Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00312 005559 13634644 na godz. na dobę w sumie
Organizowanie działania przedsiębiorczego. Nowe spojrzenie na firmę - ebook/pdf
Organizowanie działania przedsiębiorczego. Nowe spojrzenie na firmę - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Instytut Ludwiga von Misesa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-65086-11-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Organizowanie działania przedsiębiorczego. Nowe spojrzenie na firmę autorstwa Petera G. Kleina i Nicolai’a J. Fossa w unikalny sposób ujmuje zagadnienie przedsiębiorczości i jej roli w funkcjonowaniu firmy.

Przedsiębiorczość, zbyt długo zaniedbywana przez ekonomistów i przedstawicieli nauk o zarządzaniu, przeżywa w ostatnich dwóch dziesięcioleciach wielki renesans nie tylko w środowiskach akademickich ekonomistów i badaczy problematyki zarządzania, ale też wśród ustawodawców, dydaktyków i praktyków. Podobnie na znaczeniu jako dziedzina ekonomii i nauk o zarządzaniu zyskała teoria firmy, wywodząca się z przełomowego artykułu Natura firmy autorstwa Ronalda Coase’a. Mimo to w świecie akademickim i w praktyce zarządzania wciąż niewiele łączy prace na temat przedsiębiorczości z literaturą o firmie. Książka Organizowanie działania przedsiębiorczego zasypuje tę wyrwę, przedstawiając i rozwijając przedsiębiorczościową teorię firmy — teorię, która skupia się na związkach między przedsiębiorczością a zarządzeniem. Korzystając z dorobku ekonomii austriackiej, praca ta opisuje przedsiębiorczość w kategoriach decyzji opartych na osądzie i podejmowanych w warunkach niepewności, a także pokazuje, że osąd stanowi siłę napędową gospodarki rynkowej i jest pojęciem kluczowym dla właściwego zrozumienia funkcjonowania i organizacji przedsiębiorstw.

Prof. Tomasz Mickiewicz napisał w przedmowie do książki:

Jeśli przyjmiemy, że rola przedsiębiorców w rozwoju zarówno na poziomie mikro, jak i w efektach zagregowanych na poziomie gospodarki jest kluczowa, to musimy wyjść poza klasyczną teorię mikroekonomii, w której nie ma zbyt wiele możliwości analizy tego, w jaki sposób proces zmiany jest spowodowany przez przedsiębiorców, wykorzystujących własne zasoby do innowacji i inwestowania oraz podejmujących się nieubezpieczonych zagrożeń, a także – jak podkreśla Foss i Klein – podejmujących osądy dotyczące działania w oparciu o swoją specyficzną i niedoskonałą wiedzę.

Zgodnie z tym kluczowa wartość dodana tej książki leży w podkreśleniu, jak różne wysiłki zmierzające do poszerzenia perspektywy mikroekonomicznej poza teorię równowagi marginalistycznej były ze sobą powiązane, jak się różniły i, w końcu, jakie były ich konsekwencje dla ujmowania przedsiębiorczości. Foss i Klein argumentują w szczególności, że ekonomiczna analiza praw własności, bodźców, heterogeniczności kapitału oraz subiektywnej i rozproszonej wiedzy może prowadzić do sformułowania bogatej teorii przedsiębiorczości, która wychodzi poza perspektywę Walrasowskiej równowagi ogólnej.


Dr Jakub Bożydar Wiśniewski napisał o książce:

Książka Petera Kleina i Nicolaia Fossa buduje bezprecedensowo solidny pomost między dyscyplinami, jakimi są ekonomia i zarządzanie. W opinii autorów najskuteczniejszym w tym kontekście intelektualnym narzędziem jest austriacka szkoła ekonomii, a zwłaszcza wypracowana przez nią koncepcja przedsiębiorczości oraz firmy. Klein i Foss w kompleksowy i sugestywny sposób przedstawiają wizję firmy jako struktury organizacyjnej niezbędnej przedsiębiorcy do wdrażania jego unikatowego osądu w warunkach rynkowej niepewności, zrywając tym samym z wysoce nierealistycznymi i mechanicznymi opisami firmy obecnymi w literaturze neoklasycznej. W związku z powyższym „Organizowanie działania przedsiębiorczego” powinno okazać się wartościową lekturą nie tylko dla teoretyków ekonomii czy zarządzania, ale również dla praktyków biznesu, współbrzmiąc z ich rynkowym doświadczeniem i pozwalając im dokonać na jego temat głębszej analitycznej refleksji.

 

O autorach

Nicolai J. Foss jest profesorem im. Carlo de Benedettiego Zakładu Przedsiębiorczości na Uniwersytecie Bocconiego oraz profesorem strategiii zarządzania w Norweskiej Szkole Ekonomii.

Peter G. Klein jest profesorem im. W. W. Carutha Zakładu Przedsiębiorczości na Uniwersytecie Baylora oraz profesorem strategii i zarządzania w Norweskiej Szkole Ekonomii.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

NICOLAI J. FOSS, PETER G. KLEIN ORGANIZOWANIE DZIAŁANIA PRZEDSIĘBIORCZEGO NOWE SPOJRZENIE NA FIRMĘ • M e c e n a s i w y d a n i a : R o b e r t C i b o r o w s k i Ł u k a s z J a s i ń s k i W i t o l d Kw a ś n i c k i R E W S O F T S t o w a r z y s z e n i e L i b e r t a r i a ń s k i e B a r t o s z B a r a n o w s k i P i o t r B i g a j J a k u b C z u c h n o w s k i Wo j c i e c h D ą b e k M i c h a ł D ę b o w s k i J a n K r z e p t o w s k i - S a b a ł a D a w i d M e g g e r K r z y s z t o f N o w a k A r t u r P u s z k a r c z u k M i c h a ł P u s z k a r c z u k J a c e k R u s i e c k i M i k o ł a j S t e m p e l P i o t r S z e w c Wsparcia finansowego udzielili również: Mateusz Musielak Marzena Starnawska Seria: Pod Prąd Głównego Nurtu Ekonomii Tytuł oryginału: Organizing Entrepreneurial Judgment: A New Approach to the Firm Copyright © 2012 Nicolai J. Foss and Peter G. Klein Copyright © 2012 Cambridge University Press Copyright © 2017 Instytut Edukacji Ekonomicznej im. Ludwiga von Misesa, Wrocław www.mises.pl Tłumaczenie: Jan Lewiński Przedmowa do wydania polskiego: Tomasz Mickiewicz Redakcja serii: Marcin Zieliński Redakcja językowa: Elżbieta Michalak Korekta: Mateusz Benedyk, Paweł Kot Indeksy: Anna Gruhn Projekt okładki i stron tytułowych: Marta Ozdarska ISBN 978-83-65086-11-2 Instytut Edukacji Ekonomicznej im. Ludwiga von Misesa pl. Strzelecki 20 50-224 Wrocław Łamanie: PanDawer pandawer@pandawer.pl Wydanie pierwsze S p i s t r e ś c i Przedmowa do wydania polskiego Wstęp Rozdział 1. Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy Teoria firmy w ekonomii Przedsiębiorczość Dlaczego przedsiębiorczość i teoria firmy stanowią całość? Omówienie naszej narracji Rozdział 2. Czym jest przedsiębiorczość? Przedsiębiorca, czyli wielki nieobecny w teorii ekonomii Koncepcje przedsiębiorczości i przedsiębiorstwa Podsumowanie: osąd przedsiębiorczy jako naturalne uzupełnienie teorii firmy VII XI 1 3 5 8 16 25 26 30 45 Rodział 3. Przedsiębiorczość: od odkrywania sposobności do osądu 47 49 60 Austriacka szkoła ekonomii Kirzner i przedsiębiorcza czujność Kirzner i poświęcona przedsiębiorczości literatura z dyscypliny nauk o zarządzaniu Wnioski Rozdział 4. Czym jest osąd? Knightowska niepewność Osąd: celowe działanie w warunkach niepewności Osąd, inwestycje komplementarne i przedmiot badań w naukach o przedsiębiorczości Wnioski 79 83 85 89 99 109 112 VI Spis treści Rozdział 5. Od plasteliny do heterogenicznego kapitału 115 Przedsiębiorczość i organizacja w świecie plastelinowego kapitału 117 Austriacka teoria kapitału: omówienie 123 Heterogeniczność kapitału widziana przez pryzmat atrybutów 127 Osąd przedsiębiorczy na tle złożonej struktury kapitałowej 132 Wnioski 140 Rozdział 6. Przedsiębiorczość i ekonomiczna teoria firmy 143 Przedsiębiorczość i teoria firmy: dlaczego tak niewiele je łączy? 145 Ugruntowane teorie firmy 148 Współczesna teoria firmy a przedsiębiorczość 159 Przedsiębiorczość jako niewykorzystany potencjał dla teorii firmy Wnioski 170 175 Rozdział 7. Przedsiębiorczość a natura i granice firmy Powstanie przedsiębiorstwa Granice firmy Dynamika granic przedsiębiorstwa Kalkulacja ekonomiczna, osąd i granice organizacji Wnioski 177 178 190 194 197 203 Rozdział 8. Organizacja wewnętrzna: osąd pierwotny i pochodny 205 210 215 226 Osąd pierwotny i pochodny Przedsiębiorczość pochodna: twórcza i niszcząca Konsekwencje dla organizacji gospodarczej Rozproszona wiedza, zwierzchność i organizacja przedsiębiorstwa Wnioski Rozdział 9. Podsumowanie dyskusji Wprowadzenie Znaczenie dla teorii przedsiębiorczości Znaczenie dla teorii firmy Znaczenie dla polityki publicznej Uwagi końcowe Indeks osobowy Indeks rzeczowy 233 239 241 241 243 252 262 271 311 313 P r z e d m o wa d o w y d a n i a p o l s k i e g o Wraz z tą książką polski czytelnik otrzymuje możliwość zapoznania się z analizą dwu czołowych współczesnych teoretyków organizacji, których prace są szeroko cytowane i dyskutowane. Ta książka dotyczy teorii firmy, teorii przedsiębiorczości i powiązań między nimi. W  standardowej teorii mikroekonomii, która wykrystalizowała się w pierwszej połowie XX wieku na podstawie prac Walrasa, Hicksa, Allena i innych, niewiele jest miejsca na analizę przedsiębiorczości. Ta standar- dowa teoria modeluje zachowania gospodarcze w taki sposób, że decyzje podejmowane są przez optymalizatorów, których równie dobrze mogłoby nie być, gdyż ich wybory opierają się na algorytmach. Znając ceny zaso- bów i preferencje dotyczące ryzyka, nie potrzebujemy właścicieli, mene- dżerów i przedsiębiorców. Wystarczą algorytmy. Przedsiębiorstwo (a za- tem i przedsiębiorca) zostają zredukowane do funkcji produkcji. Idąc krok dalej, można zatem argumentować, że gospodarka bez pry- watnych przedsiębiorców będzie działać równie dobrze jak ta z prywat- nymi przedsiębiorcami – pod warunkiem, że zachowamy dostępność parametrów właściwych dla podjęcia efektywnych decyzji. Taki właśnie klasyczny argument sformułował nasz rodak Oskar Lange w 1936 roku. Do obalenia tego poglądu nie wystarczają narzędzia standardowej mikro- ekonomii. Argumentów dostarczył dopiero Ludwig von Mises, wskazując na rolę motywacji i bodźców. W swojej słynnej polemice z Langem pisał o tym, że państwowe przedsiębiorstwa, gdyby nawet działały przy wła- ściwych parametrach ekonomicznych, nadal będą bardziej przypominać dzieci bawiące się w sklep niż autentyczny handel. Będzie tak z uwagi na brak motywacji do podejmowania ryzyka i wysiłku, a zatem z uwagi na brak przedsiębiorczości. Mises to jedna z kluczowych postaci w tradycji ekonomii austriackiej; obok niego pojawia się Friedrich Hayek z naciskiem na rozproszony cha- rakter wiedzy, który sprawia, że centralistyczne projekty polityki gospo- darczej są nieskuteczne, oraz Joseph Schumpeter ze swoim naciskiem na niszczące równowagę innowacje, wprowadzane przez przedsiębiorców i warunkujące rozwój. I to właśnie ekonomia austriacka oraz zastosowanie jej do odpowiedzi na współczesne pytania jest osią książki Nicolaia Fos- sa i Petera Kleina. Raz jeszcze: jeśli przyjmiemy, że rola przedsiębiorców VIII Przedmowa do wydania polskiego w rozwoju zarówno na poziomie mikro, jak i w efektach zagregowanych na poziomie gospodarki jest kluczowa, to musimy wyjść poza klasycz- ną teorię mikroekonomii, w której nie ma zbyt wiele możliwości analizy tego, w jaki sposób proces zmiany jest spowodowany przez przedsiębior- ców, wykorzystujących własne zasoby do innowacji i inwestowania oraz podejmujących się nieubezpieczonych zagrożeń, a także – jak podkreślają Foss i Klein – podejmujących osądy dotyczące działania w oparciu o swoją specyficzną i niedoskonałą wiedzę. Zgodnie z  tym kluczowa wartość dodana tej książki leży w  podkre- śleniu, jak różne wysiłki zmierzające do poszerzenia perspektywy mi- kroekonomicznej poza teorię równowagi marginalistycznej były ze sobą powiązane, jak się różniły i, w końcu, jakie były ich konsekwencje dla uj- mowania przedsiębiorczości. Foss i Klein argumentują w szczególności, że ekonomiczna analiza praw własności, bodźców, heterogeniczności kapita- łu oraz subiektywnej i rozproszonej wiedzy może prowadzić do sformuło- wania bogatej teorii przedsiębiorczości, która wychodzi poza perspektywę Walrasowskiej równowagi ogólnej. Jednocześnie jednak ich omówienie teorii nie-Walrasowskiej jest krytyczne, a  nie apologetyczne, co znowu stanowi o  wartości książki. W  szczególności kwestionują oni nacisk na oś „przedsiębiorczych spo- sobności” i na rolę „nastawienia na odkrywanie” – elementy teorii wy- wodzące się od Kirznera i dominujące obecnie w głównym nurcie badań nad przedsiębiorczością. Podkreślają, że koncentrowanie się na sposobno- ściach nie jest zbyt konstruktywne, dopóki nie łączy się z analizą działań przedsiębiorczych. Patrząc bowiem z zewnątrz, sposobności możemy zi- dentyfikować dopiero ex post. Ważniejszym obiektem analizy, będącym w centrum badania nad zjawiskiem przedsiębiorczości, jest zatem decyzja inwestycyjna; dopiero ta, opierając się na rozpoznaniu sposobności, staje się eksperymentem tworzącym wartość ekonomiczną. Jak zauważają auto- rzy, w tym aspekcie ich podejście jest podobne do koncepcji fundamental- nej transformacji Olivera Williamsona. Możemy też zauważyć, że nacisk autorów na działanie jako jednostkę analizy prowadzi nas z powrotem od Kirznera do Misesa. Ujmując rzecz bardziej ogólnie, charakterystyczna dla podejścia auto- rów, które akcentuje ludzkie działanie jako centralny przedmiot badań, jest krytyka tez Kirznera. To jednak prowadzi do trudności: jak zachować ten indywidualizm epistemologiczny, a jednocześnie znacząco przyczynić się do rozwoju teorii firmy? Przedmowa do wydania polskiego IX Odpowiedź autorów polega na połączeniu wątków zaczerpniętych z Misesa ze współczesną ekonomiką organizacji Williamsona, a w szcze- gólności z  teorią kosztów transakcyjnych – w  szczególności tam, gdzie podejmuje ona nie tylko problematykę granic przedsiębiorstwa (jak u Ro- nalda Coase’a), lecz także jego wewnętrznej organizacji. Foss i Klein wy- chodzą tu jednocześnie poza znaną z teorii agencji kwestię przekazywa- nia należących pierwotnie do właściciela praw do podejmowania decyzji. W  szczególności bogatsze jest u  nich rozumienie „decyzji”, w  którym uwzględniają oni „przedsiębiorczy osąd”; pytanie zatem dotyczy tego, jak w ramach organizacji delegować ten ostatni. Zgodnie z ujęciem autorów rozproszenie wiedzy w organizacji powo- duje, że standardowa perspektywa teorii agencji staje się zbyt wąska. Za- gadnienia praw do podejmowania decyzji w przedsiębiorstwie nie da się zredukować do wyboru hierarchii, w  ramach której jej wyższy szczebel wybiera dobrze określony cel działania dla szczebla podrzędnego. Wi- dzimy tutaj perspektywę Hayeka zastosowaną do problemów wewnątrz firmy. I chociaż już dzięki Williamsonowi wiemy, że umowy nie są komplet- ne, ponieważ sporządzenie kompletnych umów jest zbyt kosztowne, to Foss i Klein zwracają uwagę, że kompletne umowy są kosztowne również w innym sensie. Ograniczając prawa do podejmowania decyzji przez pre- cyzyjne określenie oczekiwanego działania, kompletne umowy ogranicza- ją działania przedsiębiorcze. I  odwrotnie: tworząca wartość aktywność przedsiębiorcza wewnątrz firmy, inicjatywa pracowników, może wyni- kać z  delegowania „prawa do osądów pracowniczych”. Tu jednak wra- ca znów problem agencji: pracownicy, którym te prawa są delegowane, mogą bowiem prowadzić eksperymenty przedsiębiorcze, które albo okażą się produktywne, albo przyniosą zredukowanie wartości ekonomicznej. To prowadzi nas z powrotem do kwestii optymalnego ustroju organiza- cji. O ile bowiem standardowa teoria agencji skupia się na realizowaniu prywatnych korzyści przez pracownika kosztem interesu właściciela, to Foss i Klein wprowadzają tutaj aspekt przedsiębiorczości wewnątrz firmy, który dotyczy alternatywy: zwiększania wartości firmy w wyniku inicja- tywy pracowników w porównaniu z ryzykiem niszczących wartość ekspe- rymentów i zmian na niższym poziomie organizacji. Tym, co zrobiło na mnie największe wrażenie podczas lektury książki, jest to, jak pozornie bez wysiłku autorzy poruszają się w szerokim polu literatury, znajdując intelektualnie pobudzające związki między pozor- nie niezwiązanymi ze sobą teoriami. W książce można znaleźć powiew X Przedmowa do wydania polskiego świeżości: autorzy zarówno wykazują dobrą znajomość standardowej teo- rii ekonomii, jak i  wskazują na jej ograniczenia. Jako przykład nowego spojrzenia można wskazać na ostatni rozdział, w którym podkreślają, jak zachowanie perspektywy przedsiębiorczościowej może zmniejszyć nie- bezpieczeństwa polityki antykryzysowej. Niebezpieczeństwa pojawiają się wtedy, gdy polityka antykryzysowa jest oparta o standardową makro- ekonomię skupiającą się na agregatach, a zaniedbuje mikroekonomiczne kwestie dotyczące błędnej alokacji kredytu i inwestycji. Autorzy podkreślają, że oferują przedsiębiorczościową teorię firmy, a  nie teorię przedsiębiorczości. Dlatego jasno twierdzą, że teoria przed- siębiorczości dotyczy wszystkich firm, a nie – węziej – nowych firm, firm prowadzonych przez właścicieli-menedżerów, firm rodzinnych czy małych i średnich przedsiębiorstw. To podejście jest zgodne z niektórymi obecny- mi kierunkami w badaniach dotyczących przedsiębiorczości. Według au- torów wszyscy właściciele majątku to (potencjalni) przedsiębiorcy. Takie ujęcie uzupełnia ten nurt badań nad przedsiębiorczością (reprezentowany chociażby przez Williama Baumola), który skupia się na tworzeniu no- wych firm przez właścicieli-menedżerów, a  zwłaszcza na tworzeniu no- wych przedsięwzięć o dużym potencjale wzrostu. Książka stanowi zatem ciekawą próbę rozszerzenia teorii przedsiębiorczości na pole ekonomiki organizacji. Intuicje austriackie teorii ekonomicznej zostają tu twórczo wykorzystane do pytania o rolę przedsiębiorczości wewnątrz firmy. Tomasz Mickiewicz Aston University w Birmingham oraz Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie W s t ę p W  ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci przedsiębiorczości – długie lata zaniedbywanej przez ekonomistów i przedstawicieli nauk o zarządza- niu – udało się szturmem podbić salony. Ponowne wydobycie na światło dzienne w latach siedemdziesiątych XX wieku prekursorskiej pracy Co- ase’a  Natura firmy (1937) wywołało ożywioną dyskusję, która pozwoli- ła rozkwitnąć ekonomicznej teorii firmy. Pojawiło się nowe pole badań „przedsiębiorczości strategicznej”, a  równolegle powróciły studia nad przedsiębiorczością w dziedzinach wzrostu i rozwoju gospodarczego, so- cjologii i antropologii. Nas, badaczy zarządzania i organizacji, którzy w ciągu ostatniej dekady zagadnieniom przedsiębiorczości poświęcili wiele czasu i energii, z oczy- wistych względów ten nowy trend cieszy. Pozostajemy pod przemożnym wpływem najnowszych publikacji poświęconych teorii firmy. Mimo to sądzimy, że przedstawicielom obu nurtów literatury naukowej umknęły pewne ważne refleksje. Celem naszej książki jest usunięcie tej luki, dlate- go przedstawimy i rozwiniemy tu teorię przedsiębiorczości, która położy większy nacisk właśnie na badanie związków między przedsiębiorczością a zarządzaniem. Zajmiemy się zwłaszcza rozbudowaniem idei Franka Knighta (1921), który widział przedsiębiorczość jako osąd*. Konceptualizację tej idei moż- na znaleźć m.in. w pionierskim traktacie Richarda Cantillona (1755) czy w pracach austriackiego ekonomisty Ludwiga von Misesa (1949). „Osądo- wi” poświęca się nieco miejsca w tytułach zwróconych ku praktyce, przy- kładowo w książce Rozstrzygająca decyzja: jak liderzy-zwycięzcy dokonują trafnych wyborów (Tichy i Bennis 2007), a także w publikacjach dotyczą- cych wypracowywania decyzji politycznych, takich jak A Call for Judg- ment (2010) Amara Bhidè. Mimo to osąd nie odgrywa znaczącej roli * Ang. słowo judgement jest pojęciem bardzo obszernym. Tutaj osąd należy rozu- mieć jako osobniczą zdolność (cechę umysłowości zależną m.in. od doświadczenia) do podejmowania decyzji na podstawie posiadanych informacji, wiedzy, intuicji itd. W dalszej części książki autorzy zajmą się m.in. zagadnieniem przekazywania (dele- gowania) osądu, co będziemy rozumieć nie jako przekazanie samej zdolności (bo to, oczywiście, nie jest możliwe), lecz jako przekazanie agentowi w organizacji prawa do korzystania z jego indywidualnego osądu (przyp. JL). XII Wstęp w konwencjonalnej ekonomicznej teorii firmy czy w głównym nurcie prac o przedsiębiorczości i zarządzaniu strategicznym. Ogólnie rzecz ujmując, zauważamy niedostatek teorii traktujących o  osądzie, zwłaszcza biorąc pod uwagę na jego potencjalnie istotne miejsce w teoriach organizacji go- spodarczej. To właśnie głęboka potrzeba stworzenia takiej teorii i wysnu- cia jej konsekwencji stała się główną siłą motywującą nas do napisania tej pracy. Głównymi adresatami książki są badacze nauk społecznych, którzy po- dzielają naszą fascynację stykiem szeroko pojętych dyscyplin przedsiębior- czości i organizacji. Pisaliśmy ją przede wszystkim z myślą o naukowcach zajmujących się problematyką zarządzania – w szczególności przedsiębior- czością, przedsiębiorczością strategiczną i zarządzaniem strategicznym – nie zapominając o ekonomistach pasjonujących się teorią firmy i przedsiębior- czością. Pragniemy w ten sposób wpłynąć na praktykę badań nad przedsię- biorczością prowadzonych w naukach o zarządzaniu i w ekonomii. Chcemy też, aby naszym wkładem stały się refleksje i tezy, które okażą się wartościo- we dla historyków studiów nad przedsiębiorczością oraz nad zarządzaniem i organizacją, a także metodologów specjalizujących się w rozwijaniu kon- strukcji teoretycznych w naukach społecznych. Choć wiele przytaczanych przez nas argumentów dotyczy najczęściej teorii firmy i teorii przedsiębior- czości, to z naszej książki można skorzystać nawet bez wnikliwej znajomo- ści obu tych zagadnień. Na przykład naukowiec zajmujący się przedsiębior- czością, ale niezbyt zainteresowany teorią firmy, może uznać za interesujące i przydatne wywody, które znajdzie w rozdziałach 2–5. Co więcej, mimo że naszym celem było skonstruowanie spójnej narracji, to jednak znaczną część rozdziałów można czytać jako samodzielne teksty. Nasze rozumowanie jest zakorzenione w  ekonomii, ale rezygnujemy z formalnego modelowania, teorii decyzji, teorii gier, ekonometrii i im po- dobnych, oraz unikamy, na ile to możliwe, technicznego żargonu. Wiele miejsca poświęcamy najnowszym rozważaniom dotyczącym teorii zarzą- dzania, ale nasza argumentacja nie wymaga większego obycia z literatu- rą przedmiotu czy znajomości jej specjalistycznego języka. Nasza książka powinna zatem być zrozumiała dla uczonych o różnych specjalizacjach i celach badawczych, a nie tylko dla tych, którzy zajmują się teorią przed- siębiorczości rozumianą jako gałąź ekonomii i nauk o zarządzaniu. O tych kwestiach rozmyślaliśmy, rozmawialiśmy i pisaliśmy od wielu lat, dlatego też jest niemożliwe, by w pełni wyrazić wdzięczność, jaką jesteśmy winni współpracownikom, studentom, recenzentom maszynopi- sów, uczestnikom dyskusji podczas warsztatów i konferencji oraz osobom Wstęp XIII wspierającym naszą pracę. Chcielibyśmy jednak wspomnieć przynaj- mniej niektórych z nich. Przede wszystkim wiele wynieśliśmy z rozmów z uczestnikami konferencji i seminariów, które odbywały się w murach Kopenhaskiej Szkoły Biznesu, Uniwersytetu Stanowego Ohio, Norweskiej Szkoły Ekonomii i Zarządzania, Wyższej Szkoły Handlowej w Sztokhol- mie, Uniwersytetu Illinois, Uniwersytetu Missouri, a także na spotkaniach Academy of Management, Austrian Scholars Conference, Strategic Mana- gement Society oraz corocznych zjazdach i konferencjach Wirth Institute. Pragniemy podziękować (nie obarczając przy tym nikogo jakąkolwiek od- powiedzialnością) Rajshree Agarwal, Jayowi Barneyowi, Toddowi Chile- sowi, Teppo Felinowi, Kirsten Foss, Sandrze Klein, Richardowi Langlois, Stefanowi Linderowi, Jacobowi Lyngsiemu, Henry’emu Manne’owi, Jo- emu Mahoneyowi, Josephowi Salerno, Nilsowi Stieglitzowi, Michaelowi Sykucie, Randallowi Westgrenowi, Sidneyowi Winterowi i Ulrichowi Wit- towi za ich cenne uwagi i wymianę zdań na temat idei, które przybliża- my na tych stronach. W naszych badaniach korzystaliśmy też ze wsparcia Pera Bylunda i Mario Mondelliego. Choć Czytelnik w przeważającej części książki znajdzie świeże treści, to jednak, pisząc ją, czerpaliśmy z naszych wcześniejszych prac, dlatego chcielibyśmy podziękować za udzielone zgody na umieszczenie wcześniej publikowanych fragmentów następującym wydawnictwom: • Springer Publications za: Nicolai J. Foss i Peter G. Klein, Entrepre- neurship and the Theory of the Firm: Any Gains From Trade?, [w:] Rajshree Agarwal, Sharon A. Alvarez i Olav Sorenson (red.), Hand- book of Entrepreneurship Research: Disciplinary Perspectives, Sprin- ger, New York 2005, s. 55–80. • Blackwell Publishing za: Kirsten Foss, Nicolai J. Foss, Peter G. Kle- in i Sandra K. Klein, The Entrepreneurial Organization of Hetero- geneous Capital, „Journal of Management Studies”, 44(7), 2007, s. 1165–1186. • Sage Publications za: Kirsten Foss, Nicolai J. Foss i  Peter G. Kle- in, Original and Derived Judgment: An Entrepreneurial Theory of Economic Organization, „Organization Studies”, 28(12), 2007, s. 1893–1912. • Sage Publications za: Nicolai J. Foss i  Ibuki Ishikawa, Toward a  Dynamic Resource-based View: Insights from Austrian Capital and Entrepreneurship Theory, „Organization Studies”, 28(5), 2007, s. 749–772. XIV Wstęp • Senate Hall Academic Publishing za: Peter G. Klein i Nicolai J. Foss, The Unit of Analysis in Entrepreneurship Research: Opportunities or Investments?, „International Journal of Entrepreneurship Educa- tion”, 6(3), 2008, s. 145–170. • Wiley za: Peter G. Klein, Opportunity Discovery, Entrepreneurial Ac- tion, and Economic Organization, „Strategic Entrepreneurship Jour- nal”, 2(3), 2008, s. 175–190. • Sage Publications za: Rajshree Agarwal, Jay B. Barney, Nicolai J. Foss i Peter G. Klein, Heterogeneous Resources and the Financial Crisis: Implications of Strategic Management Theory, „Strategic Or- ganization”, 7(4), 2009, s. 467–484. • Mises Institute za: Peter G. Klein, Risk, Uncertainty, and Economic Organization, [w:] Jörg Guido Hülsmann i Stephan Kinsella (red.), Property, Freedom, and Society: Essays in Honor of Hans-Hermann Hoppe, Ludwig von Mises Institute, Auburn, AL 2009, s. 325–337. • Association of Private Enterprise Education za: Nicolai J. Foss i Pe- ter G. Klein, Alertness, Action, and the Antecedents of Entrepreneur- ship, „Journal of Private Enterprise”, 25(2), 2010, s. 145–164. • Edward Elgar Publishing za: Nicolai J. Foss i Peter G. Klein, Entre- preneurial Alertness and Opportunity Discovery: Origins, Attributes, Critique, [w:] Hans Landström i Franz Lohrke (red.), The Historical Foundations of Entrepreneurship Research, Edward Elgar, Chelten- ham 2010, s. 91–120. R o z d z i a ł 1. P o t r z e b a s t w o r z e n i a p r z e d s i ę b i o r c z o ś c i o w e j t e o r i i f i r m y Rozważania nad teorią przedsiębiorczości i  teorią firmy najlepiej by- łoby prowadzić, łącząc je ze sobą. Mimo to dotychczas raczej pomijano istotne związki między tymi dwoma obszarami badawczymi. Ten stan rzeczy skłonił nas do napisania tej książki. Ale co łączy firmy z przedsiębiorcami? Czy te pierwsze potrzebują tych drugich, aby spełniać swoje zadania? Albo czy przedsiębiorcy są niezbęd- ni do tego, aby firmy poradziły sobie w  konkurencyjnym procesie ryn- kowym? Jeśli istotnie mają oni do odegrania jakąś rolę w  firmie, to na czym ta rola polega? Gdzie w firmie mamy do czynienia z działalnością przedsiębiorczą? Jak sposób zorganizowania firmy wpływa na ten rodzaj aktywności? Czy działalnością gospodarczą kierują przedsiębiorcy, czy może wynajęci do tego menedżerowie? Jak organizacja firmy (np. alokacja rezydualnych praw do dochodu i do kontroli) wpływa na ilość i jakość idei przedsiębiorczych? Czy przedsiębiorczość może być właściwością zespołu menedżerów, czy jest to tylko zjawisko jednostkowe? Praktykom, decydentom politycznym i innym niebędącym specjalista- mi czytelnikom pytania te muszą się jawić jako dotykające najbardziej fun- damentalnych aspektów idei rynku – teorii cen, ekonomii branży, zarzą- dzania strategicznego, teorii organizacji, a nawet marketingu i finansów. Wszak zachowania przedsiębiorcze nie przebiegają w próżni. Przedsiębior- cy, jak wszyscy uczestnicy gospodarki, aby osiągnąć swoje cele, korzystają z rzadkich zasobów, muszą nimi gospodarować, oceniać zamienności (tra- de-offs)* na krańcu itd.1 Co więcej, ponieważ i przedsiębiorczość, i teoria * Innymi słowy, porównywać koszty alternatywne wybieranych możliwości (przyp. JL). 1 Jak zobaczymy w rozdziale 2 i dalej, część co istotniejszych teorii przedsiębior- czości abstrahuje od rzadkości, uznając zdolność przedsiębiorczą za cechę czy funkcję pozaekonomiczną. W tym rozumieniu zdolności przedsiębiorczej jako takiej nie da się badać jako rzadkiego zasobu. A przecież przedsiębiorcy potrzebują komplementar- nych czynników produkcji – ziemi, pracy czy kapitału – które podlegają standardo- wym prawom podaży i popytu. 2 Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy firmy dotyczą przedsięwzięć komercyjnych, tworzenia nowych firm, a tak- że kształtowania nowej wartości i utrzymywania już istniejącej itd., to we wspólnej części tych dwóch pól należałoby się spodziewać bardzo płodnej wymiany intelektualnej, choćby przez wzgląd na to, że pojawia się tam całe mnóstwo ważkich praktycznych zagadnień badawczych. A  jednak studia nad przedsiębiorczością i badania organizacji gospodarczej ze sobą nie korespondują. Współczesna teoria firmy wręcz ignoruje przedsiębior- czość, a w ekonomii i badaniach nad zarządzaniem literatura poświęcona przedsiębiorczości niewiele wnosi do ekonomicznej teorii firmy. Ten stan rzeczy skutkuje brakiem poważnej teorii firmy przedsiębior- czej. A taka teoria mogłaby przecież wesprzeć procesy decyzyjne zderzają- ce się z problemami na styku przedsiębiorczości i organizacji. Oczywiście w ekonomii i w naukach o zarządzaniu znajdziemy teorie start-upów, a in- nowacjom produktowym, procesowym czy organizacyjnym poświęcono nie tak mało literatury. Lecz nie tylko młode, ale i dojrzałe firmy dzia- łają przedsiębiorczo – warto tu zwrócić uwagę na nacisk praktyków na kwestie „sanacji przedsiębiorstw” (corporate renewal) czy „ducha przed- siębiorczego” (entrepreneurialism). Do tego przedsiębiorczość przejawia się wszak również na wielu innych, poza innowacjami, polach działania. Do bardziej „przedsiębiorczych” zachowań nakłania się nawet podmioty operujące poza rynkiem, w tym urzędników państwowych, filantropów i profesorów uniwersyteckich. Dobra teoria przedsiębiorczości powinna wyjaśniać warunki, w jakich przedsiębiorczość zachodzi i na jakie sposoby się przejawia, oraz objaśniać wzajemne zależności między zachowaniami przedsię- biorczymi a  firmą, branżą i  charakterystyką otoczenia. We współ- czesnej literaturze przedsiębiorczości przedstawia się ją jako teorię uruchamiania firmy. Ale kiedy ten etap kreacji mamy już za sobą, działalność gospodarcza gubi ową „przedsiębiorczą” właściwość i za- czynają w niej dominować motywy „zarządcze”. Częściowo jest to skutek dziedzictwa pozostawionego przez słynną pracę Schumpetera o innowacjach (Schumpeter 1911). Ale w przypadku każdego przed- siębiorstwa procesy jego ustanawiania, wzrostu i  podejmowania w jego ramach stałych czynności zachodzą ciągle, a te rzeczy, które mają znaczenie we wczesnych etapach jego rozwoju, nie wyparowu- ją z  dnia na dzień jak kamfora. Dlatego holistyczne spojrzenie na przedsiębiorczość wymaga zrozumienia zarządczych i  organizacyj- nych aspektów funkcji przedsiębiorczej. Uważamy też, że poważne potraktowanie przedsiębiorczej strony organizacji i strategii pozwoli Teoria firmy w ekonomii 3 znacząco ulepszyć ekonomiczną teorię firmy. Podsumowując, teoria przedsiębiorczości i ekonomiczna teoria firmy mogą ogromnie sko- rzystać na wzajemnej wymianie doświadczeń. Wpierw jednak trzeba je ze sobą skojarzyć. Widoczna dla nas fundamentalna przepaść między tymi dwiema ga- łęziami literatury badawczej i  nasza wiedza o  korzyściach z  wzajemnej wymiany doświadczeń między nimi skłania nas do podjęcia wyzwania polegającego nie tylko na opisaniu owych korzyści, ale też na ich spożyt- kowaniu. Właśnie dlatego chcemy przedsiębiorczość i firmę zdecydowa- nie do siebie zbliżyć, na czym zyskają nie tylko obie zajmujące się nimi od strony teoretycznej gałęzie nauki, ale również dyscypliny i dziedziny pochodne. Nie widzimy po temu nazbyt wielu istotnych przeszkód. Ów stary mur, dzielący przedsiębiorczość i teorię firmy, nie wyrósł z jakiegoś przyrodzonego braku przystawalności, lecz jest skutkiem wyjątkowej dro- gi, którą – zwłaszcza po drugiej wojnie światowej – przeszedł rozwój nauki ekonomii. Jest w tym wyjątkowy chichot historii, gdyż jedno z kluczo- wych dokonań na polu ekonomicznej teorii przedsiębiorczości, czyli Risk, Uncertainty and Profit Franka H. Knighta (1921), to również pionierska analiza podstawowych kwestii dotyczących przedsiębiorstw, rynku i kon- kurencji, postrzeganych przez współczesnych ekonomistów jako zagadnie- nia fundamentalne dla teorii firmy. Ale zarówno teoria firmy, jak i  teoria przedsiębiorczości poszły w swoim rozwoju drogami, które zdusiły w zarodku pierwotny Knigh- towski program skonsolidowanego traktowania działalności gospodar- czej i przedsiębiorcy. Naszym ogólnie pojętym celem jest powrót do tego programu. W dalszej części tego rozdziału wyjaśnimy, dlaczego jest on potrzebny, i opiszemy część powodów – historycznych i tych mających swoje źródło w samej dziedzinie badań naukowych – które sprawiły, że owa konsolidacja się nie powiodła, a także podsumujemy konstruktyw- ną część naszego wywodu. Te o r i a f i r m y w   e k o n o m i i Ekonomiczna teoria firmy, znana też jako ekonomia organizacji lub ekonomia organizacyjna, jest dobrze ugruntowanym i mającym rozległe wpływy polem ekonomii. Nic więc dziwnego, że ekonomia kosztów trans- akcyjnych (Williamson 1985), teorie agencji (Holmström 1979), projekto- wania mechanizmów, ujęcia firmy jako sieci kontraktów (Jensen i Mec- kling 1976) i  firmy w  ujęciu ekonomicznej teorii praw własności (Hart 4 Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy i  Moore 1990) weszły do zwykłego dyskursu naukowego akademików, studentów i praktyków studiujących firmy i rynki2. W  literaturze dyscypliny nauk o  zarządzaniu zasobowa teoria firmy i podejście do firmy w kategoriach wiedzy zdominowały analizę wydaj- ności organizacyjnej (Wernerfelt 1984; Barney 1986 i 1991; Peteraf 1993; Peteraf i Barney 2003). Teorie te w wielu aspektach wywodzą się z wcze- śniejszych teorii firmy: behawioralnych (Cyert i March 1963), ewolucyj- nych (Nelson i Winter 1982) czy neoklasycznych (Demsetz 1973). Co wię- cej, miały też przez długi czas przemożny wpływ na badania dotyczące zarządzania (zob. Mahoney 2005). Dawno temu Rumelt (1984) dowodził, że zarządzanie strategiczne powinno być budowane na „twardym funda- mencie” w postaci „modelu firmy stworzonego przez ekonomistę”. Wielu badaczy zajmujących się zarządzaniem strategicznym i pokrewnymi dys- cyplinami podążyło tym tropem (Foss 1999; Becarra 2009). Krótko mówiąc, ekonomiczna i  zarządcza analiza przedsiębiorstwa to żywy obszar badań naukowych i zastosowań – bogaty w rozkwitającą literaturę doświadczalną oraz  różnorodność konkurujących teorii i  sta- nowisk. Nie dziwi, że w naukach ekonomicznych firma od dawna stała na piedestale, obecna zwłaszcza w teoriach produkcji i wymiany, w ba- daniach struktury branży, w  ekonomii pracy i  w  innych dziedzinach. Wszystkie podstawowe podręczniki zawierają rozdział poświęcony „teo- rii firmy”, w którym znajdziemy znajome równania i wykresy opisujące zbiór możliwości produkcyjnych przedsiębiorstwa, krzywe kosztów i przy- chodów czy równowagowe ceny i wielkości produkcji. Podstawowe kursy ekonomiczne przywołują pojęcie przedsiębiorstwa, gdyż stanowi ono nie- odzowny element teoretycznej analizy ceny (Machlup 1963). Gdy ekono- miści rozważają branżowy czy ogólnogospodarczy wpływ takich zdarzeń jak choćby zmiana ceny pewnego czynnika produkcji, muszą uwzględnić również to, jak reprezentatywna firma zareaguje na tę zmianę w kwestiach substytucji owego czynnika, ceny produktu i innych3. 2 Zgodnie z utartym zwyczajem zaliczamy teorię agencji do „teorii firmy”, choć, ściśle rzecz ujmując, nie mówi się w niej o istnieniu czy granicach przedsiębiorstw (Hart 1989). 3 Marshall, autor koncepcji „firmy reprezentatywnej” [w polskim przekładzie Za- sad ekonomiki „firmy typowej” – przyp. JL], firmę taką wyobrażał sobie jako „istnie- jącą dość dawno, dość pomyślnie się rozwijającą; musi nią kierować człowiek o nor- malnem uzdolnieniu; musi mieć dostęp do normalnych ekonomij wewnętrznych i zewnętrznych, możliwych przy danych rozmiarach produkcji ogólnej; należy przy- tem wziąć w rachubę rodzaj produkowanych towarów, warunki ich zbytu i ogólną Przedsiębiorczość 5 Ale teoria firmy pojętej jako jednostka kontraktowa lub organizacyjna – w zapoczątkowanej przez artykuł Natura firmy Ronalda Coase’a (1937) literaturze poświęconej istnieniu, granicom i  wewnętrznej organizacji przedsiębiorstwa – jest w historii ekonomii zjawiskiem raczej nowym. Jak zobaczymy w rozdziale 6, ekonomia organizacji przedsiębiorstw jako sa- modzielny temat badań wyodrębniła się w latach siedemdziesiątych ubie- głego wieku, towarzysząc przełomowym odkryciom Williamsona (1971, 1975 i 1979), Alchiana i Demsetza (1972), Hurwicza (1972), Marschaka i Radnera (1972), Rossa (1973), Arrowa (1974), Jensena i Mecklinga (1976), Kleina, Crawforda i Alchiana (1978), Holmströma (1979) i innych. Gdy ekonomiści doszli do wniosku, że potrzebują teorii organizacji gospodar- czej, teoria firmy w tym Coase’owskim znaczeniu weszła, można rzec, do panteonu teoretycznych i empirycznych „historii sukcesu” w ekonomii4. Jak będziemy jeszcze wywodzić, pod wieloma ważnymi względami teoria firmy może zwiększyć potencjał rozwojowy przedsiębiorczości jako dys- cypliny. Umożliwia ona bowiem rozwiązanie istotnych problemów doty- czących umiejscowienia (locus) przedsiębiorczości, na co dotychczasowe badania pozostawały ślepe. P r z e d s i ę b i o r c z o ś ć Później badania przedsiębiorczości wysunęły się na pierwszy plan eko- nomii. Także inne nauki społeczne, w tym socjologia (Thornton 1999), antropologia (Oxfeld 1992), politologia (Klein i in. 2010), historia dzia- łalności gospodarczej i gospodarki (Landes i in. 2010), zaczęły zgłębiać te tereny. W szkołach biznesu rezygnuje się z traktowania przedsiębiorczości jako osobnego programu dotyczącego rozruchu nowej firmy (rozpisywanie biznesplanu, finansowanie przedsięwzięcia, transfer technologii i pokrew- ne tematy), a zaczyna się ją uwzględniać w kursach menedżerskich, mar- ketingowych, finansowych czy księgowych. W ostatniej dekadzie nastąpił wysyp związanych z przedsiębiorczością kierunków uniwersyteckich, sta- nowisk w katedrach, ośrodków edukacyjnych i badawczych, czasopism, publikacji i  grantów badawczych. Ekonomiści coraz wyraźniej widzą, konjunkturę gospodarczą” [Marshall 1890, t.  I, s.  305–306; zachowano pisownię przekładu – przyp. JL]. Bardziej ogólnie o roli tego narzędzia heurystycznego u Mar- shalla i w myśli post-Marshallowskiej zob. Foss (1994). 4 Autorem określenia „historia sukcesu” jest Williamson (2000, s. 605), który tak opisywał dokonania empiryczne w dziedzinie ekonomii kosztów transakcyjnych. 6 Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy że przedsiębiorczość odgrywa główną rolę w  postępie technologicznym i (dlatego) jest ważna dla procesów wzrostu (np. Blau 1987; Aghion i Ho- witt 1992; Baumol 1994; Wennekers i Thurik 1999; Blanchflower 2000). Wagę roli, jaką odgrywa przedsiębiorca, dostrzegano nawet przed Bo- gactwem narodów; to właśnie on zajął centralne miejsce w prekursorskim traktacie Richarda Cantillona (1755). Można by więc oczekiwać, że w cią- gu kolejnych lat wtopi się on w  teorię ekonomii jako ważna jej część. Tak się jednak nie stało, a powody tego stanu rzeczy wyjaśnimy później. W  rzeczywistości najpóźniej od czasu II wojny światowej przedsiębior- czość została wypchnięta poza nawias głównego nurtu ekonomii, a  jej wagę doceniali jedynie twórczy i być może dobrze znani, jednakże „hete- rodoksyjni” (zatem raczej mało wpływowi) ekonomiści, w tym zwłaszcza przedstawiciele szkoły austriackiej (np. Mises 1949; Hayek 1968; Kirzner 1973) i tradycji „schumpeterowskiej” (Futia 1980; Nelson i Winter 1982). Mimo pojawienia się mniej więcej trzydzieści lat temu dwóch doniosłych prac, w  których podano dwa podstawowe „przepisy” na modelowanie przedsiębiorczości rozumianej jako samozatrudnienie (Lucas 1978; Kihl- strom i Laffont 1979), dopiero w ostatnim dziesięcioleciu przedstawicie- le głównego nurtu ekonomii zaczęli się brać na poważnie za koncepcję przedsiębiorcy. Choć uznaje się powszechnie, że formalne modelowanie stosowane w głównym nurcie ekonomii nie przystaje w pełni do zjawiska przedsię- biorczości5, to przynajmniej niektóre jego aspekty można odwzorować z  użyciem tradycyjnego instrumentarium równowagi i  maksymalizacji warunkowej. Wiele uwagi przyciągnęło zagadnienie analizy wyboru za- wodowego (np. Holmes i  Schmitz 1990) i  jej znaczenia dla całego wa- chlarza problemów politycznych (w tym zachęt skłaniających mniejszości do wchodzenia w role przedsiębiorców, dostępu do kredytu jako bariery wejścia, względnego wkładu małych i dużych firm w innowacje itd.). Ten kierunek badawczy jest w praktyce tożsamy ze współczesnymi badaniami przedsiębiorczości w  ekonomii. Wiele wysiłku włożono też w  rozważa- nia zagadnień mających bezpośrednie znaczenie dla badań nad zarządza- niem, takich jak choćby uczenie się przedsiębiorczości (np. Parker 1996). 5 Bianchi i Henrekson (2005, s. 354) poddali kwerendzie wiele modeli przedsię- biorczości w głównym nurcie, dochodząc do wniosku, że przedstawiona za ich pomo- cą „przedsiębiorczość jest nieodmiennie zdefiniowana bardzo wąsko i nie ujmuje peł- ni bogactwa i złożoności funkcji wskazywanych poza głównym nurtem ekonomii”. Przedsiębiorczość 7 Ogólnie rzecz ujmując, przedsiębiorczość staje się pełnoprawnym obsza- rem badań ekonomicznych6. Sytuacja w  naukach o  zarządzaniu wygląda pod wieloma względa- mi podobnie. Przedsiębiorczość zadomowiła się tam już dawno temu, ale w ostatniej dekadzie publikacje te radykalnie zmieniły swój charak- ter. Do pewnego stopnia wynikło to z nawiązania zdecydowanie ściślej- szej współpracy z badaczami zarządzania strategicznego (Baker i Pollock 2007), co zaowocowało powstaniem dyscypliny przedsiębiorczości strate- gicznej7, choć możliwe, że bardziej znaczącą przyczyną była dramatyczna transformacja samej dziedziny przedsiębiorczości. Podczas gdy wczesne prace badawcze prowadzono głównie z zarządami małych i rodzinnych przedsiębiorstw, to już te nowsze – czerpiące z  obserwacji psychologii, ekonomii i socjologii – mają na uwadze szerszy zestaw zagadnień, teorii i  zjawisk, a  zatem więcej uwagi poświęcają definiowaniu wchodzących w ich zakres konstrukcji teoretycznych czy precyzyjnemu formułowaniu pytań i standardowych procedur badawczych (przegląd tej problematyki można znaleźć: Shane 2003). To rodzi bardziej ogólne pytanie: czym właściwie jest przedsiębior- czość? Prostą metodą demarkacji różnych kategorii przedsiębiorców i eko- nomicznych teorii przedsiębiorczości jest wprowadzenie podziału na tych badaczy, którzy określają przedsiębiorczość jako rezultat czy zjawisko (np. samozatrudnienie, start-upy), i tych, dla których jest to sposób myślenia lub zachowania (np. kreatywność, innowacyjność, czujność, osąd, adaptacja). Wiele wczesnych prac o przedsiębiorczości (np. Schumpeter 1911; Knight 1921) można przypisać do drugiej kategorii, którą Klein (2008b) nazywa „funkcjonalną” w tym znaczeniu, że przedsiębiorczość przywoływano tu jako konieczny etap w wyjaśnianiu innych zjawisk, takich jak wzrost gospo- darczy (Schumpeter) czy istnienie firmy i zysku (Knight). Ponieważ przed- siębiorca był potrzebny tylko do zrozumienia innych zjawisk, znajdujących 6 U Parkera (2005) znajdziemy znakomity przegląd ostatnich badań przedsiębior- czości w ekonomii. 7 Wśród dowodów na podbój badań nad zarządzaniem przez idee dotyczące przedsiębiorczości wymienić można choćby uruchomienie w  2008 roku „Strategic Entrepreneurship Journal”, czasopisma bliźniaczego dla prestiżowego „Strategic Ma- nagement Journal”. Jako przykłady artykułów z dziedziny przedsiębiorczości strate- gicznej wymienić można: Hitt i Ireland (2000), Ahuja i Lampert (2001) oraz Ireland, Hitt i  Sirmon (2003). Foss i  Lyngsie (2011) dokonują przeglądu przedsiębiorczości strategicznej i omawiają związki tejże z bliskimi jej dziedzinami i teoriami, przykła- dowo spojrzeniem zasobowym czy teorią zdolności dynamicznych. 8 Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy się zazwyczaj na wyższych poziomach analizy, traktowano go w katego- riach dość abstrakcyjnych, skonwencjonalizowanych. Podobnie abstrakcyj- ne podejście do działalności gospodarczej znajdziemy m.in. w podstawach teorii cen (Machlup 1967). W części współczesnych prac ekonomicznych poświęconych przedsiębiorcy, szczególnie u Kirznera (1973, 1985 i 1992), też spotkamy się z ujęciem przedsiębiorcy w ramach bardzo abstrakcyjnych (z podobnych zresztą powodów). Otóż tam stopa procentowa nie pochodzi od samego przedsiębiorcy, ale od tych zjawisk, które jego istnienie pomaga- ją wyjaśnić. Ponadto te teorie nie przyglądają się zbyt bacznie uwarunkowa- niom przedsiębiorczej aktywności (Bjørnskov i Foss 2008). Tymczasem traktująca o przedsiębiorczości literatura badań nad zarzą- dzaniem (oraz część publikacji poświęcona ekonomii pracy) o wiele bliżej przygląda się przedsiębiorcy i działaniom przedsiębiorczym. Opisuje więc heurystyki decyzyjne, po które przedsiębiorca sięga (Sarasvathy 2003), błę- dy poznawcze, jakie popełnia (Busenitz i Barney 1997), doświadczenia bę- dące podstawą jego działań (Shane 2000), rodzaj niepewności, z którym się mierzy (Alvarez i Barney 2010), strukturę sieci, w której się znajduje (Soren- son i Stuart 2005), jego wcześniejszą praktykę zawodową (Klepper 2002; Braguinsky, Klepper i Ohyama 2009, Elfenbein, Hamilton i Zenger 2010) itp. Spora część tej literatury skłania się ku Kirznerowskiej koncepcji przed- siębiorczości rozumianej jako „odkrywanie sposobności” (Shane i Venka- taraman 2000), aczkolwiek, jak jeszcze wykażemy (rozdział 2), taki pogląd może opierać się częściowo na niezrozumieniu istoty dorobku Kirznera. D l a c z e g o p r z e d s i ę b i o r c z o ś ć i   t e o r i a f i r m y s t a n o w i ą c a ł o ś ć ? F i r m a j a k o u m i e j s c o w i e n i e p r z e d s i ę b i o r c z e j a k t y w n o ś c i Uważamy, że prace badawcze poświęcone teorii firmy i przedsiębior- czości mogą razem posłużyć stworzeniu lepszej teorii firmy, umożliwiając pełniejsze zrozumienie natury i skutków ekonomicznych przedsiębiorczo- ści. Z tego punktu widzenia pytania, które rodzą się na styku przedsiębior- czości i  teorii firmy, dotyczą umiejscowienia (locus) przedsiębiorczości8. Shane i Venkataraman (2000, s. 218) stwierdzili, co odbiło się donośnym 8 Jest może znaczące, że jedno z najbardziej wpływowych czasopism poświęco- nych przedsiębiorczości nosi (wciąż) nazwę „Small Business Economics”. Dlaczego przedsiębiorczość i teoria firmy stanowią całość? 9 echem i zyskało programową rangę, że przedstawiciele nauk o zarządza- niu, którzy zajmują się strategią i  organizacją, co do zasady starają się odpowiedzieć na trzy rodzaje pytań badawczych, a mianowicie dlaczego, kiedy i jak: 1) pojawiają się sposobności przedsiębiorcze; 2) określone (a  nie inne) osoby i  firmy odkrywają sposobności i  je wykorzystują; 3) dla wyzyskania tych sposobności uruchamiane są różne formy działania. W tej grupie problemów znajdziemy pytanie o to, „w jaki sposób zor- ganizowane jest w  gospodarce wykorzystywanie przedsiębiorczych spo- sobności” (2000, s. 224). Kiedy Shane i Venkataraman pisali swój artykuł, nie było zbyt wielu takich publikacji, które mogłyby stanowić przykład prac rozwijających dyscyplinę w tym kierunku. Blisko dziesięć lat później sprawy nie mają się o wiele lepiej, choć coraz powszechniej rozumie się konieczność integracji. Naszym zdaniem ekonomiczne teorie firmy szcze- gólnie dobrze nadają się do tego, by wyjaśnić nie tylko „wykorzystywa- nie”, ale i odkrywanie czy nawet ocenianie przedsiębiorczych sposobno- ści. A teorie te, o czym przekonamy się w kolejnych rozdziałach, splatają się jeszcze lepiej z innymi sposobami ujmowania przedsiębiorczości. Jednym z naszych celów jest w tym kontekście wyjaśnienie, dlaczego przedsiębiorcy wybierają takie, a nie inne sposoby organizowania swoich działań. Wspominaliśmy już, że materia ta zyskuje na istotności i zaczyna być w ekonomii i naukach o zarządzaniu przedmiotem badań coraz licz- niejszych prac na temat przedsiębiorczości. Ale problematykę tę rozpatruje się tylko w  wąskim zakresie. Weźmy choćby model równowagi ogólnej Lucasa (1978), stanowiący punkt wyjścia dla większej części współcze- snego dorobku ekonomii dotyczącego przedsiębiorczości. To model wza- jemnego zestrojenia działalności gospodarczej i talentu przedsiębiorczego, zakładający, że dystrybucja tego talentu nie jest jednolita. „Talent przed- siębiorczy” to eklektyczna zmienna obejmująca umiejętności przedsię- biorcze, zarządcze i właścicielskie. Lucas opisuje takie korespondowanie wielkości firmy z talentem przedsiębiorczym, kiedy to najzdolniejsi przed- siębiorcy kierują największymi firmami. Mamy tu jeden rodzaj związku – aczkolwiek wysoce skonwencjonalizowanego – między organizacją firmy a przedsiębiorczością. Można wątpić, czy da się pogodzić podejście klasyków do przedsiębior- czości z jej ustawieniem w roli czynnika produkcji, który ma charakter tylko funkcji koordynującej (zob. Bianchi i Henrekson 2005, s. 358). Ale 10 Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy bliższe meritum jest zapytanie o  to, dlaczego właściwie w  ujęciu Luca- sa przedsiębiorcy mieliby potrzebować firm. Czy nie mogą pełnić swojej funkcji koordynującej po prostu na podstawie umów? Dlaczego potrzebu- ją do tego mechanizmów władztwa (governance), jakie istnieją w firmach? Zbliżoną krytykę można skierować pod adresem innej istotnej konstrukcji teoretycznej, tj. modelu samozatrudnienia przedstawionego przez Kihl- stroma i Laffonta (1979). W ramach tej teorii jedyną kategorią różnicującą agentów są ich preferencje ryzyka. Podejmując wątek podniesiony przez Knighta (1921) (sugerujący, że w ramach organizacji firmy „śmiałkowie” ubezpieczają „bojaźliwych”), Kihlstrom i Laffont pokazują istnienie rów- nowagi przy podziale populacji uczestników rynku na przedsiębiorców, cechujących się względnie niską awersją do ryzyka, i pracowników, u któ- rych jest ona wyższa. Łączą oni też przedsiębiorczość z braniem „odpo- wiedzialności za przedsięwzięcie”, a tym samym z ponoszeniem ryzyka. W ich argumentacji wyraźnie widać, że dzieje się to w warunkach dzia- łalności gospodarczej. Ale nie jest już tak oczywiste, dlaczego, aby współ- dzielić ryzyko, ludzie muszą akurat tworzyć firmy, skoro równie łatwo mogliby to uczynić na podstawie umów. Właśnie z  tego względu spo- rej części dalszych badań opartych na tych dwóch artykułach (oraz na: Holmes i Schmitz 1990) umyka z pola widzenia problem umiejscowienia przedsiębiorczości, pojmowany we właściwym sensie porównawczo-in- stytucjonalnym (Coase 1964; Williamson 1985): nie identyfikuje się tam w  systematyczny sposób stosownych alternatyw i  nie zestawia ze sobą korzyści netto. Na podobnej zasadzie większość prac dotyczących przedsiębiorczości bierze za wyjaśniany przez siebie przedmiot (explanandum) spółki, su- gerując tym samym, że po zakończeniu fazy rozruchu działania przed- siębiorcze ustają. Duża część badań o przedsiębiorczości, prowadzonych w ramach dyscypliny nauk o zarządzaniu, zwyczajnie definiuje przedsię- biorczość jako tworzenie nowych firm czy, ogólniej, organizacji. Tak czy owak, w wielu takich badaniach dojrzałe firmy po prostu wyrzuca się poza nawias przedsiębiorczych uczestników gospodarki. A przecież najnowsze prace dotyczące przedsiębiorczości strategicznej wskazują, że także firmy o  ugruntowanej pozycji mogą funkcjonować w  wysoce przedsiębiorczy sposób, odkrywając i  wykorzystując nowe sposobności, dokonując osą- dów w kwestii istniejących i potencjalnych zasobów, a także wprowadza- jąc nowe produkty i procesy (Hitt i Ireland 2000). Skorzystanie z nowych sposobności przez przejęcie, odsprzedaż, dywersyfikację czy reorientację działalności oznacza zmianę granic firmy (co jest jednym z  węzłowych Dlaczego przedsiębiorczość i teoria firmy stanowią całość? 11 zagadnień Coase’owskiej teorii firmy). Dojrzałe firmy mogą też motywo- wać do podejmowania wewnątrz struktury korporacyjnej zachowań wy- glądających na w pełni „przedsiębiorcze” – określanych często w pracach o przedsiębiorczości z dziedziny nauk o zarządzaniu „intraprzedsiębior- czością” bądź „korporacyjnymi przedsięwzięciami podwyższonego ryzy- ka”. Wewnętrzną reorganizację można przeprowadzić, stosując zachęty płacowe (Jensen i Meckling 1992) czy inne mechanizmy, takie jak regu- lowanie dostępu do zasobów (Rajan i  Zingales 1998). Z  tym wiąże się inny węzłowy punkt Coase’owskiej teorii firmy, mianowicie zagadnienie organizacji wewnętrznej. Nadmieniliśmy już, że naukowcy zajmujący się studiowaniem organi- zacji, zarządzania strategicznego, międzynarodowego biznesu itd. często sięgają po teorię firmy wycinkowo. Na przykład wiele problemów zarzą- dzania strategicznego (takich jak decyzje o integracji pionowej czy dywer- syfikacji) obecnie rutynowo przedstawia się jako zagadnienia efektywnego władztwa. Stąd wśród badaczy najczęściej cytowanych w najważniejszych czasopismach o zarządzaniu w biznesie znajdziemy Olivera Williamsona, być może najsłynniejszego reprezentanta współczesnej teorii firmy (Wil- liamson 1975, 1985 i 1996). Niemniej w najnowszych pracach o przedsię- biorczości z  dziedziny badań nad zarządzaniem kwestii umiejscowienia (locus) przedsiębiorczości, mimo postulatów Shane’a  i  Venkataramana (2000), poświęca się niewiele miejsca. K u r o z w i n i ę c i u t e o r i i p r z e d s i ę b i o r c z o ś c i Jak wskazaliśmy wcześniej, w ciągu ponad dwustu lat studiów prowa- dzonych w naukach społecznych nad przedsiębiorczością badacze opisy- wali ją niekiedy jako rezultat (np. utworzenie nowej firmy), a w innych przypadkach jako zachowanie (np. odkrywanie, osądzanie, kreatywność). Empiryczne badania ekonomiczne na temat przedsiębiorczości zazwyczaj przyjmują to pierwsze podejście, przede wszystkim z  przyczyn natury pragmatycznej (nic dziwnego, skoro rezultaty łatwiej jest dostrzec i zmie- rzyć niż zachowania). Jednak to ujęcie może wprowadzać w  błąd, jeśli każdy rodzinny sklepik zaczniemy traktować jako śmiałe przedsięwzięcie, nie biorąc pod uwagę nowych innowacyjnych zachowań dojrzałych firm9. 9 To prawdziwa zmora największych baz danych gromadzących informacje o ak- tywności przedsiębiorczej, jak choćby Global Entrepreneurship Monitor. Niektórzy 12 Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy Naukowcy podchodzący do koncepcji przedsiębiorczości od drugiej strony – behawioralnej albo funkcjonalnej – wyobrażali ją sobie od cza- sów Cantillona na różne sposoby: jako innowacyjność, czujność, branie na siebie niepewności, adaptację, kreatywność i przywództwo. W rozdzia- le 2 dokonamy przeglądu różnych wskazanych tu teorii i definicji. Stwier- dzimy, że jedno stanowisko – Knightowska koncepcja przedsiębiorczości jako osądu – pozwala wytłumaczyć funkcję przedsiębiorczą w sposób po- zwalający o  wiele łatwiej zintegrować ją z  dotychczasowym dorobkiem naukowym dotyczącym firmy niż inne teorie przedsiębiorczości. Domi- nujące w literaturze nauk o zarządzaniu podejście do przedsiębiorczości nakazuje przywiązywać ogromną wagę do indywidualnego rozpoznawa- nia czy odkrywania możliwości zdobycia zysku, ale w mniejszym stop- niu zajmuje się środkami mającymi służyć wykorzystaniu tego rodzaju sposobności. Obecna jest tu tendencja do skupiania się na kognitywnych czy behawioralnych cechach osób, które zakładają nowe przedsięwzięcia (np. Baron 1998). Równoległy nurt badań, czyli prace o „orientacji przed- siębiorczej” (Lumpkin i Dess 1996; Wiklund i Shepherd 2003), rozważa rozpoznawanie czy odkrywanie sposobności osiągnięcia zysku na szcze- blu firm. Żadna z tych teorii tak naprawdę nie przygląda się z bliska zaso- bom i zdolnościom niezbędnym do tego, aby sposobności czy inwestycje przekuć w zysk. A przecież właśnie zwrócenie uwagi na zasoby używa- ne przez przedsiębiorców w trakcie uruchamiania nowych przedsięwzięć i przy pracy z tymi już funkcjonującymi może rzucić nowe światło na to, jak postrzegane sposobności i  realne inwestycje ulegają przekształceniu w działanie tworzące wartość. W ogólności przedstawiciele nauk o zarządzaniu, którzy studiują przed- siębiorczość, zaczynają zauważać, że przedsiębiorczość jest ściśle związa- na z centralnymi zagadnieniami organizacji i strategii firmy, a nie tylko z konkretnymi problemami zarządzania małymi przedsiębiorstwami (np. Shane i Venkataraman 2000; Alvarez i Barney 2005). Od czasów artykułu Coase’a  (1937) za fundamentalne dla ekonomicznej teorii firmy uznaje się pytania o to, dlaczego firmy istnieją (mimo że dostępne są wszak inne, kontraktowe metody rozmieszczania zasobów), co determinuje jej grani- ce (tj. alokację produktywnych czynności między przedsiębiorstwami) badacze i decydenci starają się omijać tę pułapkę, skupiając się na start-upach w kon- kretnych branżach, np. informatycznej czy farmaceutycznej. Jak powiedział nam pra- cownik jednej z ważniejszych fundacji wspierających badania nad przedsiębiorczo- ścią: „Nie szukamy kolejnych restauracji czy pralni chemicznych”. Dlaczego przedsiębiorczość i teoria firmy stanowią całość? 13 i wewnętrzną organizację (czyli strukturę organizacyjną, system nagradza- nia itd.). Staniemy oto na stanowisku, że przyczyny istnienia firm mogą się bezpośrednio łączyć z przedsiębiorczymi sposobnościami. Firmy mogą być zakładane po to, by wykorzystać sposobności lub stać się miejscem przedsiębiorczych eksperymentów. A na te działania wpływać może alo- kacja własności i praw własności wewnątrz przedsiębiorstw i między nimi. K u r o z w i n i ę c i u t e o r i i f i r m y Przez kilkadziesiąt lat William Baumol krytykował ekonomistów za to, że ignorują osobę przedsiębiorcy. Wciąż aktualna jest często przywoły- wana kąśliwa uwaga Baumola, że „w  teoretycznej firmie za sterami nie ma przedsiębiorcy – książę Danii został wyrzucony poza nawias dyskusji o Hamlecie” (Baumol 1968, s. 68), mimo że w międzyczasie rozumienie „teoretycznej firmy” się zmieniło. Teorie firmy (pamiętając, że zaliczamy do niej także teorię agencji, eko- nomię kosztów transakcyjnych i teorię firmy w ujęciu ekonomicznej teorii praw własności) często krytykowano za ich statyczną naturę (Boudreaux 1989; Langlois 1992; Furubotn 2001)10. Mimo że są pewne subtelne różni- ce między tymi teoriami (Foss 1993a; Gibbons 2005), choćby te dotyczące nieprzewidzianych ewentualności czy specyfiki procesu (np. „fundamen- talna transformacja” w: Williamson 1985), łączy je w dużej mierze sta- tyczna i „zamknięta” ontologia. Mówiąc wprost, skupiają się na rozwią- zaniach danych problemów optymalizacji, unikając pytań o źródła tych problemów czy wręcz o pochodzenie samej firmy. Teorie te wychodzą od odgórnego przyjęcia określonej siatki środków i  celów. Jednak badacze przedsiębiorczości z dawien dawna twierdzą, otwarcie bądź niejawnie, że odejście od tego założenia jest koniecznym krokiem na drodze do stworze- nia teorii przedsiębiorczości (Schumpeter 1911; Knight 1921; Mises 1949; Kirzner 1973). Jest całkiem prawdopodobne, że tego rodzaju argumentacja przyczy- niła się do powstania rozziewu między ekonomią, w tym teorią firmy, 10 Notabene nie uważamy, że ujęcia firmy zasobowe, w kategoriach wiedzy czy zdolności dynamicznych są jako takie teoriami firmy. Zwykle bowiem nie przywiązu- ją wagi do Coase’owskich pytań o istnienie, granice i wewnętrzną organizację firmy. Istnieją wprawdzie w literaturze tych ujęć próby podejścia do rzeczonego problemu (np. Kogut i Zander 1992), ale dotychczas nie były one udane. Dyskusję na ten temat znaleźć można w artykule Fossa (1999). 14 Potrzeba stworzenia przedsiębiorczościowej teorii firmy a przedsiębiorczością. Jak w innym kontekście (w „radykalnie subiekty- wistycznej” krytyce głównego nurtu ekonomii) wskazuje Coddington (1983, s. 61): Spójny i uniwersalny subiektywizm wymaga z analitycznego punk- tu widzenia ogromnej wstrzemięźliwości. […] Oczywiście można byłoby […] spędzić wiele czasu i  energii na przekonywaniu ludzi zajmujących się makroekonomią, projektowaniem modeli ekono- metrycznych, ekonomią matematyczną, teorią równowagi ogólnej itd., że błądzą. Ale gdyby to się udało, wszystkie te grupy zawodowe musiałyby po prostu zamknąć swój interes. Z uznanymi ekonomicznymi teoriami firmy trudno pogodzić również najważniejsze wątki wiązane często z  problematyką przedsiębiorczości, takie jak proces, niepewność w  sensie Knighta, niewiedza, niejasność, zmieniające się preferencje, złożoność itd. Jeśli potraktujemy te wątki jako warunek sine qua non teorii przedsiębiorczości, to w rzeczy samej bardzo utrudnimy dialog między przedsiębiorczością a tymi teoriami. Ale można też wskazać bardziej pragmatyczne kierunki krytyki sta- tycznego podejścia współczesnej teorii firmy – takie, które nie wymagają jej fundamentalnego odrzucenia. Przykładowo w teorii agencji znajdzie- my ważkie tezy o wpływie zachęt na wysiłek wkładany w podejmowane działania i związku między zachętami płacowymi a ryzykiem. Obserwacje te mają spore znaczenie dla zrozumienia przedsiębiorczej aktywności za- chodzącej w firmie (Jones i Butler 1992). Lecz wyjaśniając, jak pryncypał skłania agenta do zrobienia czegoś, teoria pomija bardziej podstawowe pytanie o to, jakiego działania powinien od agenta wymagać pryncypał, czy właściwie w jaki sposób pryncypał uzyskał swoją pozycję. Ale można sobie wyobrazić prostą, bazującą na ekonomii opowieść o tym, jak pryn- cypał stał się tym, kim jest, zamiast być agentem. I taką właśnie historię przedstawimy w rozdziale 8. Podobnie można przyjąć zręby wyjaśnienia granic firmy przez Coase’a (oparte na założeniu o minimalizowaniu kosz- tów transakcyjnych), poszerzając jednak jego zakres i przydatność przez dodanie aspektów behawioralnych, eksperymentalnych czy poznawczych. Będziemy się starali to zrobić w rozdziałach 4 i 6. Choć nasza argumentacja ma charakter teorii werbalnej, odchodzącej od modelowania matematycznego, które stało się standardem we współcze- snych pracach nad przedsiębiorstwem, uważamy, że nasza dyskusja w wie- lu miejscach pozwala rozwinąć teorię firmy. Przykładowo powiązaliśmy Dlaczego przedsiębiorczość i teoria firmy stanowią całość? 15 istnienie firmy z kosztem handlowania osądem przedsiębiorczym. Twier- dzimy, że zrozumienie granic firmy przynajmniej w pewnej mierze wy- maga dostrzeżenia związku komercyjnego eksperymentowania z  takimi kombinacjami zasobów, których doborem kieruje osąd przedsiębiorcy. Rzucimy też nowe światło na kwestie wewnętrznej organizacji, analizując sposób delegowania przez przedsiębiorców-menedżerów przedsiębiorczej inicjatywy na niższe szczeble firmy. Oczywiście pozostawimy ocenę war- tości i zakresu tego wkładu Czytelnikowi. S z e r s z y k o n t e k s t z a r z ą d z a n i a Nasze spojrzenie ma też znaczenie dla strategii firmy, zwłaszcza w kon- tekście zasobowej teorii firmy. Z naszego punktu widzenia przedsiębior- czość nie jest po prostu jeszcze jednym zasobem – jak kapitał rzeczowy czy finansowy, reputacja, kapitał ludzki, wiedza techniczna itp. – lecz źródłem tego, co w dalszej części książki będziemy nazywać osądem „podstawo- wym” albo „pierwotnym”. Głównym ogniskiem zainteresowania badań strategicznych jest heterogeniczność firm i  przedsiębiorstwa nietypowe, a nie te reprezentatywne. Dyscyplina ta zajmuje się również zdolnościami koordynacji specyficznymi dla firmy (np. Kogut i Zander 1992; Denrell, Fang i Winter 2003). Nasze ujęcie problemu wskazuje, że systematyczne rozbieżności w wynikach firmy można wyjaśnić tym, że przedsiębiorcy różnią się między sobą zdolnościami egzekwowania pierwotnego osądu i delegowania w gestię podwładnych „osądu pochodnego”. W tym wzglę- dzie nasza koncepcja uzupełnia standardowe ujęcie zasobowej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Organizowanie działania przedsiębiorczego. Nowe spojrzenie na firmę
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: