenzowanych czasopismach wydawanych zgodnie z wymaga- niami otwartego dostępu. 2Tłumaczenie własne na podstawie [11]. 7 Oprócz powyższego podziału, publikacje można podzielić jeszcze na: Gratis Open Access – darmowy dostęp – polegający na udostępnieniu pracy za darmo, ale zastrzegający wszelkie pozostałe prawa do publikacji. Libre Open Access – wolny dostęp – zastrzegający tylko część praw do pu- blikacji, które są wymienione w definicji otwartego dostępu jako mini- malne. Inicjatywa Budapeszteńska w zaleceniach na dziesięciolecie swojego istnie- nia [12] poleca wykorzystanie otwartej licencji CC BY, omówionej krótko w roz- dziale 2.3., bądź równoważnej. Pozostałe licencje CC mogą być traktowane jako pośrednie między Gratis a Libre OA. W dalszej części książki termin open access będzie określany otwartym do- stępem lub OA. 2.1.3. Open Data – otwarte dane Według podręcznika otwartych danych3: Otwarte dane to informacje, które mogą być dowolnie wykorzystane, po- nownie przetworzone i rozpowszechniane przez każdego – z zastrzeżeniem, co najwyżej, tylko do wymogu podania źródła czy umożliwienia dalszej dystrybu- cji przetworzonych treści na takich samych zasadach. Inicjatywa ta koncentruje się przede wszystkim na zmuszeniu władz publicz- nych do udostępniania przez nie wszelkich gromadzonych danych, które nie są związane z poszczególnymi obywatelami (tzn. ich opublikowanie nie naruszy praw obywateli do ochrony ich danych osobowych). Przykładami mogą być dane statystyczne, sprawozdania finansowe instytucji publicznych, mapy, rozkłady jazdy komunikacji publicznej i tym podobne. Celem ruchu jest umożliwienie swobodnego i zdalnego dostępu do takich danych, aby umożliwić społeczeństwu 3Tłumaczenie własne na podstawie [13]. 8 kontrolę i jak najprostsze korzystanie z publicznych baz danych. Efektem tego nurtu było powstanie stron, takich jak Data.gov czy Data.gov.uk. Drugim nurtem w ramach tego ruchu jest udostępnianie danych naukowych, zwłaszcza w surowej postaci, co odróżnia go od otwartego dostępu, który kon- centruje się na samych publikacjach naukowych. Udostępnianie samych danych ma umożliwić innym badaczom weryfikację wniosków oraz prowadzenie badań w oparciu o takie same zbiory, co ułatwi porównanie wyników. 2.1.4. Open Education – otwarta edukacja Otwartą edukację można określić bardziej jako zjawisko niż ruch czy trend. Źródła jej współczesnej postaci można dostrzec już w początkach Internetu, w formie tak zwanych tutoriali na różne tematy, zwłaszcza związanych z samą siecią WWW (informacje o tym, jak stworzyć własną stronę internetową, znaj- dowały się na pierwszej stronie internetowej w historii! Patrz [3]). Później po- jawiło się również wiele inicjatyw związanych z darmową edukacją, zarówno na poziomie podstawowym (np. Khan Academy), jak i szkolnictwa wyższego (np. MIT OpenCourseWare). Sam termin otwartej edukacji jest szeroko interpreto- wany i obejmuje wiele inicjatyw zmniejszających lub likwidujących bariery dla edukacji. Obejmuje również pomoc nauczycieli czy specjalistów udzielaną za pośrednictwem forów Internetowych, grup dyskusyjnych, blogów czy komenta- rze pod artykułami na dany temat. Podstawowym jednak elementem otwartej edukacji są otwarte zasoby edukacyjne (ang. Open Educational Resources), udo- stępniane za darmo i pozwalające użytkownikom na samodzielną naukę. 2.1.5. Open Source – otwarte źródła Zjawisko Open Source wywodzi się z prac nad oprogramowaniem kompute- rowym. Na początku istnienia komputerów oprogramowanie było dostarczane odbiorcom w postaci kodu źródłowego, co wynikało z uwarunkowań zarówno technicznych, jak i sposobów korzystania z ówczesnych komputerów. Opera- torzy maszyn typu mainframe musieli wprowadzać poprawki do pierwotnego oprogramowania, dostosowując je do potrzeb pracodawców, jak również wpro- wadzając modyfikacje poprawiające działanie systemu. Powstały wtedy grupy 9 operatorów wymieniające między sobą informacje i kod źródłowy zmodyfikowa- nego oprogramowania [14]. Dopiero rosnący poziom skomplikowania oprogramowania wraz z upowszech- nianiem się pracy na komputerze wśród osób bez wiedzy informatycznej spowo- dował, że zaczęła rozwijać się branża oprogramowania komputerowego. Jej zaist- nienie i utrzymanie wymagało jednak zmiany sposobu dystrybucji oprogramo- wania na model licencyjny. Wraz z uniemożliwieniem redystrybucji kodu przez klienta, uniemożliwiano mu również modyfikację oprogramowania, a tym bar- dziej udostępnianie modyfikacji innym. W wyniku sprzeciwu dla takiej sytuacji w 1983 roku powstał projekt GNU, a następnie inne inicjatywy z zakresu wol- nego i otwartego oprogramowania. Doświadczenia i pomysły związane z otwar- tymi źródłami zaczęły przenikać także do innych dziedzin. Obecnie zjawisko Open Source, mimo iż kojarzone jest głównie z oprogramowaniem komputero- wym, dotyczy również urządzeń, czego doskonałym przykładem jest inicjatywa RepRap. Idea otwartych źródeł w pewnym sensie była obecna w nauce od wieków, gdyż obowiązuje w niej konieczność takiego opisania eksperymentów, aby inni badacze mogli je powtórzyć. Jednakże dorobek Open Source pomaga w usyste- matyzowaniu i poszerzeniu zakresu wymiany informacji o narzędziach badaw- czych, zarówno w postaci oprogramowania, jak i urządzeń. 2.1.6. Wolna kultura Pomimo istnienia pewnych analogii i powiązań pomiędzy otwartym dostę- pem a wolną kulturą należy zdecydowanie odróżnić te dwa ruchy. Ideą, która przyświeca ruchowi wolnej kultury, jest brak ograniczeń dla ludzkiej kreatywno- ści i postulat, aby zredukować obecne prawa autorskie jako zbyt restrykcyjne. Alternatywą dla terminu „wszystkie prawa zastrzeżone” ma być tylko częściowe ich ograniczenie, tak aby zapewnić każdemu prawo do wykorzystania, nauki, redystrybucji i modyfikacji treści [15]. Przejawem tej idei jest zbiór licencji Cre- ative Commons (patrz 2.3.), wykorzystywanych również przez ruch OA. Ruch wolnego dostępu opiera się jednak na zupełnie innej przesłance, jeżeli społeczeństwo zapłaciło za przeprowadzenie badań, ma prawo do wolnego do- stępu i wykorzystania ich wyników. Jednym z efektów takiego rozumowania jest 10 zdefiniowanie przez Deklarację Budapeszteńską [12] wolnego dostępu jako two- rzenia utworów objętych tylko licencją CC BY, podczas gdy ruch wolnej kultury za wolną publikację uznaje również taką udostępnioną na licencji CC BY-SA, ponieważ jest ona zgodna z ideą otwarcia kultury i uwolnienia jej od ograniczeń związanych z jej komercyjnym wykorzystaniem. 2.2. Prawa autorskie Kwestie związane z prawami autorskimi reguluje w Polsce Ustawa o pra- wie autorskim i prawach pokrewnych [16], którą można znaleźć na stronie In- ternetowego Systemu Aktów Prawnych: isap.sejm.gov.pl. Rozdziela ona prawa autorskie na dwa typy: Autorskie prawa osobiste – dotyczące prawa autora do autorstwa utworu oraz prawa do nienaruszalności treści i rzetelnego jego odtwarzania. Są one niezbywalne i nieograniczone w czasie [16, Art. 16]. Autorskie prawa majątkowe – dotyczące prawa do rozporządzania utworem i dochodami z jego rozpowszechniania. Możliwe jest ich przeniesienie na inny podmiot lub udzielenie licencji. Podlegają one jednak ograniczeniom czasowym [16, Art. 36–37]. W przypadku autorskich praw majątkowych umowy (o przeniesieniu praw majątkowych) i licencje (na wykorzystanie utworu) mogą być ograniczone w cza- sie lub bezterminowe, mogą również obejmować zasady dalszej odsprzedaży. Jeżeli licencje są udzielane na okres dłuższy niż pięć lat, to po upływie tego okresu uznane zostają za bezterminowe. Możliwe jest jednak ich wypowiedze- nie [16, Art. 67]. Można wyróżnić licencje wyłączne i niewyłączne. Licencjobiorca wyłączny ma jako jedyny prawa do wykorzystania utworu, a w przypadku li- cencji niewyłącznej można udzielać następnych licencji niewyłącznych na dany utwór również innym podmiotom. Bardzo ważnym zapisem jest wymóg, aby zarówno w umowach, jak i w licencjach znalazły się pola eksploatacji nimi ob- jęte (patrz słownik 2.4.). Uproszczony schemat praw autorskich przedstawiono na rysunku 2.1. 11 Rysunek 2.1: Uproszczony schemat praw autorskich. Zainteresowanym tematyką praw autorskich proponujemy pozycje: Wolne licencje w nauce. Instrukcja [17] oraz bardziej rozbudowaną: Otwarty dostęp do publikacji naukowych. Kwestie prawne [18]. 2.3. Otwarte licencje Każdy może opublikować swoją twórczość w Internecie, dlatego wciąż przy- bywa wszelkiego rodzaju treści w sieci WWW. Jednak dobrą praktyką jest ozna- czanie swoich utworów odpowiednimi licencjami, aby osoba, chcąca je dalej wy- korzystać, wiedziała, w jakim stopniu może to zrobić. Ludzie mają błędne prze- konanie, że jeśli przy utworze nie ma żadnych informacji na temat prawa autor- skiego, to można go bez problemu wykorzystać [19]. Jest to nieprawda, ponieważ 12 przyjmuje się przez domniemanie, iż każda treść (o ile nie zostało zaznaczone inaczej) została udostępniona na zasadzie „Wszystkie prawa zastrzeżone”. Utwór zastrzeżony w ten sposób nie może być kopiowany, wykorzystywany, ani rozpo- wszechniany (niezależnie od tego, czy czerpane są z tego korzyści materialne, czy też nie). Wbrew pozorom powyższa zasada nie jest niczym nowym, a jest związana z Konwencją berneńską, której pierwsza wersja powstała już pod koniec XIX wieku. Jest to międzynarodowa umowa mająca na celu ochronę praw autorskich pomiędzy krajami (wcześniej utwór chroniony prawami autorskimi w jednym państwie, nie był w żaden sposób chroniony w innych krajach). Państw, które ratyfikują obecną formę Konwencji berneńskiej z 1979 roku, jest ponad 160 [20], a jej pełen tekst można znaleźć w Internecie [21]. W związku z powyższym, jeżeli ktoś chce umieścić swój utwór w Internecie w taki sposób, aby jak największa liczba osób miała do niego dostęp i z niego skorzystała, powinien zaznaczyć, na jakich prawach został on udostępniony. Ist- nieją licencje gwarantujące różne zakresy swobód i ograniczeń dla użytkownika. Przykładami mogą być Open Publication License czy GNU Free Documenta- tion License (GFDL). Jednak Inicjatywa Budapeszteńska w zaleceniach na dzie- sięciolecie swojego istnienia [12] rekomenduje wykorzystanie otwartych licencji Creative Commons. Creative Commons jest organizacją pozarządową, która udostępnia bezpłatne narzędzia prawne pozwalające na proste dzielenie się swoją twórczością [22]. Or- ganizacja powstała w 2001 roku, a rok później udostępniła pierwszy zbiór praw autorskich – CC 1.0. Wersja 3.0, która jest aktualna do dzisiaj, została stwo- rzona w 2007 roku. Na podstawie ogólnych licencji CC tworzone są także wersje przystosowane do prawa w poszczególnych krajach. Są one zazwyczaj przygo- towywane przez oddziały CC, które obecnie znajdują się w 76 państwach. Od 2005 roku działa także Creative Commons Polska. Należy pamiętać, że licencje CC są niewyłączne, a więc treść na nich opu- blikowaną można rozpowszechniać także na innych licencjach niewyłącznych. W dalszej części rozdziału przedstawiono 6 głównych licencji Creative Com- mons, które mają pewne części wspólne – przede wszystkim każda bez wyjątku zapewnia zachowanie praw autorskich osobistych dla autora. Każda licencja CC pozwala na kopiowanie, rozpowszechnianie oraz odtwarzanie i prezentowanie ob- jętych nią treści. Należy pamiętać, że żadna z licencji nie znosi tzw. prawa cytatu 13 (art. 29 pr. Aut.), czyli licencja nie zezwala na czerpanie korzyści materialnych z utworu, ale można taki artykuł zacytować w pracy stanowiącej podstawę do wynagrodzenia. Udzielenie licencji CC na utwór nie wymaga żadnej szczególnej formy. Wy- starczy napisać, na jakiej licencji udostępniany jest dany utwór. Zalecane jest dodanie odnośnika do pełnego tekstu licencji. Powinno się też podać informacje potrzebne do spełnienia klauzuli BY (Uznanie autorstwa), ale we wszystkich pracach naukowych podanie tytułu i autorów i tak jest wymagane. CC BY Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Jest to najmniej restrykcyjna licencja. Jedynym wymogiem, jaki jest posta- wiony osobie wykorzystującej przedmiot licencji, jest oznaczenie, kto jest auto- rem oryginalnej treści. Utwór można dowolnie kopiować, wprowadzać do niego zmiany, rozprzestrzeniać i prezentować. Można go także sprzedawać (w oryginal- nej lub zmodyfikowanej formie) lub w jakikolwiek sposób czerpać z niego zyski, a licencja, na jakiej będzie ten utwór dalej rozprzestrzeniany, nie jest w ża- den sposób narzucona. Innymi słowy, można z taką treścią zrobić dosłownie wszystko, pod warunkiem że poda się autora oryginału. Nie należy rozumieć tej licencji jako zrzeczenia się praw majątkowych do treści – licencja jest niewyłączna, a więc tę samą treść można rozprowadzać także na innych licencjach. Licencja ta, zgodnie z Deklaracją Budapeszteńską, jako jedyna może być uznana za wolny dostęp. Wszystkie pozostałe należą do licencji, których wyko- rzystanie można określić dawaniem darmowego dostępu. 14 CC BY-SA Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warun- kach 3.0 Treści posiadające taką licencję mogą być kopiowane, modyfikowane i roz- powszechniane bez ograniczeń. Mogą być także bez przeszkód prezentowane i odtwarzane. Wymagane jest podanie autora oryginału oraz aby licencja, na jakiej treść jest dalej rozprowadzana, była identyczna jak oryginał (tutaj – CC BY-SA). Należy zwrócić uwagę, że pomimo obowiązku rozprowadzania tre- ści na otwartej licencji, nie ma ograniczeń dotyczących czerpania z niej korzyści majątkowych. Wydawać by się mogło, że obie te rzeczy wykluczają się, jednak można wy- obrazić sobie prostą sytuację: muzyk znalazł interesujące utwory na licencji CC BY-SA, powysyłał je do znajomych, nauczył się je wykonywać, po czym zorganizował koncert z płatnym wstępem, w czasie którego utwory te zostały przez niego wykonane. Koncert został nagrany i rozesłano go do widzów na tej samej licencji: CC BY-SA. Muzyk czerpał z tych utworów korzyści materialne, ale wszystkie ich kopie były rozpowszechniane na tej samej licencji. CC BY-NC Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 3.0 Licencja ta zezwala na kopiowanie, zmienianie i rozpowszechnianie utworu. Może być także prezentowana, a licencja obejmująca utwory pochodne może być inna niż ta, na której udostępniono treść oryginalną. Warunkami korzystania z zasobów udostępnionych na tych zasadach są: podanie autora treści oryginalnej oraz brak korzyści materialnych czerpanych z tych zasobów. 15 Klauzula NC (Noncommercial) z jednej strony wydaje się oczywista – danej treści i jej modyfikacji nie można sprzedawać. Z drugiej strony należy się dobrze zastanowić przed użyciem tej licencji, ponieważ jeśli jakiś serwis jest darmowy dla użytkowników, a utrzymuje się z wyświetlanych reklam, to na takiej stronie nie mogą się pojawić treści objęte licencją CC BY-NC. CC BY-ND Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 Utwory udostępnione na tej licencji mogą być dowolnie kopiowane oraz roz- powszechniane, ale nie jest możliwa ich modyfikacja. Z jednej strony jest zapew- nione to, że treść pozostanie nienaruszona, z drugiej jednak strony jej rozszerze- nie oraz uzupełnienie także nie jest możliwe. Treść ta może być prezentowana, ale zgodnie z wcześniejszym warunkiem – tylko w całości. Można z takich treści czerpać korzyści materialne, ale wymagane jest podanie autora utworu. Należy się dokładniej zastanowić nad użyciem tej licencji, nawet jeśli autor jest przekonany, że już nic nie powinno się w jego utworze zmieniać. Wyko- rzystanie klauzuli ND (No Derivative Works) powoduje, że danego utworu nie można także tłumaczyć na inne języki, ponieważ to też jest pewnego rodzaju opracowanie treści oryginalnej. CC BY-NC-SA Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0 Licencja ta zezwala na kopiowanie, modyfikowanie, rozpowszechnianie oraz prezentację treści. Wymagane jest podanie autora oryginalnego utworu, a prze- 16 kazywana treść musi być na tej samej licencji. Dodatkowo nie ma możliwości zarabiania na utworze rozpowszechnianym. CC BY-NC-ND Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Jest to najbardziej restrykcyjna spośród przedstawionych licencji. Treść może być kopiowana i rozpowszechniana, ale nie ma możliwości wprowadzania zmian do utworu. Istnieje możliwość prezentacji treści, ale tylko pod warunkiem poda- nia autora oraz przedstawienia całej treści od początku do końca. Z utworu nie można także czerpać korzyści majątkowych. Inne licencje Wypada wspomnieć także o tzw. licencji CC0 (Creative Commons Zero), która jest dedykacją od autora zrzekającego się wszelkich praw autorskich, a sama treść przechodzi wtedy do domeny publicznej [23]. Jednak w niektórych krajach część praw jest niezbywalnych, na przykład w Polsce nie ma możliwości przekazania bądź zrzeczenia się autorskich praw osobistych. W takim przypadku licencja CC0 oznacza zrzeczenie się praw autorskich w maksymalnym możliwym zakresie w ramach prawa obowiązującego w danym kraju. Domena publiczna oznacza wszelką treść, z której można bez przeszkód i do- wolnie korzystać, ponieważ prawa autorskie wygasły bądź też dana treść nigdy nie była objęta prawami autorskimi. W Polsce autorskie prawa majątkowe wyga- sają po 70 latach od śmierci ostatniego z autorów bądź od momentu upublicz- nienia utworu (patrz [16, Art. 36–40]) – wtedy dzieło przechodzi do domeny publicznej [24]. 17 2.4. Słownik W tym podrozdziale wyjaśniono terminy, które dobrze jest znać, zagłębiając się w temat otwartej nauki. Preprint – Submitted Version – wersja artykułu przed przejściem przez pro- ces recenzji, nazywana dalej wersją złożoną artykułu. Postprint – Accepted Version – ostateczna wersja artykułu przed publika- cją, po przejściu procesu recenzji, nazywana dalej wersją zrecenzowaną artykułu. Różni się jednak wyglądem od wersji opublikowanej w cza- sopiśmie, ponieważ w tym przypadku mamy na myśli samą treść, bez specyficznej dla danego czasopisma szaty graficznej. Publisher’s Version – Final Published Version – PDF – artykuł w wer- sji, jaka została opublikowana w czasopiśmie, czyli sformatowanej przez wydawcę, nazywana dalej wersją opublikowaną artykułu. W zdecydo- wanej większości przypadków występuje w postaci plików PDF. Pole eksploatacji – zgodnie z artykułem 50 ustawy o prawach autorskich [16], odrębne pola eksploatacji oznaczają dystrybucję utworu na różnych nośni- kach (wydrukowana książka, audiobook na płycie CD, czy plik tekstowy w Internecie to odrębne pola), różne metody obrotu utworem (sprzedaż egzemplarza oraz tylko jego czasowe wypożyczenie to odrębne pola) lub inne metody upublicznienia (publiczne odczytanie książki to również ko- lejne pole eksploatacji). Repozytorium – w rozumieniu przyjętym w tej książce, jest to miejsce prze- chowywania różnych publikacji naukowych w postaci cyfrowej. Powinny być publicznie dostępne w sieci Internet. Crowdfunding – jest to metoda finansowania różnorodnych przedsięwzięć lub projektów poprzez publiczną zbiórkę pieniędzy w Internecie. Przeważnie darczyńcy, zależnie od wpłaconej kwoty, otrzymują różnego typu bonifi- katy związane z celem zbiórki. Zgodnie z zaleceniem Polskiego Towarzy- stwa Crowdfundingu metoda ta będzie nazywana finansowaniem spo- łecznościowym. 18 2.5. Modele finansowania czasopism otwartego do- stępu Czasopisma otwartego dostępu w przeciwieństwie do tradycyjnych wypraco- wywały jak dotąd wiele różnych modeli finansowania swojej działalności. Dość powszechnym błędem jest twierdzenie, że otwarty dostęp oznacza opłatę ze strony autora. W rzeczywistości tylko 30 dedykowanych czasopism otwartego dostępu pobiera opłaty za publikacje [25]. Warto też zauważyć, że część trady- cyjnych wydawców również pobiera opłaty za opublikowanie czy za wszelkiego typu dodatkowe usługi (ilustracje w kolorze, przekroczenie limitu długości tek- stu lub liczby tabel). Czasopisma wolnego dostępu można podzielić na dwa podstawowe typy: Czasopisma w pełni otwarte – publikujące tylko w wolnym dostępie. Sto- sują wiele różnych modeli finansowania swojej działalności oraz ich wersji mieszanych. Czasopisma hybrydowe – które można dalej podzielić według sposobu otwie- rania publikacji na: • czasopisma opóźnionego dostępu – otwierające publikacje po upływie określonego okresu, • czasopisma publikujące zarówno artykuły w trybie tradycyjnym, jak i otwartym, • czasopisma łączące cechy powyższych. Obecnie wydawcy tradycyjni zmuszeni przez ustawodawstwo Stanów Zjedno- czonych i Wielkiej Brytanii wdrażają przeważnie model hybrydowy. Czasopisma tego typu pobierają zazwyczaj opłaty za opublikowanie artykułu, istnieje jednak wiele różnych metod finansowania działalności wydawnictw otwartego dostępu: Opłata za publikację – pobierana po przejściu artykułu przez proces recen- zji i zakwalifikowania go do druku. Opłaty te są przeważnie dość wyso- kie, przykładowo w PLoS wynoszą one między 1350 a 2900 USD, z kolei Elsevier proponuje opłaty od 500 do 5000 USD. Pobieżną listę kosztów publikacji w różnych wydawnictwach można znaleźć na stronie PaidOA. 19 Opłata za przyjęcie artykułu do recenzji – nie podlega zwrotowi, jeżeli artykuł nie zostanie zakwalifikowany do druku. Przykładowo „Journal of Medical Internet Research” pobiera 90 USD. Opłaty za usługi dodatkowe – obejmują wiele różnych pozycji, na przykład opłaty za przekroczenie dopuszczalnej długości artykułu czy skrócenie czasu recenzji. Opłaty członkowskie – wydawcy bądź instytucje będące ich właścicielami mogą być utrzymywani ze składek członkowskich. Przeważnie członko- wie danej instytucji są uprawnieni do zniżek bądź zwolnieni z części (lub wszystkich) opłat w danym wydawnictwie. Dotacje – czasopisma otwartego dostępu, jako instytucje dobra publicznego, mogą być dotowane zarówno z pieniędzy publicznych, jak i prywatnych. Zbiórki publiczne – możliwe jest oparcie działalności wydawnictwa na do- browolnych datkach od osób zainteresowanych, w tym z wykorzystaniem portali finansowania społecznościowego (ang. crowdfunding; patrz 2.4.). Reklamy – mogą zostać umieszczone na stronach Internetowych czasopisma lub w plikach z artykułami. Sprzedaż fizycznych kopii – istnieją wydawnictwa czerpiące dochody z dys- trybucji fizycznych kopii. Ta metoda finansowania sprawdza się jednak głównie w przypadku książek, choć zdarzają się czasopisma zarabiające na siebie w ten sposób. Praca wolontariuszy – pozwala na redukcję kosztów prowadzenia wydawnic- twa do minimum. Powyższa lista nie wyczerpuje wszystkich metod, a wciąż pojawiają się nowe. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w Open Access Directory. Prze- ważnie wydawnictwa w pełni otwarte stosują kilka metod finansowania swojej działalności, co pozwala na dywersyfikację źródeł przychodów. 20 2.6. Podsumowanie Ważne jest rozróżnienie artykułów opublikowanych elektronicznie i w otwar- tym dostępie. Z przyczyn praktycznych właściwie wszystkie publikacje OA są publikacjami elektronicznymi, jednak twierdzenie odwrotne jest fałszywe. Tym bardziej nie można przypisywać zalet publikacji elektronicznych, na przykład możliwości wyszukiwania w Internecie czy szybkiego dostępu wyłącznie do pu- blikacji OA. Innym aspektem, często poruszanym w dyskusjach o otwartym dostępie, jest zarzut o niskiej jakości takich publikacji, gdyż nie przechodzą one przez proces recenzji. Zarzut ten jest jednak tylko częściowo prawdziwy, gdyż sytuacja taka ma miejsce jedynie w przypadku samoarchiwizacji wersji złożonych artykułów (patrz 2.4.). Pozostałe sposoby publikacji OA, a zwłaszcza tak zwana złota droga, wymagają przejścia artykułu przez proces recenzji. W dalszej części książki skoncentrujemy się na analizie otwartego dostępu oraz częściowo otwartych danych, pomijając kwestie związane z pozostałymi inicjatywami z obszaru otwartej nauki. 21 Rozdział 3 Czy otwarty dostęp ma sens? 3.1. Z punktu widzenia społeczeństwa – konsu- mentów publikacji Z punktu widzenia odbiorców treści, w tym również naukowców, otwarty do- stęp ma oczywistą zaletę – umożliwia darmowy i natychmiastowy dostęp do całej gamy artykułów. Pomijając zalety publikacji elektronicznych, które są obecne również w tradycyjnym modelu wydawniczym, otwarty dostęp znacznie posze- rza krąg odbiorców. Oprócz naukowców z danej dziedziny, których macierzyste jednostki wykupują dostęp do odpowiedniej literatury, korzystają z nich rów- nież badacze z innych dziedzin, niekoniecznie pokrewnych, np. przedsiębiorcy, nauczyciele i uczniowie, dziennikarze, politycy, działacze społeczni, a także pa- sjonaci. Przyspiesza i ułatwia to obieg wyników badań i wyciągniętych z nich wniosków. Rozwiązana zostaje również kwestia tak zwanego serials crisis wy- nikającego z braku dostępu naukowców do wszystkich czasopism z danej dzie- dziny, spowodowanego ograniczonymi środkami finansowymi w jednostkach ba- dawczych. 22 Kolejną zaletą otwartego dostępu jest rozwiązanie dość znaczącego problemu ideologicznego, podnoszonego przez ruch otwartego dostępu. Jest nim koniecz- ność płacenia przez społeczeństwo za dostęp do wyników badań, za przepro- wadzenie których już zapłaciło. Idea ta była podstawą stworzenia na przykład Alliance for Taxpayer Access [26], którego sukcesem było przyjęcie przez kongres Stanów Zjednoczonych ustawy nakazującej, aby NIH (National Institutes of He- alth) wymagały publikacji wyników sponsorowanych przez nich badań w otwar- tym dostępie. Głównym argumentem było udostępnienie lekarzom i pacjentom wyników badań, aby mogli podjąć świadomą decyzję co do terapii i ich alterna- tyw. Otwarty dostęp ułatwia i przyspiesza również wykorzystanie wyników badań w edukacji. Co ważne zrównuje szanse uczniów z mniejszych miejscowości z tymi z dużych miast akademickich, ułatwiając jednocześnie dostęp do materiałów jed- nym i drugim. Dzięki większemu rozpowszechnieniu informacji o prowadzonych badaniach znacznie rosną szanse na ich wykorzystanie w gospodarce i społe- czeństwie oraz na współpracę społeczeństwa z naukowcami. Zniesienie barier dostępu do publikacji w wersji elektronicznej pozwala rów- nież na wykorzystanie automatycznych systemów statystycznej analizy i prze- twarzania danych (ang. Text Data Mining). Systemy takie pozwalają na znale- zienie powiązań trudnych do odkrycia przy zastosowaniu tradycyjnych metod, co może znacznie przyspieszyć i ułatwić badania. Obecnie nawet w przypadku wykupienia przez uczelnie dostępu do elektronicznych wersji czasopism zdarza się, że możliwości użycia takich narzędzi są blokowane przez wydawnictwa [27]. 3.2. Z punktu widzenia autora Odbiór ruchu otwartego dostępu z punktu widzenia autora jest bardziej skomplikowany niż z punktu widzenia konsumenta. Zacznijmy od zalet. • Szersze grono odbiorców publikacji – w otwartym dostępie poszerza się znacznie krąg odbiorców, zarówno naukowych, jak i nienaukowych: – Dzięki opublikowaniu artykułu na zasadach otwartego dostępu mamy gwarancję, że dostęp do niego będzie miał każdy badacz lub student 23 z danej dziedziny na świecie, a nie tylko ci, których macierzyste jed- nostki zdecydowały się na zakup licencji danego czasopisma. Dodat- kowo będą do niej mieli dostęp także badacze z innych dziedzin, co w czasach rosnącego znaczenia badań interdyscyplinarnych ma nie- bagatelne znaczenie. Zwiększa to szanse nie tylko na cytowania, ale także na współpracę zarówno wewnątrz swojej dziedziny, jak i w ze- społach interdyscyplinarnych. – W przypadku odbiorców nienaukowych też można liczyć na różnora- kie korzyści. Najbardziej oczywista jest większa szansa na znalezienie zastosowań dla wyników badań, co nie ogranicza się tylko do dziedzin technicznych czy ekonomicznych, ale dotyczy również humanistycz- nych. Pomocna może się okazać sama świadomość w społeczeństwie o prowadzonych badaniach, co powinno przełożyć się na łatwiejsze znalezienie chętnych do uczestniczenia w nich bądź ułatwić zdobycie źródeł finansowania. Nie bez znaczenia jest także świadomość na- ukowca, że jego badania spotykają się z zainteresowaniem. – Ważnym aspektem otwartego dostępu są licencje, które mogą umoż- liwić swobodne tłumaczenie artykułów przez osoby zainteresowane i rozpowszechnienie ich dalej. W oczywisty sposób poszerza to zakres odbiorców. • Zachowanie kontroli nad publikacją – w modelu tradycyjnym wydawnic- twa najczęściej żądają podpisania umowy o przeniesieniu całości praw majątkowych. Jest to dla nich najprostsze i najkorzystniejsze rozwiąza- nie, gdyż zyskują niemal całkowitą kontrolę nad publikacją. W przypadku otwartego dostępu Inicjatywa Budapeszteńska zaleca wykorzystanie otwar- tych licencji niewyłącznych (patrz 2.3.). Licencje te umożliwiają przyzna- nie pewnych praw i jednocześnie nie blokują możliwości nadania kolej- nych licencji niewyłącznych innym podmiotom. Co ważne, to autor może decydować, na jakiej licencji upubliczni swój artykuł. W przypadku wy- boru licencji zabraniającej użytku komercyjnego możliwe jest udzielenie osobnych, również odpłatnych, licencji innym podmiotom na komercyjne jej wykorzystanie. Dzięki temu możliwe jest propagowanie publikacji na więcej niż jednej platformie dystrybucji. Należy jednak pamiętać, że nie chodzi tutaj o umieszczenie jednej publikacji w wielu czasopismach, lecz repozytoriach. Przykładowo możliwe jest opublikowanie artykułu w recen- zowanym czasopiśmie OA, na własnej stronie Internetowej oraz w repo- zytorium uczelnianym. W związku z tym wydawnictwa podpisują z au- torem umowę o opublikowanie artykułu, która może w różnym stopniu 24 ograniczać jego prawa do dysponowania artykułem. Dopuszczalne są w tej kwestii różne ograniczania, takie jak umowa na wyłączność (na przykład Elsevier, patrz 4.2.2.), czy nawet przekazanie pełni praw majątkowych na wydawnictwo, takie jak w modelu tradycyjnym (na przykład IEEE, patrz 4.2.4.). Konieczne jest w związku z tym każdorazowe sprawdzenie warunków umowy z wydawnictwem. • Łatwiejsze wykrywanie plagiatów – dzięki ogólnej dostępności artykułu w Internecie wszystkie osoby bądź oprogramowanie wyszukujące plagiato- rów mogą do tego wykorzystać również nasz artykuł. Wykrywaniu oszu- stów sprzyja ewentualna możliwość swobodnego tłumaczenia. Czasem jako zaleta przy publikacjach OA wymieniane jest przyspieszenie procesu publikacji. Cecha ta jest dyskusyjna, gdyż o ile w przypadku samoarchi- wizacji jest ona faktem, o tyle celem ruchu jest przede wszystkim popularyzacja złotej drogi (powstawanie czasopism dających darmowy dostęp do wszystkich artykułów). W przypadku czasopism recenzowanych czas oczekiwania na opu- blikowanie w głównej mierze zależy od przewlekłości procesu recenzji i zależy od organizacji czasopisma, a nie tego, czy publikuje się w otwartym dostępie. Jedy- nym pewnym aspektem jest możliwość samoarchiwizacji artykułu natychmiast po zakończeniu procesu recenzji (choć każdy przypadek należy indywidualnie rozpatrywać, gdyż zależy to od polityki wydawnictwa – patrz 4.3.), bez koniecz- ności czekania na ukazanie się kolejnego numeru czasopisma, dotyczy to jednak wszystkich publikacji elektronicznych, nie tylko OA. Podstawowym zarzutem pod adresem otwartego dostępu jest obniżenie jako- ści publikacji. Jak już wspomniano, brak wymogu recenzji dotyczy tylko zielonej drogi i to wyłącznie w przypadku upubliczniania wersji złożonych artykułów. We wszystkich pozostałych przypadkach artykuły muszą przejść przez proces recenzji, którego jakość będzie zależała od polityki przyjętej przez redakcję i wy- boru oraz rzetelności recenzentów. System publikacji naukowych nie jest wolny od wad i często zdarzają się w nim nadużycia, zarówno w modelu tradycyjnym, jak i w otwartym dostę- pie [28, 29]. W przypadku OA dodatkowym problemem może być na przykład zależność dochodów czasopism od opłat wnoszonych przez autorów. Jak już wcześniej wspomniano (2.5.), opłata za publikację nie jest jedynym modelem finansowania, jaki mogą przyjąć wydawnictwa. Oprócz tego długofalowe prze- trwanie czasopisma zależy od jego renomy. Dotyczy to zarówno czasopism tra- 25 dycyjnych, które traciłyby subskrybentów, jak i czasopism otwartego dostępu, gdyż w ich przypadku autorzy nie chcieliby publikować w czasopiśmie uznanym za nierzetelne, ponieważ obniża to szanse na cytowanie. Niewątpliwie jednak w czasopismach otwartego dostępu, finansowanych za pomocą opłat publikacyj- nych, pokusa przyjmowania publikacji niezależnie od ich poziomu jest większa, a kara mniej dotkliwa, niż w czasopismach tradycyjnych. Problem ten dotyczy zwłaszcza mniejszych wydawnictw, nastawionych na szybki zysk, bez ambicji stworzenia renomowanego czasopisma otwartego dostępu. Podobnie jak wiele innych zjawisk powiązanych z Internetem, ruch otwartego dostępu wykorzystywany jest przez oszustów szukających sposobu na uzyskanie wysokiego dochodu niskim kosztem. W związku z tym pojawiła się fala tak zwanych drapieżnych wydawców, poszukujących autorów za pomocą rozsyłania wiadomości email [30]. Dochodzi nawet do sytuacji, że losowo wygenerowany artykuł przechodzi proces recenzji i zostaje zaakceptowany [31]. Zagrożenie to jest tym większe, iż czasopisma otwartego dostępu są relatywnie młode i duża część badaczy nie jest w stanie odróżnić renomowanych pism od takich, które poszukają łatwego zarobku. Problem ten może być jednak niwelowany poprzez system ewaluacji badacza. Na przykład w Polsce stosowany jest ministerialny wykaz punktowanych czasopism naukowych (patrz 5). Za otwartym dostępem może przemawiać łatwiejsze wykrywanie nadużyć, gdyż wyszukujące je osoby i oprogramowanie mają do takich publikacji swo- bodny dostęp. Patrząc z punktu widzenia polskiego badacza, najpoważniejszą wadą są jed- nak wysokie opłaty za publikacje, zwłaszcza w najlepszych czasopismach. Przy- kładowo w PLoS wynoszą one od 1350 USD za publikację w „PLoS ONE” do nawet 2900 USD za publikację w „PLoS Biology” czy „PLoS Medicine”. PLoS stosuje co prawda system zniżek, a nawet możliwości bezpłatnej publikacji dla krajów rozwijających się, ale niestety Polska nie zalicza się do nich. Jak znaczący jest to wydatek w polskich warunkach, może świadczyć choćby maksymalny poziom finansowania w grancie Narodowego Centrum Nauki dla osób nieposiadających stopnia naukowego doktora, wynoszący 50 tysięcy zło- tych rocznie. Jedna publikacja w „PLoS ONE” stanowi ponad 8 tej sumy, a publikacja w czołowych czasopismach PLoS niemal 19 . 26 Wyjściem z tej sytuacji mogłoby być zastosowanie przez dobre czasopisma niższych opłat, ale nie za opublikowanie, a za zgłoszenie artykułu, gdyż w takim przypadku autorzy byliby skłonni zaryzykować i wnieść opłatę w renomowanym czasopiśmie, nawet pomimo wysokiego procentu odrzuceń. Polityka taka jedno- cześnie mogłaby zmniejszyć ilość pracy wydawnictwa poprzez redukcję ogólnej ilości zgłoszeń. Istnieją jednak programy pozwalające na uzyskanie dodatkowych funduszy na opłaty związane z publikacją OA bądź nawet zwolnienie z nich – informacje na ten temat można znaleźć w rozdziale o publikowaniu w otwartym dostępie (patrz 4). 3.3. Z punktu widzenia państwa – fundatora ba- dań Najważniejszym aspektem z punktu widzenia państwa, rozumianego jako fundatora badań, jest maksymalizacja zysków przy określonych kosztach bądź minimalizacja kosztów bez uszczerbku dla zysków. Jak wspomniano w rozdziale 3.1., otwarty dostęp ułatwia szersze wykorzystanie wyników badań przez społe- czeństwo, pozostaje więc pytanie, czy pozwoli na redukcję kosztów publikacji na- ukowych. Koszty związane z pracą redakcyjną oraz utrzymaniem infrastruktury czasopisma, nawet wyłącznie Internetowego, muszą zostać przez kogoś pokryte, a w przypadku literatury naukowej, niemal w całości pokrywają je instytucje państwowe. Obecnie, w tradycyjnym systemie, marża wydawnictw naukowych sięga nawet 35 i więcej [8, 32, 33]. Przejście na model otwartego dostępu nie oznacza jednak, że z punktu widzenia państwa o tyle spadną koszty publikacji naukowych. Może świadczyć o tym chociażby istnienie komercyjnych wydaw- nictw wolnego dostępu, takich jak na przykład BioMed Central, który również jest w stanie uzyskać dwucyfrowe marże [34]. Co więcej, nawet jeżeli wydawcą jest organizacja non-profit, nie musi to wcale oznaczać obniżenia kosztów, gdyż brak zysków nie jest równoznaczny z ekonomicznym gospodarowaniem środ- kami. Samo przejście na model otwartego dostępu nie gwarantuje zatem zmniej- szenia kosztów. Za wolnym dostępem może przemawiać jednak zmiana struktury rynku. Tradycyjny model publikacji naukowych powodował samozamykanie się rynku wydawniczego. Naukowcy oceniani są na podstawie renomy czasopism, w któ- rych publikują. Macierzyste instytucje, optymalizując koszty, również wykupują 27 dostęp tylko do najlepszych periodyków. Naukowcy, mając dostęp do ograni- czonego zasobu czasopism, cytują tylko te artykuły, które mogli przeczytać. Mechanizm ten prowadzi do ograniczania konkurencji i wzmocnienia pozycji wydawców, którzy mogą oferować swoje czołowe czasopisma w pakietach ze słabszymi, wypierając w ten sposób czasopisma mniejszych wydawców, które dopiero walczą o zdobycie renomy. W modelu otwartego dostępu o szansach cytowania decyduje przede wszystkim treść i poziom artykułu oraz renoma cza- sopisma, w którym został opublikowany, a nie fakt, czy to czasopismo znalazło się w pakiecie razem z innymi, w związku z czym jest dostępne na większej ilości uczelni. Takie zrównanie dostępności czasopism niezależnie od wydawcy zwiększa konkurencję i szanse nowych czasopism na zdobycie większej ilości cy- towań. Rosną także szanse dobrych artykułów opublikowanych w czasopismach o mniejszej renomie. Atutem otwartego dostępu może być również przeniesienie kosztów publika- cji na autorów. Obecnie autorzy przy wyborze czasopisma nie mają informacji, jakie koszty dostępu do niego ponosi macierzysta jednostka. W związku z tym, mając do wyboru kilka czasopism o zbliżonej renomie, nie mogą podjąć decyzji, która zmniejszyłaby koszty utrzymania całego systemu, przez co wydawcy nie czują presji obniżenia ceny. W przypadku czasopism OA, pobierających opłaty za publikacje, autor będzie mógł podjąć decyzję zarówno w oparciu o renomę, jak i koszty. Zaleta ta znika jednak, gdy wydawcy wybierają inne metody finan- sowania swojej działalności. 3.4. Podsumowanie Otwarty dostęp nie jest cudownym remedium, które pozwoli na likwida- cję wszelkich niedomagań systemu publikacji naukowych. Co więcej, niesie ze sobą nowe zagrożenia, jak chociażby drapieżnych wydawców [30]. Okazuje się jednak, że docelowo jest on lepszym systemem niż tradycyjny, gdyż ułatwia rozpowszechnianie wyników badań również poza daną dziedzinę, a nawet poza środowisko naukowe. Właściwość ta w naturalny sposób zwiększa szanse na cytowania oraz kontakty autora zarówno ze środowiskiem naukowym, jak i biz- nesowym. Pozostają jednak problemy związane z rzetelnością i przewlekłością procesu recenzji, a także związane z istnieniem wielu sposobów poprawy, a nawet 28 zmanipulowania współczynników cytowań lub innych metod oceny działalności naukowej [28]. Docelowo, dzięki zrównaniu szans wydawców na dotarcie do odbiorców, mo- del otwartego dostępu powinien zwiększyć konkurencję między wydawcami, co może spowodować spadek kosztów utrzymania całego systemu. Stanie się tak jednak dopiero w momencie, gdy środki przeznaczane obecnie na subskrypcję czasopism zostaną przesunięte na pokrycie kosztów wydawców OA. Znajdujemy się jednak w stanie przejściowym, w którym zwłaszcza polskim badaczom dużo trudniej poświęcić część (często znaczną) funduszy badawczych na opłaty zwią- zane z publikowaniem w otwartym dostępie. Na szczęście istnieje także moż- liwość publikowania w czasopismach niepobierających opłat, samoarchiwizacji, jak również w czasopismiach, w których opłaty nie obowiązują polskich naukow- ców. Rozwiązaniem tymczasowym może być wybór modelu repozytoryjnego, co wraz z zaleceniem stosowania licencji niewyłącznych jest obecnie rekomen- dowane przez Prezydium Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich i Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Informacje, jak publikować w otwartym dostępie, zamieszczone są w kolejnym rozdziale. 29 Rozdział 4 Publikowanie w otwartym dostępie 4.1. Wprowadzanie otwartego dostępu do prak- tyki publikacji Władze Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wprowadziły prawne wy- mogi publikowania w otwartym dostępie. O ile ustawodawstwo Wielkiej Bryta- nii bezpośrednio wymusza prowadzenie złotej drogi otwartego dostępu przez wydawnictwa, o tyle ustawodawstwo Stanów Zjednoczonych robi to pośred- nio, poprzez zmianę uwarunkowań rynkowych. Stany Zjednoczone zobowiązują naukowców do samoarchiwiazcji wersji zrecenzowanych artykułów w narodo- wym repozytorium. Metoda ta jest łagodniejsza dla wydawnictw, gdyż zdejmuje z nich konieczność natychmiastowej zmiany modelu finansowania oraz utrzymy- wania infrastruktury internetowej niezbędnej do zapewnienia otwartego dostępu. Innym celem tej metody jest również stworzenie jednego repozytorium zawiera- jącego wszystkie prace naukowe z tego kraju. Docelowo jednak prowadzić będzie to do przejścia na złoty model otwartego dostępu, gdyż jeżeli wszystkie artykuły będą się znajdować w ogólnodostępnym repozytorium, to zniknie konieczność wykupywania subskrypcji do samych czasopism. Metoda wybrana przez Wielką 30 Brytanię z kolei przyspiesza wprowadzenie złotego modelu i zwiększa nieza- wodność całego systemu, gdyż istnieje w nim wiele niezależnych repozytoriów z artykułami. Wybór metody wprowadzenia otwartego dostępu będzie zależny od kwestii finansowych, wyboru czasopisma czy specyfiki dziedziny, a nawet specjalizacji naukowca. Istnieją bowiem duże różnice w częstotliwości, sposobie opracowywa- nia czy długości okresu cytowania publikacji między różnymi dziedzinami. Na przykład w dziedzinie zarządzania i ekonomii cytowanie artykułów starszych niż dziesięć, a czasem nawet dwa lata jest źle widziane, gdyż ówczesne wyniki badań są nieadekwatne do dzisiejszej sytuacji gospodarczej. Z kolei w naukach ścisłych dobrze widziane jest cytowanie artykułów źródłowych z danej dziedziny, często nawet sprzed wielu dekad. Głębokie różnice mogą się pojawić nawet wewnątrz jednej dziedziny. Przykładowo w biologii eksperymentalnej przy badaniach z wy- korzystaniem nicieni jako organizmu modelowego wystarczy już kilka dni na powstanie nowego pokolenia, podczas gdy w badaniach nad myszami potrzeba około trzech miesięcy. Wpływa to znacząco na częstotliwość pojawiania się no- wych publikacji oraz możliwych odpowiedzi i weryfikacji wyników przez innych badaczy. Jeszcze dłuższe okresy badań pojawiają się na przykład w badaniach nad polarnymi jeziorami podlodowcowymi czy planetarnymi misjami kosmicz- nymi, w których dotarcie na miejsce i pobranie próbek może zająć nawet wiele lat. Z powodu tak dużych różnic, zależnie od wyboru metody wprowadzania otwartego dostępu czas potrzebny do przejścia w pełni na nowy model będzie znacząco inny w różnych dziedzinach. 4.2. Polityka wydawnictw Wielcy wydawcy zostali zmuszeni do akceptacji otwartego dostępu przez ustawodawstwo Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. W tym rozdziale przedstawiono politykę otwartego dostępu w wydawnictwach Springer, Elsevier i John Wiley Sons, najważniejszych na rynku komercyjnych wydawców akade- mickich. Ponad to omówiona zostanie polityka IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers), będącego ważną organizacją w dziedzinach technicznych. Polityka każdego z wydawnictw zostanie omówiona w osobnych podrozdziałach dotyczących dedykowanych czasopism OA, możliwości opublikowania otwartego artykułu w tradycyjnych czasopismach oraz samoarchiwizacji. 31 4.2.1. Springer Informacje o polityce wydawnictwa Springer względem otwartego dostępu można znaleźć w języku angielskim na stronie Publish open access with Springer. Otwarte publikacje w czasopismach standardowych Wydawnictwo Springer podpisało z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyż- szego umowę, dzięki której możliwe jest otwarcie publikacji w ich standardowych czasopismach bez opłat (patrz Springer). Koszty tych publikacji są już pokryte przez Ministerstwo w ramach opłat subskrypcyjnych dla tego wydawnictwa. Opcja otwarcia publikacji nie jest niestety dostępna dla wszystkich czasopism, należy więc sprawdzić, czy dane czasopismo zapewnia możliwość publikowa- nia w OA. Autor nie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Open Access: Analiza zjawiska z punktu widzenia polskiego naukowca
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: