Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00312 006347 13437759 na godz. na dobę w sumie
Opieka nad osobami starszymi. Wspierający i wspierani - ebook/pdf
Opieka nad osobami starszymi. Wspierający i wspierani - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 174
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8683-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-27%), audiobook).

Publikacja dotyczy sytuacji seniorów w zakresie potrzeb opiekuńczych z dwóch perspektyw: osób starszych oraz ich opiekunów (wspierany-wspierający - pierwsze tego typu badania prowadzone w Polsce). Autorka identyfikuje obszary, w których występuje deficyt wsparcia ze strony krewnych oraz bliskich (określa stopień zaspokojenia potrzeb opiekuńczych przez rodzinę). Analizuje, jak bardzo rodzinni opiekunowie seniorów są obciążeni obowiązkami opiekuńczymi, w jakim zakresie i jakie konsekwencje dla ich życia rodzinnego i zawodowego wynikają z konieczności świadczenia wsparcia potrzebującym krewnym. Wskazuje również na nieformalne sieci wsparcia (znajomi, przyjaciele, sąsiedzi) oraz usługi opiekuńcze świadczone zarówno legalnie, jak i w ramach pracy nierejestrowanej (szara strefa usług opiekuńczych), a także preferencje osób starszych dotyczące opiekunów. Zwraca uwagę na potencjalne możliwości w zakresie opieki i jej usprawnienia dzięki optymalnemu wykorzystaniu zasobów pozostających w dyspozycji samorządu terytorialnego, systemu ochrony zdrowia, systemu pomocy społecznej.

Książka adresowana jest nie tylko do osób naukowo zajmujących się kwestiami opieki nad osobami starszymi, lecz także praktyków kształtujących politykę społeczną.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zofia Szweda-Lewandowska – Szkoła Główna Handlowa Kolegium Ekonomiczno-Społeczne, Instytut Gospodarstwa Społecznego Zakład Polityki Społecznej , 02-520 Warszawa, ul. Wiśniowa 41 RECENZENT Bożenna Balcerzak-Paradowska REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKCJA Aleksandra Urzędowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/oneinchpunch Projekt, realizowany w Zakładzie Demografii i Gerontologii Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego, został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/09/D/HS5/04459 © Copyright by Zofia Szweda-Lewandowska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08079.17.0.M Ark. wyd. 8,0; ark. druk. 10,875 ISBN 978-83-8088-682-7 e-ISBN 978-83-8088-683-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp 7 Część I. Opieka nad osobami starszymi 1. Czynniki wpływające na konieczność korzystania 15 z pomocy przez osoby starsze 1.1. Starość, stan zdrowia, niepełnosprawność 16 1.2. Niesamodzielność i stopnie niesamo- dzielności 1.3. Status rodzinny osób starszych 1.4. Sytuacja materialno-bytowa 1.5. Nieformalne sieci wsparcie 26 31 35 40 47 2.1. Logika systemu opieki nad osobami starszymi 49 2.2. Formy pomocy osobom starszym 63 2. System opieki nad osobami starszymi 2.2.1. Pomoc świadczona w miejscu zamie- szkania osoby starszej 2.2.2. Pomoc semiinstytucjonalna 2.2.3. Pomoc instytucjonalna 64 69 71 Spis treści 5 2.2.4. Pomoc świadczona w ramach niefor- malnych rodzinnych i nierodzinnych sieci wsparcia 77 2.3. Opieka nad osobami starszymi z perspektywy osób starszych i opiekunów w świetle istnieją- cych badań 81 3. Zapotrzebowanie na opiekę wśród najstarszych seniorów 97 Część II. Badanie potrzeb opiekuńczych osób starszych oraz krewnych udzielających pomocy 1. Opieka nad osobami starszymi z perspektywy 111 dwóch pokoleń wspierających i wspieranych 1.1. Cel i metodologia badania 111 1.2. Sytuacja społeczno-demograficzna badanych 119 1.3. Potrzeby opiekuńcze osób badanych i otrzymy- wane wsparcie 1.3.1. Wsparcie udzielane przez krewnych i powinowatych 127 128 1.3.2. Wsparcie udzielane przez osoby bliskie niespokrewnione 1.3.3. Wsparcie instytucji formalnych 134 139 1.4. Hierarchia podmiotów udzielających wsparcia 143 1.5. Godzenie życia zawodowego i rodzinnego – perspektywa opiekunów osób starszych 1.6. Podsumowanie wyników badania 2. Implikacje dla systemu opieki nad niesamo- dzielnymi osobami starszymi Bibliografia 6 149 153 161 167 Spis treści Wstęp Wydłużanie się średniego trwania życia, które należy uznać za jedno z największych osiągnięć XX-wiecznej medycyny, połączone z dynamicznym spadkiem liczby urodzeń w więk- szości krajów rozwiniętych, spowodowało znaczące zmiany w globalnej demografii. Już obecnie mają one duży wpływ na politykę. Zgodnie z prognozą GUS w 2035 roku osoby w wieku 65 lat i więcej będą stanowiły 23 populacji Pol- ski, podczas gdy obecnie jest to około 13 . Dynamicznie zachodzące zmiany w strukturze populacji sprawiają, że zarówno decydenci, jak i prawo nie nadążają za zmieniającą się rzeczywistością społeczną. Chociaż prognozy demogra- ficzne wyraźnie wskazują, jak będzie wyglądała struktura ludności według wieku Polaków za dziesięć, dwadzieścia, trzydzieści lat, to jednak dostosowywanie różnych sfer, w tym szczególnie usług społecznych w zakresie opieki nad osobami starszymi, jest niewystarczające. A to właśnie kwe- stie opieki nad najstarszymi, niesamodzielnymi członkami społeczeństwa oraz sprawy finansowania tej opieki będą jednymi z najistotniejszych wyzwań najbliższych dziesięcio- leci. Dlatego też publikacja ta koncentruje się na wyzwaniu, jakim jest zapewnienie godnego życia niesamodzielnym oso- bom starszym i ich rodzinom. Wstęp 7 Niniejsza publikacja jest efektem realizacji grantu finan- sowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przy- znanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/09/D/ HS5/04459 na realizację badania „Opieka nad seniorami z perspektywy dwóch pokoleń – udzielających wsparcia i wspieranych. Implikacje dla systemu opieki nad niesa- modzielnymi seniorami”. Celem projektu była identyfikacja potrzeb w zakresie opieki nad najstarszymi seniorami (oso- by w wieku 75 lat i więcej), zdiagnozowanie, jak – w warun- kach zatomizowania rodziny – wygląda w Polsce obecnie opieka nad osobami starszymi z perspektywy dwóch poko- leń – wspieranego (seniorzy) i wspierającego ich członka ro- dziny oraz określenie implikacji wynikających ze starzenia się populacji i wertykalizacji sieci rodzinnej dla systemu opieki nad osobami starszymi. Cel ten został osiągnięty przez realizację następują- cych celów szczegółowych: 1) Diagnoza sytuacji najstarszych seniorów w zakresie potrzeb opiekuńczych. Stopień zaspokojenia potrzeb opiekuńczych w rodzinie, stopień obciążenia rodzin opieką nad seniorami (godzenie ról zawodowych i opiekuńczych przez osoby świadczące wsparcie); 2) Wskazanie możliwości usprawnienia i poprawienia efektywności wsparcia najstarszych seniorów po- przez analizę potencjalnych możliwości zaspokoje- nia potrzeb opiekuńczych przez rodzinę, samorząd terytorialny oraz system ochrony zdrowia; 3) Analiza, między innymi na podstawie prognozy ludności Polski sporządzonej przez Główny Urząd Statystyczny, przyszłego wzrostu zapotrzebowania na pomoc świadczoną nie tylko przez rodzinę i bli- skich, lecz także na usługi opiekuńcze i pomoc in- 8 Wstęp stytucjonalną (szczególnie gdy senior nie posiada rodziny lub rodzina nie może zapewnić dostatecznej opieki). Wskazanie wyzwań wynikających ze zmian demograficznych (głównie zmian w strukturze lud- ności według wieku) w zakresie opieki nad najstar- szymi seniorami. Badanie, jak będzie się zwiększać w najbliższych dekadach obciążenie obowiązkami opiekuńczymi osób wspierających najstarszych se- niorów; 4) Sformułowanie na podstawie badań przeprowa- dzonych w ramach projektu implikacji dla systemu opieki nad najstarszymi seniorami wynikających ze zmian w strukturze rodziny i zmian demograficznych zachodzących w populacji mieszkańców Polski. Pierwszy cel odnosi się do teraźniejszości, zastanej sytuacji w zakresie opieki nad najstarszymi seniorami w Polsce i dogłębnej diagnozy osób udzielających wspar- cia i osób wspieranych. Cel drugi dotyczy potencjal- nych możliwości w zakresie opieki i jej usprawnienia, które są możliwe do realizacji w obecnych warunkach społeczno-ekonomicznych, przy optymalnym wykorzy- staniu zasobów pozostających w dyspozycji samorządu terytorialnego, systemu ochrony zdrowia, systemu po- mocy społecznej. Trzeci cel dotyczy przyszłości, a proces podwójnego starzenia się populacji (czyli dynamiczny przyrost grupy osób najstarszych, którzy najczęściej wy- magają pomocy) jest traktowany w kategorii wyzwania, na które można się przygotować, a nie jako problem, któ- ry trzeba będzie rozwiązać, gdy się pojawi. Czwarty cel to wskazanie konsekwencji zmian demograficznych dla systemu opieki nad najstarszymi seniorami oraz przeło- żenie zdobytej wiedzy w zakresie potrzeb – z jednej stro- ny a z drugiej strony sposobów wsparcia świadczonego Wstęp 9 przez rodzinnych opiekunów – na konkretne skutki dla systemu. Realizacja celu głównego i zadań szczegółowych posłu- żyła do sporządzania diagnozy sytuacji seniorów w zakre- sie potrzeb opiekuńczych, identyfikacji obszarów, w któ- rych występuje deficyt wsparcia ze strony krewnych oraz bliskich (określenia stopnia zaspokojenie potrzeb opiekuń- czych przez rodzinę) i niezbędnej pomocy państwa. Z dru- giej strony badanie pozwoliło także na ocenę, jak bardzo rodzinni opiekunowie najstarszych seniorów są obciążeni obowiązkami opiekuńczymi, w jakim zakresie i jakie kon- sekwencje dla ich życia rodzinnego i zawodowego wynikają z konieczności świadczenia wsparcia potrzebującym krew- nym. Podczas badania uzyskane zostały także informacje o nierodzinnych, nieformalnych sieciach wsparcia (znajo- mi, przyjaciele, sąsiedzi) oraz opiekunach świadczących usługi opiekuńcze zarówno legalnie, jak i w ramach pracy nierejestrowanej (szara strefa usług opiekuńczych) oraz preferencje osób starszych dotyczące opiekunów. Publikacja została podzielona na dwie części. W pierwszej dokonany został przegląd literatury przedmiotu, zwłaszcza opublikowanych studiów empirycznych. Dokonując prze- glądu prac empirycznych i teoretycznych, podkreślono te rozważania i wnioski, które mogą spotkać się z zaintereso- waniem decydentów i organizatorów polityki społecznej na szczeblu zarówno rządowym, jak i lokalnym. W części empirycznej – będącej drugą częścią publi- kacji – dokonana została analiza skali i rodzaju potrzeb opiekuńczych seniorów oraz skali i rodzaju opieki, któ- rą obciążone są osoby udzielające wsparcia. Punkt wyj- ścia analizy stanowiło badanie gospodarstw domowych z osobami po 75. roku życia. W pierwszej fazie badania przeprowadzone zostały indywidualne wywiady z 15 pa- rami – senior i najbliższy krewny udzielający wsparcia, wskazany przez seniora (30 wywiadów). W drugiej części 10 Wstęp badania przeprowadzone zostały wywiady kwestiona- riuszowe wśród 200 gospodarstw domowych z seniorem powyżej 75 lat i 200 wywiadów ze wskazanymi przez se- niorów ich rodzinnymi opiekunami. Zarówno pogłębione wywiady indywidualne, jak i wywiady kwestionariuszowe zostały przeprowadzone w Łodzi i Warszawie ze względu na charakterystykę demograficzną tych dwóch miast. Łódź i Warszawa to miasta charakteryzujące się najbardziej za- awansowanym procesem starzenia się populacji. Przeprowadzone badanie diad wspierany–wspierający krewny to pierwsza tego typu analiza w Polsce. W literaturze gerontologicznej oraz dotyczącej polityki społecznej wobec starości i ludzi starych od dawna prowadzone były badania dotyczące sytuacji osób starszych. Najnowsze najbardziej kompleksowe badanie ponad 5 tys. osób starszych PolSenior dostarcza dogłębnej wiedzy w zakresie kwestii związanych ze zdrowiem i potrzebami osób starszych. Prowadzone były także – chociaż w ograniczonym stopniu i nie na tak szero- kiej próbie jak badania nad seniorami – badania nad osoba- mi sprawującymi opiekę nad seniorami. Jednak nigdy nie były w Polsce przeprowadzane badania nad diadami wpiera- jący–wspierany. Analiza przeprowadzona w ramach grantu pozwoliła na stwierdzenie, jakie jest obciążenie wspierają- cych opieką nad seniorami (zarówno wymiar czasowy, jak i rodzaj usług opiekuńczych), a także określenie obszarów deficytowych w zakresie potrzeb opiekuńczych seniorów, a tym samym obszarów, które powinny być przedmiotem szczególnego zainteresowania samorządów lokalnych (po- nieważ zgodnie z zasadą subsydiarności w sytuacji, gdy ro- dzina nie zaspokaja potrzeb opiekuńczych, obowiązek ten przejmuje gmina na terenie, której mieszka senior). Wnioski z badania, które mogą być użyteczne w usprawnieniu istnie- jącego systemu opieki nad seniorami i pomocne w budowie polityki społecznej wobec starzenia się i starości, zostały przedstawione w ostatnim rozdziale publikacji. Wstęp 11 Część I Opieka nad osobami starszymi 1. Czynniki wpływające na konieczność korzystania z pomocy przez osoby starsze Na konieczność korzystania z pomocy innych osób w wy- konywaniu czynności dnia codziennego przez osoby star- sze wpływa wiele czynników. W poniższych rozważa- niach bardziej szczegółowo przedstawione zostały główne czynniki wpływające na samodzielność osób starszych, tj. stan zdrowia osób starszych, status rodzinny, sytua- cja materialno-bytowa oraz nierodzinne sieci wsparcia. Jako główną determinantę niesamodzielności/samo- dzielności należy wskazać stan zdrowia osób starszych i od tej kwestii rozpoczniemy rozpatrywanie wspomnia- nych czynników. 1. Czynniki wpływające na konieczność korzystania z pomocy... 15 15 1.1. Starość, stan zdrowia, niepełnosprawność Starość jest normalnym stadium cyklu rozwoju osobni- czego, czyli ontogenezy, po osiągnięciu którego w orga- nizmie zachodzą zmiany w wyglądzie zewnętrznym oraz mniej widoczne zmiany biologiczne1 związane z postę- pującym i nieodwracalnym zmniejszaniem się zdolności organizmu do utrzymania homeostazy w odpowiedzi na czynniki środowiskowe2. Należy odróżnić starzenie fizjo- logiczne od starzenia patologicznego wywołanego choro- bami. Jednak procesy starzenia się, chociaż nie są ob- jawami choroby, to należy często ułatwiają wystąpienie starości3. Obniżona zdolność do utrzymania homeostazy oraz siła działania czynnika chorobotwórczego są przy- czynami stanów chorobowych w starszym wieku. Wobec tego, jeśli warunki środowiskowe są korzystne, to nawet przy znacznym zaawansowaniu procesów starzenia może nie dochodzić do choroby i można zachować zdrowie. Pro- wadząc odpowiednie badania ludzi długowiecznych, wy- selekcjonowano grupę w podeszłym wieku żyjących w do- brym zdrowiu. Dowodzi to ostatecznie, że starość nie jest chorobą4. To również wskazuje, że ludzie starzy nie mu- szą chorować, a jeśli choroba wystąpi, może być uleczalna w podobnym zakresie jak w innych grupach wieku. Utrzymanie dobrego zdrowia w wieku podeszłym za- leży od uwarunkowań genetycznych oraz środowisko- wych. Natomiast określenie, w jakim stopniu utrzymanie 1 P.S Timiras, Development physiology and aging, Macmillan, New York 1972. 2 M. Rose, Evolutionary biology of aging, Oxford Univeristy Press, New York, Oxford 1991. 3 J.C. Brockehurst, R. Tallis, H. Filit, Geriatric medicine and gerontology, Churchill Livingstone, Edinburgh 1992. 4 A. Myśliwski, Proces starzenia – przebieg i konsekwencje, Kosmos, 1999, 243, s. 161–167. 16 Część I. Opieka nad osobami starszymi dobrego zdrowia ludzi starych jest zależne od tych czynni- ków, jest przedmiotem badań gerontologicznych. Zmiany w funkcjonowaniu człowieka starego mają charakter wielowymiarowy. Przebiegają w sferze biologicz- nej oraz psychospołecznej. Są to zmiany wielokierunkowe i mają charakter zarówno regresywny, jak i progresywny. Ich podstawą jest zanik zdolności reprodukcyjnej komó- rek oraz ich stopniowa degeneracja. Zasadniczo proces starzenia się przebiega na poziomie komórkowym. Nie- które komórki po prostu przestają działać. Część z nich zamiera, co prowadzi do zaburzeń w funkcjonowaniu tkanek, a następnie organów. Charakterystyczne jest to, że nie wszystkie komórki umierają w tym samym czasie. Niektóre tkanki są zdolne do życia przez długi czas, inne ulegają dość szybko zniszczeniu. Zmiany na poziomie ko- mórek i tkanek w dalszym efekcie prowadzą do przeobra- żeń we wszystkich narządach organizmu. Zmiany te uwidaczniają się w wyglądzie zewnętrznym oraz kondycji fizycznej. Starość występuje w postrepro- duktywnym okresie życia. Jednak początek zwolnienia procesów reproduktywnych organizmu lub ich utrata nie mogą być jednoznacznym wskaźnikiem wkroczenia orga- nizmu w okres starości, np. menopauza u kobiet świad- czy o zakończeniu reprodukcyjnego okresu życia, chociaż cechy zewnętrzne i wewnętrzne nie są typowe dla ludzi starych. Jednak istnieją osoby, u których zmiany starcze pojawiają się znacznie wcześniej niż menopauza. Dlatego rozróżnia się pojęcie wieku chronologicznego określanego na podstawie daty urodzenia oraz biologicznego zależnego od cech osobniczych i warunków życia danej osoby. Ze względu na to, że różne cechy starości pojawiają się u różnych osobników w różnym wieku i u osobników po- równywalnych charakteryzują się różną szybkością na- silania się, dokładne określenie wieku biologicznego jest często utrudnione. W celu określenia wieku biologicznego, 1. Czynniki wpływające na konieczność korzystania z pomocy... 17 17 co jest konieczne dla określenia szybkości starzenia się or- ganizmu, należałoby stwierdzić, które zmiany obserwowa- ne u starych ludzi wynikają z procesu starzenia się, czyli zależą od wieku, a nie czynników patologicznych5. Na podstawie takich wskaźników próbowano określić wiek biologiczny, który odpowiadałby prawdziwemu za- awansowaniu procesów starzenia się6. Wprawdzie znale- ziono zmiany związane z wiekiem, które mogłyby służyć jako wskaźniki starzenia się, to jednak nie udało się do- tychczas opracować zasady obliczania wieku biologicz- nego na podstawie tych wskaźników. Niektórzy badacze uważają, że zadanie to jest niemożliwe do wykonania7. Trudności wynikają stąd, że zmiany związane z wiekiem mają różne znaczenie dla czasu przeżycia, np. dobrym wskaźnikiem byłoby siwienie włosów, lecz jego znaczenie dla czasu przeżycia osobnika jest dyskusyjne. W utrzymaniu zdrowia zasadniczą rolę odgrywa układ odpornościowy, więc wydaje się, że parametry określają- ce stan jego sprawności mogą być dobrym wskaźnikiem starzenia się8. Również zmniejszanie się zdolności proli- feracyjnej komórek hodowanych in vitro, zwane limitem Hayflicka9, wydaje się, że nie ma zasadniczego związku z czasem przeżycia osobnika, czyli nie może być wskaź- nikiem wieku biologicznego. Jako wskaźnik starzenia należy brać pod uwagę takie zmiany, które umożliwiłyby 5 W. Ershler, D. Longo, The biology of aging, Cancer, 1997, 80, s. 1284–1294. 6 D. Wilson, Aging hypothesis, aging markers and the concept of bio- logical age, Exp. Gerontol., 1988, 23, s. 435–438. 7 W. Dean, R. Morgan, In defence of the concept of biological ageing measurement – current status, Arch. Gerontol. Geriatr., 1988, 7, s. 191–210. 8 R.A. Miller, The aging immune system: primer and prospectus, Science, 1996, 273, s. 70–74. 9 L. Hayflick, The limited in vitro lifetime of human diploid cell strains, Exp. Cell Res., 1965, 37, s. 614–636. 18 Część I. Opieka nad osobami starszymi określanie szans przeżycia z większym prawdopodobień- stwem niż w oparciu o wiek metrykalny. Trudności z precyzyjnym określeniem, kiedy rozpo- czyna się starość biologiczna, z punktu widzenia opieki nad osobami starszymi nie są najistotniejsze. Najważ- niejsze jest, jak owe zmiany wpływają na samodzielność osoby starszej i możliwość wykonywania codziennych czynności. Ostatnie dziesięciolecia to nie tylko wydłu- żanie się trwania życia, lecz także przesuwanie granicy biologicznej starości i jej konsekwencji w sferze samo- dzielnego funkcjonowania jednostek. Na przestrzeni XX wieku nie tylko wydłużyło się trwanie życia, lecz również wyraźnie poprawił się stan zdrowia ludności. Obecnie największą redukcję umieralności obserwu- je się w starszych grupach wieku. Zmiany w zakresie umieralności i stanu zdrowia są wynikiem nie tylko postępów dokonanych w dziedzinie medycyny, higieny i odżywiania, lecz także sposobu odżywiania, pracy, spędzania wolnego czasu. Wskaźnikiem zmian zacho- dzących w społeczeństwie może być zarówno oczeki- wane trwanie życia, jak i oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu (tabela 1). Chociaż dalsze trwanie życia w zdrowiu osoby 65-letnej w Polsce jest nadal znacz- nie niższe niż w krajach Skandynawii czy Europy Za- chodniej, to jednak należy zauważyć, że wzrosło ono na przestrzeni lat 2007–2014 i wynosi dla kobiety 8,1 lat, a dla mężczyzny 7,5. Różnica pomiędzy oczekiwanym dalszym trwaniem życia a oczekiwanym trwaniem życia w zdrowiu to zatem potencjalny okres niesamodzielności, w którym osoba starsza będzie wymagała jakiejś formy wsparcia. Niesa- modzielność definiowana jako niemożność samodzielnego wykonywania czynności dnia codziennego i konieczność korzystania z pomocy osób trzecich przy zaspokajaniu tychże potrzeb jest skorelowana z wiekiem. Częstość 1. Czynniki wpływające na konieczność korzystania z pomocy... 19 19 i n ź y z c ż ę M y t e i b o K 4 1 0 2 0 1 0 2 9 0 0 2 8 0 0 2 7 0 0 2 4 1 0 2 0 1 0 2 9 0 0 2 8 0 0 2 7 0 0 2 6 , 8 0 , 1 1 7 , 8 5 , 8 0 , 1 1 8 , 6 9 , 4 4 , 1 1 7 , 7 1 , 0 1 4 , 0 1 8 , 7 4 , 0 1 0 , 4 7 , 8 3 , 0 1 8 , 8 5 , 8 8 , 1 1 9 , 6 3 , 5 1 , 1 1 8 , 8 6 , 9 0 , 9 1 , 0 1 0 , 0 1 9 , 4 2 , 8 5 , 0 1 4 , 8 0 , 8 2 , 1 1 4 , 6 5 , 5 2 , 0 1 2 , 7 2 , 9 8 , 8 0 , 8 9 , 9 7 , 4 2 , 8 3 , 0 1 7 , 8 4 , 7 0 , 2 1 2 , 6 9 , 3 4 , 9 9 , 8 8 , 9 7 , 8 3 , 7 3 , 9 8 , 4 7 , 8 1 , 0 1 5 , 1 1 0 , 8 1 , 3 1 7 , 7 5 , 3 5 , 9 8 , 9 3 , 0 1 3 , 9 9 , 7 9 , 8 1 , 5 6 , 8 0 , 1 1 6 , 9 3 , 9 8 , 2 1 7 , 6 0 , 6 3 , 2 1 1 , 7 4 , 9 7 , 0 1 3 , 7 8 , 8 6 , 4 8 , 8 7 , 9 9 , 9 8 , 8 8 , 2 1 1 , 7 5 , 5 2 , 1 1 1 , 8 9 , 8 8 , 9 9 , 9 2 , 8 6 , 5 3 , 8 1 , 0 1 1 , 9 4 , 8 0 , 2 1 5 , 6 3 , 5 5 , 0 1 6 , 6 4 , 8 2 , 9 2 , 7 5 , 8 7 , 5 4 , 8 2 , 0 1 3 , 9 2 , 8 3 , 2 1 6 , 6 2 , 4 3 , 0 1 1 , 8 6 , 8 8 , 9 8 , 6 7 , 7 9 , 4 9 , 8 3 , 0 1 1 , 4 1 3 , 8 3 , 4 1 5 , 7 1 , 4 4 , 0 1 4 , 9 9 , 9 9 , 9 2 , 7 3 , 7 3 , 4 7 2 - U E a i g l e B a i r a g ł u B y h c e z C a i n a D y c m e i N a i n o t s E a i d n a l r I a j c e r G a i n a p z s i H a j c n a r F y h c o ł W r p y C a w t o Ł Część I. Opieka nad osobami starszymi 4 1 0 2 – 7 0 0 2 H C A T A L W T A L 5 6 U K E W W Y B O S O A L D U W O R D Z W A I I I C Y Ż E I N A W R T E Z S L A D . 1 A L E B A T 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Opieka nad osobami starszymi. Wspierający i wspierani
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: