Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00016 005234 15690036 na godz. na dobę w sumie
Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej - ebook/pdf
Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 254
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7850-035-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Mateusz Marciniak autor książki„Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej” podejmuje się trudnego zadania, dyskusji z założeniami Zygmunta Baumana, jednego z najchętniej czytanych i cenionych polskich socjologów ostatnich lat. Analiza baumanowskich postulatów, prognoz i apeli dotyczących zwłaszcza konsumpcyjnego podejścia do elementów życia społecznego, przebiega w sposób rzeczowy, solidny i przejrzysty.  Treść opracowania charakteryzuje się wysoką erudycją autora oraz trafny dobór i krytyczne wykorzystanie dostępnego piśmiennictwa, oraz badań własnych.

Książka podejmuje dosyć ważne w aktualnej refleksji socjologicznej zjawiska. Wg. Baumana modelowy uczestnik społeczeństwa, konsument, wszystkie elementy rzeczywistości traktuje na wzór relacji z towarami konsumpcyjnymi. Zjawisko to dotyczy: czasu, przestrzeni, przedmiotów, innych ludzi, siebie, wartości i społeczeństwa.  Wszystko podlega konsumpcji. Autor, na podstawie wyników badań przeprowadzonych wśród grupy studentów UAM stara się odpowiedzieć, czy takie podejście w istocie jest słuszne. Czy i jak dalece ukształtowanie orientacji konsumpcyjnej potwierdza tę koncepcję? Czy podejście Baumana nie jest już nieco zdezaktualizowane, czy było słuszne dotychczas, czy nazywanie społeczeństwa – konsumpcyjnym, nie było przekoloryzowaniem? Tytułowa orientacja konsumpcyjna dotyczy tego, na ile „konsumowanie” staje się podstawowym schematem poznawczym, na podstawie  współczesnej młodzieży akademickiej. Wrażenie robi zwłaszcza empiryczne podejście do analizowanych teorii i wzorcowo ujęta metodologia cyklu badań nad wybraną grupą.

Można się zastanawiać, czy określanie konsumpcji duchem epoki – motorem współczesnych społeczeństw, jest uzasadnieniem słusznym. Z pewnością warto się nad zagadnieniem pochylić i spróbować poddać go weryfikacji, odczarować pewne zastane założenia. Jak słusznie zauważa prof. Czerepaniak-Walczak są to analizy uwalniające pojęcie konsumpcji i tego syndromu od statusu wytrychów albo ozdobników.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MATURZYSCI 2005’ STUDENCI UAM W POZNANIU – Mateusz Marciniak Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej PERSPEKTYWA BAUMANOWSKA TOM 5 M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 © Copyright by Mateusz Marciniak © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzentki: prof. zw. dr hab. Maria Czerepaniak-Walczak prof. UAM, dr hab. Agnieszka Cybal-Michalska Redaktor naukowy serii: prof. zw. dr hab. Maria Dudzikowa Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Opracowanie typografi czne: Katarzyna Kerschner Projekt okładki i i logo seri: Magdalena Muszyńska Izabela Surdykowska-Jurek CZARTART Publikacja sfi nansowana ze środków Wydziału Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ISBN 978-83-7850-035-3 ISBN 978-83-7587-967-4 ISBN 978-83-7587-474-7 ISBN 978-83-7587-474-7 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 Książkę dedykuję Żonie i Córce, które dzielnie znosiły moją nieobecność w czasie jej pisania M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści Wstęp ............................................................................................................... 13 Rozdział I Dlaczego badanie konsumpcji? Z problematyki społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kultury Wprowadzenie ................................................................................................. 19 1. Właściwości społeczeństwa konsumpcyjnego – wybrane zagadnienia .......... 19 1.1. Różnorodna oferta dóbr konsumpcyjnych ............................................. 22 1.2. Znaczenie symboliczne dóbr .................................................................. 23 1.3. Kształtowanie obszarów przedmiotu konsumpcji jako sfer gustu, mody i stylów życia ....................................................... 24 1.4. Dominacja czasu wolnego i konsumpcji nad sferą produkcji i usług ...... 27 1.5. Rozwój kategorii „konsument” ............................................................... 27 1.6. Formowanie się kultury konsumpcyjnej ................................................ 28 1.7. Instytucjonalizacja krytyki konsumpcji ................................................. 30 2. Model płynnonowoczesnego konsumenta – próba rekonstrukcji koncepcji Zygmunta Baumana .................................................................................... 32 2.1. Jak czytałem teksty Zygmunta Baumana? ............................................. 32 2.2. Syndrom konsumpcyjny – odtworzenie Baumanowskiej kategorii ........ 34 2.2.1. „Konsumowanie czasu” ............................................................... 36 2.2.2. „Konsumowanie przestrzeni” ...................................................... 38 2.2.3. „Konsumowanie przedmiotów” .................................................. 40 2.2.4. „Konsumowanie innych ludzi” ................................................... 42 2.2.5. „Konsumowanie samego siebie” .................................................. 45 2.2.6. „Konsumowanie wartości” .......................................................... 47 2.2.7. „Konsumowanie społeczeństwa” ................................................. 49 2.3. Sprawdzalność koncepcji syndromu konsumpcyjnego ........................... 51 Konkluzje ......................................................................................................... 54 M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 8 Spis treści Rozdział II Kogo, co i jak badać? Orientacja konsumpcyjna jako kategoria analityczna w badaniach nad młodzieżą Wprowadzenie ................................................................................................. 57 1. Młodzież akademicka w ujęciu społeczno-rozwojowym ............................... 57 1.1. Studenci w perspektywie socjologicznej ................................................. 58 1.2. Wybrane aspekty rozwoju psychospołecznego w „późnej adolescencji” ..... 62 2. Młodzież studencka w świetle wybranych wyników badań .......................... 64 3. Syndrom konsumpcyjny a orientacja ............................................................ 67 3.1. Orientacja – defi nicja i konteksty interpretacyjne pojęcia ...................... 69 3.2. Orientacja konsumpcyjna jako kategoria badawcza ............................... 73 4. Metodologiczne podstawy badań własnych .................................................. 82 4.1. Uzasadnienie badań .............................................................................. 82 4.2. Cele badań ........................................................................................... 83 4.3. Problemy badawcze, hipotezy, zmienne i ich wskaźniki ......................... 84 4.3.1. Diagnostyczny problem badawczy (zmienne objaśniane) ............. 85 4.3.2. Zależnościowy problem badawczy (zmienne objaśniające) ........... 94 4.4. Procedura badawcza – metoda, techniki i narzędzia badawcze ............. 97 4.5. Dobór próby i organizacja badań .......................................................... 100 Rozdział III Nasilenie i interioryzacja orientacji konsumpcyjnej a modelowy konsument Zygmunta Baumana Wprowadzenie ................................................................................................. 101 1. Nasilenie orientacji konsumpcyjnej studentów UAM ................................... 101 1.1. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej wobec czasu ........................ 102 1.2. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej wobec przestrzeni ............... 104 1.3. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej wobec przedmiotów ............ 105 1.4. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej wobec innych .................... 106 1.5. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej wobec siebie ........................ 108 1.6. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej wobec wartości ................... 110 1.7. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej wobec społeczeństwa ........... 111 1.8. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej studentów UAM ................. 113 2. Trwałość lub zmiana nasilenia orientacji konsumpcyjnej studentów UAM ... 115 2.1. Trwałość komponentów struktury orientacji konsumpcyjnej ................. 115 M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści 9 2.2. Typy orientacji konsumpcyjnej ze względu na trwałość lub zmianę jej nasilenia.......................................................................... 118 3. Interioryzacja orientacji konsumpcyjnej przez młodzież akademicką ............ 119 3.1. Interioryzacja komponentów struktury orientacji konsumpcyjnej .......... 120 3.2. Typy orientacji konsumpcyjnej ze względu na jej interioryzację ............. 123 Wnioski ........................................................................................................... 124 Rozdział IV Studenci o adekwatności do rzeczywistości Baumanowskiego modelu konsumenta Wprowadzenie ................................................................................................. 127 1. Adekwatność komponentów struktury orientacji konsumpcyjnej ................. 127 2. Adekwatność do rzeczywistości Baumanowskiego modelu konsumenta w ocenie studentów ...................................................................................... 131 2.1. Stopień adekwatności modelu konsumenta do rzeczywistości ................ 131 2.2. Uzasadnienia oceny adekwatności modelu konsumenta do rzeczywistości ................................................................................... 132 2.2.1. Typy uzasadnień oceny modelu jako adekwatnego (trafnego) ..... 132 2.2.2. Typy uzasadnień oceny modelu jako nieadekwatnego (nietrafnego) ............................................................................... 134 Wnioski ........................................................................................................... 138 Ukształtowanie orientacji konsumpcyjnej młodzieży akademickiej Rozdział V Wprowadzenie ................................................................................................. 139 1. Spójność orientacji konsumpcyjnej studentów UAM .................................... 139 1.1. Stopień spójności struktury orientacji konsumpcyjnej............................ 139 1.2. Spójność wewnętrzna orientacji konsumpcyjnej .................................... 141 2. Stopień ukształtowania komponentów struktury orientacji konsumpcyjnej.............................................................................. 142 3. Stopień ukształtowania orientacji konsumpcyjnej studentów UAM.............. 148 4. Typy orientacji konsumpcyjnej ze względu na jej złożoność.......................... 149 Wnioski ........................................................................................................... 150 M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 10 Spis treści Rozdział VI Uwarunkowania orientacji konsumpcyjnej Wprowadzenie ................................................................................................. 153 1. Stopień ukształtowania struktury orientacji konsumpcyjnej a wybrane czynniki osobowe (właściwości studentów) ................................. 154 1.1. Płeć badanego ...................................................................................... 154 1.2. Rodzaj osiągnięć naukowych ............................................................... 156 1.3. Poziom natężenia aktywności medialnej .............................................. 157 1.4. Poziom natężenia aktywności kulturalnej ........................................... 158 1.5. Ustosunkowanie do wiary i praktyk religijnych ................................... 160 1.6. Standard materialny studenta w jego ocenie ........................................ 162 1.7. Praca jako źródło utrzymania ............................................................... 162 1.8. Poziom samooceny badanych .............................................................. 163 1.9. Poziom optymizmu życiowego ............................................................. 163 1.10. Poziom zaangażowania w zajęcia akademickie w opinii studenta ......... 164 1.11. Poziom aktywności obywatelskiej ........................................................ 165 1.11.1. Stopień uczestnictwa w wyborach państwowych ..................... 165 1.11.2. Stopień zaangażowania społeczno-politycznego ....................... 166 1.11.3. Stopień zaangażowania społeczno-akademickiego .................... 166 2. Stopień ukształtowania struktury orientacji konsumpcyjnej a wybrane czynniki środowiskowe .............................................................. 168 2.1. Dziedzina studiów ................................................................................. 168 2.2. Miejsce zamieszkania badanego przez większość życia........................... 169 2.3. Obecne miejsce zamieszkania ................................................................ 171 2.4. Wykształcenie rodziców ........................................................................ 171 2.5. Standard materialny rodziny studenta w jego ocenie .............................. 172 2.6. Stopień nasilenia orientacji konsumpcyjnej rodziców w opinii studenta ................................................................................... 172 2.7. Sytuacja osobista .................................................................................... 175 2.8. Zakres grona przyjaciół ......................................................................... 177 Wnioski ........................................................................................................... 178 Co i dla kogo wynika z rezultatów badań orientacji konsumpcyjnej? Rozdział VII Wprowadzenie ................................................................................................. 183 1. Analiza ukształtowania orientacji konsumpcyjnej studentów z perspektywy modelu konsumenta Zygmunta Baumana ............................. 183 M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 2. W stronę wyjaśnienia badanego zjawiska – czynniki różnicujące ukształtowanie orientacji konsumpcyjnej ..................................................... 187 Spis treści 11 3. (Dys)konfi rmacja koncepcji syndromu konsumpcyjnego Zygmunta Baumana? Próba interpretacji...................................................... 202 3.1. Teza o kształtowaniu („sterowaniu”) przez syndrom konsumpcyjny członków społeczeństwa konsumentów ................................................. 202 3.2. Teza o przenikaniu syndromu konsumpcyjnego do wszystkich zakresów rzeczywistości ................................................. 207 3.3. Teza o spójności („syndromatyczność”) syndromu konsumpcyjnego .... 216 3.4. Teza o syndromie konsumpcyjnym jako przeciwstawnym biegunie syndromu produkcyjnego ..................................................................... 217 3.5. Teza o kształtowaniu syndromu konsumpcyjnego w procesie socjalizacji ............................................................................ 217 4. Typy studentów ze względu na ukształtowanie orientacji konsumpcyjnej ..... 218 5. Wnioski z badań .......................................................................................... 219 6. I co z tego wynika? Na marginesie wniosków ............................................... 220 Spis tabel ......................................................................................................... 225 Spis schematów ................................................................................................ 227 Spis wykresów .................................................................................................. 228 Aneks ............................................................................................................... 229 Bibliografi a ....................................................................................................... 241 M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp Rozważania warto rozpocząć od odpowiedzi na pytanie: czy potrzebna jest kolejna publikacja dotycząca zagadnień sygnalizowanych w tytule niniejszej książki. Liczne prace badawcze dotyczą zjawiska konsumpcji oraz młodzieży aka- demickiej, a wielu badaczy odwołuje się do tekstów Zygmunta Baumana. Mogło- by się zatem wydawać, że podejmowana w studium tematyka jest już wyczerpana. Tymczasem nie do końca. To prawda, że wybór perspektywy Baumanowskiej może budzić kontro- wersje. Profesor jest uznawany za przekonującego tłumacza, trafnego analityka rzeczywistości, autorytet, a niekiedy wręcz proroka. Z drugiej strony ten socjolog i fi lozof bywa krytykowany za wtórność wobec innych badaczy, nadmierny pesy- mizm w ocenie świata oraz dramatyzm formułowanych diagnoz, prognoz i apeli. Z pewnością jest autorem popularnym, często wydawanym i wznawianym, co może prowadzić do swoistego przesytu. Dorobek Baumana spotyka się z różną re- cepcją. W piśmiennictwie można zauważyć raczej interpretacje czy opracowania teoretyczne niż badania empiryczne wykorzystujące jego myśl. Brakuje natomiast (nie dotarłem do nich) badań, w których Baumanowskie koncepcje, modele czy diagnozy byłyby sprawdzane empirycznie. Dotyczy to także poglądu profesora na społeczeństwo konsumpcyjne i jego koncepcji „syndromu konsumpcyjnego”, którą poddałem weryfi kacji. Zygmunt Bauman przez syndrom konsumpcyjny rozumie – mówiąc najo- gólniej – zespół nastawień poznawczych, postaw, wartości, wizji szczęścia itd., ty- powych dla członków płynnonowoczesnego społeczeństwa konsumpcji. Zgodnie z tym syndromem modelowy konsument wszystkie elementy rzeczywistości trak- tuje na wzór relacji z towarami konsumpcyjnymi (wszystko może zostać skon- sumowane). Zjawisko obejmuje siedem zakresów: czas, przestrzeń, przedmioty, innych ludzi, siebie, wartości i społeczeństwo. Do zbadania syndromu (obiektu) zastosowałem kategorię „orientacja”. Z nałożenia właściwości formalnych orien- tacji (nasilenie, trwałość, interioryzacja, adekwatność, spójność i złożoność) na treść syndromu (siedem zakresów) powstała kategoria badawcza – orientacja kon- sumpcyjna. W niniejszym studium podejmuję próbę testowania koncepcji syndromu konsumpcyjnego Baumana na podstawie wyników badań własnych. Owe ba- M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 14 Wstęp dania miały dostarczyć odpowiedzi na pytanie: czy i jak dalece ukształtowanie orientacji konsumpcyjnej studentów UAM potwierdza tę koncepcję. Wybór młodzieży akademickiej jako grupy badanej w tym kontekście wynikł z kilku powodów. Otóż grupa ta należy do pierwszego pokolenia, którego socjalizacja przebiegała w „wolnej Polsce”, w warunkach kształtowania się społeczeństwa kon- sumpcyjnego. Interesowało mnie więc, w jakim stopniu syndrom konsumpcyjny ma egzemplifi kację wśród jej członków. Dzięki weryfi kacji koncepcji Baumana na przykładzie studentów można udzielić odpowiedzi między innymi na nastę- pujące pytania: Jak dalece diagnozy badaczy zachodnich mają zastosowanie do polskiej rzeczywistości? W jakim stopniu orientacja młodzieży akademickiej jest zbliżona do modelowego konsumenta Baumana i jakie prognozy pozwala to wyprowadzić w odniesieniu do potrzeby rozwoju społeczeństwa obywatelskiego czy kapitału społecznego (zob. np. raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe)? Jaki obraz młodości i młodzieży wyłania się z badań? Próba odpowiedzi na powyższe pytania jest tym bardziej potrzebna, że wokół młodzieży narosło wiele mitów i stereotypów dotyczących przyjmowania kon- sumpcyjnego stylu życia, a wraz nim wartości, takich jak materializm, hedonizm czy indywidualizm. Zarówno badacze, jak i publicyści postulują konieczność urealnienia tego obrazu. Ich apele i niepokoje trafnie wyraża Maria Czerepaniak- -Walczak (2007, s. 195), stawiając szereg pytań: Warto też sprawdzić, ile prawdy, a ile mitu jest w stwierdzeniu: „Młodzi są konsumentami wszystkiego”. Jakie są możliwości sprawdzenia tego? Czy trzeba to sprawdzać? Gdzie i jak szukać wiarygodnych informacji [...]? Między innymi na to wyzwanie odpowiada niniejsza publikacja. Zaprezen- towany w niej portret młodzieży nie powstał bowiem wyłącznie na podstawie analiz teoretycznych zilustrowanych obserwacjami i wynikami badań innych autorów (dobieranymi tendencyjnie – jak ma to niekiedy miejsce), ale wyrósł z empirycznego sprawdzania teorii. Studium kieruję do wszystkich badaczy i praktyków zainteresowanych za- gadnieniem konsumpcji i jej znaczeniem w otaczającym nas świecie. Jego adresa- tami są nie tylko osoby prowadzące badania nad młodzieżą, ale także pracujące z nią na co dzień. Warto podkreślić, że konsumpcja nie jest tu rozpatrywana z perspektywy ekonomicznej – jako zachowania „zakupowe”. Przedmiotem publi- kacji nie jest też „zorientowanie na konsumpcję” czy „ku konsumpcji”, rozumiane jako tendencja do nabywania przedmiotów. Tytułowa orientacja konsumpcyjna dotyczy raczej tego, na ile „konsumowanie” staje się podstawowym schematem poznawczym współczesnej młodzieży akademickiej – jej głównym „narzędziem oglądu rzeczywistości” – jak określiłby to Jerome Bruner (2006, s. 16–18). Książka składa się z siedmiu rozdziałów i ma strukturę raportu z badań. W pierwszej kolejności nakreślone są zatem teoretyczno-metodologiczne ramy M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp 15 badań własnych. W rozdziale pierwszym, w kontekście charakterystyki społe- czeństwa konsumpcyjnego i jego kultury, zrekonstruowałem koncepcję syndro- mu konsumpcyjnego Baumana. Rozdział drugi zawiera natomiast omó wienie „orientacji konsumpcyjnej” jako kategorii analitycznej w badaniach młodzieży i analizę wybranych wyników badań nad nią. Ostatnia jego część dotyczy ustaleń metodologicznych badań własnych (problemy badawcze, postawione hipotezy, defi nicje zmiennych oraz ich wskaźników, procedura i organizacja badań). Kolejne cztery rozdziały mają charakter empiryczny. W trzech z nich oma- wiam stopień ukształtowania struktury orientacji konsumpcyjnej studentów UAM zgodnie z jej właściwościami formalnymi. W rozdziale trzecim analizuję nasilenie, trwałość i interioryzację orientacji konsumpcyjnej, czyli podobieństwo właściwości studentów do modelowego Baumanowskiego konsumenta i uwe- wnętrznienie jego cech. Rozdział czwarty dotyczy oceny przez badanych ade- kwatności do rzeczywistości opisu współczesnego człowieka jako modelowego konsumenta (trafności diagnozy Baumana). Na pytanie o stopień ukształtowa- nia orientacji konsumpcyjnej odpowiadam w rozdziale piątym. Jako że badania mają charakter diagnostyczno-zależnościowy, część empiryczną książki zamyka rozdział szósty, w którym prezentuję wyniki testowania hipotez o związkach (istotność statystyczna) między badanym zjawiskiem (orientacją konsumpcyjną) a wybranymi czynnikami mogącymi je wyjaśniać (właściwościami studenta oraz jego środowiska). Rozdział siódmy, ostatni, przeznaczam na analizy i interpretacje zgroma- dzonego materiału empirycznego. Rozpoczyna go syntetyczne zestawienie uzy- skanych wyników badań oraz próba ich wyjaśnienia w odwołaniu do przyjętych założeń teoretycznych oraz ustaleń empirycznych innych badaczy. Rozdział ten stanowi przede wszystkim próbę bezpośredniej odpowiedzi na pytanie o to, w ja- kim stopniu zgromadzone dane są przesłanką do konfi rmacji bądź falsyfi kacji koncepcji syndromu konsumpcyjnego Baumana. Jestem winien pewne wyjaśnienia. Oddawana do rąk Czytelników książ- ka to zaadaptowana do druku rozprawa doktorska1. Temat rozprawy mieścił się * * * 1 Rozprawa pt. Orientacje konsumpcyjne młodzieży studenckiej. Weryfi kacja koncepcji Zygmunta Baumana (ss. 412 + bibliografi a i aneks), napisana pod kierunkiem prof. zw. dr  hab.  Marii Dudzikowej, została obroniona 8 czerwca 2011 roku na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM w Poznaniu. Decyzją Rady Wydziału z dnia 13 grudnia 2011 roku rozprawa została nominowana do Nagrody Prezesa Rady Ministrów za wyróżnione rozprawy doktorskie (na podstawie Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 7 września 2011 r. w sprawie liczby, wysokości oraz warunków i trybu przyznawania nagród Prezesa Rady Ministrów za wyróżnione rozprawy doktorskie, wysoko ocenione osiągnięcia będące podstawą nadania stopnia naukowego doktora habilitowanego lub stopnia doktora habilitowanego sztuki oraz osiągnięcia naukowe, naukowo- M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 16 Wstęp w zakresie tematycznym zespołowych badań panelowych pt.: Studenci UAM 2005/2006–2009/2010. Doświadczenia szkolne I rocznika reformy edukacji a zmiany zasobów jego kapitału społecznego w warunkach szkoły wyższej. Badania panelowe (grant MNiSW)2, kierowanych przez profesor Marię Dudzikową. Profesor jest też redaktorem naukowym wielotomowej serii wydawniczej „Maturzyści 2005’ – Studenci UAM w Poznaniu”, w której prezentujemy wyniki naszych obszernych i rozłożonych w czasie badań. Moja książka to już piąty tom tego cyklu. Pragnę zaznaczyć, że w pierwszym etapie (2005/2006) wspomnianych badań grantowych brałem udział jako ankieter oraz koordynator, by w etapach drugim (2007/2008) i trzecim (2009/2010) zaangażować się także merytorycznie oraz autorsko. W badaniach wyłonił się wątek wartości, orientacji, postaw itd. mło- dzieży, który podjąłem bardziej szczegółowo. W czasie rozmów profesor Maria Dudzikowa zwróciła bowiem moją uwagę na kategorię „syndromu konsump- cyjnego” Baumana jako wartą zbadania. Potraktowałem ten trop jako kluczowy dla mojego projektu, lektura prac Baumana i innych autorów utwierdziła mnie bowiem w przekonaniu, że jest on interesujący poznawczo. Bardzo dziękuję Promotor za wskazanie kategorii, która okazała się owocna – pozwoliła mi zaprojektować i zrealizować badania stanowiące podstawę rozprawy doktorskiej. Współpracy z profesor Marią Dudzikową zawdzięczam jednak wiele więcej... Przez ponad cztery lata rozwijałem się naukowo pod jej opieką (semina- rium doktorskie, zespół badawczy, Letnie Szkoły Młodych Pedagogów przy KNP PAN i Zespół Pedagogiki Szkoły pod patronatem KNP PAN). Nie zapomnę też pracy indywidualnej, wielogodzinnych konsultacji, pożyczanych książek, okaza- nego mi zaufania... Szczególne podziękowanie składam recenzentkom dysertacji doktorskiej, a także niniejszej książki – prof. zw. dr hab. Marii Czerepaniak-Walczak (Uni- wersytet Szczeciński) oraz prof. UAM, dr hab. Agnieszce Cybal-Michalskiej (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). Wnikliwe uwagi obu re- cenzentek pozwoliły udoskonalić mój warsztat naukowy oraz przygotować tekst rozprawy do publikacji. Wyrażam także wdzięczność władzom Wydziału Studiów Edukacyjnych UAM w Poznaniu, na czele z jego Dziekanem – prof. zw. drem hab. Zbyszko Melosikiem, za życzliwe wsparcie w rozwoju naukowym (gdy byłem doktorantem techniczne lub artystyczne (Dz. U. 2011 Nr 196, poz. 1163 z późn. zm. z dnia 25 stycznia 2012 r.; Dz. U. 2012 Nr 19, poz. 106). 2 Zespół badawczy został powołany w styczniu 2005 roku przez prof. Marię Dudzikową przy ówczesnym Zakładzie Pedagogiki Szkolnej Wydziału Studiów Edukacyjnych UAM w Poznaniu. W skład Zespołu wchodzą: reprezentujący WSE UAM – dr Renata Wawrzyniak-Beszterda, dr Karina Knasiecka-Falbierska, dr Sylwia Jaskulska, dr Mateusz Marciniak (zostałem włączony później); z Uniwersytetu Zielonogórskiego – dr Ewa Bochno, dr  Anita Famuła-Jurczak, mgr Ireneusz Bochno, a także z Uniwersytetu Rzeszowskiego – dr Ewa Tłuczek-Tadla. M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp 17 i teraz, gdy jestem adiunktem) oraz umożliwienie opublikowania mojej rozprawy w formie książkowej. Wyrazy wdzięczności kieruję ku wykładowcom i uczestnikom Letnich Szkół Młodych Pedagogów, w których uczestniczyłem corocznie od 2007 roku. Bezpo- średnie konsultacje z profesorami (Marią Czerepaniak-Walczak, Mieczysławem Malewskim, Joanną Rutkowiak oraz Elżbietą Tarkowską) pomogły mi rozwiązać trudności merytoryczne pojawiające się na różnych etapach pracy nad doktoratem. Bardzo dziękuję również koleżankom i kolegom z Pracowni Pedagogiki Szkolnej WSE UAM, grantowego zespołu badawczego oraz seminarium doktor- skiego. Dołączyłem do zespołu jako magister psychologii i otrzymałem potrzebną pomoc. Renato, Sylwio, Karino, Ewo, Irku – pamiętam o Waszym wsparciu me- rytorycznym, organizacyjnym i przyjacielskim. Byłbym niewdzięczny, gdybym na koniec nie wspomniał o najbliższych. Mamie Grażynie i teściowej Marii, tacie Markowi i teściowi Bernardowi, cioci Katarzynie, a przede wszystkim żonie Monice – niezmiernie dziękuję za pomoc w zmaganiach z codziennością. Bez Waszego zaangażowania – zwłaszcza wspól- nej opieki i wychowywania dwuletniej Leny – trudno byłoby mi owocnie pra- cować naukowo. W pamięci pozostają jeszcze „mali pomagacze” – niezawodni przyjaciele, których nie wszystkich wymieniam. Szczególny dług wdzięczności mam jednak wobec Sylwii i Marcina, a także Grzegorza, którego pomoc tech- niczna umożliwiła terminowe złożenie zarówno dysertacji doktorskiej, jak i tego studium. M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I Dlaczego badanie konsumpcji? Z problematyki społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kultury Wprowadzenie W tytule studium sygnalizuję, że dotyczy „orientacji konsumpcyjnej”, „mło- dzieży akademickiej” oraz koncepcji Zygmunta Baumana. Każdą z tych kategorii staram się możliwie precyzyjnie objaśnić i zdefi niować w teoretyczno-metodolo- gicznej części pracy, czyli w pierwszych dwóch rozdziałach. W  tym rozdziale przede wszystkim odtwarzam Baumanowską koncepcję „syndromu konsumpcyjnego”, którą – o czym była już mowa we wstępie – po- stanowiłem poddać empirycznemu testowaniu. Rekonstrukcja tej kategorii jest jednocześnie pierwszym etapem badania naukowego: oznacza przejście ze świata faktów empirycznych do świata konstruktów teoretycznych (a raczej odtworzenie tego kroku za Baumanem). Kolejne dwa etapy empirycznego testowania teorii wymagają wskazania, którą z odmian sprawdzania (weryfi kację czy falsyfi kację) można zastosować w odniesieniu do koncepcji Baumana. Kwestię prezentuję więc po odtworzeniu kategorii syndromu konsumpcyjnego. Rozdział rozpoczyna na- tomiast przybliżenie cech społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kultury (głównie w odwołaniu do ustaleń badaczy z zakresu nauk społecznych). Charakterystyka tego kontekstu społeczno-kulturowego jest konieczna, gdyż Baumanowski „syn- drom” dotyczy sposobu „bycia” człowieka właśnie w otoczeniu „kon sumpcyjnym”. 1. Właściwości społeczeństwa konsumpcyjnego – wybrane zagadnienia W jakim świecie, w jakiej cywilizacji i w jakim społeczeństwie żyjemy – glo- balnym, późnonowoczesnym, płynnonowoczesnym, sieciowym, ryzyka, wiedzy, dobrobytu czy może konsumpcji? Kwestię „władzy nazywania”, do której odnosi M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 20 Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej się to pytanie, porusza między innymi Darin Barney (2008, s. 11). W nawiąza- niu do myśli Th omasa Hobbesa zauważa, że nadając czemuś nazwę, wyrażamy panowanie nad tym i ustanawiamy to jako „prawdę”. Nie brakuje takich prób w stosunku do otaczającej nas rzeczywistości. Na przykład Beniger doszukał się ponad siedemdziesięciu różnych nazw oddających „ducha epoki” użytych w la- tach 1950–1985 (za: Barney 2008, s. 20), a kilkadziesiąt określeń „współczesnych” społeczeństw przywołuje Janusz Mariański (2010, s. 19). Potwierdza to konstata- cję Zbyszko Melosika i Tomasza Szkudlarka (1998, s. 33–34), że świata nie można ująć w „jedną narrację” i liczne jego określenia konkurują ze sobą. Wiele terminów mających wyrazić „ducha” współczesnego świata oddaje rolę, jaką odgrywa w  nim konsumpcja. Oto niektóre z  nich: „społeczeństwo konsumpcyjne” (np. Baudrillard 2006; Aldridge 2006; Terada 2004; Szlendak 2008), „(magiczny) świat konsumpcji” (Ritzer 2001; Hostyński 2006), „kultura konsumpcyjna” (np. Featherstone 2001; Barber 2008); „cywilizacja konsumpcyj- na” (Golka 2004b). Jakie konsekwencje ma nazwanie współczesnej rzeczywistości konsumpcyjną? Wyjaśnić to można, przywołując metaforę Baumana: Za każdym razem wchodzę do tego samego pokoju, ale przez inne drzwi, i innej barwy światła zapalam, więc i perspektywa nieco odmienna, i rozkład świateł i cieni, i kompozycja obrazu, ale za każdym razem całość pokoju wzro- kiem się ogarnia (Bauman, Burszta 2008, s. 311). Wybór konsumpcyjnych „drzwi do pokoju” dla opisu rzeczywistości oznacza, że kluczowym kontekstem socjalizacji młodzieży akademickiej są społeczeństwo konsumpcyjne i jego kultura. Rzeczywistość ta będzie zatem rozpatrywana z per- spektywy kategorii „konsumpcja”, mniej będą nas interesowały takie zjawiska, jak globalizacja, mobilność, sieć itp., których uwzględnienie dałoby nam nieco odmienny obraz. Przy tym „społeczeństwo konsumpcyjne” jest typem idealnym – żadne z istniejących społeczeństw nie jest jego bezpośrednim odzwierciedleniem (Nowak 1985, s. 164). Co najwyżej mogą one być w  jakimś stopniu podobne (zbliżone) do typu idealnego, który ma zawsze charakter opisowy, uproszczony i uogólniony. Nie podejmuję próby omówienia wszystkich stanowisk interpretacyjnych czy defi nicji takich pojęć, jak: „konsumpcja”, „konsumpcjonizm”, „konsumeryzm”, „kultura konsumpcyjna” itp., zgadzam się bowiem z Alanem Aldridgem (2006, s. 14), że „żadne z nich nigdy nie doczeka się jednoznacznej defi nicji”. Wielość opisów rzeczywistości przez pryzmat tych kategorii jest zbyt duża, by podjąć w tym miejscu próbę ich opracowania. Przyjrzyjmy się więc podstawowemu zna- czeniu kluczowego terminu, czyli konsumpcji. Badacze zjawiska zwracają uwagę (tamże, s. 10–11; Bylok 2005a, s. 12–13), że słowo „konsumpcja” ma konotacje pejoratywne – pierwotnie oznaczało zuży- wanie, niszczenie, marnowanie, wyczerpywanie czy roztrwanianie. Stosowano je M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Dlaczego badanie konsumpcji?... 21 na określenie wyniszczających chorób. Drugie znaczenie terminu zbliżone jest do współczesnych ujęć, a dotyczy używania (w tym spożywania) przez ludzi dóbr, zasobów, energii itd. potrzebnych w codziennym życiu i niszczenia ich w tym procesie (np. Giddens 2008, s. 634; Baudrillard 2006, s. 41–43). Pojęcie „kon- sumpcja” zyskuje nowe znaczenie w  zależności od tego, czy stanowi kategorię ekonomiczną, społeczną, psychologiczną czy kulturową. Sens ekonomiczno-socjologiczny konsumpcji oddaje defi nicja Czesława By- walca i Leszka Rudnickiego (2002, s. 15; 1992, s. 9), którzy rozumieją ją jako „akt (proces) zaspokajania potrzeb człowieka [element społeczny – M.M.] w wyniku zużywania dóbr materialnych i usług [element fi zyczny – M.M.]”. W tym ujęciu badania konsumpcji dotyczą tego, co (przedmiot), kto (podmiot), jak (zachowa- nie, np. racjonalność) oraz za co (źródła dochodu) konsumuje. Człowiek trakto- wany jest jako istota gospodarująca, a zachowania konsumenckie i powiązania między konsumpcją a  dochodem stanowią oś zainteresowania ekonomistów (np. Bylok 2005a; Bywalec, Greser, Kępiński 2007; Kieżel 1991; 2010; Kieżel, Smyczek 2011; Pilarski 2003; Pohorille 1971; Rudnicki 2002). Ujęcia socjologiczne i kulturowe wzbogacają ekonomiczny model konsump- cji o psychospołeczne właściwości zachowania człowieka – relacje społeczne na- wiązywane w procesie zaspokajania potrzeb konsumpcyjnych (np. Szczepański 1981, s. 130–135; por. Bylok 2005a). W  socjologii teoria konsumpcji stanowi raczej element niż odrębną całość, gdyż konsumpcja traktowana jest odmien- nie w  poszczególnych koncepcjach, np. wymiany społecznej, interakcjonizmu symbolicznego (Bylok 2005a, s. 41). Szczególnym obiektem zainteresowania socjologów są relacje między konsumpcją a strukturą społeczną (do tej kwestii jeszcze powrócę). W perspektywie kulturowej zaś konsumpcja jest rozpatrywana jako zjawisko uwarunkowane przede wszystkim kulturą, więc odnosi się do jej elementów: przekonań, wartości, norm, obrzędów, zwyczajów, obyczajów, a także symboli i artefaktów (elementy podaję za: Sztompka 2005; Giddens 2008; Babbie 2007). W badaniach prowadzonych z uwzględnieniem tego punktu widzenia po- szukiwane są na przykład przemiany we wzorach wartości (miejsce konsumpcji w ich hierarchii) współczesnego człowieka. Konsumpcję rozumianą zgodnie z zaprezentowanymi ujęciami można od- nieść do analizy każdego społeczeństwa (np. historycznego). Dlaczego konsump- cja jest zatem nazywana „kategorią kluczową” współczesnego świata (Aldridge 2006) czy „główną narracją codzienności” (Melosik 1999)? Dlaczego zagadnie- niem zajmuje się tak wielu ludzi nauki – w  tym pedagogów (np. Dudzikowa 2007; 2008; Kwiatkowska 2005; Melosik 1996; 1999; 2006), a także publicystów (np. Hahne 2007; Jackowski 2007; Ostaszewski 2005)? Przekonanie, że żyjemy w  społeczeństwie (cywilizacji, świecie) konsumpcji, wynika z centralnej roli, jaką odgrywa ona w obecnej rzeczywistości. Społeczeń- stwo konsumpcyjne od innych typów społeczeństw wyróżnia zmiana priorytetów: M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 22 Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej Sposób, w jaki kształtowani są przez współczesne społeczeństwo jego oby- watele, podporządkowany jest przede wszystkim roli konsumenta, jaką mają do odegrania. Normą, której realizacji nasze społeczeństwo wymaga od swoich członków, jest chęć odegrania tej roli oraz umiejętności potrzebne do tego celu (Bauman 2006a, s. 95–69). „Powołaniem” członków tego społeczeństwa jest bycie konsumentami, co oddziałuje na całokształt życia społeczno-kulturowego, a także na właściwości jednostek (Bauman 2009). Socjolog kultury Roberta Sassatelli (2007, s. 41–55), analizując historię powstania kultury i społeczeństwa konsumpcyjnego, podkre- śla, że ten proces trwał co najmniej sześć wieków, a nie jest rezultatem prostego, nagłego przejścia od społeczeństwa producentów w  XVIII wieku. Jakie społe- czeństwo i kultura powstały w wyniku tych wielowiekowych przemian? W celu uporządkowania odpowiedzi przydatna jest propozycja Johna Bre- wera (za: Bylok 2005a; 2005b), który wymienia siedem właściwości społeczeń- stwa konsumpcji. Kolejne siedem podrozdziałów zawiera krótką (tytuł i jedno zdanie opisu) charakterystykę tych cech [na podstawie opracowań F. Byloka (2005b, s. 233–234; 2005a)], a także odwołania do poglądów innych autorów. Właściwości są wzajemnie powiązane, zdarza się więc, że fragmenty opisu się zazębiają. 1.1. Różnorodna oferta dóbr konsumpcyjnych Różnorodna oferta dóbr konsumpcyjnych dotyczy zarówno tych pozwala- jących zaspokoić potrzeby podstawowe, rzeczywiste (np. żywność), jak i  dóbr służących przyjemności, zaspokojeniu życzeń (np. wytwory kultury masowej). Jean Baudrillard (2006, s. 7) nazywa świat współczesny światem przedmio- tów: „człowiek epoki dostatku nie egzystuje już, jak uprzednio i  odwiecznie, w środowisku innych ludzi, lecz otoczony jest przez PRZEDMIOTY”. Liczba dostępnych w  otoczeniu przedmiotów jest dużo większa niż w  jakimkolwiek wcześniejszym typie społeczeństwa, gdyż nie są one rezultatem pracy wytwórczej rodziny, ale produkowane komercyjnie – w celu wymiany na rynku (Sassatelli 2007, s. 2–5). W gospodarce kapitalistycznej dobra produkowane są w nadmia- rze, co wiąże się z ich marnotrawstwem. Jest to jednak konieczne dla utrzyma- nia dobrobytu (Baudrillard 2006, s. 39 i  nast.; por. Rachwał 2008). Nadmiar przedmiotów wiąże się także ze zjawiskiem „indywidualizacji konsumpcji”, czyli preferencją posiadania przedmiotów do użytku własnego (van Raaij 2001, s. 331). Współczesna wielość (obfi tość) dóbr w  rzeczywistości nie oznacza jej róż- norodności – konsumpcja jest ciągle umasowiona – otrzymujemy różne wersje (ciągle unowocześniane) tych samych produktów (tamże, s. 309–310, 334; por. Romaniszyn 2007, s. 122). Tylko najbogatsi mają możliwość zdobycia dóbr M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Dlaczego badanie konsumpcji?... 23 wyspecjalizowanych, pozostali konsumują produkowane masowo. Dostęp do dóbr jest więc nierozerwalnie związany ze statusem społeczno-ekonomicznym, a tym samym można go uznać za „funkcję nierówności społecznych” (Baudrillard 2006, s. 54–55). Konsumpcja dóbr służy codziennej satysfakcji i zaspokojeniu potrzeb w róż- nych wymiarach życia (społecznym, ekonomicznym itd.). Potrzeby kształtowane są w dużej mierze pod naciskiem kultury, co może prowadzić do wytworzenia w  świadomości jednostek potrzeb „fałszywych”. Potrzeby te są w  literaturze przedmiotu różnie nazywane, ale o ich istocie stanowi „sztuczne” wytwarzanie – są to potrzeby, których zaspokojeniu ma służyć zdobywanie towarów (Ritzer 2003, s. 220–241; por. Baudrillard 2006, s. 15; Aldridge 2006, s. 43). Procesy te wynikają z mechanizmów rynkowych: produkcja coraz większej liczby dóbr wymaga popytu, toteż muszą się pojawiać (zostać wykreowane) nowe potrzeby (Bauman 2005b, s. 21; 2007e, s. 212–214; 2007f; 2009a, s. 46–47, 50–55). Po- nadto rynek dysponuje wieloma mechanizmami zachęcającymi do konsumpcji, np. gwałtownym rozwojem środków (miejsc) konsumpcji, które umożliwiają, a nawet „zmuszają” do nabywania dóbr i usług (Ritzer 2001, s. 15; s. 324, por. Galbraith 1969, s. 46–55). W świecie obfi tości dóbr człowiek przyjmuje „postawę konsumencką” (ina- czej – „mentalność konsumencką”), która polega na tendencji do zużywania dóbr i usług; przejawia się także jako przymus i potrzeba, aby te dobra posiadać, jak również umiejętność ich gromadzenia (Sassatelli 2007, s. 313–315; por. Baudrillard 2006, s. 253–259; Fromm 2009). Zygmunt Bauman w Życiu na przemiał (2004) idzie o krok dalej – wskazuje, że na skutek działania mechanizmów rynkowych cechą współczesnego społeczeństwa staje się nie tyle gromadzenie, ile pozbywanie się dóbr materialnych. 1.2. Znaczenie symboliczne dóbr Znaczenie symboliczne dóbr wynika z systemów komunikowania społeczne- go – dobra są wyposażone (mają nadane) znaczenie symboliczne, a więc konsu- ment widzi: obraz produktu, jego użytkową wartość oraz nadane znaczenie. W przywołanej już książce J. Baudrillard (2006, s. 63–64 i nast.) stawia tezę, że współcześnie konsumpcji ulegają znaczenia, a nie przedmioty. Inni badacze zjawiska potwierdzają diagnozę, gdyż produkty nabywamy wraz z zapewnieniem o ich użyteczności, o „mocy” dostarczania przyjemności, wrażeń estetycznych, spełniania marzeń itd. (np.: Aldridge 2006, s. 104; Featherstone 2001, s. 314; Bauman 2009a). Symbolika przypisana dobrom ma podwójny wymiar – dotyczy procesu ich wytworzenia (i używania) oraz symbolicznych skojarzeń (Feather- stone 2001, s. 309–310). Znaczenie zawsze zostaje zapośredniczone przez kogoś M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 24 Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej (różne agendy komercjalizacji), by sprawić, że przedmioty będą „konsumowalne” (Sassatelli 2007, s. 4). Proces nadawania znaczeń wiąże się z: 1) komodyfi kacją (utowarowieniem), którą można zdefi niować jako przeistacza- nie przedmiotów, dóbr i usług w towary. Trzeba nadać im wartość użytkową oraz wymienną, np. przez ustalenie cen (Wątroba 2009, s. 133–135; Petel 2010; Romaniszyn 2007). Rynek wytwarza nowe kategorie towarów, w  wyniku czego konsumujemy nie tylko rzeczy oczywiste, ale również – na przykład – „wykład, usługę medyczną, dzień na stadionie baseballowym” (Ritzer 2001, s. 15; por. Wątroba 2009, s. 109). Myśl o utowarowieniu otaczającej nas rze- czywistości (także społecznej) silnie wyakcentował już blisko pół wieku temu Guy Debord (1998, s. 23–35), podkreślając, że w  społeczeństwie spektaklu towar totalnie opanował życie społeczne. Przedmiotem stały się różne obszary ludzkiej działalności, w  tym na przykład praca, czas, przestrzeń, ale także ludzie (tamże); 2) „fetyszyzmem towarowym” – zaburzeniu ulegają relacje między pracą a pro- duktem: towar jest traktowany tak, jakby był osobą wyposażoną w działanie (Max Weber, opis podaję za: Aldridge 2006, s. 99–100). Według Baumana w  dobie konsumeryzmu występuje raczej „fetyszyzm podmiotowości” – otrzymujemy nakaz „bycia sobą”, co w  codziennej praktyce oznacza naby- wanie nowych towarów. W  rzeczywistości konsumenci sami są (mogą się stać) przedmiotami konsumpcji (Bauman, Burszta 2008, s. 330–332; Bauman 2009a, s. 20–21; do zagadnienia powrócimy jeszcze w drugiej części rozdziału); 3) koniecznością podążania przez konsumentów za manipulowaną przez pro- ducentów wartością znakową, symboliką dóbr (Bauman 2006b, s. 174; Bau- drillard 2006, s. 63–64 i nast.). Jeśli konsument chce za pomocą dóbr wysyłać komunikaty, to musi posiadać wiedzę o ich aktualnej „wartości znakowej”. Podsumowując, trzeba podkreślić, że wraz z  przedmiotami zdobywamy przypisane im znaczenie. Z wartości znakowej dóbr wynika sposób postrzegania świata (innych oraz siebie). 1.3. Kształtowanie obszarów przedmiotu konsumpcji jako sfer gustu, mody i stylów życia W społeczeństwie konsumpcji dobra rozumiane są jako pośrednik znaczenia, pozwalają na komunikację społeczną, dzięki czemu stają się środkiem indywidu- alizacji i okazywania stylu życia na zewnątrz. Zacznijmy od ustaleń Th orsteina Veblena oraz Pierre’a  Bourdieu, których koncepcje dotyczące konsumpcji i jej roli w kreowaniu rzeczywistości społecznej można uznać za klasyczne. Pierwszy badacz zaakcentował, że wszystkie przed- mioty mają, oprócz wartości użytkowej, także wartość dystynktywną, a na struk- M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Dlaczego badanie konsumpcji?... 25 turę i poziom konsumpcji, obok przynależności klasowej, potrzeb czy dochodu, ma również wpływ opinia publiczna (Veblen 1971, s. 101–103). Podobnie kwestię konsumpcji rozpatruje P. Bourdieu (2006; 2009). Według niego grupy klasowe wyróżniane są na podstawie kapitału (kulturowego, ekonomicznego) i  w  nich tkwi geneza smaku (gustu) kulturowego, czyli systemu postrzegania i  wartoś- ciowania. Gust (smak) kulturowy w  różnych dziedzinach jest homologiczny (spójny), więc odgrywa dużą rolę w różnicowaniu ludzi – stylu życia, sposobów konsumowania dóbr przez przedstawicieli poszczególnych klas społecznych (Bo- urdieu 2006, s. 107). Ujęcie konsumpcji w koncepcjach Veblena i Bourdieu znajduje potwierdze- nie w myśli innych (współczesnych) badaczy, ale można dostrzec pewne różnice. I tak: 1) jedną z właściwości kultury konsumpcyjnej jest to, że konsumpcja przejawia się w stylu życia jednostek i umożliwia ich klasyfi kację – wzory konsumpcji przypisuje się do kategorii społecznych (Feathersone 2001, s. 309–310). Jed- nakże, zgodnie z defi nicją Bourdieu (2006; 2009), gust jest silnie ukształtowa- ny i niezmienny, zdeterminowany pochodzeniem klasowym. W koncepcjach współczesnych to konsumpcja, a  nie przynależność do klas społecznych, wyznacza styl życia, który można niemal dowolnie zmieniać dzięki dobrom konsumpcyjnym (ich nabywaniu) (Aldridge 2006, s. 113; por. Giddens 2008); 2) w ujęciu tradycyjnym (np. Simmel 2008a, s. 156–159) zakłada się, że klasy niższe naśladują modę, która jest ustalana przez wyższe klasy społeczne (u Veblena – „klasy próżniacze”; u  Bourdieu – klasy „dominujące”, wyznaczające „prawo- mocny smak”). We współczesnym sfragmentaryzowanym społeczeństwie moda wypracowywana jest poza hierarchią społeczną, skąd może przenikać także „w górę struktury” (Sassatelli 2007, s. 70–78). Mody z założenia są przemija- jące, gdyż w społeczeństwie konsumpcyjnym występują mnogość i zmienność przekazów odnośnie do tego, co i jak należy konsumować (Romaniszyn 2007, s. 117–118; por. Bauman 2009a; Giddens 2010; Macnaghten, Urry 2005, s. 40); 3) współcześnie przyjmuje się, że wzorców konsumpcji nie wyznaczają klasy wyższe, ale media, które dostarczają gotowych (instant) stylów życia ofero- wanych przez idoli (Melosik 1996; Debord 1998, s. 31–36; Goban-Klas 2005, s. 271–273; Dudzikowa 2007). Nośnikami stylu życia stały się też marki, które opierają swą pozycję na symbolicznie przypisanej im tożsamości, a nie na ja- kości produktów – wystarczy je zaadaptować w swój styl życia (Klein 2004, s. 164; Burszta 2008, s. 54). Z zagadnieniem konsumpcji jako sfery gustu, mody i stylu życia związane jest kształtowanie tożsamości konsumenta. Jak uchwycił to ponad sto lat temu Georg Simmel (1975, s. 180–212; 2008a, s. 155–157; 2008b, s. 182–184), wiele osób przez konsumpcję sygnalizuje swoją tożsamość, zarówno jako członka grupy (auto- identyfi kacja w grupie), jak i jednostki (wyróżnienie od innych – podkreślenie M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 26 Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej własnej osobowości oraz indywidualności). Ta rola konsumpcji podkreślana jest też przez badaczy współczesnych: 1) w  ponowoczesnym społeczeństwie ludzie nie mają możliwości korzystania z  „tradycyjnych źródeł znaczenia i  identyfi kacji” (rodzina, praca itp.), więc budują swoją tożsamość, wykorzystując dobra konsumpcyjne (Barney 2008, s. 75). Konsumpcja nie jest zwykłym dostosowaniem się przez podporząd- kowanie i wpisanie w różnice wyznaczające struktury społeczne, ale jest to kreacja – tożsamość zostaje „wydobyta na powierzchnię” (Melosik 1999b). W takim ujęciu „ja” jest zbiorem symboli zaprojektowanym przez jednostkę i wytworzonym w wyniku połączenia (nie zawsze spójnego) różnych dostęp- nych jej materiałów (Giddens 2010, s. 8; por. Bauman 1995c; Szafraniec 2011). Powstaje w ten sposób „tożsamość typu supermarket” (Melosik, Szkudlarek 1998, s. 56–57, 63). Zagadnienie konstruowania jednostkowej tożsamości na podstawie posiadanych dóbr jest szeroko omówione w literaturze przedmiotu (np. Barber 2008, s. 259–322; Melosik 1993; 1999; Romaniszyn 2007, s. 124– –129; Klein 2004, s. 125–130; Baudrillard 2006; Bauman 2009a); 2) w  konsumpcyjnym świecie możliwość „bycia każdym” zamieniona zostaje w konieczność – każdy musi wybierać styl życia (Bauman 2009a, s. 83–84; por. 2007f, s. 28, 196, 230; 2004, s. 180–181 i nast.; Gid dens 2010, s. 113; Wątroba 2009, s. 183–189). Ideologia konsumeryzmu sprawia, że każda toż- samość jest nieadekwatna, niedopełniona, sfragmentaryzowana, a w konse- kwencji żyjemy w „ciągłym konsumpcyjnym niepokoju, który staje się stanem normalnym” (Melosik, Szkudlarek 1998, 31–33; por. Krajewski 1997, s. 17–18; Kluszczyński 2008, s. 184). Współczesny konsument nieustannie poszukuje swojego „ja” w przedmiotach, co stanowi cel sam w sobie; nie chodzi o osta- teczne dookreślenie się – zjawisko to Bauman (2006e, s. 27) nazywa „maska- radą przebierania”; 3) przedmioty są też wyznacznikiem tożsamości społecznej – „znakami odróż- niającymi”, które włączają nas do naszej grupy odniesienia albo „wyodrębniają z naszej grupy poprzez odniesienie do grupy o wyższym statusie” (Baudrillard 2006, s. 63–64 i nast.). Marka i znak są przejawami poczucia przynależności nowoczesnych mikroplemion – jest to próba umieszczenia „ciała jednostkowe- go w ciele kolektywnym” (Maff esoli 2010, s. 168). Opisany wyżej obraz przemian tożsamości jednostkowej i  społecznej nie wyczerpuje tematu, a jedynie go sygnalizuje [obszerniejszego przeglądu zagad- nienia oddziaływania kultury współczesnej na tożsamość dokonuje na przykład Agnieszka Cybal-Michalska (2006c, s. 85–103)]. M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział I. Dlaczego badanie konsumpcji?... 27 1.4. Dominacja czasu wolnego i konsumpcji nad sferą produkcji i usług Członkowie społeczeństwa produkcyjnego byli podporządkowani etyce pra- cy; w społeczeństwie konsumpcyjnym podstawową wartością stała się konsump- cja (Bauman 2006c, zwłaszcza s. 65–82). Dominacja czasu wolnego i konsumpcji (jako samodzielnych obszarów życia) nad pracą (produkcja i usługi) nie oznacza zaprzestania tej drugiej, jednak konsumpcja nie stanowi już tylko naturalnego dopełnienia pracy, ale zawłaszcza całość życia (Barber 2008, s. 174–175, por. Bau- drillard 2006; Romaniszyn 2007, s. 96–97; Wątroba 2009, s. 133–136). Oto ujęte w punktach najważniejsze przemiany dotyczące zagadnienia: 1) w społeczeństwie konsumpcyjnym czas wolny (do dyspozycji jednostki poza pracą) zostaje zawłaszczony przez konsumpcję, która wskutek zniesienia tra- dycyjnych granic czasu i przestrzeni staje się możliwa zawsze i wszędzie (np. Ritzer; 2001, s. 225–295); 2) zamiast pracy – zabawa i  rozrywka zyskują status najważniejszej aktywno- ści życiowej (Postman 2002; Ritzer 2003; MacCannell 2005). Rozrywki ma dostarczać nie tylko sfera na nią przeznaczana, czyli udział w wydarzeniach kulturalnych, sportowych itp. w czasie wolnym, ale także samo życie (codzien- na aktywność), w tym praca (MacCannell 2005, s. 9; por. Bauman 2006c; 2009a). W  konsekwencji dochodzi do infantylizacji (niedojrzałości i  zdzie- cinnienia) konsumentów, co przejawia się jako tendencja do przedkładania „łatwego nad trudne, prostego nad złożone i szybkiego nad powolne” (Barber 2008, s. 135); 3) zatarciu ulegają granice między konsumpcją a pracą i czasem wolnym, np.: po- wstają fi rmy organizujące czas wolny pracownikom, osoby uprawiające hobby (np. sportowcy) otrzymują wynagrodzenia, a wypoczynek jest zdominowany przez nabywanie produktów. Coraz popularniejsze stają się też miejsca, w któ- rych można podjąć każdy z tych rodzajów aktywności, np. centra rozrywki i handlu (Szlendak 2008, s. 96–100; por. Ritzer 2001; 2003). 1.5. Rozwój kategorii „konsument” Rozwój tej kategorii dotyczy zarówno badań, jak i  obszarów działalności (np. ochrona praw konsumenta), ale także znaczenia, jakie ma pełnienie okre- ślonych ról konsumenckich w społeczeństwie (identyfi kacje jednostek z osobami odgrywającymi podobne role) dla procesu przekształcania struktury społecznej (np. nowe formy życia społecznego, takie jak IKEA-family). W literaturze przedmiotu konsumenci przedstawiani są na wiele sposobów. Klasyfi kacji wizerunków konsumenta w  badaniach naukowych dokonuje na M. Marciniak, Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej; Kraków 2012 ISBN: 978-83-7850-035-3, © by Mateusz Marciniak; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Orientacje konsumpcyjne młodzieży akademickiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: