Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00244 008520 15906780 na godz. na dobę w sumie
Opieka-wychowanie-kształcenie - ebook/pdf
Opieka-wychowanie-kształcenie - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 162
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-313-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana publikacja zawiera próby i wyniki badań, porządkowania rzeczywistości, poszukiwania rozumnych sposobów, ustawiania dobrych drogowskazów, przenikliwego wytyczania celów. Wszystko po to, by z tą prędkością , jaka możliwa jest w toczącym się życiu społecznym, zbliżać się do ideału kształtowania człowieka na jego i ogólny pożytek. Celem książki jest zatem kontynuowanie dyskusji oraz wskazanie obszarów, w których jest jeszcze wiele do zrobienia. Celem jest również zwrócenie uwagi na fakt, że prawidłowo realizowana opieka, wychowanie i kształcenie stwarzają szansę prawidłowego rozwoju dziecka i poprawnego funkcjonowania w dalszym życiu. Nauki pedagogiczne to właśnie cierpliwe, roztropne, czasem błyskotliwe, a kiedy indziej nudnie przenikliwe, czujne, dalekowzroczne próby w tym zakresie. Publikacja kierowana jest do wszystkich Czytelników, przede wszystkim zaś pracowników oświaty i wychowania, chociaż także rodziców i wszystkich, którzy myślą z udręką i strapieniem o pokoleniu poruczonym im do kształtowania i wyposażania w wiedzę niezbędną do działania i pięknego życia. Tom ten zawiera nie dające się przecenić dokonania wybitnych autorów, profesora Kazimierza Denka i profesora Wojciecha Kojsa, a także badaczy wkraczających w rozległe dziedziny edukacji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Recenzent: prof. zw. dr hab. Ryszard Parz(cid:269)cki Redakcja wydawnicza: Joanna Kosturek Korekta: Beata Bednarz Aleksandra Bylica Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-313-9 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2010 W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Spis treści Wstęp ............................................................................................................................................................ 7 Kazimierz Denek W stronę pedagogiki czasu ......................................................................................................... 9 Wojciech Kojs Wolność i odpowiedzialność w pracy socjalnej i opiekuńczej ...................................... 45 Wanda Woronowicz Uwagi o dydaktyce rel eksyjnej ................................................................................................. 61 Danuta Apanel Dziecko z ADHD z perspektywy szkolnej ........................................................................... 87 Iwona Gumowska Typy oporu wobec szkoły jako instytucji a skłonność do podzielania uproszczonych opinii o nauczycielu ........................................................................................ 107 Ewa Murawska Być nauczycielem to znaczy mierzyć się z (nie)wykonalnymi zadaniami zawodowymi ..................................................................................................................................... 123 Zdzisław Piwoński Funkcjonowanie ucznia w relacjach z nauczycielami – przyczynek do szkolnego programu proi laktycznego ............................................................................. 131 Dorota Kiełb-Grabarczyk Wpływ środowiska rodzinnego na zachowania agresywne nieletnich ..................... 143 Agnieszka Matuszewska Rodziny zastępcze w polskim systemie opieki nad dzieckiem i rodziną .................. 149 Wiesław Lesner Sekty zagrożeniem w wychowaniu młodzieży ................................................................... 165 W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Wstęp O tych próbach Badanie rzeczywisto(cid:292)ci, ustawianie dobrych drogowskazów, przenikliwe wy- tyczanie celów. Wszystko po to, by z pr(cid:269)dko(cid:292)ci(cid:264), jaka jest mo(cid:304)liwa w zmienia- j(cid:264)cej si(cid:269) wci(cid:264)(cid:304) rzeczywisto(cid:292)ci społecznej, zbli(cid:304)ać si(cid:269) do ideału kształtowania człowieka. W moim przekonaniu nauki pedagogiczne to wła(cid:292)nie cierpliwe, roztropne, przenikliwe, (cid:304)mudne, dalekowzroczne próby osi(cid:264)gni(cid:269)cia tego ideału. Z przekonaniem, (cid:304)e autorzy uczestnicz(cid:264) w słusznym, po(cid:304)ytecznym działa- niu na rzecz przyszło(cid:292)ci polskiej edukacji, oddajemy Czytelnikom – nie tylko pracownikom o(cid:292)wiaty i wychowania, lecz tak(cid:304)e rodzicom i wszystkim, którzy my(cid:292)l(cid:264) z przej(cid:269)ciem o pokoleniu powierzonym nam do wychowania i wyposa- (cid:304)ania w wiedz(cid:269) niezb(cid:269)dn(cid:264) do działania i pi(cid:269)knego (cid:304)ycia – ten tom ró(cid:304)norod- nych, twórczych prac naukowych. Ksi(cid:264)(cid:304)ka przedstawia niedaj(cid:264)ce si(cid:269) przecenić dokonania wybitnych polskich pedagogów, profesorów Kazimierza Denka i Wojciecha Kojsa, a tak(cid:304)e badaczy wkraczaj(cid:264)cych w rozległe dziedziny edukacji. Wyniki ich (cid:304)mudnych bada(cid:281) i niezmiernie warto(cid:292)ciowych przemy(cid:292)le(cid:281) niech (cid:292)wiadcz(cid:264). Wanda Woronowicz W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Kazimierz Denek W stronę pedagogiki czasu Wychowanie to oi arowanie dzisiejszego czasu tak, by przyniósł pożytek jutro. Pino Pellergini Otaczaj(cid:264)ca nas sieciowo(cid:292)ć coraz mocniej obejmuje prac(cid:269), konsumpcj(cid:269), model rodziny, edukacj(cid:269), idee, (cid:304)ycie kulturalne, seksualne zwyczaje i praktyki religij- ne1. Pot(cid:269)guje po(cid:292)piech. Przenika czas, zwłaszcza t(cid:269) jego cz(cid:269)(cid:292)ć, któr(cid:264) okre(cid:292)la si(cid:269) przymiotnikiem „wolny”. Po(cid:292)piech wyznacza rytm (cid:304)ycia. Stajemy si(cid:269) zakładnikami czasu. To on wszyst- ko zmienia. To, co przetrwało, nie jest ju(cid:304) tym, czym było niegdy(cid:292). W (cid:292)wiecie podległym prawom czasu nieubłagane „jest” wieczno(cid:292)ci ust(cid:269)puje miejsca „mo(cid:304)e być” – mo(cid:304)liwo(cid:292)ciom, oczekiwaniom, nadziejom2. Chocia(cid:304) wszyscy poruszamy si(cid:269) w czasie, to próba odpowiedzi na pyta- nie, czym on jest i z czego wynikaj(cid:264) jego cechy konstytutywne, stanowi wci(cid:264)(cid:304) wyzwanie dla nauki. Czy czas ma wła(cid:292)ciwo(cid:292)ć ci(cid:264)gł(cid:264) czy dyskretn(cid:264)? Czy miał pocz(cid:264)tek? Czy pytanie o to ma sens? Dlaczego czas płynie w jedn(cid:264) stron(cid:269)? Na te i podobne pytania staraj(cid:264) si(cid:269) odpowiedzieć współcze(cid:292)ni fi zycy, poszukuj(cid:264)cy nowej, gł(cid:269)bszej teorii czasu. Niektórzy z nich uwa(cid:304)aj(cid:264), (cid:304)e stanie si(cid:269) ni(cid:264) teoria superstrun3. Dlaczego nale(cid:304)y si(cid:269) spieszyć? Nie tylko wtedy, kiedy goni(cid:264) nas terminy zobowi(cid:264)za(cid:281), codzienne obowi(cid:264)zki b(cid:264)d(cid:302) poci(cid:264)g odje(cid:304)d(cid:304)aj(cid:264)cy za kwadrans. Od- powied(cid:302) jest prosta: bo czas płynie4. Czas jest cenny. Szukamy metod, form 1 M. Castells, Społecze(cid:281)stwo sieci, przeł. M. Marody, Warszawa 2008. 2 M. Szulakiewicz, Religia i czas, Toru(cid:281) 2008. 3 K. M. Chrap, Obja(cid:292)nienie wszech(cid:292)wiata. Fizyka w XXI wieku, Warszawa 2006; B. Greene, Struktura kosmosu. Przestrze(cid:281), czas i struktura rzeczywisto(cid:292)ci, przeł. E. L. Łokas, B. Bieniok, Warszawa 2005. 4 M. Heller, Podró(cid:304)e z fi lozofi (cid:264) w tle, Kraków 2006. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 10 • Kazimierz Denek organizacyjnych, aby go oszcz(cid:269)dzać. Chcemy nim dysponować. Pragniemy de- cydować o nim, jakby był nasz(cid:264) własno(cid:292)ci(cid:264). Czas odgrywa wa(cid:304)n(cid:264) rol(cid:269) w ewo- lucji (cid:292)wiata i w (cid:304)yciu ludzi. Umo(cid:304)liwia wyra(cid:304)anie zaistniałych po sobie faktów, zjawisk, wydarze(cid:281) i procesów. Chodzi w tym przypadku o jego wymiar spo- łeczny. Wyznacza go czas społeczny. Zawdzi(cid:269)czamy mu relacje (wcze(cid:292)niej – pó(cid:302)niej) oraz współistnienie (jednoczesno(cid:292)ć). Kategori(cid:269) czasu traktuje si(cid:269) jako zjawisko dynamiczne (historyczne) pod postaci(cid:264) przemijania i trwania. W tym znaczeniu w jego zakres wchodz(cid:264): przeszło(cid:292)ć, współczesno(cid:292)ć (tera(cid:302)niejszo(cid:292)ć) i przyszło(cid:292)ć. Wyra(cid:304)a si(cid:269) je w relacji było – jest – b(cid:269)dzie, których odró(cid:304)nienie ma charakter jako(cid:292)ciowy. Dla prze- szło(cid:292)ci, tera(cid:302)niejszo(cid:292)ci i przyszło(cid:292)ci s(cid:264) nimi w kolejno(cid:292)ci: pami(cid:269)ć, postrzeganie i oczekiwanie. Doświadczanie czasu Czas to kategoria nierozerwalnie zwi(cid:264)zana z ludzkim istnieniem. Ka(cid:304)dy czło- wiek ma swe tu i teraz. Ka(cid:304)dy człowiek odczuwa i do(cid:292)wiadcza działa(cid:281) czasu, nie ma jednak zmysłu dostrzegania go. Czas jawi si(cid:269) jako poj(cid:269)cie metafi zyczne, bez reprezentacji zmysłowej5. (cid:303)ycie człowieka odmierza czas w mijaj(cid:264)cych dniach, tygodniach, miesi(cid:264)- cach, latach. Usytuowane jest ono w płaszczyznach: przeszło(cid:292)ci, tera(cid:302)niejszo(cid:292)ci i przyszło(cid:292)ci. Jego pocz(cid:264)tkiem s(cid:264) jego narodziny. Dorastaj(cid:264)c, człowiek odkry- wa, w jaki sposób uciekaj(cid:264)cy czas nadaje bieg jego istnieniu, umo(cid:304)liwiaj(cid:264)c mu rozwój osobowy6. Nie wiadomo, gdzie znajduje si(cid:269) punkt ko(cid:281)cowy zamykaj(cid:264)cy trwanie. (cid:291)wiadomo(cid:292)ć istnienia przeszło(cid:292)ci i przyszło(cid:292)ci zawdzi(cid:269)czamy pami(cid:269)ci i wy- obra(cid:302)ni7. Oznacza to, (cid:304)e człowiek mo(cid:304)e przemieszczać si(cid:269) tu i teraz w prze- szło(cid:292)ć i przyszło(cid:292)ć dzi(cid:269)ki pami(cid:269)ci i wyobra(cid:302)ni. Fakt ten implikuje działania człowieka skierowane na: z jednej strony rozwijanie pami(cid:269)ci, wyobra(cid:302)ni poprzez m.in. działania edukacyjne, z dru- giej za(cid:292) strony poprzez gromadzenie informacji dotycz(cid:264)cych przeszło(cid:292)ci. Wa(cid:304)ny z punktu widzenia zarówno przyszło(cid:292)ci, jak i przeszło(cid:292)ci jest proces wyobra(cid:304)e(cid:281). To dzi(cid:269)ki niemu jeste(cid:292)my w stanie wyci(cid:264)gn(cid:264)ć wnioski z prze- szło(cid:292)ci i planować przyszło(cid:292)ć8. 5 J. Disse, Metafi zyka od Platona do Hegla, przeł. A. W(cid:269)grzecki, L. Kusak, Kraków 2005. 6 B. Wolny, (cid:303)ycie człowieka wobec czasu [w:] Czas jako warto(cid:292)ć we współczesnej pedagogice, red. W. Fur- manek, Rzeszów 2008. 7 G. J. Whitrow, Czas w dziejach, przeł. B. Orłowski, Warszawa 2004. 8 T. Pi(cid:264)tek, Alegorie czasu jako metoda bada(cid:281) wizji czasu [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 110. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 11 Próby wyrażania czasu Dyskurs o czasie podejmuj(cid:264) przedstawiciele ró(cid:304)nych dyscyplin naukowych, uwzgl(cid:269)dniaj(cid:264)c swoisty dla nich aspekt spojrzenia. Bardzo trudno jest o zgodn(cid:264) defi nicj(cid:269) czasu. Najcz(cid:269)(cid:292)ciej ujmuje si(cid:269) go jako „równowa(cid:304)ny zdarzeniom, które zachodz(cid:264) w nim w ci(cid:264)gu godzin, dni, tygodni, lat”9. Spotykane w edukacji i naukach o niej […] poj(cid:269)cia: czasu na nauk(cid:269), czasu wolnego i bud(cid:304)etu czasu, s(cid:264) jedynie umownymi okre(cid:292)leniami, gdy(cid:304) nie ma w zasadzie mo(cid:304)liwo(cid:292)ci (cid:292)cisłego wy- odr(cid:269)bnienia ich zakresów (desygnatów)10. Punktem odniesienia dla czasów gramatycznych w j(cid:269)zyku polskim jest te- raz mówi(cid:264)cego. To, co było wcze(cid:292)niejsze od momentu wypowiadania, jest wy- ra(cid:304)ane za pomoc(cid:264) czasu przeszłego. Natomiast mówi(cid:264)c o zdarzeniach, które maj(cid:264) nadej(cid:292)ć, stosuje si(cid:269) czas przyszły. Z racji tej, (cid:304)e „przeszło(cid:292)ć ju(cid:304) nie istnieje, a przyszło(cid:292)ć jeszcze nie istnieje, wobec tego realna jest tera(cid:302)niejszo(cid:292)ć”11. W j(cid:269)zyku polskim pojawiaj(cid:264) si(cid:269) takie metafory czasu, jak „droga pielgrzy- ma” lub „potok, bieg zdarze(cid:281)”12. Pierwsza z nich ukazuje czas jako w(cid:269)drowa- nie, poruszanie si(cid:269) wraz z człowiekiem. Czas „przył(cid:264)cza” si(cid:269) do istoty ludzkiej wraz z urodzeniem (pocz(cid:264)tkiem), a „opuszcza” j(cid:264) z chwil(cid:264) (cid:292)mierci. Drugi sposób widzenia czasu jest odwrotno(cid:292)ci(cid:264) pierwszego. To przyszło(cid:292)ć zbli(cid:304)a si(cid:269) ku człowiekowi, który trwa w miejscu, np. zbli(cid:304)aj(cid:264)cy si(cid:269) wakacyjny wyjazd nadchodzi, staje si(cid:269) tera(cid:302)niejszo(cid:292)ci(cid:264), trwa i odchodzi w przeszło(cid:292)ć13. Wytworem kultury starego kontynentu jest czas ilo(cid:292)ciowy (linearny, wekto- rowy, abstrakcyjny, absolutny, homogeniczny), który ma charakter trójdzielny i biegnie w jednym kierunku: od przeszło(cid:292)ci, przez tera(cid:302)niejszo(cid:292)ć, do przyszło- (cid:292)ci. Mo(cid:304)na go zmierzyć14. Czas jako(cid:292)ciowy ma charakter cykliczny. Przeszło(cid:292)ć nie mija tu bezpowrot- nie, jak ma to miejsce w czasie ilo(cid:292)ciowym. Wr(cid:269)cz odwrotnie […] nasz(cid:264) tera(cid:302)niejszo(cid:292)ć współtworz(cid:264) zarówno fakty, zjawiska i procesy z przeszło(cid:292)ci, jak i oczekiwania, aspiracje i wizje przyszło(cid:292)ci15. 9 J. Szczepa(cid:281)ski, Fantazje na temat czasu, Lublin 1999, s. 5. 10 J. Niemiec, Pedagogika a czas jako warto(cid:292)ć [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 152. 11 A. Pawełczy(cid:281)ska, Czas człowieka, Wrocław 1986, s. 102. 12 R. Grzegorczykowa, Polskie przymiotniki temporalne na tle ogólnej j(cid:269)zykowej konceptualizacji czasu [w:] J(cid:269)zyk a kultura, red. A. D(cid:264)browska, A. Nowakowska, Wrocław 2006, t. 19, s. 36. 13 K. O(cid:304)óg, Kilka uwag o czasie w j(cid:269)zyku i kulturze [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 38–39. 14 W. Furmanek, Koncepcje czasu a modele poznania [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 45. 15 J. Chłopecki, Czas, (cid:292)wiadomo(cid:292)ć, historia, Warszawa 1989, s. 68. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 12 • Kazimierz Denek Czy powstaje społeczeństwo czasu? Przez ostatnie sto lat czas pracy został wydatnie skrócony, a wydajno(cid:292)ć pracy znacznie wzrosła. Od pocz(cid:264)tku rewolucji przemysłowej (cid:292)redni tygodniowy czas pracy zmalał z 72 do 40, a nawet do 35 godzin16. Wyniki bada(cid:281) prowadzonych w wielu krajach wskazuj(cid:264) jednoznacznie, (cid:304)e skracanie czasu pracy bez wzrostu jej wydajno(cid:292)ci prowadzi do znacznego obni(cid:304)enia standardu (cid:304)yciowego społecze(cid:281)stwa17. Robert W. Fogel, profesor ekonomii na Uniwersytecie w Chicago i laureat Nagrody Nobla, w swych pracach zwraca uwag(cid:269) na to, (cid:304)e społecze(cid:281)stwa kra- jów wysoko rozwini(cid:269)tych b(cid:269)d(cid:264) dysponować coraz wi(cid:269)ksz(cid:264) ilo(cid:292)ci(cid:264) czasu wolne- go. W 1880 roku w USA głowa rodziny musiała pracować 2000 godzin rocznie, aby wy(cid:304)ywić domowników. Teraz potrzeba na to 400 godzin, a do 2030 roku wystarczy 300. Przewiduje si(cid:269), (cid:304)e w roku 2040 wiek emerytalny wyniesie 55 lat, a (cid:292)rednia długo(cid:292)ć (cid:304)ycia 83 lata. (cid:291)miało mo(cid:304)na powiedzieć, (cid:304)e nadchodzi okres przedłu(cid:304)onej młodo(cid:292)ci. Skłania to pedagogów, socjologów i polityków społecznych do zwrócenia baczniejszej uwagi na sposoby polepszenia jako(cid:292)ci (cid:304)ycia18. Do podstawowych czynników decyduj(cid:264)cych o poziomie (cid:304)ycia nale(cid:304)(cid:264) ilo(cid:292)ć i sposób wykorzystania czasu wolnego. Dysponowanie czasem wolnym w poł(cid:264)czeniu z niemo(cid:304)liwo(cid:292)ci(cid:264) wypełniania go w sposób atrakcyjny lub bra- kiem ukształtowanych nawyków w tym kierunku prowadzi do nudy, frustracji, zniech(cid:269)cenia, ucieczek w (cid:292)wiat warto(cid:292)ci pozornych. Gdy czas wolny i ró(cid:304)norodno(cid:292)ć form sp(cid:269)dzania go staj(cid:264) si(cid:269) dobrem ogól- nodost(cid:269)pnym, kształtowanie umiej(cid:269)tno(cid:292)ci korzystania z niego urasta do rangi problemu społecznego. St(cid:264)d edukacja permanentna kieruje swe zainteresowa- nia w znacznym stopniu w stron(cid:269) czasu wolnego. Konieczna staje si(cid:269) znajo- mo(cid:292)ć istoty czasu wolnego, jego uwarunkowa(cid:281) i ewolucji w społecze(cid:281)stwie wiedzy. Rytm aktywno(cid:292)ci zawodowej w społecze(cid:281)stwie industrialnym i postindu- strialnym wyznaczały (cid:292)ci(cid:292)le odgraniczone od siebie czasy – czas pracy i czas od niej wolny, które sp(cid:269)dzane były w dwóch ró(cid:304)nych miejscach: w zakładzie pracy i domu. Ten porz(cid:264)dek zmienia si(cid:269) wraz z wej(cid:292)ciem gospodarki w faz(cid:269) globalizacji. Zale(cid:304)nie od charakteru zaj(cid:269)ć, zawodu, wykształcenia, płci i wieku ró(cid:304)nie kształtuj(cid:264) si(cid:269) bilanse czasowe. Jedni narzekaj(cid:264) na chroniczny brak czasu, drudzy zastanawiaj(cid:264) si(cid:269), co zrobić z jego nadmiarem. W globalnej fazie rozwoju gospodarczego nast(cid:269)puje redystrybucja czasu pracy. Globalizacja poci(cid:264)ga za sob(cid:264) zmiany – powstaj(cid:264) nowe mo(cid:304)liwo(cid:292)ci za- trudnienia na mi(cid:269)dzynarodowym rynku pracy. Warto pami(cid:269)tać, (cid:304)e o alokacji 16 H. Strzemi(cid:281)ska, Czas pracy w przedsi(cid:269)biorstwie. Wyniki bada(cid:281) nad rozkładami czasu pracy i zdrowiem pracowników, Warszawa 2002, s. 21–22. 17 A. Chobot, Czas pracy w znowelizowanym kodeksie pracy, Pozna(cid:281) 2003; idem, Nowe formy zatrudnie- nia. Kierunki rozwoju i nowelizacji, Warszawa 1999, s. 48–49. 18 W. F urmanek, Zarys humanistycznej teorii pracy, Warszawa 2006, s. 158–160. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 13 kapitału za granic(cid:269) przes(cid:264)dzaj(cid:264): siła nabywcza ludno(cid:292)ci (otwarcie nowych rynków zbytu), niskie koszty pracy, istniej(cid:264)cy ju(cid:304) potencjał produkcyjny i in- frastruktura. Pa(cid:281)stwa opó(cid:302)nione w rozwoju nie spełniaj(cid:264) tych warunków. Dla- tego nie s(cid:264) w stanie zainteresować zagranicznych inwestorów. Ł(cid:264)czne zasoby czasu pracy nie wystarczaj(cid:264) dla wszystkich ch(cid:269)tnych. Praw- dopodobnie bezrobocie na trwale wpisało si(cid:269) w polski pejza(cid:304) społeczno-gospo- darczy. Bilans siły roboczej wskazuje, (cid:304)e defi cyt miejsc pracy wynika w znacznej mierze z zawodowej ekspansji kobiet. Wraz z globalizacj(cid:264) nast(cid:269)puj(cid:264) bran(cid:304)owe przetasowania na rynku pracy, zwi(cid:264)zane z wykształceniem i wykonywanym zawodem. W najgorszej sytuacji znajduj(cid:264) si(cid:269) pracownicy niewykwalifi kowani, a tak(cid:304)e przedsi(cid:269)biorcy i pra- cownicy tradycyjnych działów i gał(cid:269)zi gospodarki narodowej19. Na globali- zacji gospodarki korzystaj(cid:264) ci, którzy dokonali akumulacji kapitału w wiedz(cid:269) i umiej(cid:269)tno(cid:292)ci20. Dotyczy to głównie ludzi aktywnych, zaradnych, m.in. wysoko kwalifi kowanych przedstawicieli zawodów zwi(cid:264)zanych z przedsi(cid:269)biorstwami, bankowo(cid:292)ci(cid:264), giełd(cid:264), informatyk(cid:264). Nale(cid:304)(cid:264) oni do osób najdłu(cid:304)ej i najintensyw- niej pracuj(cid:264)cych. Cz(cid:269)sto zmieniaj(cid:264) miejsce zamieszkania w zwi(cid:264)zku z ró(cid:304)no- rodno(cid:292)ci(cid:264) podejmowanych funkcji i zada(cid:281). (cid:303)yj(cid:264) w szybkim tempie, odczuwaj(cid:264) brak czasu, który traktuj(cid:264) jako cenn(cid:264) warto(cid:292)ć. Pracuj(cid:264) coraz dłu(cid:304)ej, aby mieć wi(cid:269)cej wolnego czasu. To paradoksalne stwierdzenie opisuje krajobraz współ- czesnej pracy. Poza bezrobotnymi, ka(cid:304)dy jest przytłoczony jej nadmiarem. Z wydłu(cid:304)onym dniem pracy ł(cid:264)cz(cid:264) si(cid:269) osłabienie wi(cid:269)zi rodzinnych i społecz- nych, marginalizacja cierpienia i choroby oraz zanik warto(cid:292)ci uniwersalnych. Obok nich cierpi(cid:264) z powodu nadmiaru czasu bezrobotni, emeryci i renci(cid:292)ci. Nast(cid:269)pstwem niebywałego tempa (cid:304)yciowego i przemian staje si(cid:269) wyko- rzenienie jednostek, rozpad tkanki społecznej i rosn(cid:264)cy zasi(cid:269)g samotno(cid:292)ci. W globalnej redystrybucji czasu ponownie pojawia si(cid:269) na rynku pracy profesja słu(cid:304)(cid:264)cych, (cid:292)wiadcz(cid:264)cych usługi piel(cid:269)gnacyjne, wychowawcze, pokojówek, sprz(cid:264)taj(cid:264)cych, kucharek, kierowców, ogrodników na rzecz osób nieprawdopo- dobnie zapracowanych. Trudno przewidzieć przyszło(cid:292)ć cywilizacji pracy. Ogłaszanie jej kresu jest przedwczesne, jak kiedy(cid:292) proroctwa o ko(cid:281)cu historii21. Refl eksja na temat jej przyszło(cid:292)ci jest jednak cenna. Coraz wi(cid:269)cej pracuj(cid:264)cych podejmuje nietypowe formy zatrudnienia. Powstaj(cid:264) modele elastycznego organizowania czasu pra- cy. Najcz(cid:269)(cid:292)ciej wyró(cid:304)niane to: ruchomy, zmianowy, zadaniowy i równowa(cid:304)ny czas pracy oraz zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin. Uzupełniaj(cid:264) je: elastyczna granica wieku emerytalnego, koszt pracy warstwowej oraz praca lokalna, tymczasowa i w nadgodzinach. Przykładowo do nietypowych form zatrudnienia w Niemczech nale(cid:304)y: praca w niepełnym wymiarze czasu, zatrud- nienie w ograniczonym czasie pracy, praca skrócona i na wezwanie, dzielenie 19 E. Luttwak, Turbokapitalizm. Zwyci(cid:269)zcy i przegrani (cid:292)wiatowej gospodarki, przeł. E. Kania, Wrocław 2000. 20 J. P. Fitoussi, P. Rosanvallon, Czas nowych nierówno(cid:292)ci, przeł. S. Amsterdamski, Kraków 2000. 21 F. Fukuyama, Koniec historii, przeł. T. Biero(cid:281), M. Wichrowski, Pozna(cid:281) 1996. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 14 • Kazimierz Denek pracy, praca na czas okre(cid:292)lony, praca tymczasowa oraz praca domowa i tele- praca22. Upowszechniaj(cid:264) si(cid:269) formy pracy zarobkowej wykonywanej poza za- kładami pracy. Przedstawiciele wolnych zawodów sami organizuj(cid:264) swoj(cid:264) pra- c(cid:269) i ni(cid:264) kieruj(cid:264). Coraz popularniejsza staje si(cid:269) tzw. telepraca23. Telepracownicy zyskuj(cid:264) suwerenno(cid:292)ć czasow(cid:264) i mo(cid:304)liwo(cid:292)ć wykonywania czynno(cid:292)ci zawodo- wych blisko rodziny. Z kolei zleceniodawcy obni(cid:304)aj(cid:264) koszty administracyjno- -biurowe i osobowe. Jakie modele przyszłej segmentacji czasu si(cid:269) przewiduje? Zgodnie z mo- delem tzw. społecze(cid:281)stwa trójczasowego czas (cid:304)ycia dorosłego człowieka zo- stanie wypełniony przez prac(cid:269): zarobkow(cid:264), własn(cid:264) i obywatelsk(cid:264). Pierwsza obejmuje społecznie u(cid:304)yteczn(cid:264) działalno(cid:292)ć wykonywan(cid:264) w sektorze prywat- nym, publicznym i pozarz(cid:264)dowym (non profi t). Praca własna i obywatelska jest u(cid:304)yteczna indywidualnie i wspólnotowo. S(cid:264) wzgl(cid:269)dem siebie komplementar- ne. Poza tymi rodzajami prac przewiduje si(cid:269) jeszcze aktywno(cid:292)ć prowadzon(cid:264) na rzecz kształcenia si(cid:269)24. Zachodz(cid:264)ce zmiany wskazuj(cid:264), (cid:304)e zbli(cid:304)amy si(cid:269) do społecze(cid:281)stwa czasu, w którym czas pracy i czas wolny b(cid:269)d(cid:264) si(cid:269) przenikały i na siebie zachodziły. Kategoria wartości Na li(cid:292)cie szczególnie wa(cid:304)nych warto(cid:292)ci25 w (cid:304)yciu współczesnego człowieka co- raz cz(cid:269)(cid:292)ciej wyró(cid:304)nia si(cid:269) czas26. Jest on cennym dobrem, bo nale(cid:304)y do zasobów nieodnawialnych. Warto(cid:292)ci nadaj(cid:264) sens ludzkiemu (cid:304)yciu i działaniu. To w czasie człowiek otwiera si(cid:269) na dobro, prawd(cid:269) i pi(cid:269)kno, urzeczywistniaj(cid:264)c warto(cid:292)ci27. Waldemar Furmanek trafnie zauwa(cid:304)a, (cid:304)e […] czas jest warto(cid:292)ci(cid:264), chocia(cid:304) dziwn(cid:264), bo raz zale(cid:304)n(cid:264) od nas samych, in- nym razem od kogo(cid:292) lub czego(cid:292), a jeszcze kiedy indziej w ogóle niezale(cid:304)n(cid:264) od niczego, tylko po prosu, bezwzgl(cid:269)dnie odmierzaj(cid:264)c(cid:264) przemijanie28. Kate- 22 M. M oszy(cid:281)ski, Nietypowe formy zatrudniania w Republice Federalnej Niemiec, Toru(cid:281) 2004. 23 W. Furmanek, Zarys humanistycznej teorii…, op. cit., s. 322–324. 24 H. Saiger, Od pracy zarobkowej do społecze(cid:281)stwa obywatelskiego, „Deutschland” 1999, nr 6. 25 Aksjologia w kształceniu pedagogów, red. J. Kostkiewicz, Kraków 2008; K. Chałas, Wychowanie ku warto(cid:292)ciom, Lublin – Kielce 2003; K. Denek, Aksjologiczne aspekty edukacji szkolnej, Toru(cid:281) 1999, 2000; K. Denek, Warto(cid:292)ci i cele edukacji szkolnej, Pozna(cid:281) – Toru(cid:281) 1994; M. Sobocki, W trosce o wychowanie w szkole, Kraków 2007; W. Pasterniak, Pi(cid:269)kno i sacrum. U podstaw pedagogiki teonemicznej, Pozna(cid:281) 1998. 26 Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit.; B. Dymara, Czas jako warto(cid:292)ć w (cid:304)yciu dorosłych i dzieci [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 79. 27 J. Gajda, Warto(cid:292)ci w (cid:304)yciu człowieka. Prawda, miło(cid:292)ć, samotno(cid:292)ć, Lublin 1997; idem, Wychowanie do prawdy, Lublin 1995; K. Olbrycht, Prawda, dobro i pi(cid:269)kno w wychowaniu człowieka, Katowice 2002. 28 W. Furmanek, Wprowadzenie [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 11. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 15 gori(cid:269) t(cid:269) jako warto(cid:292)ć uwzgl(cid:269)dnia si(cid:269) stale i konsekwentnie przy wszystkich podstawowych przedsi(cid:269)wzi(cid:269)ciach w pedagogice29. Wanda Woronowicz twierdzi, (cid:304)e […] samo poznanie warto(cid:292)ci moralnych najcz(cid:269)(cid:292)ciej nie implikuje ich ak- ceptacji, tym bardziej kierowania si(cid:269) nimi w (cid:304)yciu jako normami działania. Musz(cid:264) one bowiem zostać zrozumiane, przemy(cid:292)lane oraz zaaprobowane w dyskusji wewn(cid:269)trznej podmiotu lub w partnerskim dialogu, na przykład edukacyjnym30. Konieczna jest refl eksja. Warto(cid:292)ć to kryterium lub zasada wyboru celu d(cid:264)(cid:304)e(cid:281) człowieka czy całych grup społecznych31. Czas pełni liczne funkcje w urzeczywistnianiu warto(cid:292)ci, czyli „ustosunko- wa(cid:281) (odczuć, działa(cid:281) wobec nich)”, dzi(cid:269)ki czemu […] staj(cid:264) si(cid:269) one integralnymi elementami osobowo(cid:292)ci, tworz(cid:264)c obraz jed- nostki, o której mo(cid:304)na mówić: sprawiedliwa, prawa, odpowiedzialna32. Chodzi o funkcj(cid:269): poznawcz(cid:264), warto(cid:292)ciuj(cid:264)c(cid:264), intensyfi kuj(cid:264)c(cid:264) (dynamizuj(cid:264)c(cid:264)), inspiruj(cid:264)c(cid:264) i stymuluj(cid:264)c(cid:264)33. Jakkolwiek czas jest nam dany, ka(cid:304)dy z nas decyduje o tym, jak go wyko- rzysta34. Innymi słowy, trudno nie zgodzić si(cid:269) z stwierdzeniem Furmanka, (cid:304)e „nie mo(cid:304)na zrozumieć człowieka bez zrozumienia systemu jego warto(cid:292)ci”35. Dzi(cid:269)ki powi(cid:264)zaniu czasu z sensem (cid:304)ycia staje si(cid:269) on warto(cid:292)ci(cid:264). „Człowiek musi uczyć si(cid:269) w pełni wykorzystać swój czas”36, poszukuj(cid:264)c w warto(cid:292)ciach sensu (cid:304)ycia37 spełnionego (wła(cid:292)ciwie zrealizowanego i prze(cid:304)ytego), bo – jak zauwa(cid:304)a Seneka – „nie samo (cid:304)ycie jest dobrem, ale (cid:304)ycie dobre”38. 29 J. Niemiec, Pedagogika…, op. cit., s. 152. 30 W. Woronowicz, Edukacja refl eksyjna, Słupsk 1996, s. 100. 31 C. Matusewicz, Psychologia warto(cid:292)ci, Warszawa 1975. 32 K. Ostrowska, W poszukiwaniu warto(cid:292)ci, Gda(cid:281)sk 1994, s. 14. 33 K. Chałas, Funkcje czasu w urzeczywistnianiu warto(cid:292)ci [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit.; R. Klamut, Cel, czas, sens (cid:304)ycia, Lublin 2002. 34 J. Szczepa(cid:281)ski, Fantazje…, op. cit., s. 163. 35 W. Furmanek, Czas jako warto(cid:292)ć w pedagogice współczesnej [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 134. 36 B. Wolny, (cid:303)ycie człowieka wobec czasu [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 163. 37 T. Gadacz, Umiej(cid:269)tno(cid:292)ci (cid:304)ycia, Kraków 2003, s. 18. 38 L. A. Seneka, My(cid:292)li, przeł. S. Stabryła, Kraków 1987, s. 289. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 16 • Kazimierz Denek Wyzwanie dla edukacji i nauk o niej Współczesny człowiek (cid:304)yje w (cid:292)wiecie, który jest rzeczywisto(cid:292)ci(cid:264) stechnicyzo- wan(cid:264), zaplanowan(cid:264), wyznaczon(cid:264). Mimo zdobyczy nauki i techniki, które od- ci(cid:264)(cid:304)aj(cid:264) ludzi od (cid:304)mudnej pracy, coraz bardziej odczuwamy brak czasu. Jest to fenomen i paradoks przełomu ostatnich dwóch stuleci. Ogromne tempo (cid:304)ycia sprawia wra(cid:304)enie szybszego upływu czasu. St(cid:264)d coraz cz(cid:269)(cid:292)ciej skar(cid:304)ymy si(cid:269), (cid:304)e nie mamy czasu. Współczesne tempo przemian i komplikowanie si(cid:269) warun- ków (cid:304)ycia społeczno-ekonomicznego, kulturalnego i technicznego sprawiaj(cid:264), (cid:304)e czasu ci(cid:264)gle nam brakuje, dlatego te(cid:304) jego warto(cid:292)ć trudno przecenić. Zorientowana postmodernistycznie kultura współczesna skupia ludzk(cid:264) uwag(cid:269) bez reszty na tera(cid:302)niejszo(cid:292)ci, która jawi si(cid:269) jako szczyt rozwoju. Te- ra(cid:302)niejszo(cid:292)ć ma gwarantować człowiekowi wolno(cid:292)ć w konsumpcji, realizacji hedonistycznych upodoba(cid:281) i zabawie. Historia została zdominowana przez tera(cid:302)niejszo(cid:292)ć. Jak pisze Kazimierz O(cid:304)óg: Zmiany w aksjologii czasu powoduj(cid:264) zanik to(cid:304)samo(cid:292)ci, obumieranie korzeni, z których wywodzi si(cid:269) ka(cid:304)da wspólnota, zwłaszcza narodowa. Gloryfi kacja tera(cid:302)niejszo(cid:292)ci w społecze(cid:281)stwie konsumpcyjnym prowadzi do zaniku warto(cid:292)ci narodowych, bo te zawsze zwi(cid:264)zane s(cid:264) z przeszło(cid:292)ci(cid:264)39. Nietroszczenie si(cid:269) przez młodzie(cid:304) o jutro, (cid:304)ywione przez ni(cid:264) przekonanie, (cid:304)e nie ponosi si(cid:269) odpowiedzialno(cid:292)ci za przyszło(cid:292)ć, bo wa(cid:304)na jest tera(cid:302)niejszo(cid:292)ć, wyznaczaj(cid:264) edukacji i naukom pedagogicznym nowe zadania. Pilnym zada- niem dla pedagogów s(cid:264) działania umo(cid:304)liwiaj(cid:264)ce uczniom […] (cid:304)ycie w trzech czasach naraz, w czasie przeszłym za spraw(cid:264) swej pa- mi(cid:269)ci, w czasie tera(cid:302)niejszym przez doznawanie aktualno(cid:292)ci zdarze(cid:281), usta- wiczne modyfi kowanie zasobów pami(cid:269)ci, a tak(cid:304)e w czasie przyszłym, by za spraw(cid:264) wizji i projekcji tworzyć perspektywy dla własnego (cid:304)ycia40. W „p(cid:269)dz(cid:264)cym (cid:292)wiecie” niezb(cid:269)dne s(cid:264) […] umiej(cid:269)tno(cid:292)ci zarz(cid:264)dzania własnym czasem, analizowania własnych po- trzeb, aspiracji, warto(cid:292)ci, ustanawiania (cid:304)yciowych priorytetów, opracowy- wania planów ich realizacji oraz bie(cid:304)(cid:264)cej kontroli efektywno(cid:292)ci własnych działa(cid:281), u(cid:292)wiadamiania sobie celu i sensu (cid:304)ycia, a tak(cid:304)e nieuchronno(cid:292)ci mijania czasu41. 39 K. O(cid:304)óg, Kilka uwag…, op. cit., s. 42. 40 Z. Cackowski, O problemach aksjologicznych, które wymagaj(cid:264) od pedagoga namysłu, „Rocznik Pedago- giczny” 1995, t. 17, s. 132. 41 W. Bła(cid:304)ejewski, Czas warto(cid:292)ci(cid:264) i miernikiem efektywno(cid:292)ci kształcenia [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 189. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 17 Wojciech Kojs dowodzi, (cid:304)e […] problematyka czasu jest wszechobecna w edukacji i prowadzonych o niej rozwa(cid:304)aniach. Wiedza o czasie kształtuje (cid:292)wiadomo(cid:292)ć, jest tre(cid:292)ci(cid:264) edukacji, a tak(cid:304)e wszelkich poczyna(cid:281) jej organizatorów, tre(cid:292)ci(cid:264) organizuj(cid:264)c(cid:264) działalno(cid:292)ć osób zajmuj(cid:264)cych si(cid:269) edukacj(cid:264)42. Odmienne stanowisko w tej kwestii zajmuje W. Furmanek, który twierdzi, (cid:304)e „pedagogika w uj(cid:269)ciu ogólnym zajmuje si(cid:269) tylko pewnymi kategoriami cza- su, a mianowicie kategori(cid:264) czasu wolnego”43. W edukacji i naukach o niej „interesuje nas cała problematyka czasu z uwa- gi na (cid:292)wiadome, sprawne i skuteczne wspomaganie rozwoju człowieka”44. Za- równo edukacja, jak i nauki o niej maj(cid:264) być traktowane jako jedne z najbardziej intensywnych form kształtowania czasu, zwłaszcza (cid:304)e potrafi (cid:264) wyrwać ucznia ze złego (cid:292)rodowiska. Polska jest przykładem kraju, w którym stopniowo nast(cid:269)puje przechodze- nie od etosu pracy do zabawy i rekreacji. Innymi słowy, praca przestaje być jedynym miernikiem warto(cid:292)ci człowieka. Ust(cid:269)puje ona stopniowo warto(cid:292)ciom czasu45. Coraz wa(cid:304)niejszy staje si(cid:269) problem samorealizacji. Odchodzi si(cid:269) od traktowania czasu wolnego jako okresu odzyskiwania sił utraconych w pra- cy, przenosz(cid:264)c uwag(cid:269) na jego funkcj(cid:269) rozwojow(cid:264), wyzwalaj(cid:264)c(cid:264) i kreatywn(cid:264). Równocze(cid:292)nie czas wolny traci swój normatywno-moralistyczny charakter, staj(cid:264)c si(cid:269) sprzymierze(cid:281)cem jednostki w walce ze zjawiskami powoduj(cid:264)cymi jej alienacj(cid:269), depersonalizacj(cid:269) i ubezwłasnowolnienie46. Czas wolny „jest szczególnym przypadkiem czasu ogólnego”47 (dobowego, tygodniowego, miesi(cid:269)cznego, rocznego). Daje si(cid:269) zmierzyć. Mo(cid:304)na opisać spo- soby wypełniania go czynno(cid:292)ciami. Opieraj(cid:264) si(cid:269) one na zasadach dobrowolno- (cid:292)ci i bezinteresowno(cid:292)ci. Wszystkie formy aktywno(cid:292)ci podejmowane w czasie wolnym powinny si(cid:269) mie(cid:292)cić w funkcji ideału swobodnego działania i takich podstawowych ele- mentów (cid:304)ycia, jak: zdrowie, wolno(cid:292)ć, sprawiedliwo(cid:292)ć, kultura miło(cid:292)ci48, praca, pi(cid:269)kno, transcendencja. 42 W. Kojs, Temporalne aspekty zdarze(cid:281) edukacyjnych [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 201. 43 W. Furmanek, Przedmowa [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 12. 44 W. Furmanek, Czas jako warto(cid:292)ć w pedagogice współczesnej [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 133. 45 W. Alejziak, Turystyka w obliczu wyzwa(cid:281) XXI wieku, Kraków 1999; K. Denek, W kr(cid:269)gu reformy sys- temu edukacji [w:] Profesijna oswita, pedagogika i psichologija, red. T. Lewowicki, J. Wilsz, I. Siaziun, N. Nyczkalo, Kijów – Cz(cid:269)stochowa 2000. 46 K. Denek, Krajoznawstwo w edukacji szkolnej [w:] Dar słu(cid:304)iti nauczi, red. M. Zymomrya, U(cid:304)gorod 2000; A. Gwiazda, Turystyka – szanse i zagro(cid:304)enia ko(cid:281)ca XX wieku, „Na Szlaku” 2000, nr 6. 47 J. Pi(cid:269)ta, Pedagogika czasu wolnego, Warszawa 2008, s. 20. 48 W. Furmanek, Miło(cid:292)ć wyzwaniem współczesnej pedagogiki, Rzeszów 2009; idem, Rozwój rozumienia mi- ło(cid:292)ci, Rzeszów 2009; Miło(cid:292)ć jako warto(cid:292)ć współczesnej pedagogiki, red. W. Furmanek, Rzeszów 2009. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 18 • Kazimierz Denek Zdaniem Mario Plenkovića i Slobodana Hadzića, […] dzi(cid:269)ki silnym (cid:292)rodkom masowego przekazu, które tworz(cid:264) kultur(cid:269) maso- w(cid:264), czas wolny stanie si(cid:269) oaz(cid:264), w której ukształtuje si(cid:269) nowe społecze(cid:281)stwo. […] Z ogólnego punktu widzenia humanizacji społecze(cid:281)stwa i jednostki czas wolny i swobodna aktywno(cid:292)ć nie s(cid:264) jedynie wypoczynkiem, zabaw(cid:264), rozrywk(cid:264), lecz wielk(cid:264) funkcjonaln(cid:264) szkoł(cid:264) nowego człowieka49. W okre(cid:292)laniu czasu wolnego mo(cid:304)na wyró(cid:304)nić nast(cid:269)puj(cid:264)ce podej(cid:292)cia: kla- syczne, społeczne, akcentuj(cid:264)ce obligatoryjno(cid:292)ć czynno(cid:292)ci i zachowa(cid:281), zwi(cid:264)zane ze stanem ducha i umysłu oraz ujmuj(cid:264)ce ten czas w opozycji do pracy50. W czasie wolnym wyodr(cid:269)bnia si(cid:269) aspekt: obiektywny (wyra(cid:304)any w godzi- nach i minutach), subiektywny (zawarty w słowach „du(cid:304)o” lub „mało” czasu wolnego), relatywny (porównywany do ilo(cid:292)ci czasu wolnego, którym dyspo- nuj(cid:264) inni). Jedynie holistyczne traktowanie tych aspektów czasu wolnego stwa- rza podstaw(cid:269) oceny jego roli w zaspokajaniu potrzeb i aspiracji jednostki51. Geneza czasu wolnego i jego wpływ na jakość życia Czas wolny przez wieki był przedmiotem zainteresowania wielu wybitnych my(cid:292)licieli. Arystoteles dowodził, (cid:304)e czas wolny (schola) nie jest wypoczynkiem ani ko(cid:281)cem pracy. Z kolei praca (ascholia) ma stanowić ukoronowanie czasu wolnego. Innymi słowy, kto pracuje, nie dysponuje czasem wolnym, nie roz- porz(cid:264)dza sob(cid:264), nie jest szcz(cid:269)(cid:292)liwy52. Według Arystotelesa człowiek powinien po(cid:292)wi(cid:269)cić czas wolny fi lozofi i, sztuce i nauce. Natomiast Denis Diderot uwa(cid:304)ał, (cid:304)e „historia czasu wolnego jest najwa(cid:304)niejsz(cid:264) cz(cid:269)(cid:292)ci(cid:264) naszego bycia”53. Znaczenie terminu „czas wolny” kształtowało si(cid:269) w opozycji do poj(cid:269)cia pracy. Tak było a(cid:304) do przełomu XIX i XX stulecia, kiedy robotnicy rozpocz(cid:269)li walk(cid:269) o czas wolny. Od tamtego momentu mo(cid:304)na mówić o wła(cid:292)ciwej „genezie czasu wolnego”54. Jan Ámos Kome(cid:281)ski w opublikowanym w 1657 roku dziele Didactica magna universale omnes omnia docendi artifi ctium exhibens (Wielka dydaktyka przedstawia- j(cid:264)ca uniwersaln(cid:264) sztuk(cid:269) nauczania wszystkich wszystkiego) domagał si(cid:269) powsta- nia szkoły dla dzieci i młodzie(cid:304)y, która posiadałaby boisko, ogród, miejsca 49 M. Pl enković, S. Hadzić, Istota czasu wolnego [w:] Czas jako warto(cid:292)ć…, op. cit., s. 69. 50 M. Bombol, Czas wolny jako kategoria diagnostyczna procesów społeczno-gospodarczych, Warszawa 2008; K. Denek, Pedagogiczne aspekty czasu wolnego, „Forum” 2006, nr 12. 51 R. W. Winiarski, Wst(cid:269)p do teorii rekreacji, Kraków 1989, s. 100. 52 G. T oti, Czas wolny, przeł. B. Feldin, Z. Zawadzki, Warszawa 1963, s. 6. 53 Cyt. za: J. Grad, U. Kaczmarek, Organizacja i upowszechnianie kultury w Polsce. Zmiany modelu, Pozna(cid:281) 1996, s. 87. 54 B. Jodłowska, Bud(cid:304)et czasu wolnego nauczycieli szkół podstawowych du(cid:304)ego miasta, Kraków 1981, s. 13. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 19 przystosowane do czynnego wypoczynku i rozrywki po pracy umysłowej55. Za psychofi zyczn(cid:264) jedno(cid:292)ci(cid:264) człowieka, konieczno(cid:292)ci(cid:264) troski o jego zdrowie fi zyczne i umysł, odpowiednim ich hartowaniem i kształtowaniem opowiadał si(cid:269) John Locke. Zrywał tym samym ze (cid:292)redniowiecznym kultem umysłu, negu- j(cid:264)cym potrzeby ludzkiego ciała. Wskutek post(cid:269)pu technicznego i społeczno-ekonomicznego oraz rozwoju nauk medycznych zwi(cid:269)kszyła si(cid:269) ilo(cid:292)ć czasu wolnego. Przestał on być znakiem przynale(cid:304)no(cid:292)ci do uprzywilejowanej klasy społecznej, stał si(cid:269) udziałem wszyst- kich członków społecze(cid:281)stwa. Warto(cid:292)ciuj(cid:264)c człowieka, zacz(cid:269)to uwzgl(cid:269)dniać zarówno jego prac(cid:269), jak i kultur(cid:269) czasu wolnego56. Brak pracy i stopniowy proces społecznego wykluczania57 rodziny dopro- wadza do zaburze(cid:281) postrzegania czasu wolnego. Bezrobotni licz(cid:264) czas od jednej wizyty w urz(cid:269)dzie pracy do drugiej. Zanika tak(cid:304)e tradycyjny dla nowo(cid:304)ytnego społecze(cid:281)stwa podział na czas pracy i czas wolny. Zdarza si(cid:269), (cid:304)e bezrobotni maj(cid:264) mniej czasu ni(cid:304) przed utrat(cid:264) pracy. W skrajnych przypadkach wcale go nie maj(cid:264). U tych osób czas wolny nie istnieje, zast(cid:264)piony jest przez czas pusty, czyli taki, którego człowiek nie potrafi zapełnić i wykorzystać58. Obecnie obserwuje si(cid:269) tendencj(cid:269) do nadawania czasowi wolnemu szcze- gólnej rangi w (cid:304)yciu ludzi. Stanowi on konieczn(cid:264) przeciwwag(cid:269) powszechnie towarzysz(cid:264)cego im po(cid:292)piechu, nerwowo(cid:292)ci i frustracji. St(cid:264)d […] wzrost czasu wolnego przestaje być traktowany jako wzrost konkuren- cyjny wobec zada(cid:281) zwi(cid:269)kszenia produkcji, a coraz bardziej rozpatruje si(cid:269) go w kategoriach niezb(cid:269)dnej potrzeby (cid:304)yciowej i integralnego czynnika podno- szenia społecznej wydajno(cid:292)ci pracy i wzbogacania jako(cid:292)ci (cid:304)ycia59. Jednak nie zawsze ten wzrost oznacza podnoszenie jako(cid:292)ci (cid:304)ycia. Staje si(cid:269) gro(cid:302)n(cid:264) pułapk(cid:264), je(cid:292)li czas wolny funkcjonuje w (cid:304)yciu człowieka jako czas pusty. Wywołuje marazm, nud(cid:269), sprowadza na manowce moralne. Staje si(cid:269) darem Danajów (ofi arowanym w złej intencji, przynosz(cid:264)cym kłopoty, nieszcz(cid:269)(cid:292)cia jak ko(cid:281) troja(cid:281)ski ofi arowany Troi przez Greków). Czas wolny jest wa(cid:304)nym elementem jako(cid:292)ci (cid:304)ycia60. Od ilo(cid:292)ci czasu i sposo- bów jego wykorzystania zale(cid:304)(cid:264) efektywno(cid:292)ć wykonywanej pracy, kształcenia 55 J. Á. Kome(cid:281)ski, Wielka dydaktyka, przeł. K. Remerowa, Wrocław 1956. 56 A. Kłoskowska, Kultura masowa – krytyka i obrona, Warszawa 1980, s. 158–160; S. Czajka, Z proble- mów czasu wolnego, Warszawa 1974, s. 26–30; G. Toti, Czas wolny, op. cit., s. 253. 57 Z. Kwieci(cid:281)ski, Wykluczanie. Badania dynamiczne i porównawcze nad selekcjami społecznymi na pierw- szym progu szkolnictwa, Toru(cid:281) 2002; Wykluczanie. Rewitalizacja. Spójno(cid:292)ć społeczna, red. L. Fr(cid:264)ckie- wicz, Katowice – Warszawa 2004. 58 Z. Zadro(cid:304)y(cid:281)ska, Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współ- 59 J. Pen c, Czas wolny ludzi pracy a jako(cid:292)ć (cid:304)ycia, „Kultura i Społecze(cid:281)stwo” 1977, nr 3, s. 112. 60 A. Zandecki, Wykształcenie a jako(cid:292)ć (cid:304)ycia. Dynamika orientacji młodzie(cid:304)owej szkół (cid:292)rednich, Toru(cid:281) – czesnej, Warszawa 1983. Pozna(cid:281) 1999. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 20 • Kazimierz Denek i doskonalenia zawodowego oraz codzienne samopoczucie i zdrowie, czyli jako(cid:292)ć (cid:304)ycia. Równie(cid:304) edukacja, „je(cid:292)li ma być skuteczna, powinna obejmować wszystkie sfery aktywno(cid:292)ci (cid:304)yciowej człowieka, w tym jego czas”61. O jako(cid:292)ci w (cid:304)yciu ludzkim mówi si(cid:269), okre(cid:292)laj(cid:264)c je jako dobre – złe, ra- dosne – smutne, udane – nieudane, szcz(cid:269)(cid:292)liwe – nieszcz(cid:269)(cid:292)liwe. Jako(cid:292)ć (cid:304)ycia człowieka to jego byt nie tylko w sensie fi zycznym i materialnym, lecz tak(cid:304)e duchowym. Dlatego człowiek od zarania dziejów podejmował działania słu(cid:304)(cid:264)- ce polepszaniu tej jako(cid:292)ci, d(cid:264)(cid:304)ył do tego, by odczuwać rado(cid:292)ć, zadowolenie, by być szcz(cid:269)(cid:292)liwym. O znaczeniu czasu wolnego dla jako(cid:292)ci ludzkiego (cid:304)ycia decyduj(cid:264) takie jego cechy, jak: autohedonizm, autoteliczno(cid:292)ć, dowolno(cid:292)ć, bezinteresowno(cid:292)ć, obni- (cid:304)ony poziom samokontroli emocjonalnej, nieformalny charakter i odmienno(cid:292)ć czynno(cid:292)ci wolnoczasowych. Pierwsze dwie cechy oznaczaj(cid:264), (cid:304)e zachowania w czasie wolnym s(cid:264) dla człowieka (cid:302)ródłem przyjemno(cid:292)ci i same w sobie sta- nowi(cid:264) cel jego aktywno(cid:292)ci. Dobrowolno(cid:292)ć to swobodny, zgodny z własnymi oczekiwaniami, potrzebami i zainteresowaniami wybór formy zachowania. Bezinteresowno(cid:292)ć polega na wyborze tych czynno(cid:292)ci, których wykonywanie jest nieodpłatne. Obni(cid:304)ony poziom samokontroli emocjonalnej oznacza spon- taniczno(cid:292)ć, rozrywkowo(cid:292)ć i dzi(cid:269)ki temu efektywno(cid:292)ć zachowa(cid:281) w czasie wol- nym. Zestaw tych cech dopełnia nieformalny charakter i odmienno(cid:292)ć czynno(cid:292)ci realizowanych w czasie wolnym w stosunku do działa(cid:281) okre(cid:292)lanych jako po- wa(cid:304)ne i wykonywanych codziennie62. Pojęcie czasu wolnego i jego ewolucja Poj(cid:269)cie czasu wolnego pojawiło i rozpowszechniło si(cid:269) z chwil(cid:264) uznania go przez Mi(cid:269)dzynarodow(cid:264) Konferencj(cid:269) UNESCO w czerwcu 1957 roku. Zgodnie z defi nicj(cid:264) francuskiego socjologa Joffre(cid:315)a Dumazediera czas wolny to wszel- kie zaj(cid:269)cia, jakim mo(cid:304)e si(cid:269) oddawać jednostka z własnej ochoty i z ró(cid:304)nych powodów: dla rozrywki, dla zdobywania nowych wiadomo(cid:292)ci, dla bezintere- sownego kształcenia si(cid:269) czy dobrowolnego udziału w (cid:304)yciu społecznym, poza obowi(cid:264)zkami zawodowymi, rodzinnymi i społecznymi63. W Polsce zainteresowanie t(cid:264) problematyk(cid:264) datuje si(cid:269) ju(cid:304) od 1925 roku. Pocz(cid:264)tkowo mianem „czas wolny” zast(cid:269)powano termin „wczasy” lub „rekre- acja”; pó(cid:302)niej znaczenie tego poj(cid:269)cia rozszerzyło si(cid:269) i zacz(cid:269)ło obejmować wiele sytuacji społecznych64. 61 J. Daszykowska, Czas wolny a jako(cid:292)ć (cid:304)ycia nauczycieli studiuj(cid:264)cych, Kraków 2005, s. 9. 62 R. Winiarski, Wst(cid:269)p do teorii rekreacji, Kraków 1989, s. 80. 63 J. D umazedier, Rzeczywisto(cid:292)ć czasu wolnego a ideologia, „Nowoczesna Kultura” 1959, nr 36. 64 S. Słupik, Czas wolny dzieci i młodzie(cid:304)y, „Polityka Społeczna” 2004, nr 9, s. 62. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 21 Wiele czynników wpływa na zmiany w czasie wolnym, które z kolei rzu- tuj(cid:264) na procesy społeczno-ekonomiczne, kulturowe i edukacyjne. Nast(cid:269)puje stopniowe wyzwalanie czasu wolnego z obci(cid:264)(cid:304)e(cid:281), które ograniczaj(cid:264) jego wy- korzystanie65. Według Jana Daneckiego interesuj(cid:264)ca nas tu kategoria to czas, którego wy- magaj(cid:264): […] regeneracja zu(cid:304)ywanych na prac(cid:269) sił, poszerzanie wiedzy ogólnej i za- wodowej, (cid:304)ycie rodzinne, wychowywanie dzieci, osobiste zainteresowania, potrzeby kulturalne, udział w (cid:304)yciu publicznym66. Zdaniem Wincentego Okonia, czas wolny to ten, który pozostaje […] do dyspozycji jednostki po wykonaniu przez ni(cid:264) zada(cid:281) obowi(cid:264)zko- wych; pracy zawodowej, nauki obowi(cid:264)zkowej w szkole i w domu oraz nie- zb(cid:269)dnych zada(cid:281) domowych67. Zdefi niowanie czasu wolnego przez J. Dumazediera, J. Daneckiego i W. Okonia dotyczy przede wszystkim jego znaczenia dla osób dorosłych. Czym ró(cid:304)ni si(cid:269) czas wolny dzieci? Według Jadwigi Izdebskiej jest on znacznie dłu(cid:304)szy i charak- teryzuje si(cid:269) mniej zró(cid:304)nicowanymi formami i miejscami sp(cid:269)dzania go. Wi(cid:269)kszy jest te(cid:304) w nim udział odpoczynku biernego. Ponadto jest w znaczny sposób kontrolowany przez dorosłych68 opiekunów, np. przez rodziców i nauczycieli, a tak(cid:304)e przez instytucje, w których przebywa młode pokolenie. Ta ingerencja w czas wolny ma swe (cid:302)ródło w sytuacji społeczno-ekonomicznej, w braku do(cid:292)wiadczenia (cid:304)yciowego i w niedojrzało(cid:292)ci psychicznej młodego pokolenia. Jednak tylko ci doro(cid:292)li, którzy rozumiej(cid:264) istot(cid:269) czasu wolnego dzieci i funkcje rozwoju uczniów, potrafi (cid:264) nie przekroczyć dopuszczalnej granicy interwencji. Zbigniew D(cid:264)browski trafnie zauwa(cid:304)a, (cid:304)e czas wolny zarówno dorosłych, jak i młodzie(cid:304)y zale(cid:304)y od indywidualnych potrzeb, przyj(cid:269)tych obyczajów i wa- runków (cid:304)yciowych. Ludzie starsi, zm(cid:269)czeni prac(cid:264), po(cid:292)wi(cid:269)caj(cid:264) go najcz(cid:269)(cid:292)ciej wypoczynkowi. Natomiast młodzie(cid:304) wi(cid:269)kszo(cid:292)ć czasu wolnego spo(cid:304)ytkowuje na rozrywk(cid:269) i rozwój własnych zainteresowa(cid:281)69. Stanisław Roszczak okre(cid:292)la czas wolny ucznia jako taki, który pozostaje mu do własnej dyspozycji po wykonaniu wszystkich czynno(cid:292)ci zwi(cid:264)zanych z na- uk(cid:264) i ucz(cid:269)szczaniem do szkoły oraz po wypełnieniu obowi(cid:264)zków domowych70. Podobn(cid:264) defi nicj(cid:269) tworzy Tadeusz Wujek, który stwierdza, (cid:304)e czas wolny to 65 B. Jung, Ekonomia czasu wolnego. Zarys problematyki, Warszawa 1989, s. 60–81. 66 J. Danecki, Czas wolny – mity i potrzeby, Warszawa 1967, s. 29. 67 W. Oko(cid:281), Nowy słowniczek pedagogiczny, Warszawa 2004, s. 68. 68 J. Izdebska, Czas wolny dzieci miejskich i wiejskich [w:] Czas wolny dzieci i młodzie(cid:304)y w Polsce, red. K. Przecławski, Warszawa 1966. 69 Z. D(cid:264)browski, Czas wolny dzieci i młodzie(cid:304)y, Warszawa 1966, s. 126. 70 Za: M. Walczak, Wychowanie do wolnego czasu, Zielona Góra 1994, s. 7–9. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 22 • Kazimierz Denek czas, w którym ucze(cid:281) mo(cid:304)e według swego upodobania wykonywać czynno(cid:292)ci zwi(cid:264)zane z wypoczynkiem, rozrywk(cid:264) i zaspokojeniem własnych zaintereso- wa(cid:281)71. W Konwencji Praw Dziecka postuluje si(cid:269), aby edukacja dziecka była ukie- runkowana na rozwijanie jego osobowo(cid:292)ci, talentów oraz zdolno(cid:292)ci umysłowych i fi zycznych w jak najpełniejszym zakresie (art. 29.2). Zobowi(cid:264)zuje si(cid:269) w niej pa(cid:281)stwa-strony do uznania prawa dziecka do wypoczynku, czasu wolnego, uczestnictwa w zabawach i zaj(cid:269)ciach rekreacyjnych dostosowanych do jego wie- ku oraz do nieskr(cid:269)powanego uczestniczenia w (cid:304)yciu kulturalnym i artystycznym (art. 31.1). Wymaga si(cid:269) równie(cid:304) od pa(cid:281)stw, by sprzyjały tworzeniu wła(cid:292)ciwych warunków i równych sposobno(cid:292)ci dla działalno(cid:292)ci kulturalnej, artystycznej, re- kreacyjnej oraz w zakresie wykorzystania czasu wolnego (art. 31.2)72. Odzwier- ciedlenie tego prawa znajduje si(cid:269) równie(cid:304) w ustawie o systemie o(cid:292)wiaty73. Stosunkowo szeroki zakres poj(cid:269)cia czasu wolnego nakre(cid:292)la Kazimierz Czaj- kowski. Uwa(cid:304)a on, (cid:304)e jest nim ta cz(cid:269)(cid:292)ć dnia, która pozostaje uczniowi do wy- ł(cid:264)cznej dyspozycji, po uwzgl(cid:269)dnieniu czasu przeznaczonego na nauk(cid:269) szkoln(cid:264), posiłki, sen, odrabianie lekcji, niezb(cid:269)dne zaj(cid:269)cia domowe. Czas wolny obejmuje te(cid:304) dobrowolnie przyj(cid:269)te przez młodzie(cid:304) obowi(cid:264)zki społeczne74. Aleksander Kami(cid:281)ski czas wolny rozpatruje w znaczeniu „wczasów”. Okre- (cid:292)la je jako […] zaj(cid:269)cia i zachowania si(cid:269) w czasie wolnym od pracy zarobkowej – nor- malnej i dodatkowej, od zaspokojenia potrzeb organizmu, od obowi(cid:264)zków domowych i kształcenia si(cid:269) uczelnianego, podejmowanego dobrowolnie dla odpoczynku, zabawy i własnego rozwoju umysłowego, społecznego, arty- stycznego, technicznego i fi zycznego75. Warto w tym miejscu przypomnieć, (cid:304)e autor ten zawsze traktował obóz harcerski i koloni(cid:269) zuchow(cid:264) jako syntez(cid:269) całorocznej pracy dru(cid:304)yn76, dlatego 71 T. Wujek, Z bada(cid:281) nad bud(cid:304)etem czasu wolnego młodzie(cid:304)y szkolnej w (cid:292)rodowisku wielkomiejskim, „Kwar- talnik Pedagogiczny” 1960, nr 3. 72 S. Słupik, Czas wolny…, op. cit., s. 63. 73 Znowelizowana ustawa o systemie o(cid:292)wiaty po zmianach z 2 lipca 2004 r., Pozna(cid:281) 2004, s. 3. 74 K. Czajkowski, Pozaszkolna praca opieku(cid:281)czo-wychowawcza, Warszawa 1970. 75 A. Kami(cid:281)ski, Czas wolny i jego problematyka społeczno-wychowawcza, Wrocław – Warszawa – Kra- ków 1965, s. 18; idem, O wczasach pełnych i wychowawczo poprawnych, „Problemy Opieku(cid:281)czo-Wy- chowawcze” 1961, nr 3. Porównaj tak(cid:304)e: L. Turos, Przygotowanie młodzie(cid:304)y i dorosłych do wczasów w uj(cid:269)ciu Aleksandra Kami(cid:281)skiego [w:] Koncepcja czasu wolnego Aleksandra Kami(cid:281)skiego, red. M. Wal- czak, Zielona Góra 1996; M. Walczak, Harcerskie wzory sp(cid:269)dzania wolnego czasu [w:] Koncepcja czasu wolnego…, op. cit.; T. Wo(cid:302)niakowa, Pedagogika czasu wolnego Aleksandra Kami(cid:281)skiego [w:] Koncepcja czasu wolnego…, op. cit.; A. Zawadzka, Aleksandra Kami(cid:281)skiego koncepcja czasu wolnego – moje odczy- tanie [w:] Koncepcja czasu wolnego…, op. cit. 76 Podobne znaczenie obozom w(cid:269)drownym, zwłaszcza tematycznym, w szkolnym ruchu krajo- znawczo-turystycznym wyznacza autor tej ksi(cid:264)(cid:304)ki. Por. m.in.: K. Denek, Poza ławk(cid:264) szkoln(cid:264), Po- W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 23 przywi(cid:264)zywał du(cid:304)(cid:264) wag(cid:269) do form sp(cid:269)dzania czasu wolnego na obozach letnich i zimowiskach. W defi nicjach czasu wolnego koncentruje si(cid:269) uwag(cid:269) na: dobrowolno(cid:292)ci podejmowania działa(cid:281), bezinteresowno(cid:292)ci (brak rekompensaty fi nansowej) i przyjemno(cid:292)ci towarzysz(cid:264)cej zaj(cid:269)ciom. To instrumentalne podej(cid:292)cie do czasu wolnego wskazuje na traktowanie go w kategoriach wolno(cid:292)ci od. Powstaje py- tanie: co z wolno(cid:292)ci(cid:264) do? Dla współczesnej edukacji i nauk o niej najbardziej trafne i odpowiadaj(cid:264)ce potrzebom kształtowania osobowo(cid:292)ci dzieci, młodzie(cid:304)y i dorosłych s(cid:264) te okre- (cid:292)lenia czasu wolnego, które ujmuj(cid:264) go w aspekcie […] jego znaczenia dla ogólnego rozwoju jednostki, a tak(cid:304)e jako czas nie- zb(cid:269)dny człowiekowi na regeneracj(cid:269) sił, doskonalenie si(cid:269), udział w (cid:304)yciu społecznym i kulturalnym77. Badaniami nad czasem wolnym młodzie(cid:304)y szkolnej, jego uwarunkowania- mi i wzorcami sp(cid:269)dzania oraz swoisto(cid:292)ci(cid:264) wychowania do niego zajmuje si(cid:269) pedagogika czasu wolnego. Poj(cid:269)ciem tym posłu(cid:304)ył si(cid:269) po raz pierwszy w roku 1929 niemiecki pedagog F. Klatt. Stanowi ono na zachodzie subdyscyplin(cid:269) pe- dagogiki, a w Polsce dopiero dorasta do tej roli. Czas wolny w społeczeństwie wiedzy Coraz wi(cid:269)ksz(cid:264) rol(cid:269) odgrywa czas wolny w społecze(cid:281)stwie wiedzy. W nauce umacnia si(cid:269) pogl(cid:264)d, (cid:304)e tradycyjne czynniki rozwoju (ziemia, zasoby kopalne, praca i kapitał) ust(cid:269)puj(cid:264) miejsca wiedzy. St(cid:264)d kształtuj(cid:264)c(cid:264) i rozwijaj(cid:264)c(cid:264) si(cid:269) w XXI wieku pod jej dominuj(cid:264)cym wpływem cywilizacj(cid:269) okre(cid:292)la si(cid:269) społe- cze(cid:281)stwem opartym na wiedzy78. Piotr Sztompka wymienia takie jego cechy konstytutywne, jak: […] uprzemysłowienie i kapitalizm w ekonomii, urbanizacja i mobilno(cid:292)ć w strukturze społecznej, masowo(cid:292)ć w edukacji i kulturze, demokratyzacja i apoteoza pa(cid:281)stwa narodowego w polityce, konsumpcjonizm, hedonizm i wi(cid:269)zi instrumentalne w (cid:304)yciu codziennym, wiara w nauk(cid:269) i technologi(cid:269) w (cid:292)wiadomo(cid:292)ci społecznej79. zna(cid:281) 2002; idem, Wakacyjne w(cid:269)drówki młodzie(cid:304)y szkolnej, Warszawa 1985; idem, Współczesny obóz w(cid:269)drowny młodzie(cid:304)y, Warszawa 1978. 77 M. Walczak, Wychowanie…, op. cit., s. 9. 78 M. K leiber, Społecze(cid:281)stwo wiedzy, „Plus Minus” (dodatek „Rzeczypospolitej” 2008, nr 138). 79 P. Sztompka, What a wonderful world, „Tygodnik Powszechny” 2009, nr 25, s. 29. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 24 • Kazimierz Denek Jako wyró(cid:304)nik ka(cid:304)dej z nich wskazuje post(cid:269)p. Towarzysz(cid:264) mu jednak ne- gatywne skutki w wielu dziedzinach. Mo(cid:304)na je za P. Sztompk(cid:264) sprowadzić do nast(cid:269)puj(cid:264)cych punktów: Po pierwsze zmiana, nowo(cid:292)ć, innowacja stały si(cid:269) w naszych czasach powszechnie uznanymi warto(cid:292)ciami. Technika, obyczaje, mody zmieniaj(cid:264) si(cid:269) nieustannie. Kilkuletni komputer jest ju(cid:304) obiektem muzealnym, trady- cyjny styl (cid:304)ycia – dowodem nienad(cid:264)(cid:304)ania za nowoczesno(cid:292)ci(cid:264). Zdarzaj(cid:264) si(cid:269) te(cid:304) zmiany wszechogarniaj(cid:264)ce i radykalne – ustrojowe rewolucje, takie jak nasz rok 1989. Cieszymy si(cid:269) zmianami. A równocze(cid:292)nie mamy siln(cid:264) potrze- b(cid:269) bezpiecze(cid:281)stwa, ci(cid:264)gło(cid:292)ci, rutyny, powtarzalno(cid:292)ci i przewidywalno(cid:292)ci. Po drugie w relacjach mi(cid:269)dzyludzkich nast(cid:264)piło ogromne pomno(cid:304)enie grona partnerów i ogromne ułatwienie komunikacji. Internet i telefony komórkowe pokonały przestrzenne i czasowe ramy porozumiewania si(cid:269): w ka(cid:304)dej chwili mo(cid:304)emy poł(cid:264)czyć si(cid:269) z ka(cid:304)dym, niezale(cid:304)nie od tego, gdzie si(cid:269) znajduje. Z drugiej strony komunikacja stała si(cid:269) bardziej powierzchowna, cz(cid:269)sto anonimowa, pozbawiona gł(cid:269)bszych sensów i emocjonalno(cid:292)ci. Wkro- czyła te(cid:304) do naszej sfery prywatno(cid:292)ci, czyni(cid:264)c nas nieustannie dost(cid:269)pnymi dla innych, niewolnikami przykutymi do sieci. Po trzecie przekształcenia w intymnej stronie (cid:304)ycia, gdzie seks zast(cid:269)pu- je miło(cid:292)ć, koabitacja i partnerstwo – zwi(cid:264)zki mał(cid:304)e(cid:281)skie, a obsesja kariery prowadzi do rezygnacji z zakładania rodziny i rosn(cid:264)cej liczby „singli” – to z jednej strony godna pochwały liberalizacja czy emancypacja, ale z drugiej strony zubo(cid:304)enie emocjonalne, osłabienie wi(cid:269)zi społecznych, „samotno(cid:292)ć w tłumie” i erozja prawidłowych mechanizmów socjalizacyjnych i wycho- wawczych wobec młodego pokolenia. Po czwarte w dziedzinie pracy wi(cid:269)ksza dorywczo(cid:292)ć i zmienno(cid:292)ć za- trudnienia, coraz to nowe „projekty” zamiast „posady”, oznaczaj(cid:264) z jednej strony wi(cid:269)ksz(cid:264) wolno(cid:292)ć i mo(cid:304)liwo(cid:292)ć wyboru, ale kosztem pewno(cid:292)ci i prze- widywalno(cid:292)ci kariery, oraz trudno(cid:292)ci nieustannego przekwalifi kowania si(cid:269) i adaptowania do nowych (cid:292)rodowisk. Po pi(cid:264)te masowo(cid:292)ć edukacji to oczywi(cid:292)cie powód do chwały, ale nie- uchronnie cierpi na tym jako(cid:292)ć kształcenia, mo(cid:304)liwo(cid:292)ć bezpo(cid:292)redniego kon- taktu z wychowankami, przekazywania warto(cid:292)ci i osobistych wzorów, a nie tylko wiadomo(cid:292)ci. Po szóste ogromna sfera niebywale zró(cid:304)nicowanych dóbr konsumpcyj- nych to znów wzbogacenie szans realizacji wszelkich mo(cid:304)liwych gustów, ale z drugiej strony odsuni(cid:269)cie na drugi plan satysfakcji wy(cid:304)szego rz(cid:269)du, duchowych raczej ni(cid:304) materialnych, zwi(cid:264)zanych z akcentem na „być”, a nie tylko na „mieć”. Po siódme gwałtowny rozwój nauki i techniki przynosi te(cid:304) zagro(cid:304)e- nia: nowe formy ryzyka, choroby cywilizacyjne, naruszenie fundamentów etycznych, mo(cid:304)liwo(cid:292)ć wykorzystania osi(cid:264)gni(cid:269)ć technicznych czy medycz- nych dla złowrogich celów. W. Woronowicz, D. Apanel (red.,) Opieka-wychowanie-kształcenie. Moduły edukacyjne, Kraków 2010 ISBN: 978-83-7587-313-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 W stronę pedagogiki czasu • 25 Po ósme post(cid:269)puj(cid:264)cy proces globalizacji, otwieraj(cid:264)cy ludziom (cid:292)wiat – czy to realnie przez mo(cid:304)liwo(cid:292)ci podró(cid:304)owania, czy wirtualnie przez okno mediów – niesie tak(cid:304)e pewne niebezpiecze(cid:281)stwa: ryzyko technologiczne, cywilizacyjne, klimatyczne, militarne, ekonomiczne zyskuje niespotykan(cid:264) skal(cid:269), nieprzejrzysto(cid:292)ć globalnych procesów, np. przepływów fi nansowych czy siatek terrorystycznych, rodzi nastroje niepokoju i poczucie obco(cid:292)ci, a homogenizacja kultury podwa(cid:304)a poczucie jasnej to(cid:304)samo(cid:292)ci. Po dziewi(cid:264)te niezale(cid:304)ne i pluralistyczne media otwieraj(cid:264) nieograniczone mo(cid:304)liwo(cid:292)ci wyboru informacji, ale zarazem ich komercyjna logika prowadzi do wyolbrzymiania i jednostronnego przedstawiania czarnych stron (cid:304)ycia, co wzmacnia nastroje niepokoju, a nawet prowadzi do „paniki moralnej”, czyli uogólniania jednostkowych przypadków nieprawo(cid:292)ci, zbrodni, korup- cji i przekonania o ich powszechno(cid:292)ci. Po dziesi(cid:264)te w (cid:292)wiecie polityki, jej demokratyzacja, a tak(cid:304)e ogromna rola kontrolna i koryguj(cid:264)ca „czwartej władzy”, prowadzi do teatralizacji (cid:304)ycia politycznego, jak powiadaj(cid:264) niektórzy: „mediokracji”, a wi(cid:269)c polityki walcz(cid:264)cej o popularno(cid:292)ć i usiłuj(cid:264)cej ka(cid:304)dorazowo odpowiadać na wyra(cid:304)ane przez media zapotrzebowanie, trac(cid:264)c tym samym autonomi(cid:269) i powstrzymu- j(cid:264)c si(cid:269) do reform koniecznych, ale nieprzynosz(cid:264)cych aplauzu. Po jedenaste powszechny dost(cid:269)p do wszelkich (cid:304)yciowych przyjemno(cid:292)ci: podró(cid:304)owania, turystyki, rozrywki, to ocz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Opieka-wychowanie-kształcenie
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: