Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00289 006129 14265329 na godz. na dobę w sumie
Organizacja jako system sieci zintegrowanych relacji komunikowania - ebook/pdf
Organizacja jako system sieci zintegrowanych relacji komunikowania - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 362
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-442-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Publikacja poświęcona jest podnoszeniu sprawności organizacji przez komunikowanie wewnętrzne. Autorka uznaje bowiem niewłaściwą komunikację wewnątrzorganizacyjną za główną przyczynę nieprawidłowego funkcjonowania organizacji.

Zaprezentowany w monografii autorski model organizacji jako systemu sieci zintegrowanych relacji komunikowania stanowi propozycję opisu i analizy organizacji przez pryzmat komunikowania. Komunikacja odgrywa w nim rolę służebną wobec koordynacji, im lepsze jest narzędzie - komunikacja, tym lepszy efekt koordynacyjny. Model koordynacji organizacyjnej wraz z grupami wskaźników pozwala natomiast określić poziom sprawności organizacji oraz wskazuje obszary, w których wymaga ona poprawy. Oba modele zastosowane łącznie pozwalają na oznaczenie dynamiki zmian sprawności organizacji w czasie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Zalewska-Turzyńska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Zarządzania ul. Matejki 22/26, 90-237 Łódź e-mail: magdalena.zalewska@uni.lodz.pl Wojciech Czakon, Stefan Lachiewicz, Kazimierz Zimniewicz RECENZENT REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Monika Poradecka SKŁAD I ŁAMANIE Mateusz Poradecki KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/sdecoret Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Magdalena Zalewska-Turzyńska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08393.17.0.M Ark. druk. 22,625 ISBN 978-83-8142-441-7 e-ISBN 978-83-8142-442-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 nothing is as practical as a good theory Lewin (1945, s. 129) Spis treści Wprowadzenie Część I. Teoretyczna 1. Komunikacja wewnątrzorganizacyjna 1.1. Istota komunikacji wewnątrzorganizacyjnej 1.2. Dotychczasowy stan wiedzy 1.3. Komunikacja jako zjawisko w środowisku organizacji 1.4. Komunikacja jako sposób na tworzenie organizacji 2. Ogólna teoria systemów jako nauka 2.1. Podejście systemowe – wybór metody badawczej 2.2. Wartość podejścia systemowego dla badaczy XXI wieku 2.3. Zarys pojęć system i systemowość – perspektywa ogólna i organizacyjna 2.4. Systemowe pojęcie relacji i ich ujęcie w kontekście systemowym Część II. Metodologiczno-badawcza 3. Metoda badawcza analizy i syntezy systemowej 3.1. Analiza klasyczna, analiza systemowa, analiza sieci społecznych 3.2. Analiza systemowa – metody i procedury badawcze organizacji 3.3. Analiza systemów złożonych – opis metody badania organizacji 3.3.1. Określenie systemu na obiekcie i jego przedstawianie 3.3.2. O grupowaniu relacji wokół celu organizacji – model synkretyczny cyklu zarządzania systemu 3.3.3. Analiza struktury organizacji i zachowania komunikacyjnego w systemie 3.3.4. Projekt udoskonalenia lub poprawy systemu – etap tożsamy z budowaniem 3.3.5. Warunki realizacji analizy systemów złożonych (ASZ) Część III. Konstrukcyjna 4. Ogólne i szczegółowe zasady konstrukcji modelu organizacji jako systemu komunikowania 4.1. Budowa modelu organizacji 4.1.1. Relacje organizacyjne pierwszego rzędu 4.1.2. Relacje organizacyjne drugiego rzędu 4.1.3. Relacje organizacyjne trzeciego rzędu 9 29 29 32 39 42 53 55 71 75 85 97 99 107 123 126 139 146 147 148 153 156 168 171 174 8 Spis treści 4.1.4. Relacja organizacyjna czwartego rzędu 4.1.5. Relacje organizacyjne samozwrotne z podsystemem zarządzania – drugiego, trzeciego, czwartego i piątego rzędu 4.2. Relacje komunikacyjne pierwszego stopnia 4.2.1. Podsystem antropologiczny – relacje pierwszego stopnia 4.2.2. Podsystem społeczny – relacje pierwszego stopnia 4.2.3. Podsystem techniczno-technologiczny – relacje pierwszego stopnia 4.2.4. Podsystem ekonomiczny – relacje pierwszego stopnia 4.3. Sieć relacji komunikowania się 4.4. Model organizacji jako systemu sieci zintegrowanych relacji komunikowania 5. Koordynacja w sensie ogólnym i szczegółowym 5.1. Koordynacja według klasyków teorii organizacji – Fayola i Le Chateliera 5.2. Koordynacja w ujęciu współczesnych autorów 5.3. Zorganizowanie – koordynowanie – sprawność. Dyskusja prakseologiczna 5.4. Model koordynacji: sprawne komunikowanie – efekt organizacyjny 5.5. Wskaźniki koordynowania według rodzajów Zakończenie Bibliografia Załączniki Abstract Spis rysunków Spis tabel Od Redakcji 175 176 179 181 192 195 199 200 210 217 217 222 228 238 241 271 285 321 353 357 359 361 Wprowadzenie Komunikowanie się jest najważniejszym procesem społecznym. Lon Luvois Ful- ler uznał, że „komunikowanie się ludzi warunkuje utrzymanie życia” (Fuller, 1969, w: Tokarczyk, 1980, s. 225). Przez komunikowanie się Fuller1 rozumie „całą sieć wszystkich możliwych powiązań między ludźmi”, jest to „jądro i główny ele- ment wszystkich ludzkich dążeń” (Tokarczyk, 1980, s. 226). Związki komunika- cji z utrzymaniem życia są wzajemne i dwustronne, jest to droga, na której lu- dzie dokonują „wymiany wartości, jakości i znaczeń”, a także proces wzajemnego wzbogacania ludzkich osobowości, realizacji i osiągania ludzkich celów (Fuller, 1969, w: Tokarczyk, 1980, s. 226). Dla Fullera komunikowanie i celowość są za- tem wzajemnie powiązane – podobnie jak w organizacji. Celowość zakłada ko- munikowanie się, ponieważ „możliwość celowego działania ma miejsce dopiero przy istnieniu pełnego komunikowania się ludzi i po drugie – ponieważ komu- nikowanie się, dostarczając środków przenoszenia ludzkich osiągnięć, wzboga- ca możliwość celowego działania” (Tokarczyk, 1980, s. 227). Zależność w drugą stronę prezentowana jest także przez podwójny argument – „bez celowej działal- ności dokonanej lub zamierzonej nie ma właściwie nic istotnego do zakomuni- kowania, po drugie – komunikowanie się zmierza zawsze do określonego celu” (Tokarczyk, 1980, s. 227). Autorce tej książki bliska jest koncepcja Fullera w każdym wymiarze – ko- munikacji międzyludzkiej, jej istotności w życiu człowieka i wagi dla niego. Upodobanie do Fullerowskiej koncepcji zbieżności komunikowania i celowego działania, zwłaszcza działania organizacyjnego, jest uzasadniane na kolejnych kartach. 1 Fuller sformułował materialne prawo natury, którego podstawą jest triada normatywnych postulatów: chroń życie ludzkie, działaj celowo i komunikuj się. Postulaty te wynikają z po- trzeb życia jednostki ludzkiej, potrzeb związków ludzkich i potrzeb ludzkości. Natomiast sama koncepcja komunikacji międzyludzkiej przypomina koncepcję „twórczej interkomu- nikacji znaczeń symbolicznych” Wiemana (1958, s. 22–24). 10 Wprowadzenie O genezie powstania pracy, czyli identyfikacja problemu W gospodarczym życiu i w działaniu organizacji ważna, jeśli nie najważniejsza, jest jej sprawność2. To ona decyduje o powodzeniu organizacji3, zadowoleniu klienta i ogólnym sukcesie firmy. Niesprawność stanowi więc problem. Globalizacja powszechnie ogarniająca świat nauki (i nie tylko) prowadzi do sze- rokiego upowszechnienia wiedzy, a jednocześnie wprowadza w dyscyplinie zarzą- dzania wąskie specjalizacje (np. Rokita, 2003; Mikuła, 2006; Zimniewicz, 2015; Ję- drych, 2016; Listwan, 2017; Aguinis, 2018). Tymczasem perspektywa przekrojowa, obejmująca szerokie spektrum zagadnień, staje się bardziej adekwatna do potrzeb teorii i praktyki zarządzania, stąd obiecujące jest zwrócenie się ku integrowaniu zagadnień specjalistycznych na gruncie organizacji (Zimniewicz, 2014, s. 199–205; 2016, s. 6–7). Wśród źródeł niesprawności organizacji zidentyfikowano znaczną liczbę przy- czyn szczegółowych różnej skali – brak jasno określonego celu strategicznego, brak związku między nakładami a efektami4, brak zaufania wzajemnego przełożonych i podwładnych, przeciążenie obowiązkami zatrudnionych, niewłaściwy podział pracy, problemy z motywacją pracowników itd. Przyczyny te są różnie nazywane i klasyfikowane, jednak to niewłaściwa komunikacja w znacznym stopniu odpo- wiada za problemy organizacji, a poprawny proces komunikowania usprawniłby jej działanie we wskazanych obszarach. Z tego względu nie powinno się rozważać pojedynczo kolejnych punktów z długiej listy przyczyn niesprawności organiza- cji, ale należy spojrzeć na ten problem z szerszej i całościowej perspektywy komu- nikacyjnej. W obszarze organizacji i zarządzania uznaje się ogólnie, że efektywna komu- nikacja to podstawa zarządzania przedsiębiorstwem, niezależnie od jego wiel- kości i branży. Szczegółowo wskazuje się także, że jest ona podstawą procesów podejmowania decyzji w zespołach zadaniowych, budowania zespołu, podziału 2 W pracy cecha sprawności jest rozumiana prakseologicznie, jako wielkość niemianowana efektu do nakładu, sytuująca swoją wartość na skali w przedziale zamkniętym 0; 1 , gdzie 0 świadczy o braku sprawności (niesprawności), 0,5 o sprawności przeciętnej – średniej, a 1 o najwyższym stopniu sprawności. Stąd „sprawność” i „niesprawność” to kategorie skrajne sytuowane na skali ciągłej. 3 W pracach koncentrujących się na człowieku jako kluczowym zasobie organizacji i skupia- jących się na sposobie realizacji ról organizacyjnych przez kreowanie możliwości i szans chodzi głównie o osoby charakteryzujące się wysoką efektywnością działań własnych i ze- społowych (por. np. Czapla, 2011, s. 62–75). Zjawisko to jest obserwowane wyłącznie w większych przedsiębiorstwach, gdzie centra kosztów zostały organizacyjnie odseparowane od centrów przychodów (Pasieczny, 2015, s. 535). 4 Wprowadzenie 11 kompetencji, motywowania do działania i oceny efektów wspólnej pracy (Repper, 2013, s. 109–116; Liao, Cheng, 2014; Bolman, Deal, 2017). Co więcej, należyta ko- munikacja wewnętrzna może poprawić poziom zadowolenia z pracy oraz wpływać korzystnie na atmosferę (Suter i in., 2009, s. 41–51; Ten Brummelhuis i in., 2012). Konieczny jest zatem wybór właściwych narzędzi i kanałów komunikacji, dopa- sowanych do specyfiki firmy, jej wielkości i struktury organizacyjnej. Natomiast wśród przyczyn niesprawności komunikowania wymienia się tylko niedostatki w umiejętnościach komunikacji interpersonalnej przełożonych oraz podwład- nych (Lingard5 i in., 2004; Hersey, Blanchard, Johnson, 2007, s. 214–230; Morrea- le, Spitzberg, Barge, 2007). Dla autorki jest to czubek „góry lodowej” problemu komunikacji wewnątrz- organizacyjnej. Kompetencje i umiejętności menedżerów i pracowników w za- kresie komunikowania wpływają na efektywność działania organizacji (np. Singh, 2014, s. 36–39; Sharma, 2015, s. 91–96), niemniej czynników komunikacyjnych, od których zależy powodzenie organizacji, jest więcej. Skupienie na cechach na- dawcy, odbiorcy oraz na właściwościach „technicznych” zaistnienia procesu nie wystarcza. Uwarunkowania organizacyjne komunikowania również wpływają na ocenę funkcjonowania organizacji, zarządzanie jako funkcja również wiąże się z procesem komunikacji (Stankiewicz, 2006, s. 14–15). Powstają zatem koncep- cje, na przykład zarządzanie przez komunikację (management by communication) (Cornelissen, 2004), polegające na budowaniu systemu stałego informowania pra- cowników o głównych celach organizacji, jej problemach, zamierzeniach kierow- nictwa, a także o aktualnej i docelowej pozycji na rynku. Nawet najlepsze kompetencje komunikacyjne odbiorców nie pomogą w sytua- cji pogłębiającego się przeładowania komunikacyjnego (informacjami) (Simpson, Prusak, 1995; Edmunds, Morris, 2000; Cho, 2017; Stephens i in., 2017) lub niewłaś- ciwego przepływu komunikatów wewnątrz organizacji (Hartano, Li, Na, Simpson, 2010; White, Vanc, Stafford, 2010). Według Heidi Bartoo i Patricii M. Sias (2004) otrzymywanie „dużej ilości informacji” nie jest konieczne, wystarcza bowiem 5 Wyjątkowo interesujące są badania dotyczące błędów komunikacyjnych na sali operacyjnej, przeprowadzone przez 94 przeszkolonych obserwatorów, którzy odnotowali 90 godzin ob- serwacji podczas 48 zabiegów chirurgicznych. Około 30 wymian komunikatów kończyło się niepowodzeniem, a jedna trzecia z nich niosła skutki, które zagrażały bezpieczeństwu pacjentów. Zanotowano 421 zdarzeń komunikacyjnych, z których 129 zakwalifikowano jako awarie komunikacyjne. Obejmowały one: „okoliczności” (45,7 przypadków), w których niewłaściwy był czas komunikacji, „treść” (35,7 ) – brak lub niedokładność informacji, „cel” (24 ) – nie rozwiązano problemu oraz „odbiorców” (20,9 ) – wykluczono ważne oso- by. Z kolei 36,4 niepowodzeń spowodowało widoczne skutki dla procesów systemowych, w tym nieefektywność, napięcie zespołu, marnotrawstwo zasobów, rozwiązania tymcza- sowe, opóźnienie, niedogodności dla pacjenta i błędy proceduralne (Lingard i in., 2004). 12 Wprowadzenie „odpowiednia ilość informacji”, o ile zawiera „odpowiednie informacje”. Właści- wa ilość jest jednak trudna do ustalenia – według badań Johna W. Haasa (2007) nawet jeśli wzrosła ilość komunikacji wewnętrznej w organizacji, pracownicy na- dal pragnęli jej więcej. Wydaje się, że rozumienie zależności komunikacyjnych w organizacji na grun- cie teorii organizacji nadal jest jeszcze w dużej mierze intuicyjne, nie jest bowiem poddane rygorom stawianym teoriom (opis, wyjaśnienie, wskazówki utylitarne) (Czakon, 2017, s. 144–145; Samul, 2017, s. 51–61). Autorka uznaje, że komunikowanie powinno być wymieniane wśród głównych, może nawet najważniejszych przyczyn, którym należy przypisać znakomitą więk- szość problemów organizacji, a jednak jest mało uznanym czynnikiem niespraw- ności organizacji. Tutaj mieści się zatem luka poznawcza, na którą w toku pra- cy próbuje odpowiedzieć autorka, a jej celem jest wskazanie zależności między sprawnością organizacyjną a komunikacją. Sprawność jest miarą poddającą się ocenom prakseologicznym, znaną już i opi- saną w literaturze organizacji, jednak w ostatnich latach mało popularną, prawdo- podobnie z powodu zawężenia rozumienia poszczególnych, rozmaitych definicji sprawności, jak się wydaje – wtórnie narzuconych przez propagatorów. Pierwotne konstrukty są bowiem znacznie szerzej zakreślone, niż je naukowcy obecnie stosują (Banajski, 2015). W toku poszukiwań właściwej metody badawczej dla wskazania zależności między sprawnością organizacyjną a komunikacją rozważano mode- lowanie za pomocą metafory wzorowanej na modelu organizacji jako przepływu i transformacji (Morgan, 1997, s. 272 i nast.). Jednak metoda posługiwania się me- taforami6 nie odpowiada rygorom badania prakseologicznego. Powstała zatem po- trzeba poszukiwania teorii, metody badawczej i narzędzia, które potrafią połączyć zagadnienie prakseologii i komunikowania się. Na potrzeby realizacji celu pracy rozważano zatem wstępnie szeroki katalog me- tod badawczych wykorzystywanych w badaniach społecznych, a szczególnie w ba- daniach nad organizacjami (np. Konecki, 2000; Perechuda, 2000a; Chełpa, 2002; Babbie, 2004; Adamkiewicz‐Drwiłło, 2008; Czakon, 2009; Matejun, 2011). Wiele z nich prezentuje niedostatki w kontekście celu pracy – niedokładność i ograniczo- ną perspektywę. Jedną z możliwych propozycji ich niwelowania jest metoda trian- gulacji. Jej prekursorzy, Donald Campbell i Donald Fiske (1959, s. 83, 101), wskazali, że łączenie różnych metod w jednym projekcie badawczym pozwala zminimali- zować błąd wynikający z konkretnej metody pomiaru i określonego rodzaju uży- wanego narzędzia. Metoda triangulacji jest więc obecnie chętnie wykorzystywana 6 Metafora „nie jest jedynie ornamentem stylistycznym czy retorycznym. Przeciwnie, jest ona centralnym składnikiem codziennego posługiwania się językiem, a co więcej – wpływa na nasz sposób postrzegania, myślenia i działania” (Krzeszowski, 2010, s. 7). Wprowadzenie 13 na potrzeby badania problemów organizacji (np. Furmanek, 2017, s. 23–42; Nadol- na, 2017, s. 173–185). Każda konkretna, pojedyncza metoda będąca częścią trian- gulacji podaje wyniki z jednej, własnej perspektywy i jednocześnie jest obarczona błędem dla siebie specyficznym (Denzin, Lincoln, 1994, s. 1–7). Błędy eliminuje się przez połączenie metod (Hornowska i in., 2012, s. 72–83), co również rozszerza perspektywę badań. Trafność operacjonalizacji pojęcia teoretycznego, mierzonego na różne sposoby, powinna być określona przez część wspólną (por. np. Brzeziński, 2007, s. 525–532; Hornowska, 2009, s. 96) w postaci łączenia wyników badań za po- mocą trzech różnych metod badawczych i korzystania z różnych źródeł informa- cji. Wyniki powinny wzajemnie się potwierdzać. Tymczasem okazuje się, że dane pozyskane za pomocą różnych narzędzi często prowadzą do odmiennych wnio- sków, a to do znaczących nieporozumień (Hornowska i in., 2012, s. 72–83). Oma- wiane ograniczenie wynika ze statusu zjawiska, które jest przedmiotem badania. Jeżeli jest to zjawisko traktowane statycznie, jednoprzyczynowo i niesystemowo, to poszukiwanie trafności zbieżnej za pomocą metody triangulacji wydaje się mieć sens. Natomiast gdy przedmiotem badania jest zjawisko ujmowane procesualnie, systemowo i uwarunkowane wieloprzyczynowo, to odwoływanie się do tak rozu- mianej triangulacji może prowadzić wręcz do tworzenia artefaktów. Poszukiwanie za wszelką cenę tego, co wspólne, będzie bowiem sprzyjać konstruowaniu pojęć teo- retycznych bez empirycznego odniesienia (pozbawionych referencji egzystencjalnej) […] (Hornowska i in., 2012, s. 75). Ponieważ badane w tej pracy zjawisko zdecydowanie nie jest jednoprzyczynowe, należało odrzucić metodę triangulacji jako podstawę badawczą. Zwrócono się zatem w kierunku teorii systemów jako podstawy badawczej. Daje ona w tym przypadku naukowe podstawy wnioskowania (procedurę naukową) i po- zwala uniezależnić się od metafor niewspółgrających z mierzeniem sprawności w sen- sie prakseologicznym. Co więcej, pozwala na szerokie ujęcie zagadnienia niespraw- ności organizacji z perspektywy komunikacyjnej. Z kolei technicznie płaszczyzna systemowa daje możliwość budowy nie tylko modelu organizacji, ale także pozwala na wypracowanie metody analizy systemów złożonych7 dla osiągania sprawności organizacyjnej przez komunikowanie. Z przedstawionych wyżej powodów teoria systemów jako podstawa badawcza jest adekwatna do realizacji celu pracy. 7 Nazwa analiza systemów złożonych może sugerować zawężenie kategorii obiektów bada- nych w stosunku do analizy systemowej bez określnika. Zawężenie takie nie jest zamy- słem autorki, stanowi jedynie zabieg językowy, który pozwoli na odróżnienie pierwowzoru od metody wypracowanej na gruncie niniejszej pracy, wszak każdy system – ex definitione – jest złożony. 14 Wprowadzenie Cornell C. Chikere i Jude Nwoka napisali o teorii systemów, że: […] jest abstrakcyjną filozofią, która zawiera wysoce empiryczną i śledczą formę nauki o zarządzaniu. Teoria systemów sugeruje ewolucyjne wyjaśnienie dominacji zarządzania we współczesnym społeczeństwie. Wyjaśnia również rolę złożonych organizacji we współczesnym społeczeństwie; […] Teoria zarządzania systemami we współczesnych organizacjach jest prawdziwym narzędziem naukowym dla świa- ta akademickiego. Wspiera on dodatkową wiedzę z zakresu zarządzania w świecie biznesu, zwiększając w ten sposób wskaźniki przetrwania i rentowności tych orga- nizacji (Chikere, Nwoka, 2015, s. 6). Uzasadnienie podjęcia problemu badawczego Istnieje wiele opracowań dotyczących społecznego komunikowania się, a znaczna większość z nich jest bezpośrednim przeniesieniem zagadnień komunikacji spo- łecznej na płaszczyznę organizacji jako miejsca kontaktów międzyludzkich (roz- dział pierwszy niniejszego opracowania). Organizacja ma jednak swoją specyfikę, polegającą na współdziałaniu ludzi dla osiągnięcia celu i korzyści, głównie mająt- kowych, lecz nie tylko. Antycypowanie treści komunikacji społecznej na potrzeby organizacji utrudnia wyodrębnienie specyfiki komunikacji organizacyjnej. Zada- nie wskazania specyfiki komunikowania organizacyjnego jest wyjątkowo trudne ze względu na konieczność wyabstrahowania charakterystycznych elementów ko- munikacji, które występują w organizacji, a nie występują w komunikacji społecz- nej lub odwrotnie. Czynności mowy oraz akty komunikacji (obejmujące trzy pozio- my – lokucyjny, illokucyjny, prelokucyjny – działanie komunikacyjne jako takie, cel i efekt, jaki przynosi komunikacja – Skudrzykowa, Urban, 2000, s. 10–13) wy- stępują przecież w obu przypadkach. Tak samo dzieje się w przypadku zachowań komunikacyjnych (obietnica, prośba, groźba8, przeproszenie, zaproszenie – Austin, 1993) i intencji aktów mowy (stwierdzenia, dyrektywy, komisywy, autoekspresje i deklaratywy – Searl, 1987). Być może różnicę stanowi natężenie określonego typu komunikatów, jest to jednak przypuszczenie, niestety, niepotwierdzone w bada- niach przeprowadzanych w ciągu ostatnich 50 lat9. 8 Zasadniczo zastraszanie nie powinno występować ani w organizacji, ani w codziennym ży- ciu. Niezależnie od założeń zdarza się jednak i w życiu, i w organizacji – tu w postaci pato- logii (np. mobbingu, bullyingu itp.). 9 Według najlepszej wiedzy autorki o stanie badań nad implementacją komunikacji społecz- nej do warunków wewnątrzorganizacyjnych. Wprowadzenie 15 Funkcjonują także teorie – będące inspiracją dla niniejszego opracowania – we- dług których komunikacja stanowi organizację, czyli konstytuuje ją (Tompkins, 1984; Luhmann, 2000). Kiedy kierownik przedstawia projekt (w postaci przekazu ustnego lub pisemnego), w zasadzie jednocześnie określa strukturę zespołu i ini- cjuje dalsze działania. W tym konstrukcie teoretycznym komunikacja jest odpo- wiednikiem organizacji, tworzy kontekst społeczny organizacji (Putnam, Phillips, Chapman, 1996; Tompkins, Wanca-Thibault, 2001). Komunikacja zostaje zdefi- niowana jako siła konstruktywna (Miller, 2012) lub konstytutywna (Craig, 1999; Penman, 2000) organizacji. Komunikacja wewnętrzna odgrywa ważną rolę w organizacji z uwagi na dowo- dy, że firmy posiadające strategię właściwej komunikacji są zazwyczaj skuteczne, podczas gdy inne starają się wykazywać wydajność niższą od optymalnej (Argen- ti, Forman, 2002; Tourish, Hargie, 2004, s. xii–xxv). Komunikacja organizacyjna jest także traktowana jako podstawowy proces w organizacji. W erze informacyjnej aktywa organizacji obejmują wiedzę i wzajemne relacje lu- dzi. Jej podstawowa działalność polega na wykorzystaniu informacji wejściowych, które przy użyciu twórczych i intelektualnych zasobów pracowników są przetwa- rzane, aby wytworzyć wartości. Komunikacja wewnętrzna jest rdzeniem (procesem podstawowym), dzięki któremu organizacja może tę wartość wytworzyć (Quirke, 2002, s. 21). Równocześnie jednak występuje dysproporcja między postrzeganym znacze- niem komunikacji a rzeczywistą uwagą i zasobami skierowanymi na jej potrzeby (Argenti, Forman, 2002; Tourish, Hargie, 2004, s. 1–36). Christine Oliver (1997) wskazuje, że komunikacja jest rzadko rozpoznawana jako główna spośród wyma- ganych kompetencji. Stąd, paradoksalnie, mimo rosnącej świadomości dotyczą- cej znaczenia komunikacji w organizacjach jest ona rzadko przekładana na język praktyki, a wiedza w tym zakresie nie powoduje wzrostu umiejętności. Niektórzy słusznie sądzą, że „istota i rola komunikacji (za) rzadko są przedmio- tem badań i dyskusji”10 (Kitchen, Daly, 2002, s. 49), ponieważ uważa się je za oczy- wiste (np. Tourish, Hargie, 2004, s. 1–16), a 10 Ana Tkalac Verčič, Dejan Verčič oraz Krishnamurthy Sriramesh (2012) uznają, że komunika- cja wewnętrzna jest najszybciej rozwijającą się specjalizacją w ramach public relations i za- rządzania komunikacją. Ten wzrost rozpoczął się w latach dziewięćdziesiątych w Stanach Zjednoczonych i później rozprzestrzenił się na Europę. Za jego przyczynę uznaje się „glo- balizacje, deregulacje, kryzysy ekonomiczne, które przyniosły permanentną restrukturyza- cję, downsizing, outsourcing, fuzje i przejęcia i inne przejawy bardziej lub mniej krea tywnej destrukcji. Wynikiem była drastyczna redukcja zaufania pracowników w stosunku do kie- rowników […]” (Verčič, Verčič, Sriramesh, 2012, s. 223). W skrócie komunikacja wewnętrzna 16 Wprowadzenie Świadomość znaczenia komunikacji w skutecznym zarządzaniu organizacjami jest wśród polskich menedżerów dość powszechna. Stosunkowo rzadko jednak podej- mują oni działania mające na celu doskonalenie procesów komunikacyjnych (Cze- kaj, Ziębicki, 2008, s. 5). Rola komunikacji w ramach organizacji jest nieuporządkowana, w użyciu jest duża lista terminów akademickich, która utrudnia ustalenie „wspólnego gruntu po- znawczego” (termin wprowadzili Ikujiro Nonaka i Hirotaka Takeuchi, 1995, s. 14). Autorzy pytają, kim w zasadzie są ci, o których w środowisku akademickim i bizne- sowym mówi się „specjaliści od komunikowania”. Zarządzanie komunikacją we- wnętrzną uznawane jest za domenę praktyków, tymczasem istnieją także znaczne luki w teorii komunikacji wewnętrznej – teoretycy wzywają do badań nad istotą, zakresem i ostrością tego pojęcia (Forman, Argenti, 2005, s. 262). Komunikacja wewnętrzna jest jednym z najbardziej dominujących i ważnych działań w organizacji (Harris, Nelson, 2008), ponieważ wszelkie relacje w organiza- cji wywodzą się z komunikacji, a jej funkcjonowanie i przetrwanie opiera się na efek- tywnych relacjach między jednostkami i grupami. Jednocześnie w opracowaniach z zakresu komunikacji wewnątrzorganizacyjnej „Główna uwaga skupiana jest […] przede wszystkim na poprawności komunikacji w wymiarze relacji interpersonal- nej, z pominięciem najczęściej jej aspektów organizacyjnych, w tym zagadnień do- skonalenia” (Czekaj, Ziębicki, 2006, s. 167–168). Możliwości organizacyjne są opra- cowane i wprowadzone przez procesy społeczne i komunikacyjne (Jones, Watson, Gardner, Gallois, 2004). Komunikacja pomaga jednostkom i grupom koordynować działania, aby osiągnąć cele, co jest ważne z perspektywy socjalizacji, podejmowania decyzji, rozwiązywania problemów i zmiany zarządzania procesami. Komunikacja wewnętrzna dostarcza pracownikom ważnych informacji na temat: siebie nawzajem, ich pracy i organizacji ochrony środowiska. Może pomóc motywować, budować za- ufanie, tworzyć wspólną tożsamość i pobudzić zaangażowanie. Jest to sposób, aby wyrazić emocje, nadzieje i ambicje oraz świętować osiągnięcia. Komunikacja jest bazą dla osób i grup, aby nadać sens organizacjom, których są członkami, określić, czym są i co znaczą (Welch, Jackson, 2007, s. 180). Komunikacja wewnętrzna odbywa się na wielu poziomach – komunikacja inter- personalna lub twarzą w twarz stanowi podstawową jej formę. Organizacje od lat starają się rozwijać umiejętności menedżerów w zakresie mówienia, pisania i pre- zentacji. Komunikacja na poziomie grupy występuje w zespołach, działach i gru- pach interesów, skupia się na wymianie informacji, dyskusji, koordynacji zadań, rozwiązywaniu problemów i osiąganiu konsensusu. Komunikacja organizacyjna wyłoniła się jako kluczowa funkcja w organizacji, zasługująca na uznanie jako odrębnie wydzielona specjalność. Wprowadzenie 17 w literaturze koncentruje się na takich kwestiach jak wizja i misja, strategia, nowe inicjatywy i wiedza organizacyjna oraz wydajność. Ta formalna komunikacja czę- sto następuje w postaci kaskadowej, jako konsekwencja hierarchicznej budowy struktury organizacyjnej. Wzorce komunikowania się w organizacji ulegają prze- kształceniom z powodu zmian struktury organizacyjnej, także technologia, której podstawą jest internet (np. media społecznościowe, komunikowanie na odległość) modyfikuje komunikację właśnie na poziomie organizacyjnym. Inne argumenty, które przyczyniły się po  powstania przedstawianej pracy, są związane z rozwojem teorii systemów Ludwiga von Bertalanffy’ego. Teoria syste- mów i metoda analizy systemowej skupiają się w szczególności na cechach konstruk- cyjnych systemów (Bunge, 1979). Z tego powodu można uznać, że dążą one do prze- kroczenia głównie sztucznych barier utworzonych między różnymi dyscyplinami naukowymi. Mario Bunge uznaje, że teoria systemowa posiada dwie najważniejsze cechy charakterystyczne – istnieją koncepcje i zasady konstrukcyjne, które wyda- ją się utrzymywać niezależnie od rodzaju systemu oraz istnieją „rozwiązania mo- delowe” (modelling strategies), które wydają się działać wszędzie. Ponadto według Bungego wykorzystywaniu podejścia systemowego przyświecają dwie motywacje – poznawcza i praktyczna. Motywacji poznawczej towarzyszy chęć odkrywania podobieństw między systemami wszelkiego rodzaju, mimo różnych kontekstów, w których powstają i funkcjonują. Praktyczna motywacja sprowadza się natomiast do konieczności radzenia sobie z rozbudowanymi i wielostronnymi systemami, któ- re są charakterystyczne dla społeczeństwa przemysłowego (Bunge, 1979; 2000). Metoda systemowa (także teoria, podejście, nurt i paradygmat – szczegółowe- go rozróżnienia dokonano w rozdziałach drugim i trzecim niniejszej pracy) daje szczególnie szerokie możliwości badawcze organizacji. Wynikają one z historii po- wstania podejścia systemowego i zainteresowania się naukowców ogólną teorią sy- stemów (OTS). Warren Weaver (1948, s. 536–537) umieścił pojawienie się i zasto- sowanie OTS jako odcinek finalny ewolucyjnego przechodzenia nauki przez etapy. W pierwszym etapie badano przedmioty o charakterze prostym, jedno- lub kilku- elementowe, tak zwane obiekty o złożoności prostej (przykładem może być fizyka na etapie mechaniki). Wówczas, aby mieć pogląd o całości, wystarczało klasyczne podejście analityczne, czyli przebadanie poszczególnych elementów traktowanych statycznie. Etap drugi to badanie obiektów o charakterze złożoności niezorgani- zowanej (na przykład fizyka na etapie termodynamiki). Dla obiektów złożonych załamywało się proste podejście analityczne i konieczne stało się wykorzystanie statystyki. I wreszcie etap trzeci, który rozpoczął się od zagadnień prezentowa- nych w biologii (Ludwig von Bertalanffy, Walter B. Cannon, teoria homeostatu), językoznawstwie (Romuald Jacobs), psychologii postaci (Gestaltt – postać jako ca- łość), dotyczył badania obiektów o właściwościach złożoności zorganizowanej. 18 Wprowadzenie Ogólnie uznaje się, że von Bertalanffy stworzył podwaliny teorii systemowej (wątpliwości w tym zakresie przedstawiono w rozdziale drugim), jednak według najlepszej dostępnej autorce wiedzy nie podjął badań nad komunikacją i organi- zacjami. Natomiast w naukach o organizacji przyjmuje się już za pewnik, że or- ganizacje są systemami. Istnieje kilka systemowych modeli organizacji, mających nazwy i charakter systemowy, jednocześnie autorzy tych modeli nie wskazują me- tody systemowej lub systemowego postępowania, według których modele takie zo- stały zbudowane – na przykład w popularnym modelu Leavitta11 podsystemy nie zostały uporządkowane hierarchicznie. Jest to kolejny powód, dla którego należy podjąć się systematycznej analizy organizacji metodą systemową. Niektóre „odkrycia” mogą okazać się oczywiste, niemniej obecnie funkcjonują one w sferze przekonań i przeświadczeń – w niniejszej pracy zostaną zbadane sy- stemową metodą naukową. Rozumienie zależności komunikacyjnych w organiza- cji na gruncie teorii organizacji nadal jeszcze jest w dużej mierze intuicyjne (Mi- les, 2012, s. 244), brakuje bowiem systematyki (Brown, Colville, Pye, 2015, s. 269), wykorzystywany jest przy tym język potoczny, niekoniecznie naukowy (Cornelis- sen i in., 2008, s. 7–22). Przeprowadzone przez zespół WAZO badania w zakresie komunikacji pokazu- ją, że w organizacjach funkcjonują różne rozwiązania organizacyjne (z miażdżącą przewagą rozwiązań tradycyjnych12, a nie rozwiązań „przyszłości”, które wystę- pują tylko w 7,2 polskich przedsiębiorstw – Kołodziejczak, 2016, s. 29–30). W ich ramach występują rozmaite rozwiązania komunikacyjne, także uznawane za naj- nowsze i przyszłościowe – w wszystkich typach organizacji odnaleziono 73,7 ta- kich sposobów komunikowania, a tylko 2,8 tradycyjnych (Zalewska-Turzyńska, 2016b, s. 211–242). Dlatego proponowany model systemowy ma szansę odnosić się do wszystkich typów organizacji i sposobów komunikacji jednocześnie. Ponadto autorka tej pracy stoi na stanowisku, że wiedza o strukturach organiza- cyjnych wyprzedziła wiedzę o komunikacji, a niesprawność określonych struktur organizacyjnych przypisywana jest innym przyczynom niż te, które leżą u źródła 11 Model powstał w wyniku zainteresowań autora implementacją zmian organizacyjnych. Ory- ginalny model Leavitta składa się z czterech elementów i sześciu powiązań między nimi, oznaczonych strzałkami o dwóch zwrotach. Model organizacji nie został wyodrębniony z otoczenia, nie posiada wejścia i wyjścia ani sprzężenia zwrotnego – elementów uznawa- nych za systemowe. Jego zadaniem było wskazanie na powiązania podczas wprowadzania zmiany w organizacji – zmiana w jednym z elementów implikuje zmianę w trzech pozosta- łych – i w tym znaczeniu model ten można uważać za „prekursora” modeli systemowych. 12 Szczegółowy opis tradycyjnych typów organizacji i sposobów komunikowania znajduje się w cytowanej publikacji. W dużym skrócie tradycyjna organizacja jest hierarchiczna, z po- działem zadań, a komunikacja przebiega zgodnie ze strukturą organizacyjną, bez użycia nowoczesnych urządzeń i programów, ogranicza się do komunikacji bezpośredniej twarzą w twarz lub z użyciem telefonu. Wprowadzenie 19 – niedostatkom komunikacji. Istnieje zależność między wadliwym systemem komunikacji wewnątrzorganizacyjnej i niesprawną organizacją, czyli głównym czynnikiem sprawczym waloru sprawna/niesprawna organizacja jest sprawna/nie- sprawna komunikacja wewnątrzorganizacyjna. Cel pracy Celem naukowym jest opracowanie: 1) systemowego modelu organizacji z perspektywy komunikacji – „systemowe- go modelu sieci zintegrowanych relacji komunikowania” (SMSZRK), 2) naukowej metody analizy systemowej organizacji, prowadzącej do podniesie- nia sprawności organizacji przez komunikowanie wewnątrzorganizacyjne, 3) systemu wskaźników koordynacji systemowego modelu sieci relacji komuni- kowania w kierunku sprawności. Cel aplikacyjny wyraża się w tym, że właściciel lub menedżer istniejącej orga- nizacji może posłużyć się modelem, aby doskonalić zarządzanie (koordynowanie) organizacją i podnosić jej sprawność przez komunikację. Ponadto w przypadku tworzenia nowej firmy zastosowanie modelu pozwoli na zbudowanie organizacji optymalnej od strony komunikacyjnej. Osiągnięcie tak postawionego celu wymaga realizacji prac na płaszczyźnie: 1) teoretycznej: • interpretacji dotychczasowego dorobku w dziedzinie komunikacji we- • krytycznej oceny opisanych w literaturze przedmiotu systemów społecz- nych (organizacji) ujmowanych systemowo oraz metod analizy systemowej, 2) metodycznej: • wypracowania metodyki analizy systemów złożonych (ASZ) organizacji i stworzenia narzędzia badawczego, • skonstruowania modelu organizacji z perspektywy komunikacyjnej, • ustalenia wskaźników koordynacji organizacyjnej podnoszących spraw- ność działania organizacji i zbudowania modelu systemu organizacji osa- dzonego na idei komunikowania się – tak zwanego modelu koordynacji organizacyjnej (KO). Podejmując próbę realizacji tak zdefiniowanego systemu celów, sformułowa- no główną tezę badawczą, zgodnie z którą podnoszenie sprawności organiza- cyjnej można osiągać przez poprawę komunikacji wewnątrzorganizacyjnej. • oceny dorobku teorii systemów w zakresie wykorzystywania w organiza- wnątrzorganizacyjnej, cji i zarządzaniu, 20 Wprowadzenie W naukach o zarządzaniu istnieje luka poznawcza w zakresie metod doskonale- nia sprawności organizacji przez komunikację wewnątrzorganizacyjną. Konieczne jest zatem opracowanie metody badawczej – metody AZS opartej na koordynacji komunikacji wewnątrz organizacji, co prowadzi do sformułowania tezy ogólnej, w postaci: istnieją pewne typy działań, które stosowane w określonej kolejności decydują o sprawności funkcjonowania organizacji – należą do nich komuni- kacja, integracja, koordynacja i organizacja (w znaczeniu czynnościowym). Tak postawionej tezie ogólnej podporządkowano cztery tezy szczegółowe: T1: Komunikowanie warunkuje integrowanie. T2: Zintegrowanie warunkuje koordynowanie. T3: Koordynowanie warunkuje zorganizowanie. T4: Zorganizowanie warunkuje sprawność. Przyjęto następujące założenia: 1) realizacja każdej czynności, każdego działania w organizacji i każdej funkcji (sic!) zarządzania odbywa się za pomocą komunikowania się – jest to proces inicjujący wszelkie działania (w organizacji nic nie może się wydarzyć bez procesu komunikowania się); 2) można stworzyć zintegrowany system sieci relacji komunikowania się (ZSSRK) – uporządkowany i scalający organizację; 3) koordynacja (integracja, zorganizowanie, sprawność) podlega mierzeniu i daje się zoperacjonalizować; 4) można stworzyć mierniki sprawnego koordynowania takiego systemu, czy- li model; 5) struktura organizacyjna (rzeczowa) i struktura ZSSRK to przykład izomor- fizmu (zmiana struktury = zmiana sieci komunikacji). Źródła i metody badawcze Rozkwit podejścia systemowego w Polsce przypadł na lata sześćdziesiąte–osiemdzie- siąte ubiegłego wieku, dlatego znaczna cześć prezentowanej literatury z tego zakresu pochodzi z tamtego okresu i z powodu upływu lat jest wyjątkowo trudno dostępna. Niemniej w miarę możliwości starano się dotrzeć do pierwotnych publikacji. Po- szukiwano także tekstów źródłowych i autorskich koncepcji. Z tej przyczyny często oprócz polskich publikacji przytaczane są także anglo- i rosyjskojęzyczne. Obecnie w literaturze amerykańskiej zauważa się renesans zainteresowania syste- mami – ich filozofią, teorią i metodami badawczymi. Obserwuje się ożywione dys- kusje dotyczące cech konstytutywnych systemów, warunków ich stosowalności w sy- stemach złożonych, przedstawia się także szczegółowo systemowe pochodzenie teorii Wprowadzenie 21 złożoności (np. cytowani w pracy Demetis, Lee, Mingers, Taylor, Jackobsen, Millett, Midgley, Wilby, Dekkers). Zagadnienia te mają odzwierciedlenie w niniejszej pracy. Co więcej, zakorzeniła się już „moda” na określanie zagadnień mianem systemo- we, co ma wskazywać na kompleksowe, całościowe podejście do zagadnienia (nawet jeśli nie dotyczy systemów jako takich). Zdarzają się także publikacje wydane w ostat- nich latach, które traktują zagadnienia systemowe pobieżnie, do zarysowania per- spektywy i ukierunkowania dalszych szczegółowych rozważań w wąskim kontekście prezentowanego zagadnienia. Prace te w małym stopniu rozwijają zagadnienia sy- stemowych metod badawczych, częściej skupiają się na ontologii i epistemologii syste- mów, dlatego w tym zakresie nie są tutaj cytowane, natomiast przedstawia się te opra- cowania, które wniosły pewną jakość do rozwoju metod badania systemowego. Teoretyczno-metodologiczny charakter pracy zdecydował o wyborze metod badaw- czych. W części teoretycznej wykorzystano metodę analizy i oceny krytycznej literatury przedmiotu, dedukcji i indukcji (w formie podstawowej jako opis uogólniający13) przez opis poszczególnych obserwowalnych faktów, zjawisk, zdarzeń – jest to bezpośrednia i najprostsza metoda przejścia od faktów do pojęć. Taka forma opisu stanowi począ- tek badania naukowego. Źródłem rozważań jest ogólne zjawisko, które stopniowo pro- wadzi do szczegółowej analizy obszarów komunikacji i koordynacji organizacyjnej. W części metodologiczno-badawczej i konstrukcyjnej zwrócono się w kierunku analizy systemowej jako metody badawczej. Powodem jej wyboru jest rozwój te- orii organizacji, jaki odbył się na przestrzeni ostatniego półwiecza, ogromna licz- ba „wykrytych prawidłowości” występujących w organizacji, opracowana przez wielu autorów. Im więcej ujawnionych prawidłowości wykorzystuje się w mode- lu, tym staje się on prostszy, zmniejsza się też liczba nieskorelowanych obserwa- cji. Wraz ze wzrostem liczby wykrytych prawidłowości rośnie moc predykcyjna modelu. Część metodyczna oparta została na metodzie analizy i syntezy syste- mowej, analizie wskaźnikowej, eksperymencie myślowym i analizie abstrakcyj- nej (A. Bogdanowa)14. W pracy ogólnie na określenie podejścia badawczego do systemów używa się z terminu analiza systemowa. Jej zasadniczą cechą charakterystyczną (nie wchodząc 13 Polega na obserwacji faktów i grupowaniu ich w możliwie jednorodne zbiory według okre- ślonych kryteriów pozwalających na uchwycenie elementów o cechach wspólnych i po- wtarzających się. Metoda ta jest szeroko wykorzystywana w naukowej klasyfikacji zjawisk składających się na obszar badawczy danej dyscypliny (Pytkowski, 1985). 14 Zadaniem metody analizy abstrakcyjnej A.  Bogdanowa jest „wykrycie prawidłowości przebiegu zjawisk, czyli budowa praw umożliwiających zarówno wyjaśnianie genetyczne przebiegu procesów organizacyjnych, jak również przewidywanie wystąpienia pewnych faktów organizacyjnych” (Perechuda, 1984, s. 33). Po zrealizowaniu celu poznawczo-teo- retycznego można realizować cel praktyczny nauki o organizacji, polegający na kształto- waniu właściwego przebiegu zjawisk i optymalizacji oddziaływania. 22 Wprowadzenie w szczegóły) jest badanie relacji między podsystemami, podejścia odmiennego od analizy klasycznej. Analizą systemową (AS) określa się także konkretną meto- dę badawczą należącą, obok inżynierii systemowej (SE) i badań operacyjnych (OR), do nurtu twardego myślenia systemowego, natomiast analiza systemów złożonych jest rekonstrukcją własną pierwotnej analizy systemowej, powstałą jako wynik prac metodologiczno-konstrukcyjnych. Przyjęto mówić o analizie systemowej jako meto- dzie badawczej, pomijając nazewniczo następujący po niej etap syntezy. Poprawność metodologiczna wymaga, aby każda analiza prowadziła do syn tezy. To wyjaśnienie pozwala odróżnić analizę systemową jako metodę badawczą, która ma zastosowanie w perspektywie teoretyczno-metodologicznej, od analizy systemu jako etapu projek- towania mającego charakter praktyczno-aplikacyjny. Korzyści płynące z pracy Efektem pracy jest model organizacji służący podnoszeniu jej sprawności przez komunikację. Komunikacja jest tutaj traktowana jako narzędzie. Model15 i towa- rzysząca mu teoria systemowa pozwalają na systematyczne wyjaśnienie zjawiska podnoszenia sprawności organizacji przez poprawę komunikacji. Teoria to zbiór powiązanych ze sobą twierdzeń, które zapewniają systematyczne wyjaśnienie zjawisk. Teorie mają zatem trzy funkcje – starają się wyjaśnić zjawiska przez próbę określenia jego przyczyny, pozwalają na przewidywanie przyszłych sta- nów i zdarzeń, także w celu ich zmiany, i na koniec określają relacje między zmienny- mi, dlatego są w stanie wyjaśnić zjawiska i przewidywać je. Teorie naukowe różnią się od naiwnego teoretyzowania (Czakon, 2017), są bardziej od niego użyteczne, ponie- waż są obiektywne, oparte na obserwacjach w realnym świecie, nie powstały na pod- stawie przekonań, są sprawdzalne – naukowcy są w stanie sprawdzić prawdziwość te- orii na przykład przez powtórzenie badania tą samą metodą. Zalety zaprezentowanego w  pracy modelu teoretycznego przedstawiono poniżej: 1) przedstawiony model naukowy jest opracowany zgodnie z metodą badawczą analizy i syntezy systemowej, prezentuje naukowe ujęcie tego, co do tej pory było przyjmowane intuicyjnie; 2) pozwala na wypracowanie metody analizy systemów złożonych, możliwej do wykorzystania na potrzeby systemowego badania zagadnień w organiza- cji, powstałych na innej płaszczyźnie (np. konflikt); jeśli zaistnieje potrzeba 15 Ze względu na użyteczność modele są: opisowe (deskryptywne), operacyjne (umożliwiają- ce pomiar oraz prognozowanie) i funkcjonalne (określające relacje między częściami oraz odkrywające zależności). systemowego badania organizacji przez pryzmat konfliktu, należy postępo- wać zgodnie ze wskazaną metodą; Wprowadzenie 23 3) pozwala doskonalić zarządzanie (koordynowanie) organizacją przez komu- nikację, podnoszenie jej sprawności – jest dostosowany do każdego typu or- ganizacji; 4) jeśli powstaje nowa organizacja, model daje możliwość zbudowania „od razu” organizacji optymalnej od strony komunikacyjnej. Struktura pracy Pierwsza część pracy przedstawia dorobek z zakresu komunikowania wewnątrz- organizacyjnego z dwóch perspektyw – gdy komunikowanie „społeczne” odby- wa się w środowisku organizacji oraz gdy komunikacja konstytuuje organiza- cję. Oba podejścia powstały na gruncie nauk społecznych, a następnie zostały zaadap towane do nauk o organizacji. Z jednej strony są to zatem podejścia nie- specyficzne dla dyscypliny, ale uprawomocniają konstytutywną rolę komunikacji dla organizacji, choć nie pozwalają – z powodów metodologicznych – na opera- cjonalizację w kierunku sprawności organizacji. Gdyby jednak udało się przed- stawić organizację jako komunikację, za pomocą innej metody, pozwalającej na taką operacjonalizację, możliwe stałoby się podnoszenie sprawności organi- zacji przez komunikację wewnątrzorganizacyjną. W pracy do celu operacjona- lizacji wybrano metodę analizy i syntezy systemowej. Charakterystyka systemów i podejścia systemowego daje możliwość ujęcia organizacji z perspektywy pod- systemów i relacji między nimi – zgodnie z charakterystyką procesu komuni- kowania się. Z tego powodu w dalszej części pierwszego rozdziału przywołano dorobek nauki o systemach, a następnie przedstawiono analizę jego zawartości i krytyczną ocenę, co stanowi także szczegółową analizę luki poznawczej w tym zakresie. Skupiono się także na systemowym pojęciu relacji, komunikowanie się jest bowiem w tej pracy traktowane w sposób relacyjny, co więcej – teoria syste- mów wypracowała formalną postać zapisu relacji wewnątrzpodsystemowych. Przy konstrukcji relacyjnego modelu organizacji jako komunikacji odniesiono się do formy tego zapisu. Część druga ma charakter metodyczno-badawczy. Rozpoczyna się wyjaśnie- niem, w jakim zakresie analiza systemowa stanowi w niniejszej pracy przewagę metodyczną nad analizą klasyczną oraz analizą sieci społecznych. W pierwszym przypadku jest to pominięcie elementu relacji, w drugim efekt, który powstaje tyl- ko na podstawie kompletnych danych empirycznych (drobny brak w danych skut- kuje niepoprawną analizą i niepełnym modelem organizacji). 24 Wprowadzenie Przydatnym rozwiązaniem byłoby – w tym miejscu – zaadaptowanie funkcjo- nującego modelu organizacji jako systemu „gotowego” do dalszych prac. Niestety, jak wykazano, nie ma pewności, że którykolwiek z nich powstał jako efekt prac systemowych. Brak takiej pewności prowadzi do konieczności budowy modelu opartego na metodzie analizy systemowej jako metodzie badawczej. Przyjmując, że efekt prac może być podobny do modeli już istniejących, dla poprawności me- todycznej podjęto się konstrukcji modelu. W dalszej kolejności w rozdziale trzecim przedstawiono rozmaite propozycje metod badawczych analizy systemowej oraz szczegółowe procedury w ramach metody, proponowane przez rozmaitych autorów (kluczem doboru jest nie tyle nazwa analiza systemowa, ile zawartość merytorycz- na procedury, pozwalająca na badanie elementów i relacji między nimi). Procedu- ry tego rodzaju, opracowane na potrzeby organizacji, ograniczały się do metodyki podejmowania decyzji lub metodyk naprawczych konkretnych funkcji – szerszego kontekstu procedur analizy systemowej nie odnaleziono. Z tego powodu autorka poszukiwała szerzej inspiracji do budowy własnej propozycji metody analizy sy- stemów złożonych, wychodząc poza dyscyplinę i kierując zainteresowanie na ogól- ną teorię systemów. Inspirację taką znalazła u Jaroslava Habra i Jaromira Vepreka (1976), Petera Checklanda (2000) i Johna Mingersa (2014; 2017). Na koniec tego rozdziału zaprezentowano własną modyfikację metody analizy systemowej jako metody badawczej. W rozdziale czwartym przedstawiono aplikację zaprojektowanej metody ana- lizy systemów złożonych na podstawie obserwacji obiektów rzeczywistych orga- nizacji różnego rodzaju. Wyodrębniono realne elementy systemu, uporządkowa- no je rzeczowo w podsystemy pierwszego stopnia i wyodrębniono relacje między nimi, następnie zidentyfikowano podsystemy drugiego stopnia (wyznaczając dwa konkretne podsystemy pierwszego stopnia, relacje wewnętrzne podsystemowe i re- lacje między dwoma podsystemami pierwszego stopnia) oraz relacje między nimi. Dalej konsekwentnie wyodrębniono podsystemy trzeciego i czwartego stopnia. Na wyodrębnionych relacjach podsystemów organizacyjnych odwzorowano rela- cje komunikacyjne charakterystyczne dla relacji rzeczywistych (czyli konkretne relacje rzeczywiste są w organizacji realizowane za pomocą określonych komuni- katów). Komunikaty takie zostały wyodrębnione i powiązane w wiązki treścio- we, które połączono funkcjonalnie w sieci, w ten sposób powstała podstawa mo- delu organizacji – sieć16 relacji komunikowania (pierwszego, drugiego, trzeciego 16 Sieci są wszędzie i w każdej skali. Mózg to sieć komórek nerwowych połączonych aksona- mi, komórki to sieci cząsteczek połączone reakcjami biochemicznymi. Społeczeństwa rów- nież są sieciami ludzi połączonych przyjaźnią, relacjami rodzinnymi i zawodowymi. W więk- szej skali sieci pokarmowe i ekosystemy mogą być reprezentowane jako sieci gatunko- we. Ponadto sieci przenikają technologię: przykłady obejmują internet, sieci energetyczne Wprowadzenie 25 i czwartego stopnia). Komunikaty podlegają następnie uporządkowaniu i zintegro- waniu ze względu na synkretyczny model cyklu zarządzania. Efektem prac przed- stawionych w rozdziale trzecim jest model systemu sieci zintegrowanych relacji ko- munikowania (MSSZRK), który stanowi podstawę do dalszej pracy nad budową modelu koordynacji organizacyjnej w kierunku sprawności. W rozdziale piątym w części konstrukcyjnej powstał model koordynacji komu- nikacyjnej na potrzeby sprawności organizacji jako systemu sieci zintegrowanych relacji komunikowania, przygotowanego w rozdziale czwartym. W niniejszym opracowaniu uznaje się funkcję koordynacji za nadrzędną funkcję zarządzania, dlatego integruje się relacje komunikowania się ze względu na funkcję koordyno- wania. Jest ona podstawą budowy modelu koordynacji organizacyjnej. Z tego powo- du opracowanie modelu koordynacji zostało poprzedzone wyjaśnieniami dotyczą- cymi pojęcia koordynacja, które w klasycznych teoriach rozumiane było znacznie szerzej niż wśród autorów współczesnych. Obecne podejścia do koordynacji wska- zują wachlarz ujęć szczegółowych, w tej pracy wykorzystanych do opracowania pięciu grup wskaźników koordynacji organizacyjnej (przez komunikowanie). Ope- racjonalizacja wskaźników koordynacji zainicjowała konieczność zwrócenia się ku płaszczyźnie prakseologicznej, która pozwala na mierzenie sprawności orga- nizacji i osiąganie efektu organizacyjnego (przez koordynację komunikacyjną). Te wyjaśnienia prowadzą do prezentacji trzydziestu jeden wskaźników koor- dynacji organizacyjnej dla sprawności komunikacji, podzielonych na pięć grup rodzajowych. Wskaźniki zaprojektowano konsekwentnie w taki sposób, aby ich wartość za każdym razem była w przedziale od 0 do 1, przy czym w miarę zbliża- nia się do wartości 1 rośnie koordynacja organizacji, a tym samym jej sprawność – wzrost wskaźnika jest tożsamy ze wzrostem sprawności organizacyjnej. Pracę zamknięto zakończeniem, w którym wskazano kierunki dalszych badań i możliwości wykorzystania metody i modelu zaproponowanych w pracy. i systemy transportowe. Nawet język używany do przekazywania myśli to sieć słów po- łączonych relacjami syntaktycznymi. Mimo wszechobecności sieci ich struktura i właści- wości nie zostały jeszcze w pełni poznane. Nadal nie odnaleziono odpowiedzi na przykład na następujące pytania: „W jaki sposób interakcje kilku nieprawidłowo działających ge- nów w złożonej sieci genetycznej prowadzą do raka?”, „Jak dyfuzja przebiega tak szybko przez niektóre sieci społeczne i komunikacyjne, prowadząc do epidemii chorób i wirusów (również komputerowych)?”, „Jak działają niektóre sieci mimo awarii ogromnej większości ich węzłów?” (Barabási, 2007, s. 34).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Organizacja jako system sieci zintegrowanych relacji komunikowania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: