Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00648 013001 17014224 na godz. na dobę w sumie
Opera w Polsce w latach 1635-1795 - ebook/pdf
Opera w Polsce w latach 1635-1795 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 222
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-658-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> historia sztuki
Porównaj ceny (książka, ebook (-26%), audiobook).

Prezentowana publikacja jest opowieścią o operze w Polsce w latach 1635-1795. Autor uwzględnia w niej różne ówczesne formy sceniczno-muzyczne, potocznie określane mianem opery. Odwołując się do rodzimego i europejskiego kontekstu historycznego, koncentruje się wyłącznie na dziełach operowych wystawianych przez zespoły cudzoziemskie na dworze królewskim oraz na publicznej scenie narodowej utworzonej pod patronatem Stanisława Augusta Poniatowskiego. W literaturze przedmiotu brakuje syntezy poświęconej scenie operowej w Polsce. Książka ta obejmuje okres od pojawienia się w Rzeczypospolitej pierwszych dzieł operowych za panowania Wazów do początków polskiej sceny operowej za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Praca – napisana z punktu widzenia historyka idei i świadomości społecznej – stanowi pierwszą część szerszego autorskiego projektu poświęconego dziejom polskiej sceny operowej od jej początków po rok 1918. Skierowana jest do szerokiego grona odbiorców, zwłaszcza do historyków, kulturoznawców, teatrologów i muzykologów.

 

„Autor skonstruował wartościową poznawczo i rzetelnie udokumentowaną monografię obejmującą pierwsze sto sześćdziesiąt lat obecności opery w Polsce. Takich opracowań zdecydowanie brakuje na polskim rynku wydawniczym”.

Z recenzji dr. hab. Krzysztofa Kurka, prof. UAM

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Grzegorz Markiewicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Polski XIX wieku, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Krzysztof Kurek REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Rysunek wykorzystany na okładce: Teatr Narodowy na Placu Krasińskich w Warszawie, autorstwa Zygmunta Vogla https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Teatr_Narodowy_na _Placu_Krasińskich_w_Warszawie_Zygmunt_Vogel.jpg © Copyright by Grzegorz Markiewicz, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09218.19.0.M Ark. wyd. 10,4; ark. druk. 13,875 ISBN 978-83-8142-657-2 e-ISBN 978-83-8142-658-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I. Oświeceniowa ocena i wizja rodzimego teatru. . . . . . . . . 1. Premiera Natrętów Józefa Bielawskiego – kulturalne, to- warzyskie i polityczne okoliczności powstania polskiej sceny narodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Oświeceniowa interpretacja dziejów rodzimego dra- matu i teatru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Oświeceniowa wizja rodzimego teatru. . . . . . . . . . . . . . . . II. Teoretyczne oczekiwania wobec sztuki operowej cza- sów nowożytnych a praktyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Opera jako rodzaj sztuki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Teoretyczne oczekiwania wobec teatru operowego . . . . 3. Opera jako widowisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Opera podbija Europę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. Opera na dworze królewskim w  Rzeczypospolitej Obojga Narodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Początki opery w  Polsce i  działalność władysławow- skiego teatru operowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Inter arma silent Musae. Teatr operowy w odwrocie . . . . 3. Przemiany w  sztuce operowej w  drugiej połowie XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Renesans teatru operowego w epoce saskiej. . . . . . . . . . . IV. Opery wystawiane przez zespoły cudzoziemskie na scenie Teatru Narodowego w latach 1765–1795 . . . . . . . 1. Zmierzch teatru dworskiego. Scena publiczna przejmu- je inicjatywę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 21 21 30 38 47 47 59 64 68 75 75 103 108 112 139 139 6 Spis treści 2. Życie teatralne Warszawy w okresie panowania Stani- sława Augusta Poniatowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Wychowawcza rola teatru a sztuka operowa . . . . . . . . . . . 4. Doświadczenia muzyczne Stanisława Augusta Ponia- towskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Występy zespołów francuskich w  pierwszym okresie istnienia sceny narodowej (1765–1767) . . . . . . . . . . . . . . 6. Występy opery włoskiej w pierwszym okresie istnienia sceny narodowej (1765–1767). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Występy zespołów niemieckich na scenie Teatru Naro- dowego w latach 1774–1795. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Występy zespołów francuskich na scenie Teatru Naro- dowego w latach 1774–1795. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Występy zespołów włoskich na scenie Teatru Narodo- wego w latach 1774–1795 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Gwiazdy operowe na scenie Teatru Narodowego . . . . . . 11. Charakterystyka dzieł operowych wystawianych na scenie Teatru Narodowego w latach 1765–1795. . . . . . . 12. U progu polskiej sceny operowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osobowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 149 152 158 164 168 171 174 181 184 188 193 197 209 221 WSTĘP Nie należy do zadania naszego opisywanie faktów muzycznych, któ- re dokonywały się wprawdzie na terytorium Polski, ale nie pochodziły z ducha muzyków polskich, chociaż niewątpliwie miały wpływ, nawet przemożny, na dalszy rozwój kultury muzycznej narodu – pisał w najważniejszej dla okresu II Rzeczypospolitej syntezie dzie- jów Polski wybitny polski historyk muzyki Zdzisław Jachimecki1. Do takich faktów muzycznych profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego zali- czył „przede wszystkim historię opery warszawskiej za czasów saskich i  pierwszych lat Stanisława Augusta Poniatowskiego”. Jak twierdził uczony, historię tę wypełniają włoskie nazwiska autorów librett, kompozytorów i wykonawców. Polscy byli tylko – i to w części – słuchacze tych przed- stawień, ale nawet i ich musiała nudzić niekiedy monotonność repertu- aru opery królewskiej2. Za epokową datę w historii opery polskiej uznał Jachimecki rok 1778, kiedy to wystawiona została Nędza uszczęśliwiona – muzykę do niej napisał Maciej Kamieński, którego autor nazwał „Ojcem opery polskiej”, zaznaczając przy tym, że nie był on Polakiem3. Przemilczenie przez Jachimeckiego, w przywołanym przeze mnie tekście poświęconym muzyce polskiej w  okresie XVI–XVIII w., do- konań sceny operowej na ziemiach polskich, wynikało z  charakte- ru dzieła, jakim była synteza dziejów Polski i jej fragment dotyczący 1 Z. Jachimecki, Muzyka polska od roku 1572–1795, [w:] Polska, jej dzie- je i kultura od czasów najdawniejszych do chwili obecnej, t. II, Warszawa 1927, s. 553. 2 Tamże. 3 Tamże. 8 Wstęp muzyki polskiej tego czasu. Sam autor, który rozprawę habilitacyjną Wpływy włoskie w muzyce polskiej od roku 1540 do 16404, napisał pod kierunkiem Guido Adlera, austriackiego muzykologa i kompozytora, profesora Uniwersytetu Karola Ferdynanda w Pradze i Uniwersytetu Wiedeńskiego, był świadom, że tradycja życia operowego w  Polsce sięga pierwszej połowy wieku XVII. Co więcej, wyraźnie zaznaczył, iż „początek i rozkwit opery polskiej przypada na lata panowania Włady- sława IV”5. Przywołał przy tym 11 oper Virgilio Puccitellego i Marco Scacchiego wystawianych na dworze królewskim w Warszawie. Doda- wał jednak, trzymając się ram merytorycznych artykułu, że jedynie dotąd realnie zachowanym zabytkiem, pozostającym w związku z operą polską w jej początkach, jest tłumaczenie libretta włoskiej opery La Liberazione di Ruggiero dall’isola d’Alcina Ferdynanda Saracinelliego, dokonane przez Stanisława Serafina Jagodyńskiego6. W  przytoczonych powyżej konstatacjach Jachimeckiego widać niespójność w  podejściu do kategorii, którą określał mianem ope- ry polskiej. Za takie dzieło autor gotów był uznać utwór pochodzący z „ducha muzyków polskich”. Nie przeszkadzało mu to datować „po- czątek i rozkwit opery polskiej” na okres panowania Władysława IV Wazy, kiedy to, jak sam podkreślił, wystawiano opery włoskie, a jedy- nym zachowanym dowodem mającym atrybut polskości, jest polskie tłumaczenie libretta jednej z nich. Chciałbym przy okazji zaznaczyć, że ustalenie „narodowości” dzieła operowego niejednokrotnie jest zabie- giem niełatwym lub wręcz niemożliwym. Kryterium pochodzenia na- rodowego twórcy opery może być bowiem wielce zawodne. Po pierw- sze, poczucie świadomości narodowej wśród mieszkańców Półwyspu Apenińskiego czy też geograficznego obszaru dzisiejszych Niemiec, pojawia się dopiero w epoce napoleońskiej. Toteż klasyfikacja zjawisk kulturowych jako włoskie lub niemieckie jest, dla okresu poprzedza- jącego wiek XIX, zabiegiem często umownym. Po drugie, większość 4 Z. Jachimecki, Wpływy włoskie w muzyce polskiej, cz. 1, 1540–1640, Kra- ków 1911. 5 Z. Jachimecki, Muzyka polska od roku…, s. 551. 6 Tamże. Wstęp 9 dzieł operowych ma co najmniej dwóch autorów. Jeśli kompozytor i li- brecista są jednej narodowości, to przypisanie dzieła do określonego kręgu kulturowego nie stanowi problemu. Gorzej, gdy autorzy są róż- nej narodowości, jak w przypadku dzieł operowych komponowanych przez Wolfganga Amadeusza Mozarta, do których libretta tworzyli Włosi, w tym takie tuzy dramaturgii operowej, jak Pietro Metastasio i Lorenzo Da Ponte. I nawet jeśli pominiemy spór o to, czy Mozart był kompozytorem austriackim czy niemieckim, to nadal będziemy mieli dylemat, czy Cosi fan tutte lub Don Giovanni to opery niemieckie (au- striackie), czy włoskie. Dylematu „narodowości opery” nie rozwiąże również kryterium narodowości kompozytora. Georg Friedrich Hän- del, niemiecki kompozytor okresu późnego baroku, był głównym kom- pozytorem londyńskiej Royal Academy of Music. Jego główne dzieła operowe powstały w Wielkiej Brytanii i przez mieszkańców Wysp Bry- tyjskich jest traktowany jako kompozytor narodowy na równi z Henry Purcellem, twórcą narodowej opery angielskiej Dydona i  Eneasz. Giovanni Battista Lulli pochodził z Włoch, ale do historii przeszedł jako Jean-Baptiste Lully, twórca francuskiej opery narodowej. Opery tworzone w drugiej połowie wieku XVIII przez czeskiego kompozyto- ra Josefa Myslivečka, zwanego we Włoszech Boskim Czechem (divino Boemo), należą do włoskiego kręgu kulturowego7. To samo można po- wiedzieć o dziełach operowych tworzonych w wieku XIX przez pol- skiego kompozytora Józefa Michała Ksawerego Poniatowskiego księ- cia de Monterotondo herbu Ciołek8. Warto podkreślić, że w pierwszych wiekach istnienia opery, dzieło operowe kojarzono przede wszystkim z poetą, a nie z kompozytorem. Na afiszach Teatru Narodowego podkreślano język, w jakim napisano libretto. Afisz z  1783  r. informował: Don Juan albo ukarany libertyn. Opera we trzech aktach, z włoskiego tłumaczona. Jeśli libretto zostało na- pisane w języku polskim, dzieło określano mianem opery oryginalnej. 7 W  jednej z  monografii poświęconej operze czeskiej, Mysliveček jest wzmiankowany zaledwie dwa razy – J. Tyrrell, Czech opera, Cambridge 1988, s. 15, 60. 8 Patrz R. Golianek, Opery Michała Józefa Ksawerego Poniatowskiego, To- ruń 2012. 10 Wstęp Ludwik Adam Dmuszewski informował, że w 1779 r. na scenie Teatru Narodowego wystawiano „sztuki nowe. […], opera z włoskiego tłum. Dla miłości zmyślone szaleństwo, tudzież opera oryginalna, z  muzyką Kamińskiego, Prostota cnotliwa”9. Dla przeciętnego widza nazwa ope- ra włoska, francuska, niemiecka czy polska oznaczała po prostu język, w jakim dzieło operowe było prezentowane na scenie. Jak słusznie za- uważył Piotr Kamiński W wiekach XVII i XVIII opera była gatunkiem uniwersalnym: z wyjąt- kiem Francji, która już wówczas kultywowała swoją „specyfikę” (dzięki twórczości sfrancuziałego Włocha…)10, wszędzie była taka sama i wszę- dzie była włoska. W wieku XIX owa „synteza sztuk” stała się kuźnicą toż- samości ludów spragnionych państwa narodowego (Włochy, Niemcy), niepodległości (Czechy, Polska czy nawet… Norwegia) lub po prostu przejrzystych dziejów i czytelnego zbiorowego losu (Rosja)11. Jedno jest pewne. W swojej genezie opera była produktem wło- skim tak pod względem pomysłu, twórców muzyki, jak i akcji drama- tycznej oraz języka. Niebawem jednak przybrała różnorodne formy zarówno w samych Włoszech, jak i poza Alpami. Mówiąc najogólniej, w wiekach XVII–XVIII różnice w podejściu do relacji między muzy- ką a akcją dramatyczną, stopień wykorzystywania chórów i układów tanecznych oraz rozbieżności estetyczne czy tematyczne sprawiły, że zaczęto wyróżniać gatunki operowe, które miały swoje korzenie w określonym obszarze kulturowym i z nim były kojarzone, np. wło- ska opera seria i opera buffa, francuska opéra-ballet i opéra comique, an- gielska maska i opera balladowa, niemiecki singspiel. Nie zmienia to faktu, iż przypisanie utworu operowego do określonego gatunku też może stanowić problem. Mozart w manuskrypcie Don Giovanniego określił to dzieło jako opera buffa, na niemieckich zaś afiszach z epoki figuruje ono jako singspiel. Rozróżnienia gatunkowe pozostawmy spe- Chodzi oczywiście o Macieja Kamieńskiego. 10 Chodzi o wspomnianego powyżej Giovanniego Battistę Lulliego, któ- 9 L. A. Dmuszewski, Krótka kronika Teatru Polskiego, Łódź 1991, s. 6. ry do historii muzyki przeszedł jako Jean-Baptiste Lully. 11 P. Kamiński, Tysiąc i jedna opera, t. I, Kraków 2008, s. 142. Wstęp 11 cjalistom12, dla zwykłego odbiorcy opery poszukiwanie owych różnic było dzieleniem włosa na czworo. To, co we Włoszech nazywano operą buffa, we Francji określano mianem opéra comique, w Niemczech sing- spielem, w Rzeczypospolitej zaś operą komiczną lub operetką. Pierwsze udokumentowane wykonania dzieł operowych w języ- ku polskim pojawiają się w drugiej połowie wieku XVIII. Z pewnością można je było usłyszeć na scenach teatralnych dworów magnackich, takich jak dwór Czartoryskich w  Puławach, Ogińskich w  Słonimiu, Radziwiłłów w Nieświeżu, Branickich w Białymstoku. Opery w języku polskim wystawiano m.in. w Słonimiu. Jedną z nich, Filozof zmieniony, prawdopodobnie autorstwa księcia Michała Kazimierza Ogińskiego, zaprezentowano na słonimskiej scenie w 1771 r. We wstępie do libret- ta zawarta została pochwała roli i funkcji opery śpiewanej po polsku „Maksym fundamentalnych zbiór w sobie zawiera / Prawidła obyczaju dobrego otwiera / Gani występek, cnotę gruntowną zaleca / Obrzy- dza zły obyczaj, chęć dobrego wznieca / Opera polska”13. Jednak wy- darzenia takie jak w Słonimiu miały na ogół charakter okolicznościowy i obejmowały określone kręgi towarzysko-rodzinne, nie wymagały za- tem stałych i profesjonalnych zespołów operowych. Sytuacja uległa zmianie, gdy kierujący Teatrem Narodowym Woj- ciech Bogusławski postanowił włączyć dramat muzyczny na stałe do repertuaru sceny narodowej. Jak podkreśliła Anna Wypych-Gawroń- ska, „Bogusławski nie wyobrażał sobie teatru jedynie dramatycznego, rezygnującego z cieszącej się olbrzymią popularnością opery”14. Taka decyzja wymagała stworzenia stabilnego zespołu złożonego z zawodo- wych muzyków i profesjonalnych polskich śpiewaków. O tych ostat- nich było szczególnie trudno, toteż polscy artyści w czasach początków Teatru Narodowego dopiero nabierali profesjonalnych szlifów na niwie 12 Przemianom zachodzącym w operze komicznej w XVIII w. poświęciła pracę Hanna Wniszewska, Dramma giocoso – między opera seria a opera buffa, Toruń 2013. 13 Do Autora, [w:] Filozof Zmieniony: Opera w Muzyce Reprezentowana Na Zamkowym Theatrum Słonimskim Pod Czas Karnawału R. 1771, Wilno 1771, s. 2. 14 A. Wypych-Gawrońska, Muzyka w polskim teatrze dramatycznym do 1918 roku, cz. 1, Częstochowa 2015, s. 16. 12 Wstęp wokalnej. W Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, przez długi czas nie funkcjonował model włoski, polegający na oddzieleniu teatru operowego od dramatycznego. Wszystkie formy działalności te- atralnej były wspierane muzyką, a ci sami artyści wykonywali zarówno sztuki dramatyczne, jak i spektakle operowe15. Prezes Rządowej Dy- rekcji Teatru Józef Lipiński, w mowie wygłoszonej w 1815 r. z okazji otwarcia Szkoły Dramatycznej podkreślał, że na scenie warszawskiej „toż samo grono aktorów od tragedii, komedii wyższej, oper wielkich, oper mniejszych, wodewilów, melodramatów, dramów i sztuk niższej komiczności wszystkie wystawia”16. Niemniej jednak pojawienie się teatru publicznego, posiadającego stałą siedzibę, aktorów zdolnych w miarę profesjonalnie zaśpiewać po polsku, i tym samym wystawiać dzieła, które na afiszach można było określić mianem opery polskiej, sprawiało, iż można było zacząć mówić o polskiej scenie operowej. Decyzja, jaką podjął Bogusławski, wynikała z głębokiego przeko- nania, że dramat muzyczny będzie się cieszył zainteresowaniem wśród polskiej publiczności. W samej Warszawie grunt do przedstawień ope- rowych był przygotowywany od 1635 r., kiedy to dzięki staraniom Wła- dysława IV Wazy powstał dworski teatr operowy. Tym samym Warsza- wa była jednym z pierwszych miast europejskich położonych na północ od Alp, które posiadało stałą scenę operową. Co prawda z przerwami, jednak od czasów Władysława IV Wazy, poprzez panowanie Augusta II i Augusta III, po publiczną scenę teatralną powstałą w okresie rządów Stanisława Poniatowskiego, mieszkańcy Warszawy oraz rezydująca w mieście szlachta i magnateria mieli możliwość kontaktu z cudzoziem- skimi, zawodowymi trupami operowymi. W  latach sześćdziesiątych wieku XVIII ta forma sztuki dramatycznej nie była Polakom obca. Otwarcie w 1765 r. sceny publicznej było odpowiedzią na wzrost zainteresowania teatrem. Jak zaznacza Wypych-Gawrońska, „prze- miany kulturowe, społeczne i obyczajowe począwszy od drugiej po- łowy XVIII wieku powodowały ponadto, że muzyczna kultura wido- 15 Tamże. 16 Mowa J. Lipińskiego na otwarcie Szkoły Dramatycznej Teatru Narodowe- go, [w:] Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów 1815–1819, opracował i wstę- pem opatrzył J. Lipiński, Wrocław 1956, s. 571. Wstęp 13 wisk przestała być domeną nielicznych grup społecznych”17. Teatr dworski Władysława IV był teatrem elitarnym, o dość jednorodnej, jeśli chodzi o  status społeczny, widowni. W  czasach saskich wpro- wadzono dystrybucję kolorowych bilecików z  numerem miejsca, chcąc w ten sposób kontrolować liczbę widzów oraz nie pozostawiać przypadkowi rozmieszczenia na widowni spektatorów wywodzących się z różnych warstw społecznych. August III dziwił się, że bywało, iż mimo darmowych spektakli widownia świeciła pustkami. Za pano- wania Stanisława Augusta Poniatowskiego coraz więcej było widzów gotowych zapłacić za bilet. Od samego początku opera wywoływała emocje. W czasach saskich dochodziło do publicznych wystąpień odnoszących się do obyczajności poszczególnych zespołów przybywających do Warszawy. Za Stanisława Augusta toczyły się dyskusje na temat społecznej i politycznej roli teatru. Opera miała tę przewagę nad innymi formami teatralnymi, że muzyka niejednokrotnie rekompensowała, niezrozumiały dla wielu odbiorców język, w  którym dzieło było wystawiane. W  początkach działalności Teatru Narodowego włoskie spektakle operowe cieszyły się większym powodzeniem niż wystawiane przez złożony z Polaków zespół, zwany Aktorami Narodowymi Jego Królewskiej Mości, sztuki polskie. Niniejsza praca jest opowieścią o operze w Polsce przed powsta- niem polskiej sceny operowej. Obejmuje lata 1635–1795 i uwzględ- nia różne ówczesne formy sceniczno-muzyczne, które w potocznym rozumieniu można określić umownie ogólnym mianem opery. Swoją uwagę koncentruję wyłącznie na dziełach operowych wystawianych przez zespoły cudzoziemskie na dworze królewskim oraz na publicz- nej scenie narodowej utworzonej pod patronatem Stanisława Augusta Poniatowskiego. Początkowa cezura wiąże się ściśle z dziejami opery. W roku 1635 w Warszawie rozpoczęła działalność pierwsza w Polsce stała scena operowa. Cezurę końcową wyznaczają wydarzenia geopoli- tyczne, które wpłynęły na kondycję polskiego teatru. W 1795 r. Rzecz- pospolita zniknęła z mapy Europy. Rok wcześniej odbyła się w stolicy prapremiera Krakowiaków i górali, a kilka miesięcy po niej „ojciec teatru polskiego” Wojciech Bogusławski opuścił Warszawę. 17 A. Wypych-Gawrońska, Muzyka w polskim teatrze…, s. 8. 14 Wstęp Przez te sto sześćdziesiąt lat operowe gusty Polaków kształtowały zespoły cudzoziemskie, przede wszystkim włoskie, ale także francu- skie i niemieckie. Jedynie ostatnie dwie dekady tego okresu to czas, w którym na publicznej scenie teatralnej obok trup cudzoziemskich spektakle operowe zaczęli wystawiać, nabierający profesjonalnych szli- fów, Aktorowie Narodowi Jego Królewskiej Mości, dając tym samym początek polskiej scenie operowej. Przez polską scenę operową rozu- miem teatr publiczny, posiadający stałą siedzibę oraz profesjonalny zespół polskich śpiewaków. Praca, w określonym przez cezury chro- nologiczne okresie, poświęcona jest jedynie występom zespołów cu- dzoziemskich – zarówno tych, które poprzedzały powstanie polskiej sceny operowej, jak i tych, z którymi scena ta rywalizowała w swoich początkach, czyli w  ostatnich dwóch dekadach omawianego okresu. Teatr operowy w wykonaniu artystów polskich pojawia się w niniej- szej pracy jedynie sygnalnie, kiedy mowa o cudzoziemskich inspira- cjach u progu polskiej sceny operowej kształtowanej przez Wojciecha Bogusławskiego. Trudno jest bowiem pisać o polskiej scenie operowej bez uwzględnienia obowiązującego w Europie XVII–XVIII w. kanonu sztuki operowej i sposobu jej inscenizacji, z jakimi publiczność polska miała okazję zetknąć się w latach ową polską scenę operową poprze- dzających lub powstawaniu tej sceny towarzyszących. Do obecności operowych zespołów cudzoziemskich w  Rzeczypospolitej w  okresie staropolskim można odnieść twierdzenie Stanisława Windakiewicza, że są jednym z dowodów stałego współżycia Polski z kulturą Zacho- du i w żaden sposób poza nawias badania naukowego usuwane być nie mogą18. Za najznamienitszy przykład oddziaływania teatru europej- skiego na świadomość mieszkańców Rzeczypospolitej uznał Winda- kiewicz stałą operę w Warszawie za panowania Władysława IV Wazy19. Jeśli pominąć wydaną w  połowie XIX w. pracę Maurycego Ka- rasowskiego Rys historyczny opery polskiej20, to z  przykrością należy 18 S. Windakiewicz, Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej, Kra- ków 1921, s. 1. 19 Tenże, Teatr ludowy w dawnej Polsce, Kraków 1902, s. 1. 20 M. Karasowski, Rys historyczny opery polskiej. Poprzedzony szczegóło- wym poglądem na dzieje muzyki dramatycznej powszechnej, Warszawa 1859. Wstęp 15 stwierdzić, że w literaturze przedmiotu brakuje syntezy poświęconej dziejom polskiej sceny operowej. Jej historia przewija się w licznych syntezach, monografiach i  artykułach dotyczących teatru polskiego lub życia muzycznego w  Polsce21. Tymczasem teatr operowy, obok komedii dell’arte, należy do najważniejszych europejskich tradycji sce- nicznych, które przeniknęły do Polski. W przeciwieństwie do komedii dell’arte, która w wieku XVIII zaczęła tracić na znaczeniu, opera na sta- łe zadomowiła się na polskiej scenie. Od początku odgrywała bardzo ważną rolę zarówno estetyczną, jak i  społeczną ze względu na swój uniwersalizm, swoją wielokulturowość i narodowość zarazem, a więc cechy, które w mniejszym stopniu występują w dramacie, jako rodza- ju sztuki teatralnej. Teatr, obok literatury, szkoły, Kościoła i prasy, był instytucją polskiego życia narodowego. Jednak opera, jak mało która ze sztuk, łączyła wartości narodowe z uniwersalnymi, swojskość i cu- dzoziemszczyznę, patriotyzm i  kosmopolityzm. Jednocześnie już od momentu utraty przez Rzeczpospolitą bytu państwowego rozpoczy- na się dyskusja o muzyce narodowej i narodowej operze. Mianem tym w okresie zaborów określane były poszczególne dzieła od Krakowia- ków i  górali poczynając, na Halce kończąc. Jest jeszcze jedna właści- wość zdecydowanie wyróżniająca operę od innych widowisk. Można ją określić współczesnym terminem superprodukcja. Tę cechę nie- podzielnie zmonopolizowała opera do czasów, gdy swój wynalazek zaprezentowali światu bracia Lumière. Spektakl operowy wzbudzał zainteresowanie nie tylko ze względu na akcję dramatyczną, wzboga- coną oprawą muzyczną, ale także z uwagi na scenografię, rozwiązania techniczne i bogactwo kostiumów. Opera pobudzała wyobraźnię, „za- pierała dech w piersiach”, pozwalała uciec od trosk dnia codziennego. Uniwersalizm i widowiskowość przesłania operowego sprawiały, że na widowni gromadzili się widzowie różnych narodowości. Zważywszy na powyższe przesłanki, odważyłem się, jako histo- ryk idei i świadomości społecznej, podjąć trud opracowania zarysu dziejów opery w Polsce od jej początków do 1918 r. Niniejsza praca 21 Obszerną monografię poświęconą polskiej nauce o  teatrze napisał Milan Dariusz Lesiak, Polska nauka o teatrze w latach 1945–1975, Wrocław 2008. 16 Wstęp jest pierwszą z planowanej edycji i w przeważającej mierze obejmuje okres, w którym opera była już w Polsce obecna, ale nie istniała jesz- cze polska scena operowa. Należy zaznaczyć, że literatura przedmiotu przez długi czas niewiele uwagi poświęcała dziejom opery w Polsce w okresie poprzedzającym prapremierę Nędzy uszczęśliwionej. Pierwszym historykiem teatru polskiego, który bardzo ogólnie i wybiórczo pisał o występach operowych zespołów cudzoziemskich w Warszawie, był Ludwik Adam Dmuszewski. W rozprawie Krótka kronika teatru polskiego, publikowanej w latach 1814–1817 na łamach „Rocznika Teatru Narodowego Warszawskiego”22, Dmuszewski po- minął teatr władysławowski, jednym zdaniem wspomniał o operach włoskich wystawianych za czasów Augusta III, częściej natomiast, ale równie ogólnikowo, przywoływał występy zespołów włoskich w okre- sie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Więcej uwagi trupom cudzoziemskim występującym na scenie Teatru Narodowe- go poświęcił Wojciech Bogusławski w wydanych w 1820 r. Dziejach Teatru Narodowego23. O występach zespołów włoskich za panowania Augusta  III wzmiankował Karol Kurpiński24. O  teatrze operowym za czasów Władysława IV i Augusta II nie wspomniał również pia- nista, kompozytor i krytyk muzyczny Jan Kleczyński, przekonany, iż „opera była taką nowością dla publiczności, że za Augusta III dawane DARMO [podkr. – red.] przedstawienia nie mogły ściągnąć słucha- czów”25. Na owo pominięcie nie zareagował Józef Brzozowski, który z pozycji czytelnika podjął dyskusję z artykułem Kleczyńskiego26. Na rolę teatru operowego za panowania Władysława IV zwrócił uwagę wspominany już Stanisław Windakiewicz. Według tego badacza, aby dojrzeć do teatru 22 L. A. Dmuszewski, Krótka kronika teatru polskiego… 23 W. Bogusławski, Dzieje Teatru Narodowego: na trzy części podzielone oraz Wiadomość o życiu sławnych artystów, Warszawa 1965. 24 [K. Kurpiński], O operze polskiej, „Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 25. 25 J. K. [Jan Kleczyński], Opera polska przed i po… Halce, „Echo Mu- zyczne Teatralne i Artystyczne” 1885, nr 91. 26 J. Brzozowski, W sprawie początków opery polskiej, „Echo Muzyczne Teatralne i Artystyczne” 1885, nr 97. Wstęp 17 musiało nasze społeczeństwo przejść przez całą skalę wrażeń, ażeby doj- rzeć do recepcji tak doskonałych wzorów. W tej pracy, że tak powiemy, wychowawczej, odegrały znakomitą rolę zagraniczne trupy aktorskie, które na dłuższy czas do Polski zawitały i  już z  gotową sztuką nasze społeczeństwo obznajmiały. Pobyt ich należy uznać za wybitne ogniwa w procesie asymilacyjnym obcych literatur, który teatr nasz musiał prze- być na równi z teatrami zagranicznymi. […] Trupa włoska bawiła u nas przez lat piętnaście, od r. 1633 do r. 1648, i zawdzięcza powołanie do Polski predylekcji króla Władysława IV dla opery polskiej27. Ten sam autor w pracy Teatr polski przed powstaniem sceny narodo- wej podkreślił znaczenie cudzoziemskich trup operowych dla rozwoju sztuki teatralnej w Polsce w czasach saskich28. Na obecność spektakli operowych w Polsce w XVII i XVIII w. zwrócił również uwagę krytyk muzyczny i  historyk muzyki Aleksander Poliński29. Jednak dopiero muzykolog i dyrygent operowy Zygmunt Latoszewski docenił w pełni wpływ występów cudzoziemskich zespołów operowych na rozwój pol- skiej kultury muzycznej. Na poziomie tak niezwykle wysokim stojąca opera musiała jak najko- rzystniej wpłynąć na upodobania słuchaczy, i czynić ich wybrednymi, a poza tym musiała wybitnie pobudzić w nich zamiłowanie do sztuki teatralnej. Udało się to tak dalece, że posiadanie teatru uważano odtąd wśród arystokracji polskiej za rzecz naturalną, a zatem konieczną30. Zainteresowanie badawcze teatrem operowym w Polsce przed po- wstaniem sceny narodowej wzrosło po drugiej wojnie światowej. Pro- blematykę tę przywoływano w licznych artykułach dotyczących teatru w Polsce w czasach saskich i dobie stanisławowskiej, zamieszczanych na przestrzeni lat w „Pamiętniku Teatralnym”. Istnienie opery na dworze saskim zauważyła Karyna Wierzbicka-Michalska31. Życiu operowemu 27 S. Windakiewicz, Teatr Władysława IV. 1633–1648, Kraków 1893, s. 4. 28 Tenże, Teatr polski przed… 29 A. Poliński, Dzieje muzyki polskiej w zarysie, Lwów 1907. 30 Z.  Latoszewski, Opera w  Polsce przedrozbiorowej, „Wiadomości Mu- zyczne” 1925, nr 2, s. 46–47. 31 K. Wierzbicka-Michalska, Teatr warszawski za Sasów, Wrocław 1964. 18 Wstęp za czasów Władysława IV i Sasów poświęcona została pokonferencyj- na, zbiorowa monografia32. Do spektakli operowych w dobie stanisła- wowskiej nawiązywał Mieczysław Klimowicz33. Wpływ opery włoskiej na rozwój sceny narodowej odnotował Zbigniew Raszewski w dziele poświęconym Wojciechowi Bogusławskiemu34. Żywotności sceny operowej w okresie panowania Władysława IV Wazy poświęciła mono- grafię Karolina Targosz-Kretowa35. Operą w teatrze władysławowskim, połączoną z filologiczną analizą poszczególnych utworów, zajmowała się Anna Szweykowska36. Trudny do przecenienia wkład do badań nad operą włoską w Polsce wniósł profesor Istituto di Lingue e Letterature dell’Europa Orientale w Mediolanie Andrzej Kapłon. Jego praca Opera włoska w Warszawie 1784–1794. (Na tle europejskim)37 przyjęta została przez znawców przedmiotu z  dużym uznaniem. Mieczysław Klimo- wicz we wspomnieniu pośmiertnym pisał: Była to wówczas rozprawa nowatorska; jeden z recenzentów, Zbigniew Raszewski, stwierdził, że Kapłon udowodnił tezę o Warszawie jako waż- nym europejskim centrum włoskiej kultury operowej, którym została zarówno dzięki charakterowi repertuaru, jak i poziomowi wykonania, i że starał się także ukazać, iż podobnie jak przedtem łacina i teatr fran- cuski – włoska opera stała się sztuką uniwersalną i inspirowany przez nią Bogusławski doprowadził w Polsce do powstania narodowej odmiany tego gatunku38. 32 Opera w dawnej Polsce na dworze Władysława IV i królów saskich. Studia i materiały, red. J. Lewański, Wrocław 1973. 33 M. Klimowicz, Początki teatru stanisławowskiego (1765–1773), War- szawa 1965. ków 1965. 34 Z. Raszewski, Bogusławski, t. I–II, Warszawa 1972. 35 K. Targosz-Kretowa, Teatr dworski Władysława IV (1635–1648), Kra- 36 A. Szweykowska, Dramma per musica w teatrze Wazów (1635–1648). Karta z dziejów barokowego dramatu, Kraków 1976. 37 A.  Kapłon, Opera włoska w  Warszawie 1784–1794. (Na tle europej- skim), „Prace Literackie” 1979, t. XX [„Acta Universitatis Wratislaviensis” nr 457]. 38 M.  Klimowicz, Andrzej Kapłon (31 lipca 1940 – 27 czerwca 1995), „Pamiętnik Literacki” 1997, z. 1, s. 222. Wstęp 19 Najszerzej, jak do tej pory, działalność zespołów cudzoziemskich na niwie operowej w epoce saskiej i w dobie stanisławowskiej, zapre- zentowała – w trzech osobnych monografiach – znawczyni historii mu- zyki czasów nowożytnych Alina Żórawska-Witkowska39. W swojej pracy wykorzystałem dorobek polskiej nauki zajmującej się teatrem staropolskim i oświeceniowym, uwzględniający dzieje sce- ny operowej w tym okresie. Podchodząc z całą atencją do ustaleń histo- ryków teatru i historyków muzyki oraz korzystając ze zgromadzone- go przez nich materiału źródłowego, starałem się ukazać dzieje opery w omawianych latach z punktu widzenia historyka idei i świadomości społecznej. Rozdział pierwszy (Oświeceniowa ocena i wizja rodzimego teatru) dotyczy tego momentu dziejów teatru w Polsce, który uchodzi za po- czątek polskiej sceny narodowej i traktowany jest jako narodziny Teatru Narodowego. Wychodząc od premiery Natrętów Józefa Bielawskiego, jako wydarzenia towarzysko-kulturalnego i politycznego, uwagę skon- centrowałem na polskiej oświeceniowej interpretacji dziejów rodzime- go dramatu i teatru oraz na towarzyszącej jej dyspucie na temat funkcji, jaką winna pełnić scena teatralna. Interesowało mnie, czy i jakie miej- sce w owym dyskursie zajmowała opera. Rozdział drugi (Teoretyczne oczekiwania wobec sztuki operowej cza- sów nowożytnych a praktyka) jest próbą określenia miejsca, jakie zaj- mował dramat muzyczny (opera) w opinii teoretyków dramatu, czyli krytyków, a jakie wśród pospolitego odbiorcy, a więc widza. Intereso- wał mnie pogląd na operę jako rodzaj sztuki, teoretyczne oczekiwania wobec teatru operowego, praktyczne wykorzystanie sceny operowej jako ówczesnej superprodukcji, która podbiła sceny europejskie. W  rozdziale trzecim (Opera na dworze królewskim w  Rzeczypo- spolitej Obojga Narodów) i czwartym (Opery wystawiane przez zespoły cudzoziemskie na scenie Teatru Narodowego w latach 1765–1795) sta- rałem się nakreślić syntetyczny rys działalności cudzoziemskich ze- społów operowych w omawianym okresie na dworze królewskim oraz 39 A. Żórawska-Witkowska, Muzyka na dworze i w teatrze Stanisława Au- gusta, Warszawa 1995; taż, Muzyka na dworze Augusta II w Warszawie, War- szawa 1997; taż, Muzyka na polskim dworze Augusta III, cz. 1, Lublin 2012. 20 Wstęp na scenie utworzonego w  1765  r. w  Warszawie teatru publicznego, biorąc pod uwagę proponowany przez nie repertuar, jego poziom ar- tystyczny, ocenę krytyki, zainteresowanie ze strony publiczności oraz europejski kontekst dziejów opery i jej gatunków, z uwzględnieniem rodzimych uwikłań politycznych. Ponieważ powołanie do życia sceny publicznej wiązało się z powstaniem Teatru Narodowego, więc ostatni podrozdział rozdziału czwartego jest krótką informacją o wpływie wy- stępujących w Warszawie zespołów cudzoziemskich na kształtującą się wówczas polską scenę operową. Problem ten potraktowałem jedynie sygnalnie, gdyż choć w swojej treści związany jest z tematem niniej- szej pracy, to jednak zasługuje na głębszą refleksję przy okazji rozważań o początkach polskiej sceny operowej. Na ostateczny kształt niniejszej pracy miały wpływ niezwykle cen- ne i życzliwe uwagi oraz sugestie Profesora Krzysztofa Kurka, za któ- re serdecznie dziękuję. Starałem się w większości je uwzględnić, choć zapewne nie zawsze w  dostatecznym zakresie. Dotyczy to głównie kwestii wpływu cudzoziemskich zespołów na kształtującą się w latach 1778–1794 polską scenę operową, którą to kwestią zamierzam zająć się szerzej w następnej pracy. I OŚWIECENIOWA OCENA I WIZJA RODZIMEGO TEATRU 1. Premiera Natrętów Józefa Bielawskiego – kulturalne, towarzyskie i polityczne okoliczności powstania polskiej sceny narodowej Ryc. 1. Strona tytułowa komedii Józefa Bielawskiego Natręci wydanej w Warszawie w 1765 r. Źródło: https://polona.pl/item/natreci-komedya-z-rozkazu-stanislawa-augusta,Mz AwMDA5Mzk/#info:metadata (dostęp: 28.06.2019)
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Opera w Polsce w latach 1635-1795
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: