Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00463 006977 13418272 na godz. na dobę w sumie
Oskar Halecki a Liga Narodów. Poglądy i działalność - ebook/pdf
Oskar Halecki a Liga Narodów. Poglądy i działalność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 348
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8300-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
W książce przedstawiono mało znaną, a istotną sferę działalności Oskara Haleckiego, profesora Uniwersytetu Warszawskiego, jednego z najbardziej znanych na forum międzynarodowym historyków polskich XX w. Scharakteryzowano jego poglądy na temat Ligi Narodów z punktu widzenia katolickiego intelektualisty oraz ukazano działalność uczonego w tej organizacji na rzecz międzynarodowej współpracy intelektualnej.
Od początku lat dwudziestych Halecki zyskał duże uznanie współpracujących z nim w Lidze Narodów intelektualistów wielu krajów oraz władz organizacji. Wykazywał niezwykłą aktywność, inwencję i gorliwość w wypełnianiu powierzonych mu zadań. Atutem profesora w działalności na forum międzynarodowym była też doskonała znajomość kilku języków obcych.
W monografii wykorzystano nieprzytaczane do tej pory źródła - dokumenty Ligi Narodów, korespondencję prywatną i oficjalną, materiały wspomnieniowe oraz bogatą publicystykę profesora na temat instytucji genewskiej z okresu międzywojennego, II wojny światowej i kolejnych lat emigracji. Dzięki temu poznajemy inny obraz profesora Haleckiego jako zwolennika Ligi Narodów, którą od samego początku uważał za instytucję zgodną z chrześcijańską koncepcją organizacji międzynarodowej i z przekonaniem zaangażował się w jej działalność.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Andrzej Maciej Brzeziński – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Powszechnej Najnowszej, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Małgorzata Willaume REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: https://commons.wikimedia.org Oskar Halecki, mapa Polski 1922 r. © Copyright by Andrzej Maciej Brzeziński, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07488.16.0.M Ark. wyd. 18,0; ark. druk. 21,75 ISBN 978-83-8088-299-7 e-ISBN 978-83-8088-300-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp .................................................................................................................................. ROZDZIAŁ I Zwolennik nowo powstałej Ligi Narodów (1919–1920) .............................................. ROZDZIAŁ II Delegat Biura Propagandy Zagranicznej przy Sekretariacie Generalnym Ligi Narodów (1920) ................................................................................................................. ROZDZIAŁ III Początek pracy w Sekretariacie Generalnym Ligi Narodów (1921–1922) ................. 9 17 49 85 ROZDZIAŁ IV Sekretarz Międzynarodowej Komisji Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów (1922–1924) ....................................................................................................................... 111 ROZDZIAŁ V Ekspert CICI (1924–1925) ............................................................................................... 153 ROZDZIAŁ VI Kierownik Sekcji Stosunków Uniwersyteckich Międzynarodowego Instytutu Współpracy Intelektualnej w Paryżu (1925–1926) ....................................................... 183 ROZDZIAŁ VII Nowy charakter współpracy z instytucją genewską (1926–1931) ............................... 205 ROZDZIAŁ VIII Rzecznik polskiego projektu konwencji o rozbrojeniu moralnym w Lidze Narodów (1931–1933) ....................................................................................................................... 231 ROZDZIAŁ IX Schyłek kontaktów z Ligą Narodów ................................................................................ 261 5 Andrzej Maciej Brzeziński ROZDZIAŁ X Refleksje o Lidze Narodów w latach emigracji .............................................................. 283 Zakończenie ....................................................................................................................... 307 Bibliografia ......................................................................................................................... 317 Summary: Oskar Halecki and the League of Nations. Views and activity ................. 329 Wykaz skrótów ................................................................................................................... 337 Indeks nazwisk ................................................................................................................... 339 Oskar Halecki (Narodowe Archiwum Cyfrowe – NAC, sygn. 1-N-205) Wstęp Kiedy ponad ćwierć wieku temu rozpoczynałem badania na temat udziału Pol- ski w międzynarodowej współpracy intelektualnej w ramach Ligi Narodów nie zdawałem sobie sprawy, jak doniosłą rolę odegrał w tej dziedzinie profesor Oskar Halecki, jeden z najbardziej znanych historyków polskich XX w. O jego życiu, działalności naukowej i uniwersyteckiej oraz dorobku badawczym wiedziałem wtedy stosunkowo niewiele. Z miarę prowadzonych badań, opartych na materia- łach rozproszonych w archiwach i bibliotekach polskich i zagranicznych, zdumie- wałem się aktywnością i ogromem zadań, jakie profesor podejmował w ramach Ligi Narodów. Jego pierwsze kontakty w nowo utworzoną organizacją w latach 1919–1920 miały charakter polityczny i propagandowy, a nawiązywane były z po- lecenia władz odradzającego się państwa polskiego. W następnych latach, uzysku- jąc kilkakrotnie urlopy w Uniwersytecie Warszawskim, profesor zaangażował się w działalność na rzecz międzynarodowej współpracy umysłowej, pełniąc różne funkcje w komisjach i komitetach Ligi Narodów. Prowadził jednocześnie działal- ność publicystyczną popularyzując tę organizację i wskazując potrzebę aktywne- go udziału w niej Polski. Podstawą jego działania na forum międzynarodowym był interes państwa polskiego. Zasadzie tej pozostał wierny do końca życia. Oskar Halecki urodził się 26 maja 1891 r. w Wiedniu Jego ojciec Oskar Ritten von Halecki (1838–1903), którego z polskością łączył jedynie odległy rodowód, dosłużył się stopnia feldmarszałka-porucznika armii austrowęgierskiej. Matka Leopoldyna Delimanić (1856–1943) była Chorwatką, córką żupana w Osijeku. Oskar był jedynakiem. Języka polskiego uczył się od dziecka, ojciec bowiem, który u schyłku życia interesował się polskimi korzeniami swego rodu, zapewnił mu korepetytora. Zgodnie z wolą zmarłego ojca, po zdaniu matury w Wiedniu w 1909 r., osiemnastoletni Oskar wyjechał do Krakowa, aby studiować na Uni- wersytecie Jagiellońskim. Wybrał studia historyczne z zakresu dziejów Europy Środkowo-Wschodniej na przełomie późnego średniowiecza i czasów nowo- żytnych. Podczas studiów poznał Helenę Szarłowską (1891–1964), koleżankę z roku, córkę Alojzego (1845–1911), historyka, powstańca 1863 r. na Litwie, na- stępnie redaktora krakowskiego „Czasu”. Oskar i Helena zawarli związek mał- żeński 15 lipca 1913 r. Byli małżeństwem przez ponad pół wieku. Rzadko się rozstawali. Dzieci nie mieli. 9 Wstęp W 1913 r. dwudziestodwuletni Halecki uzyskał doktorat, a dwa lata później habilitował się. Do roku 1918 wykładał w Uniwersytecie Jagiellońskim w cha- rakterze „prywatnego docenta”. Dużo publikował. Stał się Polakiem z przemy- ślanego wyboru. W 1919 r. podjął pracę w Uniwersytecie Warszawskim zostając profesorem zwyczajnym i kierownikiem Katedry Historii Europy Wschodniej. W kolejnych latach zyskiwał międzynarodowy autorytet jako wybitny znawca dziejów Europy Środkowo-Wschodniej. Dzięki doskonałej znajomości kilku ję- zyków Halecki upowszechniał wyniki prowadzonych badań zarówno poprzez obcojęzyczne publikacje, jak i wykłady w zagranicznych uniwersytetach oraz referaty podczas międzynarodowych konferencji czy kongresów. Był świet- nym mówcą, o doskonałej pamięci, przekazującym wiedzę bez posługiwania się notatkami. Interesował się nie tylko dziejami Średniowiecza i Renesansu, w których się specjalizował, ale również bieżącymi wydarzeniami w kraju i na świecie, których był wnikliwym obserwatorem i komentatorem. Wybuch II wojny światowej, który zastał O. Haleckiego w Szwajcarii, prze- sądził o dalszym jego życiu i działalności naukowej. Od 1940 r. profesor za- mieszkał z żoną w Stanach Zjednoczonych wybierając los emigranta. Wykładał na amerykańskich i kanadyjskich uniwersytetach, prowadził badania i pub- likował kolejne prace, które zapisały się trwale w światowej historiografii. Był pierwszym dyrektorem powstałego w 1942 r. Polskiego Instytutu Naukowe- go w Nowym Jorku, którego intelektualnym i moralnym liderem pozostawał w następnych latach. Do Polski już nigdy nie przyjechał. Nie akceptował „ładu jałtańskiego” i komunistycznych rządów narzuconych Polsce przez Związek Sowiecki. Zmarł w White Plains 17 września 1973 r. Władze PRL uznawały Haleckiego za wroga zakazując publikacji jego dorobku naukowego. Dopiero po upadku systemu komunistycznego zaczęto wydawać prace profesora oraz charakteryzować jego twórczość i działalność naukową 1. 1 J. Kłoczowski, Oskar Halecki i jego walka o miejsce Polski w Europie, [w:] Z dziejów polityki i dyplomacji polskiej. Studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskie- go, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie, pod red. H. Bułhaka, Warszawa 1994, s. 397–406; M. Wierzbicka, Halecki Oskar, [w:] Słownik histo- ryków polskich, Warszawa 1994, s. 173–174; R. Stobiecki, Twórczość emigracyjna Oskara Haleckiego (1891–1973). Próba charakterystyki, [w:] Studia z dziejów Polski i Europy w XIX i XX wieku. Księga dedykowana Profesorowi Piotrowi Stefano- wi Wandyczowi, pod red. J. Farysia, R. Nira, M. Szczerbińskiego, Gorzów Wiel- kopolski 2004, s. 581–592; M. Kornat, Historyk Europy Środkowo-Wschodniej. Oskar Halecki (1891–1973) w nauce i życiu Polski, [w:] Historik v promĕnách doby 10 Wstęp Profesor Halecki był katolickim intelektualistą. Wiara wyniesiona z rodzin- nego domu determinowała przez całe jego życie zarówno badania historyczne, jak i aktywność na niwie politycznej i społecznej w kraju i poza jego granicami. Ligę Narodów pojmował i oceniał od samego początku z katolickiego punktu widzenia. Uważał, że jest instytucją zgodną z zasadami chrześcijańskimi, słu- żącą wzajemnemu poznaniu i zbliżeniu narodów, a tym samym normalizacji stosunków międzynarodowych. Za jeden z zasadniczych środków do osiąg- nięcia tego celu uważał międzynarodową współpracę intelektualną, rozwijaną pod auspicjami instytucji genewskiej. Jako członek Union Catholique d’études Internationales, współpracującej z Ligą Narodów na gruncie zasad chrześcijań- skich, lansował potrzebę poparcia i udziału katolików w inicjowanych na forum genewskim pracach. Był przekonany, że dla osiągnięcia ładu w stosunkach mię- dzynarodowych, konieczne jest stosowanie zasad etyki chrześcijańskiej. Poglądy na temat Ligi Narodów oraz działalność Haleckiego w jej struktu- rach są stosunkowo mało znane w porównaniu z innymi dziedzinami aktyw- ności i dorobku profesora opisanymi w literaturze naukowej2. Podjąłem więc próbę przedstawienia w formie książkowej w miarę pełnego obrazu jego dzia- łalności na forum genewskim oraz ocen i opinii profesora o Lidze Narodów, jej zasadach, celach i zadaniach. W pracy wykorzystałem kilka moich opubliko- wanych wcześniej artykułów o niektórych aspektach działalności profesora na rzecz międzynarodowej współpracy intelektualnej, skorygowanych i uzupeł- nionych o nowe materiały. Przyjąłem chronologiczno-problemową formę narracji. Poszczególne roz- działy odpowiadają kolejnym etapom aktywności profesora w Lidze Narodów i wyrażanych na jej temat poglądów. Rozdział I charakteryzuje wczesne opinie Haleckiego o powstającej Lidze Narodów, kiedy był „sekretarzem generalnym” i ekspertem Biura Prac Kongresowych podczas konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. Rozdział II przedstawia działalność i koncepcje profesora jako „dele- gata specjalnego” Biura Propagandy Zagranicznej (BPZ) Rady Ministrów RP przy Sekretariacie Generalnym Ligi Narodów w 1920 r. Kolejne cztery rozdziały aprostředi – 20. stoleti. K vydáni připravili Jiři Hanuš a Radomir Vlček, Matice Moravská, Brno 2009, s. 305–338; J. Cisek, Oskar Halecki. Historyk. Szermierz Wolności, Warszawa 2009; Oskar Halecki i jego wizja Europy, pod red. Małgorzaty Dąbrowskiej, t. I–III, Warszawa–Łódź 2012–2014. 2 M. Kozłowski, Bibliografia prac dotyczących Oskara Haleckiego, [w:] Oskar Hale- cki i jego wizja Europy, t. I, s. 245–258. 11 Wstęp pracy charakteryzują pełnione przez Haleckiego etatowe funkcje w Lidze Naro- dów na rzecz organizacji i rozwoju międzynarodowej współpracy intelektualnej w latach 1921–1926 („urzędnik” w Section des Bureaux Internationaux Sekre- tariatu Generalnego, sekretarz, a następnie ekspert Commission Internationale de la Coopération Intellectuelle – CICI, kierownik Sekcji Stosunków Uniwer- syteckich Institut International de Coopération Intellectuelle – IICI w Pary- żu). Rozdział VII charakteryzuje działalność i koncepcje profesora dotyczące międzynarodowej współpracy uniwersyteckiej w ramach Ligi Narodów w la- tach 1926–1931. Kolejny rozdział prezentuje aktywność Haleckiego w kraju i za granicą na rzecz popularyzacji zgłoszonego w Genewie przez rząd RP projektu rozbrojenia moralnego (1931–1933). Rozdział IX dotyczy kontaktów profesora z instytucją genewską, coraz słabszych od połowy lat trzydziestych. Ostatnia część pracy charakteryzuje opinie i oceny odnoszące się do Ligi Narodów, które Halecki wyrażał w latach emigracji. Materiał źródłowy o działalności Haleckiego w Lidze Narodów jest rozpro- szony i fragmentaryczny. Stosunkowo najwięcej informacji na ten temat dostar- czyły kwerendy w Archiwum Ligi Narodów (ONZ) w Genewie i w Archiwum UNESCO w Paryżu. Zachowało się w nich nieco dokumentów i korespondencji Haleckiego. Przydatne były przechowywane w obu archiwach drukowane bądź powielane do użytku wewnętrznego materiały CICI i jej podkomisji oraz IICI w Paryżu, w których znajdują się teksty sprawozdań i raportów Haleckiego. Jego korespondencja z lat dwudziestych jest w papierach Karola Lutostańskiego w Oddziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego oraz w materia- łach Bronisława Dembińskiego w Archiwum Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu. Nieco informacji o uczestnictwie Haleckiego w pracach IICI za- wiera archiwum Zygmunta Lubicza-Zaleskiego w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Przydatne, choć w niewielkim stopniu, okazały się materiały Marcelego Han- delsmana i Witolda Chodźki w Archiwum PAN w Warszawie. Dokumentacja z Archiwum Akt Nowych w Warszawie (zespoły MSZ i MWRiOP) dostarczyła głównie informacji o polityce polskiej w Lidze Na- rodów i międzynarodowej współpracy intelektualnej. Nieco materiału na ten temat przyniosła kwerenda w Archives du Ministère des Affaires Étrangères w Paryżu oraz w The National Archives w Londynie. W Archiwum Instytu- tu Polskiego i Muzeum im. Gen. W. Sikorskiego w Londynie skorzystałem z materiałów dotyczących stanowiska polskiej dyplomacji wobec kształtowa- nia się idei ONZ. W wymienionych archiwach natrafiałem sporadycznie na 12 Wstęp dokumenty na temat działalności O. Haleckiego. Kilka informacji znalazłem też w papierach Gilberta Murraya z Bodleian Library w Oxfordzie, których kserokopie udostępnił mi Pan profesor Jan Piskurewicz, za co mu niniejszym gorąco dziękuję. Spośród wydawnictw źródłowych najbardziej przydatne były opubliko- wane raporty BPZ Prezydium Rady Ministrów, które pozwoliły scharakte- ryzować działalność Haleckiego jako delegata biura przy Sekretariacie Ge- neralnym Ligi Narodów w 1920 r.3 Istotne informacje na ten temat zawiera również opublikowana spuścizna Ignacego Paderewskiego z okresu konferen- cji pokojowej w Paryżu oraz obrad I Zgromadzenia Ligi Narodów w Genewie w 1920 r.4 Notki o poczynaniach Haleckiego w strukturach Ligi Narodów na rzecz międzynarodowej współpracy umysłowej zamieszczano w rocznikach Kasy im. Mianowskiego Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój oraz publikowanych sprawozdaniach Polskiej Komisji Międzynarodowej Współ- pracy Intelektualnej. Nieco informacji o aktywności profesora na początku lat trzydziestych zawierają tomy Polskich Dokumentów Dyplomatycznych5. Podobny efekt dała kwerenda „Coopération Intellectuelle”, periodyku IICI w Paryżu oraz polskich czasopism i gazet („Szkoły Akademickie”, „Oświata i Wychowanie”, „Przegląd Współczesny”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Kurier Warszawski”). Spośród innego rodzaju źródeł przydatne były opublikowane wspomnie- nia i korespondencja kilku uczonych, którzy współpracowali z Haleckim w Genewie i Paryżu. Wzmianki o zainteresowaniu Haleckiego sprawą Ligi Narodów w okresie konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. znajdują się w pamiętnikach profesorów – Stanisława Kutrzeby i Eugeniusza Romera6. 3 O niepodległą i granice. Raporty i informacje Biura Propagandy Zagranicznej Prezydium Rady Ministrów 1920–1921. Opracowanie, wybór i przygotowanie do druku M. Jabłonowski, W. Janowski, A. Koseski, Warszawa–Pułtusk 2002 [dalej – RIBPZ]. 4 Archiwum Polityczne Ignacego Paderewskiego, t. II, 1919–1921, Wrocław–Warsza- wa–Kraków–Gdańsk 1974. 5 Polskie Dokumenty dyplomatyczne 1931, red. M. Wołos, Warszawa 2008; Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1932, red. K. Kania, Warszawa 2011. 6 St. Kutrzeba, Kongres, Traktat i Polska, Warszawa 1919; E. Romer, Pamiętnik pa- ryski (1918–1919). Do druku przygotowali A. Garlicki, R. Świętek, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 182–183. 13 Wstęp Informacje o współpracy O. Haleckiego z Marią Skłodowską-Curie w CICI zawiera opublikowana korespondencja uczonej7. Notki o pełnionej przez pro- fesora funkcji sekretarza i eksperta CICI występują w materiałach Henri Berg- sona, pierwszego przewodniczącego komisji, oraz we wspomnieniach Gonza- gue de Reynolda, jej stałego sprawozdawcy8. Okruchy informacji o później- szym okresie aktywności profesora na rzecz międzynarodowej współpracy umysłowej znajdują się w opublikowanej korespondencji Zygmunta Lubicz- -Zaleskiego z Władysławem Folkierskim i Marcelim Handelsmanem9 oraz we wspomnieniach Janusza Pajewskiego10. Charakterystykę poglądów Haleckiego o Lidze Narodów przedstawiłem głównie na podstawie jego bogatej publicystyki. Najwięcej prac, poczynając od 1919 r., pochodzi z pierwszej połowy lat dwudziestych, okresu jego wyjątkowej aktywności w Genewie. Kluczową pozycją, odzwierciedlającą wczesny pogląd katolickiego intelektualisty na temat instytucji genewskiej, była książka Liga Narodów wydana w 1920 i 1921 r. Jako delegat BPZ Halecki lansował za granicą pogląd o przywiązaniu Polski do idei Ligi Narodów, wynikającym z tradycji federalistycznej sięgającej czasów jagiellońskich. Pełniąc różne funkcje w orga- nach współpracy intelektualnej Ligi Narodów, zapoznawał polskiego czytelnika z planami i realizacją działań CICI oraz IICI w Paryżu na łamach czasopism i gazet, głównie „Kuriera Warszawskiego”. Część tekstów była adresowana do katolickiego czytelnika, zwłaszcza na początku lat trzydziestych, kiedy w kraju i za jego granicami Halecki propagował rządowy projekt konwencji o rozbroje- niu moralnym. W publicystyce drugiej połowy lat trzydziestych problematyka Ligi Narodów pojawiała się sporadycznie. W pierwszych latach emigracji, pod- czas II wojny światowej, profesor wskazywał na pozytywne dokonania i słabości Ligi Narodów, zwłaszcza w kontekście powstawania ONZ. W nastepnych latach 7 Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881–1934. Opracowanie K. Kabzińska, M. H. Malewicz, J. Piskurewicz, J. Róziewicz, Warszawa 1994. 8 H. Bergson, Écrits et paroles. Textes Rassemblés par R.-M. Mossé-Bastide, t. III, Paris 1959; G. de Reynold, Mes Mémoires, t. III, Genève 1963. 9 M. Willaume, Listy Marcelego Handelsmana do Zygmunta Lubicz-Zaleskiego (1911–1939), [w:] Akta Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, t. II, Pa- ryż 1993; taż, Listy Władysława Folkierskiego do Zygmunta Lubicz-Zaleskiego z lat 1924–1935, „Dzieje Najnowsze” 2011, R. XLIII, nr 1. 10 J. Pajewski, Przeszłość z bliska. Wspomnienia, PIW, Warszawa 1983; tenże, Poza wczoraj. Wspomnienia, Poznań 1992. 14 Wstęp oceniał instytucję genewską i związki z nią Polski z perspektywy historycznej. Wykaz prac Haleckiego zawiera Bibliografia. W rozprawie wykorzystałem monografie i artykuły poświęcone życiu oraz działalności uniwersyteckiej i naukowej O. Haleckiego. Szczególnie przydatne, oparte na źródłach PIASA (Polish Institute of Arts and Sciences of America) w Nowym Jorku, były prace Janusza Ciska, Małgorzaty Dąbrowskiej, Tadeusza V. Gromady, Marka Kornata, Sławomira Łukasiewicza, Rafała Stobieckiego, a także Tadeusza P. Rutkowskiego i Małgorzaty Willaume. Ich wykaz, podobnie jak innych prac i materiałów znajduje się w Bibliografii. Dziękuję moim młodszym współpracownikom z Katedry Historii Po- wszechnej Najnowszej Uniwersytetu Łódzkiego, którzy w minionych latach pomagali mi w uzyskaniu niektórych materiałów wykorzystanych w niniejszej książce: dr. Bartoszowi Kaczorowskiemu, prof. Dariuszowi Jeziornemu, dr. Ar- turowi Rosiakowi oraz mediewiście Panu Michałowi Kozłowskiemu. Dziękuję też recenzentce Pani prof. dr hab. Małgorzacie Willaume za okazaną życzliwość i cenne uwagi. Podziękowania kieruję także do Pani redaktor Iwony Gos, która przyczyniła się do nadania kształtu edytorskiego książki. Stare Skoszewy, czerwiec 2016 r. Rozdział I Zwolennik nowo powstałej Ligi Narodów (1919–1920) Zainteresowanie Oskara Haleckiego sprawą Ligi Narodów, inicjatorem i rzecznikiem utworzenia której był prezydent Stanów Zjednoczonych Thomas Woodrow Wilson1, rozpoczęło się podczas Konferencji Pokojowej w Paryżu w 1919 r. Kilka miesięcy wcześniej przed młodym, dwudziestosiedmioletnim historykiem otwierała się szansa uniwersyteckiej kariery w stolicy odbudo- wującej się Polski. Po habilitacji na Uniwersytecie Jagiellońskim, w którym podjął wykłady jako docent prywatny, Halecki otrzymał w 1918 r. propozy- cję zatrudnienia na Wydziale Filozoficznym odradzającego się Uniwersytetu Warszawskiego. Zawdzięczał to w znacznej mierze zaprzyjaźnionemu z nim od 1916 r., mimo że starszemu o trzydzieści trzy lata, Bronisławowi Dembiń- skiemu2. Wybitny historyk, były rektor uniwersytetu lwowskiego i deputowa- ny do parlamentu wiedeńskiego, od grudnia 1916 r. był profesorem Uniwersy- tetu Warszawskiego, a od stycznia 1918 r. podsekretarzem stanu w MWRiOP 1 S. Sierpowski, Narodziny Ligi Narodów. Powstanie, organizacja, zasady działa- nia, Poznań 1984; J. Kiwerska, Między izolacjonizmem a zaangażowaniem. Eu- ropa w polityce Stanów Zjednoczonych od Wilsona do Roosevelta, Poznań 1995, s. 36–78; J. M. Cooper jr., Breaking the Hart of the World: Woodrow Wilson and the Fight for the League of Nations, Cambridge University Press, Cambridge 2001. 2 W liście do B. Dembińskiego z 18 lipca 1918 r. O. Halecki dziękował mu „raz jeszcze najgoręcej” za „łaskawe zajęcie się tą sprawą”. Rozważał wtedy także możliwość wykładów na uniwersytecie w Lipsku. „Wolałbym oczywiście – pi- sał – pracować w Warszawie, chociaż zdaję sobie sprawę, jak ważnem by było, aby właśnie w Lipsku dzieje wschodniej Europy wykładał Polak” (Archiwum Polskiej Akademii Nauk, Oddział w Poznaniu [dalej – APANOP], sygn. P II-34, j. 130, k. 5). Latem 1916 r. B. Dembiński, za radą prof. Stanisława Smolki, zaprosił Haleckiego do współpracy w Archiwum Głównym w Warszawie, gdzie na zle- cenie Wiednia poszukiwał archiwaliów austriackich z przełomu XVIII i XIX w. „Mimo wielkiej różnicy wieku – pisał po latach Halecki – zawiązała się wtedy między nami przyjaźń, która pozostanie jednym z najmilszych wspomnień mego życia” (O. Halecki, Bronisław Dembiński, [w:] Straty kultury polskiej 1939–1945, pod redakcją Adama Ordęgi i Tymona Terleckiego, t. II, Książnica Polska, Glas- gow 1945, s. 56–57). 19 Oskar Halecki a Liga Narodów. Poglądy i działalność rządu Rady Regencyjnej3. Za zgodą szefa tego ministerstwa, Antoniego Po- nikowskiego, profesora miernictwa Politechniki Warszawskiej, Halecki roz- począł wykłady na Uniwersytecie Warszawskim jako profesor historii Eu- ropy Wschodniej, ale jedynie w semestrze zimowym roku akademickiego 1918/1919 ze względu na planowane zmiany organizacyjne w uczelni4. Brak bliskiej perspektywy stałego zatrudnienia i uzyskania katedry historii Europy Wschodniej, o co wnioskował, wpłynął zapewne, obok chęci realizo- wania się w służbie dyplomatycznej odradzającego się państwa polskiego, na decyzję Haleckiego o podjęciu pracy w MSZ z dniem 12 grudnia 1918 r. Ha- lecki otrzymał nominację na „sekretarza generalnego” Biura Prac Kongreso- wych (BPK), utworzonego przy MSZ w listopadzie 1918 r., oficjalnego organu pomocniczego Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową (DPKP) w Paryżu. Być może i tym razem mógł liczyć na rekomendację prof. Dembińskiego, któ- ry został zaproszony do udziału w pracach BPK w charakterze przedstawiciela MWRiOP5. Nie ulega jednak wątpliwości, że o zaangażowaniu Haleckiego decydowały względy merytoryczne – wiedza na temat stosunków narodo- wościowych i religijnych w Europie Wschodniej oraz biegła znajomość kilku języków. Franciszek Pułaski, historyk, były marszałek Rady Stanu, inicjator i kierow- nik BPK z nominacji J. Piłsudskiego, definiował BPK jako instytucję „wyłącz- nie naukową”, mającą za zadanie „dostarczyć przedstawicielstwu polskiemu na Kongresie wszelkich materiałów, opracowań i sił fachowych, jakich dostarczyć może nauka polska”6. Zakres prac BPK określiła uchwała Rady Ministrów z 30 stycznia 1919 r. Członkami biura zostawali specjaliści różnych dziedzin, m.in. prawnicy i historycy. Halecki wszedł w skład „Komisji głównej” BPK, któ- 3 O działalności naukowej, uniwersyteckiej i politycznej B. Dembińskiego: Bro- nisław Dembiński (1858–1939) wybitny historyk, polityk i działacz społeczny, pod redakcją Włodzimierza Jastrzębskiego, Toruń 2004. 4 T. P. Rutkowski, Oskar Halecki a warszawskie środowisko akademickie, [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, pod redakcją M. Dąbrowskiej, t. II, Warszawa–Łódź 2014, s. 92–93. 5 W. Jastrzębski, K. Grysińska, Profesor Bronisław Dembiński jako polityk, [w:] Bro- nisław Dembiński (1858–1939)…, s. 55. 6 Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1918 (listopad–grudzień), red. S. Dębski, PISM, Warszawa 2008 [dalej – PDD], dok. 122. Pismo F. Pułaskiego do Komitetu Narodowego Polskiego [dalej – KNP] w Paryżu, Warszawa 13 grudnia 1918 r., s. 244–245. 20 Rozdział I. Zwolennik nowo powstałej Ligi Narodów (1919–1920) rej zadaniem było „ogólne kierownictwo” pracami organu. Tworzyli ją profeso- rowie – Franciszek Bujak, badacz dziejów gospodarczych i społecznych Polski, Józef Buzek, prawnik i statystyk oraz historycy – Władysław Konopczyński i Wacław Sobieski. Obok Dembińskiego, Sobieski był drugim profesorem, z któ- rym Halecki, młodszy prawie o dwadzieścia lat, pozostawał w „koleżeńskich” stosunkach. Był uczniem profesora podczas studiów i uzyskiwania doktoratu, a także habilitacji na Uniwersytecie Jagiellońskim7. Haleckiemu, oprócz funkcji „sekretarza generalnego” BPK, przypadło opra- cowanie ekspertyz w sprawie granicy południowo-wschodniej Polski w wersji „maksymalnej i minimalnej” wspólnie z Bolesławem Batorem, prawnikiem, specjalistą od spraw wschodnich, oraz Janem Czekanowskim, antropologiem i etnografem, profesorem Uniwersytetu Lwowskiego. Natomiast z Antonim Chołoniewskim, dziennikarzem i publicystą, obrońcą polskości na „kresach zachodnich” oraz Stanisławem Kutrzebą, historykiem prawa, profesorem Uni- wersytetu Jagiellońskiego, miał zajmować się kwestią miejsca Polski w przy- szłej Lidze Narodów. Strukturę i charakter mającej powstać organizacji mię- dzynarodowej pojmowano w PBK przede wszystkim w kategorii federacyjnego „Związku Ludów”. W ramach zagadnienia „Rola Polski w Związku Ludów” za- mierzano opracować dwie zasadnicze kwestie: „Federacyjne tradycje Polski i jej programy unii” oraz „Polska ośrodkiem federacji narodów sąsiednich”8. Haleckiemu zagadnienia te były szczególnie bliskie. Po habilitacji opracowy- wał Dzieje Unii Jagiellońskiej, wtedy kluczowej w jego dorobku naukowym mo- nografii, której tom I ukazał się w 1919 r. Rezultatem prowadzonych badań i wy- nikłych z nich przemyśleń było przekonanie, iż idea unii jagiellońskiej powinna znaleźć współczesne zastosowanie. W Przedmowie do tomu I młody profesor wyrażał nadzieję, że tak jak odrodziła się Polska, również „idea jagiellońska, święta spuścizna jej dawnych dziejów, mimo nieprzezwyciężonych na pozór 7 O. Halecki pisał po latach, że W. Sobieski (1872–1935) od początku traktował go „jak młodszego przyjaciela i współpracownika” i odnosił się do niego „prawdzi- wie po koleżeńsku”. O pracy Sobieskiego w BPK w 1919 r pisał: „We wszystkich poczynaniach Polskiego Biura Prac Kongresowych, któremu dostarczył całego szeregu doskonale opracowanych referatów, brał udział z młodzieńczym zaiste zapałem” (O. Halecki, Wacław Sobieski, „Kwartalnik Historyczny” [Lwów] 1935, R. XLIX, nr 3, s. 479, 466). 8 PDD 1918, dok. 179, Wykaz ekspertyz zleconych przez BPK przed 27 grudnia 1918, s. 359, 363. 21 Oskar Halecki a Liga Narodów. Poglądy i działalność przeszkód może się ziścić na nowo” i rozwiązać obecnie „problem trwałej od- budowy Wschodniej Europy”. „Jeśli dziś – pisał Halecki – odczuwa się potrzebę objęcia wszystkich narodów jednym wielkim związkiem, opartym na zasadach sprawiedliwości i dobrej woli, równości i wolności, to wypada przypomnieć so- bie, że podobny zupełnie problem w skromniejszym tylko zakresie rozwiązano na ziemiach naszych przed setkami lat”9. W ramach „Rozpraw Biura Prac Kongresowych” napisał broszurę będącą zarysem historii unii polsko-litewskiej od XIV w. do unii lubelskiej z 1569 r. W konkluzji stwierdził, że „dzieło unii”, po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów „dowiodło swej niespożytej trwałości”. Ponieważ uszanowano odrębność Litwy „zrosła się ona z Koroną w jedno ciało”, co ostatecznie utwierdziły reformy Sej- mu Czteroletniego za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dopiero wtedy usunięto formalnie odrębność Wielkiego Księstwa Litewskiego, „która w obrębie wspólnej Ojczyzny była już tylko historycznym przeżytkiem”10. Wymowa polityczna tego stwierdzenia była oczywista. Halecki opowiadał się za federacją odrodzonej Polski z Litwą, koncepcją wpisującą się w federali- styczny program zasięgu wschodnich granic państwa, głoszony przez J. Piłsud- skiego i jego współpracowników. W artykule Wschodnia granica Polski w świetle historii opublikowanym w połowie lutego 1919 r. na łamach „Przeglądu Dyplo- matycznego”, wydawanego pod auspicjami MSZ, wyraził pogląd, że terytorium odbudowującego się państwa polskiego na wschodzie powinna określać granica Rzeczypospolitej z 1772 r.11 Halecki przyjechał do Paryża z grupą BPK pod kierownictwem F. Pułaskiego 13 lutego 1919 r. W Warszawie pozostała ekspozytura biura pod kierownictwem Karola Lutostańskiego, prawnika-cywilisty, profesora Uniwersytetu Warszaw- 9 O. Halecki, Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. I. W wiekach średnich, Kraków 1919, s. XI–XII; t. II, W XVI wieku, Kraków 1920. Przedmowa w tomie I jest datowana 11 sierpnia 1919 r. „w 350-letnią rocznicę ostatecznego zatwierdzenia Unii Lubel- skiej”, s. XVI. Praca została wyróżniona nagrodą im. Juliana Ursyna Niemce- wicza PAU w 1920 r., a w roku następnym Komitet Kasy im. Mianowskiego, na posiedzeniu 30 grudnia 1921 r., przyznał Haleckiemu nagrodę pierwszego stopnia im. Adolfa Pawińskiego („Kurier Poznański”, 20 stycznia 1922 r., nr 16, s. 6). 10 O. Halecki, O Unii Jagiellońskiej (Zarys rozwoju). Rozprawa Biura Prac Kongre- sowych, Wydawnictwo „Przeglądu Dyplomatycznego”, Warszawa 1920, ss. 10. 11 O. Halecki, Wschodnie granice Polski w świetle historii, „Przegląd Dyplomatycz- ny” 1919, nr 2, s. 47–57. Zob. też J. Faryś, Koncepcje polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, Warszawa 1981, s. 64 i n. 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oskar Halecki a Liga Narodów. Poglądy i działalność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: