Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00053 006541 13598532 na godz. na dobę w sumie
Osoba trzecia w arbitrażu handlowym - ebook/pdf
Osoba trzecia w arbitrażu handlowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 268
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8881-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia dr. Grzegorza Sulińskiego dotyczy jednego z najtrudniejszych teoretycznie i zarazem najbardziej doniosłych praktycznie problemów współczesnego prawa arbitrażowego, jakim stał się udział osoby trzeciej w postępowaniu arbitrażowym. Istotą bowiem arbitrażu handlowego jest jego umocowanie w woli stron sporu w postaci dokonania przez te strony zapisu na sąd polubowny, w granicach wprawdzie określonych przez właściwe prawo arbitrażowe w ramach zdatności arbitrażowej. Strony dokonując wspomnianego zapisu, wyłączają kognicję sądu powszechnego (państwowego) w przedmiocie sporu objętego tym zapisem, godząc się jednocześnie na wiążący charakter rozstrzygnięcia tego sporu przez sąd arbitrażowy (sąd prywatny). Te fundamenty arbitrażu handlowego nie wytrzymują jednak konfrontacji z potrzebami życia gospodarczego, które coraz bardziej się komplikuje m.in. przez występowanie złożonych struktur podmiotowych (grup spółek, konsorcjów). Wywołuje to naturalnie problem ochrony interesu osoby trzeciej, która nie jest stroną zapisu na sąd polubowny, ale wyrok tego sądu może pośrednio a czasami nawet i bezpośrednio wpływać na jej prawa i obowiązki. Doktryna prawa arbitrażowego polskiego i zagranicznego chcąc zachować te fundamenty, a także mając na względzie potrzebę uwzględnienia uzasadnionego interesu osoby trzeciej, tworzy z reguły koncepcje, których celem jest niejako „wciągnięcie” osoby trzeciej pod zakres podmiotowy zapisu na sąd polubowny. Temu służy konstrukcja tzw. dorozumianego zapisu na sąd polubowny (implied consent) czy znana prawu angielskiemu doktryna esstopell itd. Autor niniejszej monografii nie idzie we wspomnianym kierunku, lecz analizuje na gruncie prawa polskiego i obcego dopuszczalność zastosowania w arbitrażu handlowym instytucji ogólnych postępowania cywilnego takich jak: współuczestnictwo jednolite konieczne oraz interwencji głównej czy ubocznej. Jest to ujęcie nowatorskie. Uzasadnieniem aksjologicznym takiego kierunku badań jest założenie, że osoba trzecia, która nie ma wpływu na fakt dokonania zapisu na sąd polubowny przez strony sporu, a także na treść tego zapisu, nie powinna się znaleźć w gorszej sytuacji procesowej, niż gdyby kognicja sądu powszechnego nie była wyłączona przez wspomniany zapis.

Prof. dr hab. Andrzej Szumański

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym orzeczeniem sądu 2.1. Moc wiążąca prawomocnego orzeczenia sądu Orzeczenie sądu – stosownie do treści przepisu art. 363 § 1 KPC – staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje od niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia. Uprawomocnienie się orzeczenia oznacza, że zyskuje ono moc wiążącą, wyrażającą się w tym, że nikt nie może kwestionować faktu ist- nienia orzeczenia i jego treści. Konieczność respektowania tego, że odpowiedni sąd rozstrzygnął sprawę w określony sposób dotyczy zarówno stron postępo- wania, w którym zapadło rozstrzygnięcie, jak też osób, które statusu strony w postępowaniu nie posiadały1. Zakres podmiotowy mocy wiążącej prawo- mocnego orzeczenia sądu wyznacza przepis art. 365 § 1 KPC. W myśl jego po- stanowienia, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd który je wy- dał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a wypadkach w ustawie przewidzianych, także inne osoby. Brzmie- nie przywołanego przepisu dowodzi, że katalog podmiotów, do których odnosi się moc wiążąca prawomocnego orzeczenia nie jest jednolity, w tym sensie, że są to, z jednej strony, podmioty związane z postępowaniem, w ramach którego zapadło prawomocne orzeczenie, z drugiej natomiast, podmioty niemające z tym postępowaniem żadnego związku. Do pierwszej kategorii należy zaliczyć zatem sąd, który wydał orzeczenie, strony postępowania oraz osoby trzecie, które z mocy przepisu szczególnego związane są podjętym rozstrzygnięciem. Kategoria druga to inne sądy, organy państwowe i organy administracji pu- blicznej. Powyższe rozróżnienie podmiotów, do których odnosi się moc wią- żąca prawomocnego orzeczenia sądu uzasadnia – zdaniem autora – ocenę za- kresu związania orzeczeniem w odniesieniu do każdej z wyodrębnionych grup. Dlatego też na potrzeby dalszych rozważań zakres podmiotowy związania pra- womocnym orzeczeniem sądu podmiotów uczestniczących w postępowaniu 1 Tak K. Piasecki, w: A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks, s. 1248. 9 2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... określono mianem związania orzeczeniem sądu sensu stricto, natomiast pozo- stałych podmiotów wskazanych w przepisie art. 365 § 1 KPC – mianem zwią- zania orzeczeniem sądu sensu largo. Zakresy te różnią się bowiem od siebie, a ich identyfikacja stanowi istotny element w kontekście dalszych wywodów niniejszego opracowania. 2.2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym orzeczeniem sądu sensu stricto Prawomocne orzeczenie sądu wiąże przede wszystkim – co naturalne – strony postępowania. W zależności od rodzaju rozstrzygnięcia2 sąd kształtuje treść łączącego strony stosunku prawnego, ustala treść takiego stosunku albo też zasądza spełnienie określonego świadczenia. W tym kontekście prawo- mocne orzeczenie sądu wiąże strony konkretnego postępowania3, co oznacza, iż są one zobowiązane do uwzględnienia faktu istnienia orzeczenia odnoszą- cego się do konkretnej sprawy4. Strony postępowania są zatem związane „dys- pozycją zawartej w sentencji wyroku skonkretyzowanej, zindywidualizowanej 2 Orzeczenia sądu rozstrzygające spór co do meritum dzielą się na orzeczenia deklara- tywne bądź konstytutywne. Podział ten jest ściśle związany z podziałem powództw na powództwa o świadczenie, powództwa o ustalenie stosunku prawnego lub prawa oraz powództwa o ukształ- towanie stosunku prawnego lub prawa – zob. A. Zieliński, Postępowanie, s. 192–193; B. Czech, w: K. Piasecki, A. Marciniak (red.), Kodeks, s. 706–708. 3 Zasadniczo prawomocne orzeczenie sądu nie podlega wzruszeniu. Stan związania stron ta- kim orzeczeniem sądu należy oceniać z uwzględnieniem trybu procesowego w jakim zapadło roz- strzygnięcie sądu. Jeśli sąd orzekał w trybie procesowym, a zatem regulowanym przepisami Części pierwszej. Postępowanie procesowe, Księga pierwsza. Proces KPC, to wzruszenie prawomocnego orzeczenia może nastąpić w trybie wznowienia postępowania, określonym przepisem art. 399 § 1 i n. KPC oraz w trybie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, regulowanej przepisem art. 4241 i n. KPC. Jeśli natomiast postępowanie toczyło się w trybie nie- procesowym, to co do zasady – na podstawie art. 523 KPC – prawomocne postanowienie orzeka- jące co do istoty sprawy nie może być zmienione lub uchylone, chyba że przepis szczególny sta- nowi inaczej. Jednak prawomocne postanowienie oddalające wniosek sąd może zmienić w razie zmiany okoliczności sprawy. Zwrócić także należy uwagę, iż postanowienia niekończące postę- powania w sprawie mogą być – na podstawie art. 359 § 1 KPC – uchylane i zmieniane wskutek okoliczności sprawy, nawet jeśli zostały zaskarżone, czy też są już prawomocne. Ponadto możli- wość wniesienia skargi nadzwyczajnej od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie przewiduje przepis art. 89 SNU. 4 Tak M. Jędrzejewska, K. Weitz, w: T. Ereciński (red.), Kodeks, t. 2, 2009, s. 100. 10 2.2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... i trwałej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z norm generalnych i abs- trakcyjnych zawartych w przepisach prawa”5. Od zasady związania prawomocnym orzeczeniem tylko i wyłącznie stron postępowania, ustawodawca przewidział wyjątki. Zgodnie bowiem z art. 365 § 1 KPC in fine ustawa może przewidywać, iż prawomocnym orzeczeniem związane są także inne osoby niż strony postępowania. Tytułem przykładu wskazać należy, iż – na podstawie art. 254 § 1 KSH prawomocny wyrok uchy- lający uchwałę wspólników ma moc obowiązującą w stosunkach między spółką a wszystkimi wspólnikami oraz w stosunkach między spółką a członkami or- ganów spółki. Tożsamy zakres podmiotowy związania wyrokiem stwierdzają- cym nieważność uchwały wspólników przewiduje przepis art. 254 § 4 KSH. Oznacza to, iż niezależnie od tego, który z podmiotów legitymowanych czyn- nie6 zaskarży uchwałę, to wyrok zapadły w sprawie z jego powództwa prze- ciwko spółce wywrze skutki także dla innych wspólników spółki oraz członków jej organów. Innym przykładem rozszerzonej prawomocności wyroku jest – zawarte w art. 435 § 1 KPC – postanowienie, iż wyrok prawomocny wydany w postępowaniu w sprawach małżeńskich ma skutek wobec osób trzecich. Wskazać także należy, że stan związania prawomocnym orzeczeniem sądu osoby niebędącej stroną postępowania może mieć źródło także w naturze sto- sunku prawnego, z którego wyniknął spór. Tytułem przykładu takiej sytuacji należy wskazać przypadek żądania wyłączenia ze spółki z o.o. jej wspólnika, czy też wyrok orzekający o rozwiązaniu spółki z o.o. Stosownie do przepisu art. 266 KSH stronami postępowania o wyłączenie wspólnika są wyłącznie wspólnicy i to niezależnie od konstelacji procesowej, jaka może ukształtować się na tle treści umowy spółki7. Niezależnie jednak od tego, czy po stronie powodowej występują wszyscy wspólnicy, czy też tylko niektórzy z nich, to nie ma wątpli- wości, że stroną pozwaną są także wspólnicy. Spółka nie uczestniczy w postę- powaniu w charakterze strony, a mimo to jest związana prawomocnym orze- czeniem w przedmiocie wyłączenia wspólnika. W innym bowiem przypadku 5 Tak P. Telenga, w: A. Jakubecki (red.), Kodeks, t. 1, 2017, s. 576. 6 Krąg osób legitymowanych czynnie do zaskarżenia uchwały wspólników spółki z o.o. określa przepis art. 250 KSH w odniesieniu do powództwa o uchylenie uchwały oraz art. 250 KSH w zw. z art. 252 § 1 KSH w odniesieniu do powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki z o.o. 7 Zasadniczo legitymacja czynna do żądania rozwiązania spółki z o.o. przysługuje wszystkim pozostałym niż podlegający wyłączeniu wspólnikom, pod warunkiem, że przysługujące im udziały stanowią ponad połowę kapitału zakładowego. Umowa spółki może przyznawać prawo do wystą- pienia z powództwem o wyłączenie wspólnika mniejszej liczbie wspólników, przy czym muszą oni dysponować więcej niż połową udziałów w kapitale zakładowym spółki. 11 2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... należałoby twierdzić, że wspólnik wyłączony ze spółki nie jest wspólnikiem jedynie w stosunku do pozostałych wspólników, a w stosunku do spółki status wspólnika nadal mu przysługuje. Argumentacja taka jest błędna w oczywisty sposób. Przypadek związania mocą wiążącą prawomocnego orzeczenia sądu osoby, która nie brała udziału w postępowaniu, w którym zapadło orzeczenie i jednocześnie nieistnienia przepisu szczególnego, stanowiącego o jej związa- niu prawomocnym wyrokiem, to sytuacja wydania przez sąd orzeczenia roz- wiązującego spółkę z o.o. Stosownie do przepisu art. 271 KSH z powództwem o rozwiązanie spółki może wystąpić m.in. wspólnik lub członek organu spółki. Nie może budzić wątpliwości okoliczność, że wyrok zasądzający z powództwa jednego z nich wiąże wszystkich uczestników spółki, gdyż nie można rozwią- zać spółki jedynie w odniesieniu do niektórych jej wspólników lub członków organów. Istnienie kategorii podmiotów innych niż strony postępowania, w sto- sunku do których prawomocny wyrok sądu ma moc wiążącą mimo braku wy- raźnego przepisu ustawy w tym przedmiocie dostrzegane jest także w doktry- nie. Jako źródło skuteczności wyroku wobec osoby trzeciej wskazywana jest istota stosunku prawnego łączącego strony postępowania oraz osobę trzecią stosunku prawnego, przy czym jako podstawę prawną tego poglądu wskazuje się przepis proceduralny zawarty w art. 81 KPC umożliwiający wniesienie in- terwencji samoistnej ubocznej w przypadku, w którym wyrok w sprawie – z uwagi na istotę spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy – ma od- nieść bezpośredni skutek prawny w stosunku między interwenientem a prze- ciwnikiem strony, do której interwenient przystąpił8. Strony postępowania oraz osoby trzecie wskazane w przepisach szczegól- nych nie są jednak jedynymi podmiotami zobowiązanymi do respektowania treści prawomocnego rozstrzygnięcia wydanego w tym postępowaniu. Stan związania treścią prawomocnego orzeczenia dotyczy także sądu, który je wy- dał. Oznacza to, iż sąd nie może, co do zasady, zmienić własnego orzeczenia9. 8 Tak P. Telenga w: A. Jakubecki (red.), Kodeks, t. 1, 2017, s. 577; M. Jędrzejewska, Interwencja uboczna, s. 582–583. 9 Sąd jest związany wyrokiem, postanowieniem ogłoszonym na rozprawie lub postanowie- niem dotyczącym istoty sprawy rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym – na podstawie przepisu art. 332 § 1 oraz art. 332 § 1 KPC w zw. z art. 13 § 2 KPC – od chwili jego ogłoszenia. Jeśli sąd wydał postanowienie na posiedzeniu niejawnym wiąże ono sąd od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem, jeżeli zaś sąd postanowienia nie uzasadnia, od chwili podpisania sentencji. 12 2.3. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... 2.3. Zakres podmiotowy związania prawomocnym orzeczeniem sądu sensu largo Druga kategoria podmiotów związanych prawomocnym orzeczeniem obejmuje sądy inne niż orzekający w danej sprawie oraz organy państwowe i organy administracji publicznej. Sąd karny jest związany – na podstawie art. 8 § 2 KPK – prawomocnym rozstrzygnięciem sądu cywilnego kształtują- cym prawo lub stosunek prawny. Istota prawna regulacji art. 365 § 1 KPC stanowi przedmiot ożywionego zainteresowania zarówno doktryny, jak i orzecznictwa. Analiza zwłaszcza orzecznictwa prowadzi do wniosku, że zarówno sens, jak i treść instytucji zwią- zania sądu prawomocnym orzeczeniem innego sądu nie są postrzegane jed- nolicie. Zasadniczo można stwierdzić, że ścierają się dwie koncepcje. Według pierwszej z nich, stan związania sądu prawomocnym orzeczeniem innego sądu oznacza, że sąd ten jest związany prejudycjalnie. Oznacza to, że nie tylko nie może dokonać odmiennej oceny prawnej roszczenia niż ta zawarta w wyroku, którym jest związany, ale także nie jest władny do dokonania odmiennych ustaleń faktycznych niż poczynione w prawomocnym orzeczeniu10. Podobne rozumienie stanu związania sądu prawomocnym orzeczeniem innego sądu za- prezentował SN stwierdzając, że: „mocą wiążącą objęte jest to, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Moc wiążącą uzyskuje bowiem rozstrzygnięcie o żądaniu w powiązaniu z jego podstawą faktyczną i w kolejnym postępowaniu sąd ma obowiązek przyjąć, że istotna z punktu widzenia zasadności żądania kwestia kształtowała się tak, jak to zostało usta- lone w prawomocnym wyroku. Konsekwencją jest niedopuszczalność ponow- nej oceny prawnej co do okoliczności objętych prawomocnym rozstrzygnię- ciem”. W ocenie SN motywy rozstrzygnięcia są elementem koniecznym dla ustalenia zakresu sentencji orzeczenia. W konsekwencji przesądzenie kwestii o charakterze prejudycjalnym sprawia, że w przyszłym innym procesie, albo w tym samym procesie, ale w stosunku do innego pozwanego, nie może już być badana11. Odmienny pogląd wypowiedziany przez SN zasadza się na przyjęciu, że określona przepisem art. 365 § 1 KPC moc wiążąca prawomocnego orzecze- 10 Tak P. Telenga, w: A. Jakubecki (red.), Kodeks, t. 1, 2017, s. 577; M. Jędrzejewska, Interwencja 11 Tak wyr. SN z 20.11.2014 r., V CSK 6/14, Legalis; tak też wyr. SN z 23.1.2013 r., II CSK uboczna, s. 576. 239/13, Legalis. 13 2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... nia dotyczy związania sentencją, a nie uzasadnieniem wyroku innego sądu. W myśl tego poglądu, sąd orzekający nie jest związany przesłankami faktycz- nymi i prawnymi przyjętymi za podstawę wyroku innego sądu, gdyż zakre- sem prawomocności materialnej jest objęty tylko wynik postępowania, a nie jego przesłanki12. U podstaw tego poglądu leży wzgląd na zasadę autonomii jurysdykcyjnej sądu, z której należy wyprowadzić dyrektywę interpretacyjną, w myśl której sąd jest wyposażony w kompetencję do samodzielnego rozstrzy- gania wszystkich zagadnień występujących w sprawie. Zdaniem SN, dyrektywa ta – jako powiązana z zasadą niezawisłości sędziowskiej oraz zasadą swobod- nej oceny dowodów – powinna determinować wykładnię przepisu art. 365 § 1 KPC13. Zauważyć należy, że nawet w przypadku koncepcji węższego ro- zumienia zakresu mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu jej zwolen- nicy podkreślają, że: „(...) nie jest właściwa sytuacja, w której analogiczne stany faktyczne zostają odmiennie ocenione przez różne sądy. Nie uzasadnia to jed- nak poszerzania zakresu mocy wiążącej prawomocnego wyroku, natomiast na- kłada na sąd rozpoznający sprawę później obowiązek szczególnie wnikliwego i rozważnego osądu, uwzględniającego także argumenty, które prowadziły do odmiennych wniosków oraz wyjaśnienia przyczyn odmiennej oceny. Już sama możliwość związania sądu innym rozstrzygnięciem jest ograniczeniem nieza- wisłości sędziowskiej i odstąpieniem od podstawowych zasad obowiązujących w postępowaniu cywilnym – swobodnej oceny dowodów i bezpośredniości”14. Rozstrzygnięcie złożonej problematyki związania sądu prawomocnym orzeczeniem innego sądu wykracza poza ramy niniejszego opracowania. Dla- tego też – ograniczając dalsze rozważania w tym przedmiocie – wskazać jedynie należy, że pogląd nakazujący wąskie rozumienie pojęcia mocy wiążącej prawo- mocnego orzeczenia i ograniczenie go do stanu związania sentencją orzecze- nia oddziela – zdaniem Autora – w zbyt daleko posuniętym zakresie związek pomiędzy treścią sentencji wyroku a przesłankami jej sformułowania. Innymi słowy, wyrazić należy wątpliwość, czy możliwe jest tak daleko posunięte wyab- strahowanie sentencji orzeczenia od przesłanek faktycznych i prawnych, które legły u jego podstaw. Istnieje bowiem znaczne prawdopodobieństwo, że inny sąd – związany z mocy art. 365 § 1 KPC sentencją prawomocnego orzeczenia 12 Tak wyr. SN z 15.1.2015 r., IV CSK 181/14, Legalis; wyr. SN z 9.9.2015 r., IV CSK 726/14, Legalis; A. Jakubecki, w: H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Kodeks, s. 1158; P. Grzegorczyk, w: T. Ere- ciński (red.), Kodeks, t. 3, 2016, s. 707–708; M. Jędrzejewska, K. Weitz, w: T. Ereciński (red.), Ko- deks, t. 1, s. 100. 13 Zob. uzasadnienie wyr. SN z 15.1.2015 r., IV CSK 181/14. 14 Zob. tamże. 14 2.3. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... – nie będzie mógł dokonać innej oceny stanu faktycznego i prawnego sprawy właśnie z uwagi na fakt, iż ocena taka prowadziłaby do rezultatu innego niż wynikający z treści sentencji, którą jest związany. Z drugiej strony, nie sposób jednak nie podzielić obaw wynikających z ograniczenia zasady autonomii ju- rysdykcyjnej sądu. Wszak sprawa powinna być rozstrzygnięta w postępowa- niu, które jej dotyczy, a nie przez inny sąd. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie podnosi się, że stan związa- nia prawomocnym orzeczeniem sądowym innego sądu dotyczy jedynie sądów rozpoznających spory pomiędzy tymi samymi stronami postępowania, w któ- rym zapadło to orzeczenie15. Oznacza to, że osoby trzecie, które nie były stro- nami postępowania mogą w ramach kolejnego procesu wykazywać, że stan faktyczny stanowiący podstawę wydanego pierwotnie orzeczenia kształtuje się odmiennie16. Tożsame stanowisko zajął także SN17. Brak związania osób trze- cich w stosunku do stron sporu mocą orzeczenia rozstrzygającego ten spór uzasadniany jest brakiem spełnienia przesłanek rzetelnego procesu określo- nych w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r.18 Jeśli bowiem osoby trzecie – z uwagi na brak statusu strony postępowania – nie mogą aktywnie bronić swoich praw w toku postępowania, to nie mogą ponosić konsekwencji wydanego w jego wyniku rozstrzygnięcia19. Ograniczenie zakresu podmiotowego postępowań, w ramach których sąd rozpoznający spór będzie związany treścią rozstrzygnięcia innego sądu do stron pierwszego postępowania nie zmienia faktu, że wyrok taki wywiera wpływ na sferę prawną osób trzecich w stosunku do stron pierwotnego postę- powania. Skutki te określa się w doktrynie mianem skutków ubocznych wy- roku w stosunku do osób trzecich, które to skutki nie polegają na rozstrzygnię- ciu o prawach i obowiązkach tych osób, lecz oddziaływują na ich sferę prawną w sposób przewidziany w przepisach prawa20. W naturalny bowiem sposób 15 Tak M. Manowska, Kodeks, t. 1, s. 832–833; P. Grzegorczyk, w: T. Ereciński (red.), Kodeks, t. 2, 2016, s. 717. Zob. także uchw. SN(7) z 20.11.2015 r., III CZP 17/15, Legalis, w której – ocenia- jąc skutki prawomocności materialnej wyroku uznającego postanowienie wzorca umowy za nie- dozwolone – SN wskazał, że prawomocność materialna wyroku działa – w świetle art. 365 § 1 i art. 366 KPC – tylko pomiędzy stronami postępowania. 16 Zob. M. Manowska, Kodeks, t. 1, s. 833. 17 Zob. wyr. SN z 19.9.2013 r., I CSK 727/12, Legalis; z 7.12.2012 r., II CSK 143/12, Legalis, z 4.3.2009 r., IV CSK 441/08, Legalis. 18 Tak P. Grzegorczyk, w: T. Ereciński (red.), Kodeks, t. 2, 2016, s. 717. 19 Tak tamże. 20 Tak J. Klimkowicz, Interwencja, s. 57. 15 2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... w tych przypadkach, w których przedmiotem rozpoznania przez sąd są prawa i obowiązki wspólne dla kilku osób albo też rozstrzygnięcie sądu dotyczy ma- terii ściśle powiązanej z relacją prawną strony postępowania oraz osoby trze- ciej, treść tego rozstrzygnięcia wpływa na pogląd sądu orzekającego w kolej- nym procesie już z udziałem osoby trzeciej. Jakkolwiek zatem – w ujęciu teo- retycznym – sąd rozpoznający kolejny spór jest władny do przeprowadzenia niezależnego w stosunku do pierwszego postępowania dowodowego oraz wła- snej oceny prawnej, które to postępowanie może doprowadzić do wyniku od- miennego, czy nawet sprzecznego z pierwszym rozstrzygnięciem, to naturalna i pożądana będzie sytuacja, w której sąd będzie dążył do wydania orzeczenia pozostającego w logicznym związku z pierwszym orzeczeniem. W konsekwen- cji sytuacja prawna osoby trzeciej w kolejnym postępowaniu może okazać się mniej korzystna, albowiem zmuszona będzie do zwalczania ustaleń faktycz- nych i ocen prawnych raz już dokonanych przez poprzedni sąd, a rzutujących negatywnie na jej sytuację prawną. W szczególności osobę trzecią obciążał bę- dzie ciężar dowodu w tym przedmiocie21. Problem ten dostrzega ustawodawca. Dlatego też ustawa procesowa prze- widuje szereg instytucji prawa procesowego, których zadaniem jest zapewnie- nie osobie trzeciej, której interesu prawnego dotyczy postępowanie sądowe, ochrony jej praw. Instytucje te zostaną przedstawione w rozdziale 3, tym nie- mniej już w tym miejscu zasygnalizować należy, że – właśnie z uwagi na ist- nienie wpływu treści rozstrzygnięcia sporu stron w postępowaniu sądowym – osoba trzecia może podjąć czynności procesowe zmierzające do ochrony jej praw, a w pewnych sytuacjach, jeśli działań takich nie podejmie, poniesie ujemne konsekwencje takiej decyzji. Powyższe dowodzi, że jakkolwiek nie można mówić o bezpośrednim zwią- zaniu sądu orzekającego w sporze pomiędzy osobą trzecią a stroną postępo- wania orzeczeniem zapadłym w tym postępowaniu, to nie budzi wątpliwości, że istnieje wpływ takiego orzeczenia na sferę prawną osoby trzeciej. Wpływ ten jest daleko posunięty, albowiem jednym z postulatów w stosunku do po- stępowania cywilnego jest takie kształtowanie praw i obowiązków wynikają- cych z powiązanych między sobą stosunków prawnych, aby nie pozostawały w sprzeczności. Dlatego też sądy orzekające dążyć powinny do tego, aby po- szczególne rozstrzygnięcia sporów nie nosiły takiej cechy. Dążenie to wymaga zaś niewątpliwie względu na okoliczność, jak dana kwestia zarówno natury faktycznej, jak i prawnej została rozstrzygnięta przez inny sąd. 21 Zob. M. Manowska, Kodeks, s. 833. 16 2.3. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... W związku z powyższym z punktu widzenia dalszych rozważań niniej- szego opracowania przesądzenie zakresu związania sądu prawomocnym orze- czeniem innego sądu nie jest konieczne. Nie budzi bowiem wątpliwości, że – w znaczeniu wyżej przedstawionym – wpływ orzeczenia sądu na orzecze- nie innego sądu istnieje także wtedy, kiedy nie zachodzi tożsamość stron oby- dwóch postępowań. Niezależnie zatem od tego, czy wpływ ten przybierze po- stać przyjęcia przez sąd orzekający w drugiej sprawie konsekwencji wynikają- cych tylko z treści sentencji pierwszego orzeczenia, czy też także przesłanki faktyczne i prawne jego podjęcia, to uprawniony jest wniosek, że objęcie mocą wiążącą prawomocnego orzeczenia sądu prawomocnym orzeczeniem sądów innych niż rozstrzygający spór, a także organów państwowych oraz organów administracji publicznej oznacza, że skutki wyroku dotyczą w istocie rzeczy nie tylko stron postępowania, ale także osób trzecich innych niż te, które są związane orzeczeniem z mocy przepisu szczególnego, czy też istoty prawnej spornego stosunku prawnego. Zauważyć bowiem należy, iż treść konkretnego orzeczenia sądu – ujęta w sentencji, ale mająca umocowanie w przesłankach faktycznych i prawnych sprawy – w wielu przypadkach determinuje prawa i obowiązki osób trzecich. Stan taki jest konsekwencją uznania, iż jakkolwiek osoba trzecia nie jest wprost związana konkretnym orzeczeniem i jego treścią, ale rozstrzygnięcie to musi być uwzględniane, czy to przez sąd rozpoznający spór w którym uczestniczy strona pierwotnego postępowania oraz osoba trze- cia, czy też przez organy państwowe lub organy administracji publicznej, pro- wadzące postępowania administracyjne, w których osoba trzecia bierze udział w charakterze strony. W konsekwencji rozstrzygnięcie postępowania, w które zaangażowana jest osoba trzecia w stosunku do stron sporu w znacznej mierze determinowane jest treścią orzeczenia zapadłego w postępowaniu, w którym osoba trzecia przymiotu strony nie posiadała. W tym znaczeniu można mówić o stanie związania prawomocnym orze- czeniem sądu sensu largo. Pojęcie to w toku dalszych rozważań obejmować będzie zatem przypadki, w których osoba trzecia nie będąc stroną postępowa- nia zobligowana jest do respektowania okoliczności, iż jej prawa i obowiązki kształtowane są z uwzględnieniem treści rozstrzygnięcia podjętego w tym po- stępowaniu. 17 2. Zakres podmiotowy związania prawomocnym... 2.4. Moc wiążąca wyroku sądu arbitrażowego Zagadnienie zawarcia przez strony sporu umowy o sąd arbitrażowy i wyni- kające z tego tytułu konsekwencje będą przedmiotem rozważań w dalszej czę- ści niniejszego opracowania (zob. rozdział 4). Tym niemniej już w tym miej- scu należy zasygnalizować, że wyrok sądu polubownego lub ugoda przed nim zawarta mają – na zasadzie art. 1212 § 1 KPC – moc prawną na równi z wyro- kiem sądu lub ugodą zawartą przed sądem po ich uznaniu przez sąd albo po stwierdzeniu przez sąd ich wykonalności. Takie określenie przez ustawodawcę skutków uznania lub stwierdzenia przez sąd państwowy wyroku sądu polu- bownego nakazuje przyjąć, że przepis art. 365 § 1 KPC znajdzie zastosowanie także i do wyroku wydanego przez sąd arbitrażowy22. Zauważyć przy tym na- leży, że analiza relacji przepisu art. 365 § 1 KPC do wyroku sądu polubownego wskazuje na swoistego rodzaju rozbieżność terminologiczną. Otóż na gruncie doktryny prawa arbitrażowego, ze szczególnym uwzględnieniem międzynaro- dowego prawa arbitrażowego, pojęcie mocy wiążącej wyroku sądu arbitrażo- wego odnoszone jest przede wszystkim do kwestii podstaw związania przez ten wyrok samych stron. Innymi słowy, w zakresie pojęcia mocy wiążącej wyroku sądu arbitrażowego poszukuje się przesłanek wyjaśniających, dlaczego dany wyrok arbitrażowy wiąże same strony. W doktrynie polskiej szerokiej analizy zagadnienia mocy wiążącej wyroku sądu arbitrażowego w powyższym znacze- niu dokonał Ł. Błaszczak23. Problematyka mocy wiążącej wyroku sądu w rozu- mieniu analizowanego przepisu art. 365 § 1 KPC w przypadku wyroku sądu arbitrażowego rozważana powinna być natomiast na gruncie skutków proce- sowych, jakie wywiera wyrok sądu arbitrażowego. Skutki procesowe wyroku arbitrażowego są zatem wyraźnie oddzielane od jego mocy wiążącej24. W tym kontekście zaznaczyć należy, że wszelkie dalsze uwagi dotyczące mocy wiążą- 22 Zob. P. Grzegorczyk, w: T. Ereciński (red.), Kodeks, t. 2, 2016, s. 697; Ł. Błaszczak, w: B. Ges- sel-Kalinowska vel Kalisz (red.), Diagnoza, s. 339; K. Weitz, Następstwo, s. 68. Objęcie wyroku sądu arbitrażowego prawomocnością materialną w rozumieniu przepisów art. 365 KPC przyjmuje także SN – zob. wyr. SN z 23.1.2014 r., II CSK 239/13, Legalis; post. SN z 16.10.2015 r., I CZ 83/15, Legalis. 23 Zob. Ł. Błaszczak, Wyrok, s. 374 i n. 24 Tak tamże, s. 374. Autor przyjmuje jako punkt wyjścia do rozważań odnośnie mocy wiążą- cej wyroku sądu arbitrażowego regulację Konwencji o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych sporządzoną w Nowym Jorku 10.6.1958 r., tzw. Konwencja Nowojorska, wskazując, że to właśnie ta konwencja posługuje się tym terminem w przeciwieństwie do ustawo- dawstw krajowych. 18 2.5. Przypadki związania prawomocnym orzeczeniem... cej wyroku sądu arbitrażowego odnosić się będą do skutków procesowych tego wyroku mających źródło w jego uznaniu lub stwierdzeniu wykonalności przez sąd państwowy. 2.5. Przypadki związania prawomocnym orzeczeniem sądu sensu largo 2.5.1. Zagadnienia ogólne Skutki prawomocnego rozstrzygnięcia mogą rozciągać się także na pod- mioty niebędące stroną postępowania sądowego. Rozciągnięcie to następuje poprzez fakt, iż treść rozstrzygnięcia sądu traktuje bezpośrednio lub pośrednio o kwestiach doniosłych prawnie dla osób trzecich. W konsekwencji sądy roz- poznające spory z udziałem osób trzecich, a dotyczące zagadnień uprzednio rozważanych i rozstrzygniętych w innym postępowaniu stają przed koniecz- nością oceny, czy odmienny pogląd na te kwestie, skutkujący podjęciem in- nego rozstrzygnięcia, jest dopuszczalny z punktu widzenia spójności orzeczeń dotyczących konkretnego zdarzenia gospodarczego angażującego więcej niż dwa podmioty. Analiza przypadków, w których prawomocne orzeczenie sądu może de- terminować prawa i obowiązki osób trzecich pozwala na ich usystematyzo- wanie według kryterium przyczyny istnienia takiego wpływu. Na pierwszy plan wysuwa się problematyka wysokiego stopnia skomplikowania współcze- snej działalności gospodarczej skutkującego koniecznością zawierania umów pozostających ze sobą w funkcjonalnym związku – zarówno na płaszczyź- nie ekonomicznej, jak i prawnej; gospodarka wolnorynkowa cechuje się bo- wiem złożonością zachodzących w niej procesów. W wielu przypadkach mają one złożony charakter wyrażający się pozostawaniem podmiotów gospodar- czych w relacji wzajemnych zależności ekonomicznych na tle podejmowa- nych przedsięwzięć. Cechą charakterystyczną obrotu prawnego generowanego przez podmioty uczestniczące w stosunkach gospodarki wolnorynkowej jest złożoność treści nawiązywanych przez strony stosunków prawnych. Złożoność ta polega m.in. na tym, że poszczególne stosunki prawne zawierane pomię- dzy różnymi podmiotami pozostają między sobą w relacji zależności, stano- wiąc jedynie element większych procesów gospodarczych, a co za tym idzie re- 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Osoba trzecia w arbitrażu handlowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: