Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00362 005472 13257453 na godz. na dobę w sumie
Optymalny model odpowiedzialności prawnej za czyny karne skarbowe - ebook/pdf
Optymalny model odpowiedzialności prawnej za czyny karne skarbowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 289
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8786-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja stanowi studium poświęcone optymalnemu modelowi odpowiedzialności prawnej za czyny karne skarbowe. Autorka weryfikuje hipotezy badawcze, które stanowić będą podstawę do końcowego sformułowania postulatów de lege lata i de lege ferenda w zakresie modelu odpowiedzialności za czyny karne skarbowe na gruncie rodzimego prawa karnego sensu largo. Wskazanie optymalnego modelu wymaga wyważenia relacji pomiędzy danym dobrem a innymi wartościami chronionymi.

W pracy omówiono w wyczerpujący sposób zagadnienia związane z: kształtowaniem się reżimu odpowiedzialności karnej skarbowej; ochroną interesów finansowych w ujęciu prawnoporównawczym; wpływem prawa unijnego na polskie rozwiązania w zakresie prawno-karnej ochrony interesów finansowych w UE; differentia specifica reżimu odpowiedzialności prawnej za czyny karne skarbowe; instrumentami realizacji założeń polityki karania w prawie karnym skarbowym; zakresem odpowiedzialności karnej skarbowej a granicami odpowiedzialności podatkowej oraz racjonalizacją karania za czyny naruszające interesy finansowe.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu odpowiedzialności karnej skarbowej § 1. Uwagi ogólne Wskazanie optymalnego typu odpowiedzialności za czyny karne skarbowe musi poprzedzone być ustaleniami, czy właściwa dla tej dziedziny prawa od- powiedzialność karna była przewidziana przez ustawodawcę od samego po- czątku kształtowania się odpowiedzialności za czyny karne skarbowe. W tym rozdziale konieczne jest także przybliżenie dotychczas wysuwanych argumen- tów opowiadających się za potrzebą kryminalizacji tego rodzaju czynów, co pozwoli na stwierdzenie, czy powody przemawiające za reakcją karną są nadal aktualne i na tyle doniosłe, że uzasadniają wybór sankcji represyjnej. Przyto- czenie racji kryminalno-politycznych towarzyszących wykształceniu się prawa karnego skarbowego, które z założenia uzasadniają istnienie tej swoistej dzie- dziny prawa wydaje się konieczne z punktu widzenia oceny przyjętego reżimu odpowiedzialności. W tym celu niezbędne jest przeprowadzenie analizy historyczno-praw- nej sprowadzającej się do zbadania polskiego ustawodawstwa obowiązującego przed wejściem w życie KKS. § 2. Początki polskiego prawa karnego skarbowego Przepisy karne chroniące normy finansowe pierwotnie umieszczone były w poszczególnych ustawach skarbowych i podatkowych, stąd też przypi- sywano im charakter przepisów karno-administracyjnych. Pierwsza pol- ska ustawa karna skarbowa została uchwalona 2.8.1926 r. (Dz.U. Nr 105, poz. 609)1. Na mocy art. 239 KSU26 wszystkie ustawy byłych państw rozbio- 1 Weszła w życie 1.1.1927 r. 1 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... rowych straciły moc obowiązującą w przedmiocie unormowanym tą ustawą2. Od połowy XIX w. zaczyna się więc kształtowanie prawa karnego skarbowego3. Na okres ten przypada koniec tzw. II inflacji (trwała od 1925 r.), której towa- rzyszył m.in. napływ zagranicznego kapitału do Polski oraz wzrost produkcji przemysłowej i inwestycji4. Nie można zatem stwierdzić, że za wprowadzeniem ustawodawstwa karnoskarbowego przemawiała niekorzystna sytuacja gospo- darcza w kraju. Już w pracach Komisji Kodyfikacyjnej nad projektem ustawy karnej skar- bowej z 1925 r. pojawiły się głosy opowiadające się za potrzebą wyodrębnienia prawa karnego skarbowego. Nie był to jednak pogląd jedyny, albowiem część Komisji była zdania, że przestępstwa skarbowe są zwykłymi przestępstwami dokonywanymi w celu wzbogacenia się i nie ma potrzeby tworzenia dla tych naruszeń innych podstaw odpowiedzialności, aniżeli ustawa karna5. Podczas prac nad pierwszą polską ustawą karną funkcjonowały zatem dwa podejścia do kwestii przestępstw skarbowych. Jedni uważali, że przestępstwa skarbowe nie są niczym innym jak zwykłymi przestępstwami, dokonanymi w celu wzboga- cenia się i dlatego też nie widzieli oni potrzeby tworzenia dla tych przestępstw odrębnych norm, inni zaś nie dopatrywali się w przestępstwach skarbowych zwykłego oszustwa, lecz uważali je za przestępstwa osobnego rodzaju6. Ostatecznie projekt rządowy ustawy karnej skarbowej z 1925 r. doprowa- dził do wyodrębnienia się prawa karnego skarbowego. W uzasadnieniu pro- jektu podkreślono jednak, że ostatecznie ustawa nie opowiadając się w pełni za żadnych z tych stanowisk, lecz wybierając drogę pośrednią, wydzielając przestępstwa skarbowe, pozostaje przy zasadach prawa karnego powszech- nego, wprowadzając jedynie pewne od nich odrębności7. Te odrębności oraz 2 W okresie zaborów do przepisów obowiązujących na ziemiach polskich należały: 1) au- striacka ustawa karna skarbowa z 11.7.1835 r. (Zbiór ustaw, t. 63, Nr 112). Ustawa ta nie recy- powała przepisów z powszechnego prawa karnego, albowiem w sposób samodzielny regulowała kwestie materialno-prawne i procesowe; 2) postanowienia skarbowo-karne ustaw rosyjskich za- wartych w tomach V i VI Zbioru Praw rosyjskich; 3) niemiecka ustawa z 26.7.1897 r. o postępo- waniu karnym administracyjnym w sprawach celnych i podatków pośrednich. 3 Na lata 20. XX w. przypada także wprowadzenie reglamentacji dewizowej i początek pol- skiego ustawodawstwa dewizowego. Przepisy te nie były jednak włączone do ustawy karnej skar- bowej, lecz miały charakter przestępstw pospolitych, uregulowanych w przepisach karnych do- datkowych. 4 Z. Karpiński, Ustroje pieniężne w Polsce od 1917, s. 168–181. 5 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 9. 6 J. Bafia, Prawo karne skarbowe, s. 9–11. 7 Ibidem, s. 10. 2 § 2. Początki polskiego prawa karnego skarbowego konieczność odrębnej regulacji uzasadniano zaś szczególnym przedmiotem ochrony. Jak czytamy bowiem w doktrynie: „Ze względu na swój przedmiot i swą przedmiotową rozciągłość, oraz na swój stosunek do innych praw kar- nych, prawo karne skarbowe wedle wyraźnego postanowienia ustawy (art. 1) ma za swój przedmiot stosunki prawne konkretne i szczegółowo oraz wyczer- pująco wyliczone i dlatego z tego punktu widzenia należy to prawo do kategorji praw szczególnych czyli indywidualnych (...)”8. Mimo wszystko w doktrynie przeważało stanowisko, że w swych podstawowych założeniach, prawo karne skarbowe jest częścią ustawodawstwa karnego i winno być podporządkowane jego wiodącym zasadom9. Jednak zgodnie z wytycznymi projektu, w ustawie dało się zauważyć od- rębność prawa karnego skarbowego od prawa karnego powszechnego. KSU26 zawierała bowiem klauzulę dotyczącą stosunku prawa karnego skarbowego do prawa karnego powszechnego. Artykuł 2 stanowił, że: „Zawarte w powszech- nych ustawach karnych przepisy prawa karnego materialnego mają o tyle za- stosowanie do przestępstw karnych według niniejszej ustawy, o ile ta nie sta- nowi inaczej”. Zapoczątkowano w ten sposób posiłkowe stosowanie ogólnych przepisów prawa karnego powszechnego w stosunku do prawa karnego skar- bowego10. W ustawie używano jednak ogólnego zwrotu „przestępstwo”, bez dookreślenia „skarbowe”, stanowiąc, że według jej przepisów „ulegają ukara- niu przestępstwa polegające na naruszeniu przepisów w przedmiocie” okre- ślonych następnie opłat, monopoli państwowych, podatków i obrotu towaro- wego (art. 1 KSU26). W związku z licznymi nowelizacjami tej ustawy oraz zmieniającymi się wa- runkami ustroju gospodarczego stosunkowo w niedługim czasie pojawiła się potrzeba uchwalenia nowej ustawy karnej skarbowej. W piśmiennictwie re- prezentowano wówczas następujący pogląd: „Ciągłe narastanie nowel, utrud- niające orjentację w całokształcie ustawy z jednej strony, a z drugiej strony potrzeba poczynienia kilku zasadniczych zmian w samej ustawie, spowodo- wały ogłoszenie nowej ustawy karnej skarbowej z dnia 18 marca 1932 r.”11. W uzasadnieniu do projektu ustawy podkreślano zaś, że za potrzebą noweli- zacji przemawiały liczne zmiany społeczno-gospodarcze, jakie zaszły od mo- 8 L. Hartman, System prawa karnego skarbowego materjalnego i formalnego, s. 5. 9 S. Śliwiński, Ustawa karna skarbowa z komentarzem, s. 13; L. Hartman, System prawa kar- nego skarbowego materjalnego i formalnego, s. 7–12. 10 Do 1.9.1932 r. powszechne ustawy karne to ustawy byłych państw zaborczych, tj. Kodeks karny austriacki z 1852 r., niemiecki z 1871 r., rosyjski z 1903 r. 11 L. Lemkin, Ustawa karna skarbowa z dnia 18 marca 1932 roku, s. 9. 3 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... mentu uchwalenia poprzedniej ustawy, problemy w wykładni obowiązujących przepisów i pojawiające się na tym tle wątpliwości interpretacyjne przepisów i wreszcie zbyt łagodny wymiar kary12. Projekt rządowy ustawy karnej skarbowej został wniesiony do Sejmu w dniu 5.12.1931 r. (Druk sejmowy Nr 415). Ustawa karna skarbowa z 18.3.1932 r. (Dz.U. R.P. Nr 34, poz. 355) weszła w życie 1.5.1932 r. Głów- nym celem projektu było zbliżenie prawa karnego skarbowego do powszech- nego prawa karnego. Ustawa zawierała jedynie przepisy charakterystyczne dla prawa karnego skarbowego, w pozostałym zakresie zaś odsyłała do norm prawa karnego powszechnego, wyznaczając przepisom ogólnym powszech- nego prawa karnego rolę uzupełniającą (art. 2), zaś w zakresie unormo- wań proceduralnych odsyłała do Kodeksu postępowania karnego (art. 136 KPK28)13. Podobnie, jak KSU26, ustawa ta ograniczała się do wydzielenia prze- stępstw skarbowych jako pewnej grupy zachowań przestępnych skierowanych przeciwko interesom fiskalnym państwa, z poddaniem ich odpowiedzialno- ści według zasad prawa karnego, z określonymi tylko od owych zasad odstęp- stwami (przewidzianymi w tychże ustawach)14. Założeniem ustawodawcy było zatem oparcie prawa karnego skarbowego na przepisach prawa karnego po- wszechnego15. W ustawie tej wprowadzono po raz pierwszy definicję przestępstwa, zgod- nie z którą był to czyn skierowany na szkodę Skarbu Państwa16. Podobnie, jak KK32, KSU32 nie zawierała materialnej definicji przestępstwa. Również w doktrynie materialna strona czynów karnych skarbowych nie była przed- miotem zainteresowania, które sprowadzały się jedynie do eksponowania for- malnej definicji przestępstwa skarbowego17. W doktrynie spotkać można było nawet stanowisko, że „wszelkie względy moralne, względy na szkodliwość da- nego czynu dla Skarbu Państwa czy też dla jakichś interesów są bez znacze- nia”18. To zainteresowanie wyłącznie stroną formalną przestępstwa nie doty- czyło R. Lemkina, który zwracał uwagę na potrzebę potępienia społecznego dla tego rodzaju czynów, albowiem uszczuplenie dochodów skarbowych jego 12 Uzasadnienie projektu rządowego, Sejm RP, Okres III, Warszawa 1931, Druk Nr 415. 13 V. Konarska-Wrzosek, Kodeks karny a Kodeks karny skarbowy – zbieżności i różnice, s. 170. 14 J. Sobczak, Kodeks karny skarbowy. Wprowadzenie, s. 10. 15 Z. Siwik, Systematyczny komentarz do ustawy karnej skarbowej, s. 2. 16 R.A. Leżański, A. Kotwicz-Zgórski, Ustawa karna skarbowa z dnia 18 marca 1932 roku, s. 2. 17 L. Hartman, System prawa karnego skarbowego, s. 13–10; J. Podczaski, S. Śliwiński, Ustawa karna skarbowa, s. 11–12. 18 A. Laniewski, K. Sobolewski, Prawo karne skarbowe, s. 11. 4 § 2. Początki polskiego prawa karnego skarbowego zdaniem mogło naruszyć równowagę budżetową i spowodować konieczność uzupełnienia dochodów państwa dodatkowymi świadczeniami ze strony oby- wateli19. W okresie obowiązywania ustawy, niewielka jej represyjność była mocno krytykowana20, głównie z uwagi na panujący wówczas światowy kryzys gospo- darczy i wojnę celną z Niemcami. W szczególności wskazywano na brak od- powiedniej sankcji w przypadku przestępstw celnych, które zagrożone były wyłącznie karą grzywny. Zdaniem większości doktryny czyny godzące w poli- tykę gospodarczą państwa powinny być surowiej karane, m.in. głoszone były postulaty wprowadzenia kary więzienia za przemyt21. Nowa sytuacja ekono- miczna Polski doprowadziła także do spadku obiegu pieniężnego, pogorsze- nia się sytuacji walutowej i odpływu dewiz i złota. Zjawiskom tym nie to- warzyszyło także wprowadzenie żadnych ograniczeń dewizowych. W literatu- rze tak opisywano ten problem: „Gdyby rząd zdecydował się wzorem innych państw na wprowadzenie ograniczeń dewizowych, zmniejszyłoby to w znacz- nym stopniu płatności dewizowe kraju wobec zagranicy, a tym samym po- zwoliłoby na zmniejszenie deficytowego dumpingowego eksportu, który fi- nansowany był kosztem utrzymywania wysokich cen wewnętrznych i dopłat ze Skarbu Państwa”22. W tym czasie w prawie karnym skarbowym zaczęto dopatrywać się jed- nej z gałęzi prawa karnego administracyjnego. Co więcej, w art. 220 § 2 KSU32, ustawodawca zaliczał przestępstwa skarbowe do grupy przestępstw karno-administracyjnych, albowiem w kwestiach nieuregulowanych przez przepisy formalne KSU32, odsyłał do przepisów karno-administracyjnych za- wartych w KPK2823. W doktrynie pojawił się także pogląd, zgodnie z któ- rym w tym działaniu skierowanym bezpośrednio przeciwko dochodom pań- stwowym można dopatrzeć się także pośredniego oddziaływania na sferę ma- jątkową poszczególnych obywateli. Stanowisko to uzasadniano następująco: „Dochody skarbowe są bowiem do pewnego stopnia zryczałtowane i stanowią 19 R. Lemkin, Ustawa karna skarbowa z dnia 18 marca 1932 roku, s. 11–13. 20 Ibidem, s. 30 i n. 21 Z. Radzikowska, Założenia systemu wymiaru kary, s. 22. 22 Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys historii gospodarczej Polski, s. 202, 232 za: Z. Radzikowska, Założenia systemu wymiaru kary, s. 22. 23 „Art. 220 § 2. Przepisy kodeksu postępowania karnego co do postępowania w sprawach karno-administracyjnych mają odpowiednie zastosowanie”. Dot. rozporządzenia Prezydenta Rze- czypospolitej z 19.3.1928 r. w brzmieniu obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości z 30.9.1932 r. (Dz.U. R.P. Nr 83, poz. 725) – Kodeks postępowania karnego. 5 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... w obrębie ogólnego budżetu państwowego wielkość w pewnej mierze usta- bilizowaną. Znaczniejsze więc uszczuplenie dochodów skarbowych może na- ruszać równowagę budżetową i może spowodować konieczność uzupełnienia dochodów państwa dodatkowemi świadczeniami ze strony obywateli. Ponadto niektóre przestępstwa karne skarbowe, np. przemytnictwo, wprowadzają dez- organizację do życia gospodarczego w danem państwie, niszcząc te gałęzie przemysłu, które są chronione przez ustawodawstwo celne; zniszczona zaś ga- łęź przemysłu – to zniszczony warsztat pracy i bezrobocie”24. Powyższe argu- menty zdaniem R. Lemkina przemawiały za koniecznością zmiany ustawodaw- stwa i modelu odpowiedzialności – z karno-administracyjnej – na odpowie- dzialność stricte karną25. Zmiany w regulacji prawa karnego skarbowego przyniósł dekret Prezy- denta Rzeczypospolitej z 3.11.1936 r. – Prawo karne skarbowe (Dz.U. R.P. Nr 84, poz. 581)26. Założeniem dekretu było: „wprowadzenie zmian polegają- cych na wyraźnym i bezpośrednim odwołaniu się do przepisów części ogól- nej d.k.k. z 1932 r., na rozbudowaniu przepisów części ogólnej prawa karnego skarbowego (m.in. wyraźnie wprowadzono niektóre kary dodatkowe, moż- ność zaliczenia na poczet kary grzywny okresu tymczasowego aresztowania, środki zabezpieczające, możność orzeczenia przepadku rzeczy tytułem środka zabezpieczającego, recydywę specjalną), na istotnym dostosowaniu przepisów szczególnych do ówczesnego stanu przepisów w dziedzinie skarbowości (nie tylko rozszerzenie zakresu penalizacji, ale także liczne przepisy blankietowe) oraz na uzgodnieniu przepisów postępowania karnego skarbowego z przepi- sami d.k.p.k. z 1928 r.”27. Zasadniczym celem tej nowelizacji było zatem bez- pośrednie i wyraźne odwołanie się do przepisów części ogólnej KK32 (art. 2 dekretu stanowił, że przepisy KK32 stosuje się odpowiednio do występków skarbowych28, zaś art. 36 wprowadzał tożsamą regulację w zakresie wykroczeń 24 R. Lemkin, Ustawa karna skarbowa z dnia 18 marca 1932 roku, s. 12. 25 R. Lemkin wskazywał jednak, że „dwie przesłanki konieczne są dla właściwego umiejsco- wienia przestępstwa karnego skarbowego na płaszczyźnie kryminalnej: przesłanka formalna, po- legająca na wzmożeniu sankcji, i przesłanka merytoryczna, polegająca na subiektywizacji prawa karnego skarbowego w myśl ogólnych wskazań nauki, z dostosowaniem jednak poszczególnych postaci winy do specyficznego przedmiotu, bowiem sprawiedliwość karząca winna być zarówno silna, jak i sprawiedliwa”. Zob. R. Lemkin, Ustawa karna skarbowa z dnia 18 marca 1932 roku, s. 13. 26 Prawo karne skarbowe. Przepisy związkowe. 27 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 11. 28 Artykuł 2 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z 3.11.1936 r.: „Przepisy art. 1–3, 14–30, 39–41, 44 lit. a), b), d), 45, 46, 47 § 2, 49, 52–55, 58, 69–84, 90 § 2 kodeksu karnego stosuje się 6 § 2. Początki polskiego prawa karnego skarbowego skarbowych29) oraz dostosowanie przepisów postępowania karnego skarbo- wego z przepisami KPK28. W zakresie zaś części szczególnej, rozszerzono za- kres penalizacji, wprowadzając nowe czyny karne skarbowe, związane z po- datkami bezpośrednimi, daninami komunalnymi i opłatami stemplowymi30. Co istotne, w okresie obowiązywania dekretu A. Mogilnicki wskazywał na tzw. dwutorowość represji karnej przy czynach „zwykłych” i skarbowych, twierdząc, że są to „dwie rzeczy zupełnie różne”31. Odrębność prawa karnego skarbowego od prawa karnego powszechnego A. Mogilnicki uzasadniał tym, że „poczucie prawne społeczeństwa (...) nie godzi się jakoś z tym, iżby człowiek, który w drodze nielegalnej dąży do zmniejszenia przypadających nań cięża- rów publicznych miał być takim samym zbrodniarzem jak ten, kto przez czyny przestępne dąży do wzbogacenia się bezpośrednią krzywdą współobywateli”32. Zdaniem A. Mogilnickiego przestępstwo skarbowe było czymś odmiennym od przestępstwa powszechnego, właśnie z uwagi na fakt, że jego znamiona określone były w przepisach lex specialis wobec przepisów części szczególnej KK3233. Faktem jest jednak, że ustawodawca czynom określonym w ustawie karnej skarbowej nie odbierał cech przestępstwa w rozumieniu norm KK32. Ustawa karna skarbowa opierała się na regulacjach KK32 w zakresie pojęcia czynu zabronionego oraz struktury przestępstwa34. Wspólne dla obu regulacji – a więc dla przestępstw skarbowych oraz czynów zabronionych przez KK32 – były normy KK32 dotyczące zasad odpowiedzialności. W tym okresie dało odpowiednio do występków skarbowych. Przez wyrażenie sąd należy rozumieć właściwą władzę karzącą”. 29 Artykuł 36 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z 3.11.1936 r.: „Przepisy art. 1–3, 14–17, 19, 26, 27, 40 § 2, 54, 55 kodeksu karnego oraz art. 6, 7, 15 § 2 i 3, 16 § 1, 18, 25 § 2, 27, 29 § 2 i 3 niniejszego prawa stosuje się odpowiednio do wykroczeń skarbowych. Przez wyrażenie sąd należy rozumieć właściwą władzę karzącą”. 30 Dekret w przeciwieństwie do poprzednich regulacji przewidywał istnienie „występku skar- bowego” i „wykroczenia skarbowego”. Występkiem skarbowym był czyn zagrożony karą więzie- nia, karą aresztu lub grzywny. Do występków skarbowych dekret zaliczał: występki polegające na uszczupleniu dochodów skarbowych i występki polegające na naruszeniu przepisów o obrocie to- warowym. Wykroczeniem skarbowym był zaś „czyn zagrożony karą pieniężną porządkową i po- legający na naruszeniu przepisów w zakresie określonym w art. 1” (art. 35 dekretu). Jednakże do obu rodzajów tych czynów odpowiednie zastosowanie miały enumeratywnie wymienione prze- pisy KK32. 31 A. Mogilnicki, Dwutorowość represji karnej, s. 342. 32 Ibidem, s. 337. 33 Ibidem. 34 Uchw. SN z 4.4.2005 r., I KZP 7/05, OSNKW 2005, Nr 5, poz. 44. 7 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... się także odnotować postulaty „przystosowania” prawa karnego skarbowego do ogólnych zasad ustawodawstwa karnego35. W porównaniu do wcześniejszych ustaw karnych skarbowych (KSU26, KSU32), w PKS36 można było zauważyć zwiększenie represyjności36. Tytułem przykładu warto przytoczyć następujący fragment: „(...) w związku z zaryso- wującą się ewolucją zadań gospodarczych współczesnego państwa należy pod- kreślić z całym naciskiem, że treść tych interesów (zawarowanych przez ustawy skarbowe) daleko wybiega poza pojęcie interesu skarbowego. Celem działal- ności współczesnego państwa na odcinku gospodarczym nie jest jedynie osią- ganie dochodów fiskalnych. Uwaga państwa zwrócona jest obecnie również w kierunku ochrony całokształtu interesów gospodarczych (...). Dlatego też zjawia się w pks. z 1936 r. pojęcie występku skarbowego dokonanego na szkodę Państwa Polskiego (w u.k.s. na szkodę Skarbu Państwa) (...). Ta zmiana zakresu i treści przestępstwa skarbowego odbić się musiała zarówno na stosunku jed- nostki do tego przestępstwa, jak i na sposobie traktowania go przez Państwo. Dopóki prawo karne skarbowe miało na celu tylko ochronę interesów fiskusa, przestępstwo skarbowe w opinii powszechnej nie zawsze spotykało się z nale- żytym potępieniem”37. Na uwagę zasługuje fakt, że postulaty zaostrzenia od- powiedzialności karnej, w tym okresie, występowały również na gruncie prawa karnego powszechnego38. Warto jednak zauważyć, że już w tym okresie, podkreślano inne cele sank- cji prawa karnego powszechnego, której przypisywano represyjny charakter oraz sankcji karnej skarbowej, która tak represyjna miała już nie być. R. Lemkin opisuje to w następujący sposób: „W dziedzinie karnej w ogólności, a w dzie- dzinie skarbowej w szczególności nie można represji uważać za jedyny środek 35 W. Blutstein, W. Goettel, Prawo karne skarbowe, s. 10. 36 Tendencja do zaostrzenia polityki karania miała swoje odbicie w przepisach dewizowych, w 1936 r. bowiem wydany został dekret dewizowy – dekret Prezydenta RP z 26.4.1936 r. (Dz.U. Nr 32, poz. 249). Jego założeniem było zahamowanie narastającego odpływu złota i dewiz z Polski za granicę. „Obsługa kosztownych długów zagranicznych, tolerowanie nieskrępowanej i masowej ucieczki od złotego do walut obcych stały się czynnikami pozbawiającymi organizm gospodarczy Polski środków obrotowych i pogłębiających depresję. Z początkiem 1936 r. stało się oczywiste, że system ten nie będzie mógł być dalej utrzymany. Postępował gwałtowny spadek rezerw złota w Banku Polskim i masowa ucieczka od złotego. W okresie najpoważniejszego odpływu kapitałów, tj. w kwietniu 1936 r., Bank stracił w ciągu jednego tylko miesiąca 57 mln w złocie i dewizach. Stało się to bezpośrednio przyczyną wydania dekretu dewizowego”, cyt. z: Z. Radzikowska, Założenia systemu wymiaru kary, s. 24. W przypadku naruszenia przepisów dewizowych groziła nawet kara więzienia do 5 lat. 37 R. Lemkin, Prawo karne skarbowe, s. XV–XVI. 38 H. Zahorski, Uwagi nad dyskusją o polityce karnej, s. 654 i n. 8 § 2. Początki polskiego prawa karnego skarbowego wychowujący społeczeństwo”39. Wskazuje to także na unaocznienie pewnych odmienności prawa karnego skarbowego od prawa karnego powszechnego, będącymi zarazem istotnymi wskazówkami polityki karania przestępstw i wy- kroczeń skarbowych. Pomimo, iż celem dekretu było zapewnienie ochrony normom prawa finansowego, w dalszym ciągu przeważało przekonanie, że prawo karne skarbowe jest częścią ustawodawstwa karnego40. Co więcej przed- stawiciele doktryny uzasadniali konieczność istnienia specjalnego aparatu wy- krywającego przestępstwa skarbowe oraz konieczność surowej represji kar- nej41. Cechą wspólną ustaw skarbowych z 1926 r., 1932 r. i 1936 r. było pena- lizowanie czynów polegających na naruszeniu przepisów w zakresie ceł i ob- rotu towarowego z zagranicą oraz tzw. akcyz, czyli podatków pośrednich. Usta- wodawstwo to nie miało zatem charakteru zupełnego, nie obejmowało za- tem przestępstw podatkowych, przestępstw dewizowych i dotyczących opłat stemplowych. Do przestępstw tych zastosowanie miały przepisy prawa kar- nego powszechnego. W odrębnym akcie prawnym, tj. w Ordynacji podatko- wej42 znajdowały się przepisy materialno-procesowe prawa karnego skarbo- wego, dotyczące naruszeń przepisów o podatkach bezpośrednich43. Kolejnym kierunkiem, jaki daje się zauważyć na gruncie tych nowelizacji jest stopniowe zaostrzenie sankcji karnych skarbowych, tj. KSU26 przewidywała karę więzie- nia w trzech wypadkach, tak na gruncie KSU32 przewidziana była już częściej, aż w końcu w PKS36 występowała bardzo często44. 39 R. Lemkin, Prawo karne skarbowe, s. 20. 40 A. Laniewski, K. Sobolewski, Prawo karne skarbowe, s. 9–25; W. Blutstein, W. Goettel, Prawo karne skarbowe, s. 9 i 18; S. Śliwiński, Prawo karne materialne, s. 90 i 584. 41 W. Blutstein, W. Goettel, Prawo karne skarbowe, s. 10. 42 Ustawa z 15.3.1934 r., Dz.U. R.P. Nr 39, poz. 346 ze zm. 43 Przepisy o ściganiu przestępstw w zakresie opłaty skarbowej zawierała ustawa z 1.7.1926 r. o opłatach stemplowych (Dz.U. R.P. Nr 98, poz. 570). W 1934 r. na mocy Ordynacji podatkowej (Dz.U. Nr 39, poz. 346) skodyfikowano przepisy o odpowiedzialności karnej w zakresie podatków bezpośrednich. 44 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1983, s. 12; tenże, Systematyczny komentarz do ustawy karnej skarbowej, s. 3–4. 9 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... § 3. Rozwój prawa karnego skarbowego w Polsce Ludowej W następnym okresie, dopiero w Polsce Ludowej pojawiła się potrzeba zre- formowania prawa karnego skarbowego. Reforma ta przejawiała się wprowa- dzeniem dekretu z 11.4.1947 r. (Dz.U. Nr 32, poz. 140), który wszedł w życie 1.6.1947 r.45. W okresie tym wskazywało się, że czym innym jest przestępstwo w rozumieniu KK32, a czym innym przestępstwo skarbowe. Postanowienie składu siedmiu sędziów Izby Karnej Sądu Najwyższego z 17.12.1953 r.46 stano- wiło, iż „Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy przestępstwami w rozumieniu kodeksu karnego, a przestępstwami skarbowymi określonymi w Prawie kar- nym skarbowym. Pierwsze podlegają zasadom odpowiedzialności określonym w części ogólnej kodeksu karnego z 1932 r., drugie rodzą odpowiedzialność na zasadach określonych w części ogólnej Prawa Karnego Skarbowego”. Dekretem dokonano po raz pierwszy unifikacji przepisów dotyczących przestępstw podatkowych, włączając także przepisy z zakresu opłat skarbo- wych. Ta unifikacja polegała na umieszczeniu w jednym akcie zarówno prze- pisów materialnych i procesowych z dawnego PKS36 oraz przepisów szcze- gółowych o przestępstwach podatkowych zawartych poprzednio w Ordynacji podatkowej z 1934 r.47. Artykuły 3 i 40 wskazywały konkretne przepisy KK32, które zgodnie z postanowieniami dekretu należało stosować odpowiednio. Po- dobnie, przepisy części procesowej nakazywały odpowiednie stosowanie prze- pisów KPK28. Dekret obejmował prawie wszystkie typy zachowań nagannych, godzące w interesy finansowe państwa lub jednostek terytorialnych z tytułu narusze- nia przepisów z zakresu ceł, monopolów państwa, produkcji i obrotu towa- rami podlegającymi specjalnemu nadzorowi podatkowemu, obrotu papierami premiowymi, podatków pobieranych na rzecz Skarbu Państwa oraz danin ko- 45 Dekret uzupełniony został rozporządzeniem Ministra Skarbu, Sprawiedliwości, Ad- ministracji Publicznej, Ziem Odzyskanych, Obrony Narodowej i Bezpieczeństwa Publicznego z 14.8.1948 r. (Dz.U. Nr 42, poz. 307), które zawierało przepisy wykonawcze do prawa karnego skarbowego. 46 K. O. I/53/III, PiP 1954, Nr 2, s. 376–379. 47 Ustawa utrzymywała podział przestępstw skarbowych na występki i wykroczenia, przyj- mując jako kryterium podziału: zagrożenie karami zasadniczymi więzienia, aresztu lub grzywny przy występkach skarbowych oraz karą pieniężną porządkową przy wykroczeniach. Dekret nie zawierał definicji przestępstwa skarbowego, lecz wskazywał przepisy, których naruszenie stanowić miało przestępstwo skarbowe. 10 § 3. Rozwój prawa karnego skarbowego w Polsce... munalnych48. To rozszerzenie zakresu ochrony było następstwem wydanych wcześniej dekretów o zobowiązaniach podatkowych i o postępowaniu po- datkowym dotyczącym zarówno zobowiązań na rzecz Skarbu Państwa, jak i na rzecz związku samorządu terytorialnego49. Ustawa ta nie dotyczyła zaś przestępstw dewizowych, które były uregulowane w osobnym akcie praw- nym50. Dekret z 1947 r. obowiązywał do 1960 r. Po 13 latach obowiązywania de- kretu uchwalono ustawę karną skarbową z 13.4.1960 r. (Dz.U. Nr 21, poz. 123), która weszła w życie 30.6.1960 r. Powodem reformy prawa karnego skarbo- wego była rozbudowa systemu podatkowego i systemu rozliczeń przedsiębior- stw państwowych z budżetem Państwa, które nie były uwzględniane w do- tychczasowych przepisach prawa karnego skarbowego. W literaturze spotkać można także pogląd, że w okresie tym praktyka stosowania przepisów prawa karnego skarbowego spotkała się z dużym kryzysem, co w konsekwencji do- prowadziło do tego, że tylko sprawy o poważniejsze przestępstwa dewizowe trafiały do sądów, natomiast sprawy o mniejszym stopniu społecznej szkodli- wości były nagminnie umarzane już na etapie postępowania przygotowaw- czego51. Powodem takiego stanu rzeczy była również nieskuteczność przepi- sów karnych skarbowych, a co za tym idzie, sankcji prawa karnego skarbo- wego wobec nasilającej się wówczas przestępczości skarbowej, która nabierała cech walki klasowej52. Wzrosła liczba nadużyć podatkowych i celnych, co rów- nież unaoczniało konieczność zaostrzenia sankcji. W okresie tym bowiem po- 48 Przedmiotem regulacji tej ustawy karnej były naruszenia przepisów w zakresie opłat cel- nych, monopoli, akcyz i loterii, ponadto pozostałe podatki państwowe, daniny komunalne oraz opłaty skarbowe. 49 W. Wójtowicz, Pojęcie przestępstwa skarbowego, s. 274. 50 W dekrecie brak było przepisów mających zastosowanie do naruszeń dyscypliny finansowej popełnionych przez podmioty gospodarki uspołecznionej. W związku z powyższym przepisy de- kretu miały zastosowanie wyłącznie do naruszeń dyscypliny w rozliczeniach z budżetem ze strony gospodarki nieuspołecznionej i osoby fizyczne. Zob. A. Bieniek-Kosikowska, C. Kosikowski, Prawo karne skarbowe czy prawo karne finansowe, s. 1586. 51 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 15. 52 W literaturze sugerowano, że „Dysproporcja między społecznym niebezpieczeństwem przestępczości skarbowej dla interesu finansowego Państwa a ustanowionymi w p.k.s. z 1947 r. karami wyglądała szczególnie jaskrawo w porównaniu z bardzo surowymi sankcjami ustalonymi w latach 1958–1959 w zakresie wzmożonej ochrony mienia społecznego. A przecież skutki spo- łeczne przestępstw skarbowych dla gospodarki państwowej są w zasadzie podobne. Postulat prze- zwyciężenia tendencji do liberalnego karania sprawców przestępstw skarbowych wiązał się z ko- niecznością zaostrzenia środków i metod zwalczania tej przestępczości”. Zob. Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 15. 11 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... jawiła się potrzeba zaostrzenia sankcji wobec sprawców przestępstw skarbo- wych, których skutki dotykały gospodarkę państwową. W prawie karnym skar- bowym upatrywano także środka hamowania i kontroli nadprodukcji sektora prywatnego53. Pomimo, iż ustawa cechowała się znacznie rozbudowanymi przepisami o charakterze ogólnym, recypowała wiele przepisów prawa karnego powszech- nego (art. 3 i 38 KSU60), w przeciwieństwie do unormowań proceduralnych, które cechowały się dużą autonomicznością54. W doktrynie nadal przeważało stanowisko, że prawo karne skarbowe jest częścią prawa karnego powszech- nego55. Co prawda ustawa nie zawierała materialnej definicji przestępstwa56, to doktryna używała go w odniesieniu do instytucji umorzenia postępowania57. Zgodnie bowiem z ustawą, zastosowanie miał tu przepis art. 49 KPK32, na- kazujący umorzenie postępowania, gdy społeczne niebezpieczeństwo czynu było znikome, zaś w postępowaniu przed organami finansowymi odpowied- nikiem tej regulacji był art. 168 § 1 pkt 3 KSU60, nakazujący organowi umo- rzenie postępowania „jeżeli szkodliwość przestępstwa dla interesu finanso- wego Państwa jest znikoma”. W doktrynie zwracano jednak uwagę na trud- ności w zdefiniowaniu materialnej strony przestępstwa skarbowego, albowiem w tym przypadku uznawanie określonych czynów za przestępcze ma swe źró- dło nie w nagannej ocenie społecznej, lecz wynika z istnienia nakazów lub za- kazów o administracyjnym charakterze58. Powodem takiego stanu rzeczy było zatem powiązanie prawa karnego skarbowego z prawem finansowym. 53 B. Koch, Projekt ustawy karnej skarbowej, s. 4. 54 V. Konarska-Wrzosek, Kodeks karny a Kodeks karny skarbowy – zbieżności i różnice, s. 171. 55 B. Koch, Projekt ustawy karnej skarbowej, s. 4. 56 Ustawa nadal rozróżniała występki skarbowe (art. 2) oraz wykroczenia skarbowe (art. 37), lecz w art. 1 przyjmowała, że występki i wykroczenia skarbowe nią przewidziane są „przestęp- stwami skarbowymi”. Co istotne, w tym okresie obowiązywało Prawo o wykroczeniach z 1932 r., według którego stosowano do wykroczeń określone przepisy części ogólnej KK32. Zmiany na tym gruncie nastąpiły dopiero w ustawie karnej skarbowej z 26.10.1971 r. (Dz.U. Nr 28, poz. 260), a więc po uchwaleniu w 1969 r. nowego Kodeksu karnego i nowego Kodeksu wykroczeń z 1971 r. W porównaniu do dekretu z 1947 r., KSU60 stanowiła, że występkiem skarbowym był czyn za- grożony karą aresztu lub grzywny albo obiema tymi karami łącznie, wykroczeniem skarbowym był czyn zagrożony karą pieniężną porządkową. Znamienne jest, że w ustawie tej zrezygnowano z wyliczenia grup czynów składających się na definicję przestępstwa skarbowego. 57 J. Bafia, J. Białobrzeski, S. Czerlunczakiewicz, L. Hochberg, K. Sosnowski, Z. Szpakowski, W. Wierzbicki, S. Zarakowski, Komentarz do ustawy karnej skarbowej, s. 11. 58 B. Koch, Ustawa karna skarbowa na tle kodyfikacji prawa karnego, s. 785 i n. 12 § 3. Rozwój prawa karnego skarbowego w Polsce... Przepisy KSU60 znacznie rozszerzyły zakres ochrony karnej skarbowej. Ogólnie można było wyróżnić przestępstwa podatkowe, przestępstwa w za- kresie opłaty skarbowej i opłat terenowych, przestępstwa w zakresie rozliczeń z budżetem państwa oraz przestępstwa w zakresie wpisów do rejestru przed- siębiorstw państwowych. Już w tym okresie podkreślano, że polskie ustawo- dawstwo karne skarbowe różni się od ustawodawstw innych państw tym, że obejmuje ochroną wszystkie dziedziny prawa finansowego (tak odległe, jak system podatkowy i dewizowy)59. Istotne także, iż po raz pierwszy wprowadzono do ustawy przepisy o prze- stępstwach dewizowych, które tym samym uzyskały status czynów karnych skarbowych60. Powodów zaostrzenia sankcji karnych upatrywano właśnie we wprowadzeniu do ustawy tej kategorii przestępstw: „Przestępstwa dewi- zowe, wcielone w 1960 r. w skład przestępstw skarbowych, zostały przez usta- wodawcę niejako «dopasowane», o ile chodzi o wymiar kary, do systemu ty- powego dla prawa karnego skarbowego. Wpłynęło to z kolei jednak na zwięk- szenie surowości zagrożeń karnych w samym u.k.s.”, albowiem przestępstwa te zagrożone były dotychczas m.in. karą więzienia61. W uzasadnieniu projektu rządowego włączenie tych przepisów do ustawy karnej skarbowej wyjaśniano w sposób następujący: „(...) najbardziej istotnym uzupełnieniem przepisów karno-skarbowych jest objęcie nimi przestępstw dewizowych. Nielegalny ob- rót wartościami dewizowymi godzi w stałość waluty krajowej i dlatego fiskalny charakter tych przestępstw nie może budzić wątpliwości (...). W zakresie wy- wozu wartości dewizowych za granicę przestępstwa dewizowe wykazują też w znacznym stopniu analogię do objętych już przez u.k.s. przestępstw doty- czących obrotu towarowego z zagranicą”62. W wypadkach popełnienia czynu występku w okolicznościach uzasadnia- jących nadzwyczajne obostrzenie kary, sprawca podlegał karze aresztu do lat 5, w miejsce przewidzianej za ten czyn w przepisie ustawy kary pozbawienia wol- ności, co nie wyłączało wymierzenia kary grzywny, przewidzianej obok kary 59 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 25. 60 Do tej pory obowiązywała odrębna ustawa karna dewizowa z 28.3.1952 r. (Dz.U. Nr 21, poz. 134), którą uchwalono jednocześnie z ustawą dewizową (Dz.U. Nr 21, poz. 133), która miała charakter administracyjny. Ustawa karna dewizowa z 1952 r. była ustawą karną w zakresie prawa karnego powszechnego, a nie skarbowego. Zawierała wyłącznie katalog przestępstw dewizowych, do którego zastosowanie miała część ogólna KK32. 61 Z. Radzikowska, Założenia systemu wymiaru kary, s. 29. 62 Uzasadnienie rządowego projektu ustawy karno-skarbowej, Sejm PRL II Kad. Sesja VI, Druk sejmowy Nr 317, Warszawa 1960, s. 71 i n. 13 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... pozbawienia wolności, lub karze aresztu do trzech lat, jeżeli czyn był zagro- żony tylko karą grzywny. Porównując to rozwiązanie z dekretem z 1947 r. (na gruncie którego nadzwyczajne obostrzenie kary polegało na wymierzeniu kary aresztu do lat 2 lub kary więzienia do lat 2, niezależnie od kary przewi- dzianej w przepisach części szczególnej), warto zauważyć, że KSU60 pomimo rezygnacji w katalogu kar zasadniczych z kary więzienia, przewidywała wyż- sze sankcje niż dekret za przestępstwa popełnione w szczególnie obciążających okolicznościach. Zmiany te jednoznacznie pokazują, że KSU60 prowadziła do zaostrzenia represyjności odpowiedzialności karnej skarbowej. W literatu- rze przedmiotu, KSU60 odbierana była jako „bardziej doskonały i skuteczny instrument w walce z przestępczością skarbową jako szczególnym rodzajem przestępczości gospodarczej”63. W KSU60 podwyższono górną granicę kary grzywny, która nadal była pod- stawową karą. Zastosowano obostrzenie kar aresztu (od tygodnia do 3 lat, w szczególnych okolicznościach obciążających – do 5 lat). Tak jak w dekrecie z 1947 r. górne granice kary pozbawienia wolności wynosiły: 3 miesiące, 6 mie- sięcy, 1 rok, 2 i 3 lata (kara aresztu w wymiarze do 6 miesięcy występowała w 10 przypadkach na 14), tak w KSU60 górne granicy wynosiły: 6 miesięcy, 1 rok, 2 i 3 lata, zaś najczęściej (12 przypadków) występowała kara aresztu do 2 lat. Ustawa przewidywała karę pozbawienia wolności (aresztu) w 22 artyku- łach. Owa represyjność prawa karnego skarbowego uzasadniana była nastę- pująco: „Skoro sam czyn jest uznany za przestępstwo skarbowe nie wskutek poprzedniej, pejoratywnej opinii społecznej, lecz jako wynik istnienia prze- pisu administracyjno-finansowego, który wymaga ochrony, wymuszenia po- słuszeństwa, to kary muszą być na tyle surowe, aby cel ten spełniały i oddzia- ływały wychowawczo, niestety, właśnie poprzez swoją surowość”64. Pomimo jednak takiego kierunku reform w ustawie zniesiono karę więzie- nia (jedyną karą pozbawienia wolności była kara aresztu), wprowadzono moż- liwość warunkowego zawieszenia wykonania kary aresztu, złagodzono wy- miar kary za czyny popełnione nieumyślnie65. Należy wspomnieć, że ustawą z 28.6.1963 r. o zmianie ustawy karnej skarbowej (Dz.U. Nr 28, poz. 167) wpro- wadzono jednak karę więzienia, zaostrzając także sankcje karne za przestęp- stwa dewizowe. Co istotne, wprowadzono wyjątek od zasady dopuszczalności skierowania sprawy o każde przestępstwo skarbowe na drogę postępowania 63 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 17. 64 B. Koch, Ustawa karna skarbowa na tle kodyfikacji prawa karnego, s. 789. 65 L. Hochberg, Nowa ustawa karna skarbowa, s. 291. 14 § 3. Rozwój prawa karnego skarbowego w Polsce... sądowego. Przepisy KSU60 przewidywały, że do orzecznictwa sądów należały sprawy o występki zagrożone karą aresztu. Sprawy o pozostałe przestępstwa, czyli występki zagrożone wyłącznie karą grzywny i wykroczenia skarbowe na- leżały do finansowych organów orzekających (organów administracji celnej oraz organów finansowych)66. Właściwość finansowych organów orzekających w zakresie występków zagrożonych karą grzywny miała charakter warunkowy, jeżeli bowiem w określonym terminie po wydaniu orzeczenia w I instancji strona zgłosiła żądanie skierowania sprawy na drogę sądową, właściwy do roz- poznania sprawy stawał się sąd (wówczas orzeczenie organu finansowego za- stępowane było przez akt oskarżenia). Wykonanie prawomocnych orzeczeń organów finansowych należało do finansowego organu, który orzekał w I in- stancji. Ponadto w postępowaniu wykonawczym w zakresie rozstrzygnięć fi- nansowych organów orzekających stosowano przepisy o postępowaniu egze- kucyjnym w administracji. Powyższe rozwiązania wskazywały zatem, że w postępowaniu karnym skar- bowym organami dochodzenia i organami orzekającymi mogły być organy administracji finansowej. To wszystko wskazywało na bliskie związki ówcze- snego prawa karnego skarbowego z prawem administracyjnym. Przyjmując bowiem strukturę porządku prawnego i dający się wyodrębnić w jej ramach podział na prawo publiczne i prawo prywatne, jednoznacznie wskazywano, że prawo skarbowe przynależy do prawa publicznego. Uzasadnieniem takiego stanu rzeczy był fakt, że – jak wskazuje się w piśmiennictwie z tego okresu – przedmiotem tej regulacji była „działalność państwa i związków publicznych jako przedmiotów władztwa, na zasadach subordynacji, nierównorzędności”67. Jednocześnie za publiczno-prawnym charakterem tego systemu przemawiała struktura i działalność „systemu skarbowego”, która obejmowała tylko te in- stytuty i stosunki, które były „częścią i przejawem systemu planowego gro- madzenia i planowego rozdziału przez państwo i związki publiczne środków pieniężnych”68. Takie rozumowanie prowadziło do konstatacji, że warunkiem uznania jakiegoś zjawiska za przedmiot badań nauki prawa skarbowego był jego publiczno-prawny charakter69. 66 Szerzej o postępowaniu przed organami finansowymi według KSU60 zob. J. Bafia, J. Bia- łobrzeski, S. Czerlunczakiewicz, L. Hochberg, K. Sosnowski, Z. Szpakowski, W. Wierzbicki, S. Zara- kowski, Komentarz do ustawy karnej skarbowej, s. 269 i n. 67 S. Rozmaryn, O nowe pojęcie polskiego systemu skarbowego, s. 15. 68 Ibidem. 69 Ibidem, s. 16. 15 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... Z twierdzenia o ścisłym związku istniejącym pomiędzy nauką prawa skar- bowego i prawem administracyjnym wysuwano następujące wnioski: 1) instytucje prawa skarbowego mają identyczny charakter, jak instytucje prawa administracyjnego; 2) „analogia w prawie skarbowym – o ile jest dopuszczalną – czerpać winna z prawa administracyjnego, nie zaś z prawa cywilnego, np. w przedmio- cie osobowości prawnej, czynności prawnych, przedawnienia itp.”; 3) możliwe i wskazane jest stosowanie w prawie skarbowym ogólnych za- sad prawa administracyjnego, ab initio obowiązujących i w prawie skar- bowym; 4) prawo prywatne nie może być podstawą ani praw, ani obowiązków w dziedzinie prawno-skarbowej; 5) osobowość prawa skarbowego nie musi pokrywać się z osobowością prawa prywatnego, prawo skarbowe uważać może za osoby prawne or- ganizacje, pozbawione tego charakteru w zakresie prawa prywatnego, i na odwrót”70. Zwracano także uwagę na związek prawa karnego skarbowego z prawem finansowym. Można nawet odnaleźć pogląd, że istota i funkcja prawa karnego skarbowego najściślej związana jest właśnie z systemem prawa finansowego71. Pierwszym argumentem podnoszonym na tym gruncie był fakt, że większość przestępstw i wykroczeń skarbowych ścigana była przez organy aparatu ad- ministracyjnego. W dalszej kolejności wskazywano na przedmiot ochrony, który wynikał z norm prawa finansowego, przez co ustawy karne skarbowe nie zawierały czynów o charakterze ogólnokryminalnym, czy też pospolitym, lecz czyny godzące w realizację zadań administracji finansowej72. Ten związek z prawem finansowym przejawiał się także w upatrywaniu w przestępstwie skarbowym czynu, który godzi w realizację zadań administracji finansowej73. Już w okresie obowiązywania KSU60 pojawił się postulat używania określe- nia „przestępstwo finansowe” w miejsce pojęcia „przestępstwa skarbowego”74. W ocenie zwolenników tego poglądu, proponowane nowe ujęcie byłoby bar- dziej adekwatne do treści, które ma oznaczać, albowiem używanie przymiot- nika „skarbowy” podyktowane jest jedynie tradycją, wywodzącą się z okresu, 70 Ibidem, s. 17. 71 Z. Siwik, Systematyczny komentarz do ustawy karnej skarbowej, s. 10. 72 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 28. 73 Z. Siwik, Systematyczny komentarz do ustawy karnej skarbowej, s. 10. 74 A. Bieniek-Kosikowska, C. Kosikowski, Prawo karne skarbowe czy prawo karne finansowe, s. 1590–1591. 16 § 3. Rozwój prawa karnego skarbowego w Polsce... gdy pojęcie Skarbu Państwa, skarbowości, gospodarki skarbowej łączyło się z pojęciem wąskiego kręgu danin publicznych i wydatków administracyj- nych75. Autorzy tego postulatu wskazywali, że przestępstwem finansowym powinno być „każde naruszenie normy prawno-finansowej, w wyniku któ- rego następuje bezpośrednie lub pośrednie uszczuplenie bądź też zagrożenie uszczuplenia majątku (...) Skarbu Państwa”76. W okresie tym bowiem za „prze- stępstwo finansowe” uważano „czyn społecznie niebezpieczny, naruszający normy prawa finansowego, zagrożony przez ustawę (nie tylko karną skar- bową)”77. Powyższe określenie zatem nie pokrywało się z pojęciem „przestęp- stwa skarbowego” w rozumieniu ustawy karnej skarbowej. W związku z czym, zdaniem niektórych, można było co najwyżej przyjąć, że przestępstwo skar- bowe jest jednym z rodzajów przestępstw finansowych78. Ci ostatni jednak postulowali rozszerzenie zakresu ochrony prawa karnego skarbowego na do- tychczas nieobjęte ustawą karną skarbową naruszenia zasad prawidłowej go- spodarki finansowej, co uzasadniałoby wprowadzenie nazwy prawo karne fi- nansowe79. Pogląd ten nie uwzględniał jednak faktu, że pojęcie „finansów” jest pojęciem znacznie szerszym, aniżeli zakres dóbr prawnych stanowiących przedmiot ochrony prawa karnego skarbowego. Oczywiście w okresie tym nadal dostrzegano związek tej dziedziny prawa z prawem karnym powszechnym80. W zasadzie istniała zgodność poglądów, że prawo karne skarbowe, pomimo silnego związku z prawem finansowym, jest w podstawowych założeniach częścią ustawodawstwa karnego81. Powszechny był pogląd, że przestępstwa skarbowe w szerokim sensie, zaliczane były do przestępstw gospodarczych, których nazwa związana była z nomenklaturą prawa karnego powszechnego82. Podkreślano, że prawo karne skarbowe obej- muje szczególny rodzaj czynów karalnych, ale zwalczanie przestępstw i wy- kroczeń skarbowych z uwagi na ich „swoistość” i odmienność polityki karania 75 Ibidem. 76 Ibidem, s. 1594. 77 W. Wójtowicz, Pojęcie przestępstwa skarbowego, s. 286. 78 Ibidem 79 Ibidem. 80 J. Bafia, Nowa ustawa karna skarbowa; B. Koch, Ustawa karna skarbowa na tle kodyfikacji prawa karnego, s. 785–793; J. Śliwowski, Ustawa karna skarbowa a ogólne zasady prawa karnego; W. Świda, Prawo karne, s. 15; M. Weralski, Polskie prawo finansowe, s. 164 i n. 81 B. Koch, Ustawa karna skarbowa na tle kodyfikacji prawa karnego, s. 785–793; J. Śliwowski, Ustawa karna skarbowa a ogólne zasady prawa karnego; W. Świda, Prawo karne, s. 15; M. Weralski, Polskie prawo finansowe, s. 164 i n. 82 Z. Siwik, Podstawy prawa karnego skarbowego, 1979, s. 27. 17 Rozdział 1. Kształtowanie się reżimu... oraz potrzebę posługiwania się organami wyspecjalizowanymi wymaga od- rębnych unormowań83. Za potrzebą wyodrębnienia tej dziedziny prawa prze- mawiała także konieczność sformułowania nieznanych prawu karnemu po- wszechnemu, a typowych w walce z przestępstwami i wykroczeniami skar- bowymi instytucji i zasad postępowania. Zauważano jednak, że prawo karne skarbowe nie tworzy nowych, a zarazem odmiennych od prawa karnego po- wszechnego konstrukcji84. Pomimo zaostrzenia sankcji karnych w KSU60 i ten system wymiaru kary został uznany za niewystarczający w przedmiocie zwalczania przestępczości skarbowej. W 1963 r. do Sejmu wpłynął rządowy projekt nowelizacji KSU60. W uzasadnieniu tym wskazywano, że wymiar i rodzaj sankcji przewidzianych do zwalczania głównie przestępstw dewizowych i celnych jest mało represyjny, albowiem w życiu gospodarczym odnotowano wówczas kilka poważnych afer gospodarczych, którym towarzyszyło powstanie na terenie kraju licznych grup przestępczych85. Ustawa o zmianie KSU60 została uchwalona 29.6.1963 r.86. W wyniku tej nowelizacji, do kar zasadniczych została wprowadzona kara wię- zienia w granicach od 6 miesięcy do 5 lat, alternatywnie z karą aresztu do lat 5 za przestępstwa dewizowe (poprzednio ustawa przewidywała za te przestęp- stwa karę aresztu do lat 3). Przepisy KSU60 wraz ze zmianami wprowadzonymi ustawą z 1963 r. obo- wiązywały do 31.12.1971 r. § 4. Ustawa karna skarbowa z 1971 r. Wraz z wejściem w życie nowej kodyfikacji prawa karnego powszechnego (1.1.1970 r.) pojawiła się potrzeba zmian także w prawie karnym skarbowym87. Jednakże oprócz wejścia w życie z dniem 1.1.1970 r. nowego KK69 i nowego KPK69, w polskiej polityce wyłoniły się także postulaty zastrzeżenia repre- sji karnej wobec przestępczości skarbowej. Co najważniejsze jednak, w trak- cie prac na projektem nowej ustawy komisje analizujące rozmiar przestępczo- ści skarbowej nie odnotowały, by w ciągu ostatnich 3 lat liczba występków 83 Ibidem, s. 26. 84 Ibidem, s. 25. 85 Uzasadnienie projektu rządowego. Sejm PRL III kad., Sesja V, Druk Sejmowy Nr 134, War- 86 Dz.U. Nr 28, poz. 167. 87 B. Koch, Ustawa karna skarbowa na tle kodyfikacji prawa karnego, s. 786. szawa 1963. 18 § 4. Ustawa karna skarbowa z 1971 r. i wykroczeń wzrosła. Jedynie tendencję zwyżkową zaobserwowano w zakresie przestępczości dewizowej i celnej. W ocenie projektodawców za zaostrzeniem represji karnej przemawiał jednak wzrost liczby spraw o charakterze „afero- wym”88. Nową ustawę karną skarbową Sejm uchwalił 26.10.1971 r. (Dz.U. Nr 28, poz. 260), z mocą obowiązującą od 1.1.1972 r. Ustawa ta zastąpiła poprzednio obowiązującą KSU60 i obowiązywała do dnia poprzedzającego wejście w życie obowiązującego KKS, tj. do 16.10.1999 r. Jej założeniem było zharmonizowanie prawa karnego skarbowego z cało- ścią nowej kodyfikacji prawa karnego materialnego i procesowego. Wyrazem dążeń do zharmonizowania ustawodawstwa karnego skarbowego z prawem karnym powszechnym było recypowanie w szerszym zakresie niż poprzednio przepisów części ogólnej KK69 (które miały być stosowane „odpowiednio”). Ustawa recypowała także wiele przepisów KPK6989. Założenie to udało się zre- alizować, o czym świadczy chociażby następująca wypowiedź: „Charakteryzu- jąc projekt najogólniej, należy podkreślić jego cechę dominującą, jaką jest ten- dencja integracyjna w stosunku do prawa karnego powszechnego przy zacho- waniu tylko koniecznych odmienności, wynikających ze specyfiki przepisów finansowych”90. Niezależnie od powyższego prawo karne skarbowe nadal było odrębną dziedziną, w odniesieniu do której podkreślano „subsydiarny” stosu- nek do prawa finansowego91. Utrzymanie odrębnego aktu wynikało z różnicy przedmiotu ochrony karnej tej dziedziny prawa w odniesieniu do prawa kar- nego powszechnego oraz z odmienności „techniczno-legislacyjnych”, pod po- jęciem których upatrywano fakt, iż normy prawa karnego skarbowego mają charakter odsyłający do norm prawa finansowego92. W ocenie doktryny oko- liczności tych nie dało się pogodzić z „imperatywem i samoistnością norm z kodeksu karnego”93. Podkreślano także, że czyny karne skarbowe polegające na wyrządzeniu uszczerbku finansowego, wymagają odrębnych sankcji, głów- nie tych o charakterze majątkowym, które winny mieć – w przeciwieństwie do prawa karnego powszechnego – charakter bardziej egzekucyjny niż wycho- wawczy94. 88 S. Tomaszewski, Nowa ustawa karna skarbowa, s. 1736. 89 H. Popławski, R. Skarbek, Z. Szczurek, Prawo karne wojskowe i skarbowe, s. 83. 90 B. Koch, Projekt ustawy karnej skarbowej, s. 5. 91 W. Wójtowicz, Pojęcie przestępstwa skarbowego, s. 271. 92 B. Koch, Projekt ustawy karnej skarbowej, s. 3–4. 93 Ibidem, s. 4. 94 Ibidem. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Optymalny model odpowiedzialności prawnej za czyny karne skarbowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: