Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00441 007854 11235437 na godz. na dobę w sumie
Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XIX i początkach XX wieku - ebook/pdf
Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XIX i początkach XX wieku - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-113-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce przedstawiono wyniki badań dotyczących wydawnictw (i wydawców) nie tylko czasopism, ale i publikacji edytowanych przez wybrane oficyny w XIX i na początku XX w. Autorzy zajęli się działalnością edytorską w latach niewoli, akcentując jej wkład w pracę oświatowo-kulturalną w środowisku lokalnym oraz znaczenie nakładców, którzy najczęściej przyjmowali rolę liderów w życiu społecznym. Podjęto w ten sposób poszukiwania historyczno-pedagogiczne zmierzające do ukazania dorobku działalności wydawniczej na rzecz rozwoju oświaty, edukacji i kultury. Mówiąc o działalności wydawniczej, autorzy mieli na myśli nie tylko aktywność profesjonalnych firm edytorskich, ale również bardziej lub mniej znane redakcje periodyków, instytucje i stowarzyszenia społeczne, które miały swój udział w oddziaływaniach na czytelników. Istotną pomoc w funkcjonowaniu szkoły zawsze stanowiły wydawnictwa podręcznikowe. Odtworzono też (m.in.) dzieje konkursów wydawniczych na podręczniki i materiały przydatne w edukacji, które ogłaszano w XIX w. na terenie Poznania. Przeprowadzone przez Autorów studia ujawniły, że nie cieszyły się one zbyt wielką popularnością, a ich rezultaty nie zawsze były zgodne z oczekiwaniami inicjatorów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Iwonna Michalska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, Pracownia Historii Oświaty 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 Grzegorz Michalski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Stefania Walasek REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/amebar © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07031.15.0.K Ark. wyd. 14,2; ark. druk. 13,125 ISBN 978-83-8088-112-9 e-ISBN 978-83-8088-113-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................................ 7 Upowszechnianie wiedzy, kultury i informacji o życiu społecznym Część pierwsza Magdalena Kwiatkowska – Publikacje naukowe o charakterze edukacyjnym w repertuarze firmy Gebethner i Wolff do I wojny światowej .................................................................... Ewa Barnaś-Baran – Działalność drukarni w Rzeszowie w okresie autonomii galicyjskiej na rzecz popularyzacji wiedzy ............................................................................................... Eleonora Sapia-Drewniak – Upowszechnianie kultury polskiej przez Bronisława Koraszew- skiego wydawcę „Gazety Opolskiej” na Śląsku na przełomie XIX i XX stulecia ................ Ewa Andrysiak – „Kalendarz na Szkołę Rzemiosł w Kaliszu” (1907–1911) jako przykład ini- cjatywy edytorskiej wspierającej szkolnictwo polskie w latach zaborów ........................... Propozycje lektur dla czytelników w różnym wieku Część druga Marta M. Kacprzak – Dzieła Adama Mickiewicza w książce dla dzieci i młodzieży do 1918 r. Inicjatorzy przedsięwzięć wydawniczych – wydawcy – wydawnictwa – drukarze w trosce o oświatę i kulturę polską pod zaborami .......................................................................... Aneta Bołdyrew – Edukacyjne walory „powieści sowizdrzalskiej”. Literatura kramarska i bru- kowa w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w. i jej wydawcy ................................. Agnieszka Wandel – Francuska książka popularnonaukowa w repertuarze polskich oficyn wydawniczych przełomu XIX i XX wieku ........................................................................... Renata Bednarz-Grzybek, Katarzyna Kabacińska-Łuczak – Wydawcy i redaktorzy czaso- pism katolickich dla dzieci i młodzieży w latach 1864–1914 ............................................. Anna Mamulska – Wielkopolscy wydawcy polskiej prasy dla dzieci w XIX wieku .................. 13 29 43 53 73 101 115 135 153 6 Spis treści Część trzecia Z myślą o nauczycielu i szkole Ewa Danowska, Łukasz Romaniuk – „Reforma Szkolna” (1904, 1913) i jej twórca Adam Szymański ........................................................................................................................ Izabela Krasińska – Wydawnictwa periodyczne Krajowego Ogniska Nauczycielskiego we Lwowie (1904; 1906–1910) ............................................................................................... Krzysztof Walczak – Teodor Waga i edycje jego podręczników. Przyczynek do dziejów pol- skich książek do nauczania historii ................................................................................... Artur Jazdon, Krystyna Jazdon – Poznańskie XIX-wieczne podręczniki i literatura służąca edukacji jako efekt konkursów wydawniczych .................................................................. 169 179 191 197 Wstęp Działalność oficyn wydawniczych stanowi obszar badań wielu dyscyplin wiedzy. Podejmują je najczęściej historycy, bibliolodzy, bibliotekoznawcy i pra- soznawcy. Sporadycznie bywają również przedmiotem zainteresowania badaczy dziejów wychowania. Zajmowanie się problematyką firm edytorskich przez przed- stawicieli wielu nauk powoduje częste występowanie przypadków „krzyżowania”, „stykania”, a nawet częściowego „nakładania” się eksplorowanych obszarów, co wcale nie oznacza, że za każdym razem następuje odkrywanie tych instytucji i ich funkcjonowania na nowo. Każdy z uczonych reprezentujących różne dyscypliny koncentruje swoje poszukiwania na nieco innych aspektach. Dla historyków wy- chowania najistotniejsze są wszelkie kwestie mające wymiar oświatowy i edu- kacyjny. I choć ważne są pytania: Kim był wydawca? Jakie miał przygotowanie fachowe? W jakich warunkach prowadził swoją działalność? Jaki był profil progra- mowy instytucji edytorskiej? Jakie były nakłady? Do kogo adresowano poszcze- gólne publikacje? Na jakim terenie je rozprowadzano? – na które nie zawsze, z powodu braku materiałów źródłowych, można wyczerpująco odpowiedzieć, to niezależnie od nich, zwykle pierwszoplanową sprawą staje się oferta wydawnicza, której zawartość treściowa przesądza o decyzji prowadzenia kwerend i analiz. Zamiarem redaktorów tej publikacji było zachęcenie badaczy z różnych śro- dowisk akademickich w kraju do podjęcia poszukiwań historyczno-pedagogicz- nych zmierzających do ukazania dorobku działalności wydawniczej na rzecz roz- woju oświaty, edukacji i kultury. Mówiąc o działalności wydawniczej mamy na myśli nie tylko aktywność profesjonalnych firm edytorskich, ale również bardziej lub mniej znane redakcje periodyków, instytucje i stowarzyszenia społeczne, któ- re miały swój udział w oddziaływaniach na czytelników. Niniejsza książka jest kontynuacją problematyki, która podjęta została kil- ka lat wcześniej i zaowocowała ukazaniem się w 2014 r. dwóch publikacji pod wspólnym tytułem Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edu- kacji1. Stanowi ona pierwszą z kolejnych dwóch monografii, w których zamiesz- czono opracowania dokumentujące udział poszczególnych ośrodków edytorskich w „oświecaniu” i szeroko pojmowanym wychowaniu społeczeństwa. Składają się 1 Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XIX i początkach XX wieku, red. I. Michalska i G. Michalski, Łódź 2014; Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XX i w pierwszych latach XXI wieku, red. I. Michalska i G. Michalski, Łódź 2014. 8 na nią teksty dotyczące inicjatyw edytorskich podejmowanych na ziemiach pol- skich w XIX i pierwszych latach XX wieku. W kolejnej pozycji znajdą swoje miej- sce wyniki badań obejmujących ofertę księgarską w XX i początkach XXI wieku2. Na oddawany do rąk czytelnika tom składa się 13 artykułów ujętych w trzech wyodrębnionych grupach tematycznych. Cześć pierwszą, poświęconą propago- waniu przez wydawnictwa wiedzy, kultury i wiadomości o otaczającym społecz- nym świecie, otwiera opracowanie Magdaleny Kwiatkowskiej, w którym przed- stawiona została oferta oficyny Gebethnera i Wolfa w zakresie piśmiennictwa o charakterze edukacyjnym do roku 1914. Wspierało ono kształcenie młodzie- ży na poziomie szkolnictwa średniego i wyższego, szerzyło fachowe informacje wśród ludzi różnych zawodów, kierowało do inteligencji treści o najnowszych osią- gnięciach naukowych. Inicjatywy na rzecz upowszechniania wiedzy podejmowa- ne przez rzeszowskie drukarnie Jana Andrzeja Pelara i Edwarda Arvaya w okre- sie autonomii galicyjskiej nakreśliła Ewa Barnaś-Baran. Wskazała, że instytucje te koncentrowały się głównie na wydawaniu czasopism i innych druków, w któ- rych kierowano do czytelników wiadomości z zakresu prowadzenia gospodarstw domowych, higieny życia codziennego, skutków nadużywania alkoholu, a także na temat wydarzeń lokalnych i krajowych, aktywności organizacji i stowarzyszeń na rzecz dobra publicznego. Eleonora Sapia-Drewniak przypomniała ważną rolę Bronisława Koraszewskiego, wydawcy „Gazety Opolskiej” w krzewieniu kultury polskiej na Śląsku pod koniec XIX i w początkach XX w. Autorka szczegółowo skupiła się na wątkach związanych z szerzeniem przez jego dziennik języka pol- skiego i oświaty, wyjaśnieniem problemów narodowościowych, budzeniem uczuć patriotycznych oraz popieraniem i wzmacnianiem religijności polskiej ludności re- gionu opolskiego. Z kolei wyniki dociekań Ewy Andrysiak nad „Kalendarzem na Szkołę Rzemiosł w Kaliszu”, ukazującym się w latach 1907–1911, jednoznacz- nie pokazują, że w wydawnictwie, które miało wspierać finansowo szkolnictwo zawodowe, oprócz zamieszczania utworów literackich, poruszano zagadnienia oświatowe, historyczne, etnograficzne, językowe i społeczne. W części drugiej znalazły się artykuły ukazujące rodzaje propozycji wydaw- niczych kierowanych przez firmy edytorskie do dzieci, młodzieży i dorosłych. O dziełach Adama Mickiewicza drukowanych na ziemiach polskich pod zaborami, adresowanych do młodych odbiorców, pisze w swym opracowaniu Marta M. Kac- przak. Z przeprowadzonych badań jasno wynika, że podejmowano szereg przed- sięwzięć zarówno w postaci oddzielnych, jak i seryjnych publikacji, mających na celu zapoznawanie młodego pokolenia z twórczością narodowego wieszcza. Na przeciwległym biegunie literatury pięknej plasowano piśmiennictwo kramarskie i brukowe, zwane także tandetnym, odpustowym, straganiarskim, jarmarcznym, prymitywnym czy dla niewyrobionego czytelnika. W ten nurt pisarstwa wpisuje się „powieść sowizdrzalska”, której wydawców w Królestwie Polskim przełomu XIX i XX w. oraz walory edukacyjne uczyniła przedmiotem rozważań Aneta Bołdyrew. Jeszcze inna odmiana literatury znalazła się w obszarze zainteresowań Agnieszki 2 Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XX i pierwszych latach XXI wieku, red. I. Michalska i G. Michalski, Łódź 2016. Wstęp 9 Wandel. Skoncentrowała się ona na francuskich książkach popularnonaukowych dla młodzieży, przetłumaczonych w latach 1863–1917 na język polski oraz na najpopularniejszych we Francji pracach, które znalazły się w ofercie polskich wy- dawnictw. Niezależnie od edycji książkowych, materiału czytelniczego dzieciom i mło- dzieży dostarczały również czasopisma. Ich inicjatorom i założycielom poświęco- ne zostały dwa kolejne teksty. Renata Bednarz-Grzybek i Katarzyna Kabacińska- -Łuczak zaprezentowały periodyki katolickie dla młodych odbiorców, ukazujące się na ziemiach polskich pod zaborami od zakończenia powstania styczniowe- go do wybuchu pierwszej wojny światowej. Dokonały ich podziału na wydawa- ne przez Kościół katolicki oraz katolików świeckich. Natomiast Anna Mamulska zgłębiła problem XIX-wiecznych edytorów prasy dla dzieci z terenu Wielkopolski, odpowiadając na pytania: Kim byli wydawcy prasy dla dzieci? Jakie stawiali sobie cele? Jakie warunki towarzyszyły wydawaniu czasopism dla najmłodszych? Jakie były rezultaty działalności edytorskiej? Ostatnia część książki przywołuje wydawnictwa powstałe z myślą o nauczy- cielu i szkole. Takimi były periodyki – „Reforma Szkolna” oraz „Hasło Nauczyciel- skie” i „Byt”. Na pierwszym z nich, ukazującym się w Krakowie w 1904 i 1913 r. dzięki wysiłkom redaktora Adama Szymańskiego i patronatowi Towarzystwa „Zreformowanie Wychowania i Nauczania” uwagę swoją skupili Ewa Danowska i Łukasz Romaniuk. Z przeprowadzonych dociekań wynika, że głównym celem pisma stało się zaznajamianie nauczycieli z nowymi osiągnięciami zachodniej pe- dagogiki oraz wzbudzanie potrzeby dokonywania zmian w edukacji szkolnej. Dwa następne tytuły, sygnowane przez Krajowe Ognisko Nauczycielskie we Lwowie, powstałe na początku XX w., zanalizowała Izabela Krasińska. Z ustaleń Autorki wynika, że periodyki informowały środowisko o działalności tej organizacji, wspie- rały planowane projekty socjalne, donosiły o kursach dla kandydatów na nauczy- cieli oraz trudnym położeniu materialnym osób pracujących w ludowych szkołach wiejskich, popierały handel i drobny przemysł krajowy. Istotną pomoc w funkcjonowaniu szkoły zawsze stanowiły wydawnictwa pod- ręcznikowe. Artykuł Krzysztofa Walczaka pokazuje losy książki do nauczania hi- storii pt. Krótkie zebranie historii i geografii polskiej Teodora Wagi, która pod zmie- nionym tytułem, udoskonalana na przestrzeni lat, doczekała się wielu wznowień dokonanych przez uznanych wydawców i drukarzy, służąc uczniom i nauczycie- lom w ostatnich dziesiątkach lat wieku XVIII i w pierwszej połowie XIX. Natomiast Artur Jazdon i Krystyna Jazdon odtworzyli dzieje konkursów wydawniczych na podręczniki i materiały przydatne w edukacji, które ogłaszano w XIX w. na terenie Poznania. Przeprowadzone przez Autorów studia ujawniły, że nie cieszyły się one zbyt wielką popularnością, a ich rezultaty nie zawsze były zgodne z oczekiwania- mi inicjatorów. Redaktorzy Wstęp Część pierwsza Upowszechnianie wiedzy, kultury i informacji o życiu społecznym MAGDALENA KWIATKOWSKA* Publikacje naukowe o charakterze edukacyjnym w repertuarze firmy Gebethner i Wolff do I wojny światowej Jedna z największych i najprężniej działających oficyn wydawniczych w dru- giej połowie XIX i pierwszej połowie XX w. zapisała się w dziejach polskiego ryn- ku książki jako edytor kompetentny, doskonale zorientowany w potrzebach pu- bliczności czytającej, zaangażowany w promocję rodzimej literatury. Umiejętność godzenia strony handlowej z pracą na polu kultury stała się jej znakiem rozpo- znawczym, podobnie jak rozmiary oferty książkowej dla wszystkich i dla każdego. Rozwój oficyny prowadził od księgarni sortymentowo-nakładowej, komisjonera i firmanta dla wydawców pomniejszych do wielkiego wielozadaniowego przedsię- biorstwa. W przełomowych dla polskiego ruchu wydawniczego latach 70. XIX w. Gebethner i Wolff w celu zwalczania konkurencji doprowadzili do zawiązania się Spółki Wydawniczej Księgarzy z właścicielami największych firm warszawskich. W tym też czasie rozpoczęli budowę filii przedsiębiorstwa w Krakowie; odtąd – aż do powstania wolnej Polski – działalność wydawniczą prowadzono równolegle po dwóch stronach kordonu między Królestwem Polskim a Galicją, w odmiennych warunkach ekonomicznych, cenzuralnych i prawnych1. Celem szkicu jest próba opisu sposobu kształtowania repertuaru wydawni- czego wspomagającego procesy edukacyjne młodzieży uczącej się i studiują- cej oraz oferty adresowanej do wykształconej części społeczeństwa śledzącej postępy nauki i piśmiennictwo uprawianych zawodów – w warunkach istnieją- cych do 1914 r. Materiał bibliograficzny, wyodrębniony według kryterium celu, * Dr, Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Nauko- wej, 90-236 Łódź, ul Pomorska 171/173. 1 J. Muszkowski, Z dziejów firmy Gebethner i Wolff. 1857–1937, Warszawa 1938; M. Mlekicka, Wydawcy książek w Warszawie w okresie zaborów, Warszawa 1987, s. 45–46 i n.; biogramy właścicieli oficyny autorstwa K. Konarskiej i F. Pieczątkowskiego w: Słownik pracowników książki polskiej (dalej: SPKP), Warszawa–Łódź 1972, s. 249–253, 977–979. 14 przeznaczenia czytelniczego i poziomu opracowania, obejmuje piśmiennictwo o charakterze edukacyjnym – zarówno w rozumieniu węższym, związanym z kształceniem w ramach powołanych w tym celu instytucji, jak i w rozumieniu szerokim, odnoszącym się do informacji specjalistycznej, upowszechnienia osią- gnięć nauki i kształtowania przekonań inteligencji. Uwzględniając zależność po- lityczną instytucji edukacyjnych oraz charakter pisarstwa oświatowego i nauko- wo-dydaktycznego epoki postyczniowej, uzasadnione wydaje się włączenie do badanego zestawu publikacji oprócz podręczników akademickich wybranych podręczników przeznaczonych dla szkół średnich (np. książek Wacława Nałkow- skiego i Tadeusza Korzona). Obok lektur profesjonalistów w zawodach wymaga- jących specjalistycznego wykształcenia i stałego uzupełniania wiedzy w zakresie wykonywanego zawodu, wybrano też książki adresowane do samouków i lektury inteligencji końca XIX i początków wieku XX, upowszechniające zdobycze nauk humanistycznych, społecznych, przyrodniczych i stosowanych. Ilościowe ujęcie dorobku oficyny Gebethnerowskiej jest dziełem Jana Musz- kowskiego. W jubileuszowej monografii zamieścił on tabelaryczne zestawienie nakładów własnych firmy warszawskiej i jej krakowskiej filii działającej od połowy lat 70. XIX w. pod nazwą G. Gebethner i Spółka2. Zestawienie to rok po roku ukazuje liczbę publikacji wydanych w ciągu osiemdziesięciu lat (1858–1937); do 1914 r. nakładem obu placówek ukazało się 3615 tytułów, odnotowanych w ra- mach 26 działów. Poza zakresem niniejszego szkicu z założenia pozostają publi- kacje opisane w czterech najliczniejszych działach: Literatura piękna (1215 tytu- łów – 33,6 ), Książka dzieci i młodzieży (576 tytułów – 15,9 ), Książki szkolne (580 tytułów – 16 ), Wydawnictwa ludowe (240 – 6,6 ). Z uwagi na znikomą liczbę książek spełniających przyjęte kryteria, badaniem nie objęto en gros dzia- łu grupującego książki treści teologicznej, religijnej i dewocyjnej (306 – 8,5 ). Pomijając nadto varia, do rozpatrzenia pozostała zawartość dwudziestu działów obejmujących w sumie 680 tytułów, tj. niepełne 19 produkcji oficyny w latach 1858–1914. Najliczniejsze wśród nich to: Historia i nauki pomocnicze (107 tytu- łów), Teatr. Muzyka. Śpiew. Kinematograf (77), Rolnictwo. Hodowla i weterynaria. Gospodarstwo domowe (76), Matematyka. Nauki przyrodnicze (71), Geografia. Krajoznawstwo. Podróże. Przewodniki (70 tytułów, z dużą liczbą map), Nauki spo- łeczne. Polityka. Publicystyka (61), Teoria i historia literatury. Krytyka literacka (56), Pedagogika. Szkolnictwo (37), Medycyna. Higiena (27), Wychowanie fizycz- ne. Gry i zabawy. Sporty (21). W pozostałych dziesięciu działach cytowane zesta- wienie notuje od jednej (Językoznawstwo i filologia) do szesnastu pozycji (Sztuki plastyczne), w sumie 77 tytułów. Publikacje naukowe o charakterze edukacyjnym stanowiły oczywiście tylko część zawartości dwudziestu wyodrębnionych działów. Wewnętrzne proporcje układały się odmiennie w różnych dziedzinach wiedzy. W zespole książek z za- kresu literaturoznawstwa opracowania tego typu osiągnęły aż 50 , równoważąc liczne ujęcia monograficzne i zbiory studiów. Wśród publikacji z dziedziny pe- dagogiki i szkolnictwa opracowania o charakterze edukacyjnym stanowiły 46 . 2 J. Muszkowski, Z dziejów..., tablica wklejona na końcu książki. Magdalena Kwiatkowska 15 Podręczniki, kompendia dla specjalistów, fachowe poradniki miały stosunkowo duży udział w grupie książek rolniczych (ponad 38 ), niewiele mniejszy wśród publikacji z zakresu nauk przyrodniczych (ok. 34 ). W historiografii, najobficiej reprezentowanej u Gebethnera i Wolffa, książki służące edukacji stanowiły 25 publikacji; w tym dziale wyraźnie dominowały specjalistyczne rozprawy, studia źródłowe, antologie przyczynków drukowanych pierwotnie w periodykach. Obraz ilościowy badanej części piśmiennictwa z dziedziny nauk społecznych (14,5 ) zakłóca obfita oferta publicystyki z lat 1905–1907 i duża liczba prac o charakterze doraźnym. Jak zauważył Jan Muszkowski, początki działalności wydawniczej Gebethne- ra i Wolffa wiązały się z niewielkim zespołem publikacji ogłoszonych pod koniec lat 50. XIX w. na zlecenie Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim (1858– 1861). Książki wydawane pod auspicjami organizacji kierowanej przez Andrzeja Zamoyskiego nawiązywały do polityki gospodarczej Towarzystwa i do programu oświatowego „Roczników Gospodarstwa Krajowego” (1842–1864) kierowanych przez tegoż polityka3. Współpraca z organizacją krótkotrwałą, lecz silnie oddzia- łującą na środowisko ziemiańskie, pozwoliła oficynie włączyć się w nurt publikacji edukacyjnych i poradnikowych adresowanych do rolników-ziemian. Piśmiennic- two różnych działów rolnictwa weszło do repertuaru wydawniczego oficyny na stałe, choć nigdy nie zajmowało w nim wysokiej pozycji (w latach 1858–1914 stanowiło zaledwie 2,1 oferty). Podejmując współpracę z Towarzystwem Rolniczym, jednym z czołowych w tym czasie podmiotów opiniotwórczych, właściciele nowej oficyny określili na dalszą przyszłość charakter związków ze środowiskiem specjalistów upowszech- niających wiedzę fachową, nie tylko z dziedziny agronomii. Jako nakładcy włą- czali się w przedsięwzięcia inicjowane przez instytucje, redakcje czasopism i prac zbiorowych, nieformalne grupy osób, autorów – o dorobku uznanym w kołach specjalistów i zarazem cennym dla społeczeństwa. Preferowali opracowania do pewnego stopnia innowacyjne, publikowane w formie kompendiów, przewodni- ków, popularnych poradników, adresowane do stosunkowo szerokiej publiczności oczekującej tego typu publikacji. W połowie XIX w. i później takimi sprawdzonymi odbiorcami byli właściciele ziemscy i administratorzy ich dóbr. Zespół publikacji rolniczych ogłoszonych do 1914 r. sumptem oficyny pozwala przypuszczać, że wydawcy podtrzymywali kontakty z kręgiem Zamoyskich. Z ordynacją Zamojską związany był Modest Laurysiewicz4, tłumacz m.in. Uprawy roślin gospodarskich 3 M. Wigluszowa, „Roczniki Gospodarstwa Krajowego” (1842–1864) – pierwsza większa zbio- rowa inicjatywa wydawnicza rolników polskich, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1972, Seria B, z. 23, s. 74–78. 4 Modest Laurysiewicz (1830–1889), absolwent medycyny Uniwersytetu Wrocławskiego (1862), plenipotent Ordynacji Zamojskiej; współpracownik Encyklopedii rolnictwa i wiadomości związek z nim mających, red. J. T. Lubomirski, E. Stawiski, S. Przystański (1873–1879). „Biesiada Literacka” 1890, nr 20; „Przegląd Techniczny” 1913, nr 32; K. Estreicher, Bibliografia polska XIX stulecia, t. 2, Kraków 1874, s. 554; M. Wigluszowa, Tłumaczenia książek obcych w polskiej literaturze rolniczej XIX wieku, „Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej im. H. Kołłątaja w Krakowie” 1985, nr 196, Historia Rolnictwa, z. 7, s. 59. Publikacje naukowe o charakterze edukacyjnym w repertuarze firmy Gebethner i Wolff... 16 Guido Kraffta (1876) i wielokrotnie wznawianej u Gebethnera i Wolffa Weterynarii gospodarskiej Gotlieba Haubnera (1876), z późniejszymi uzupełnieniami Anto- niego Strzeleckiego (1882, 1892, 1900)5. Również pod flagą Spółki Wydawni- czej Księgarzy ukazało się kilka książek korespondujących z rolniczą ofertą Ge- bethnera i Wolffa. W zespole wspólnie realizowanych publikacji znalazły się m.in. przekłady głośnych podręczników rolniczych niemieckiego agronoma Hermana Settegasta Nauka żywienia domowych zwierząt gospodarskich (1874) i Hodowla zwierząt (1875)6 oraz Nauka o nawozach i statystyka rolna Joachima Heidena w przekładzie inżyniera-agronoma Roberta Brühla. Począwszy od lat 70. XIX w. firma współpracowała z najważniejszymi ośrod- kami kultury rolniczej w Królestwie Polskim. Dla podręczników z zakresu hodowli zwierząt gospodarskich i uprawy roślin wydawanych przez redakcje czasopism fachowych, „Gazety Rolniczejˮ i „Rolnika i Hodowcyˮ, stanowiła tzw. skład głów- ny. Podobną funkcję pełniła w odniesieniu do prac przygotowywanych w stacji doświadczalnej w Sobieszynie na Lubelszczyźnie (od 1886 r.), później również dla poradników wydawanych przez regionalne towarzystwa rolnicze, wreszcie dla opracowań odwołujących się do rezultatów badań w stacjach rolniczych i rolno- -cukrowniczych działających pod patronatem Centralnego Towarzystwa Rolnicze- go w Królestwie Polskim (od 1907 r.). Wybitniejsze prace autorów związanych z wymienionymi placówkami firma wydała nakładem własnym, m.in. Pielęgno- wanie łąk naturalnych Antoniego Sempołowskiego (wyd. 2, 1907)7. Sumptem Gebethnera i Wolffa ukazały się też podręczniki Józefa Brzezińskiego, docenta Uniwersytetu Jagiellońskiego i inspektora uczelnianego pola doświadczalnego. Były to: nagrodzona przez Akademię Umiejętności Hodowla drzew i krzewów owocowych (1903, 1910) i Hodowla warzyw (1910) – obie wznawiane jeszcze wielokrotnie w wolnej Polsce. Powracając do opisu początków zainteresowania Gebethnera i Wolffa pi- śmiennictwem fachowym i naukowym, należy wskazać na pewne działania podję- te w czasie tuż popowstaniowym. W połowie lat 60. XIX w. wydawnictwo zwróciło się ku piśmiennictwu technicznemu, które w Królestwie Polskim miało już niejaką tradycję, choć cechował ją brak ciągłości. Była to, jak się wydaje, nie tyle próba poszerzenia repertuaru oficyny, ile raczej podjęcie działań o charakterze inter- wencyjnym. Ważną rolę odegrały tu związki zadzierzgnięte przed 1860 r. z krę- giem Andrzeja Zamoyskiego. Nie jest wykluczone, że rolę pośrednika odgrywał tu 5 Antoni Strzelecki (ok. 1830–1905), rolnik i publicysta rolniczy, redaktor Encyklopedii rolniczej i rolniczo-przemysłowej (1888–1890), współpracownik cyt. Encyklopedii rolnictwa (1873–1879), tłu- macz podręczników i poradników rolniczych. M. Wigluszowa, Autorzy polskich książek z zakresu go- spodarstwa wiejskiego w XIX wieku, „Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej im. H. Kołłątaja w Krako- wie” 1983, nr 177, Historia Rolnictwa, z. 6, s. 78. 6 Przekładu dokonał Aleksander Trylski (zm. 1909) wydawca „Gazety Rolniczej”, pomysłodawca i redaktor serii podręczników i poradników rolniczych publikowanych przy tym periodyku, współpra- cownik i nakładca Encyklopedii rolniczej (t. 1–11, 1890–1902). Z. J. Wójcik, O naukach przyrodniczych w dawnych polskich encyklopediach rolniczych, „Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki” 2004, t. 13, nr 1–2, s. 8–9, 15, 19. 7 Wydanie 1 ukazywało się w latach 1890–1891 jako dodatek do „Rolnika i Hodowcy” i, jak pisze autor w przedmowie do wyd. 2 (s. nlb.), „rozeszło się prędko i wkrótce zostało wyczerpane w handlu”. Magdalena Kwiatkowska 17 Józef Sporny, aktywny organizator środowiska inżynierów i techników w Warsza- wie, członek Towarzystwa Rolniczego, podejmujący się opracowania od strony technicznej zagadnień melioracji gruntów rolnych żywo przez to grono dyskuto- wanych8. Swoje książki i prace przekładowe Sporny wydawał własnym sumptem, lecz ich kolportaż, wzorem komitetu wydawniczego Towarzystwa, powierzał ofi- cynie Gebethnera i Wolffa. W okresie przedstyczniowym Sporny współpracował z ukazującym się przez trzy lata „Dziennikiem Politechnicznymˮ (1860–1862) bra- ci Bronisława i Witolda Marczewskich. W 1866 r. pozostali w Warszawie uczestni- cy przedsięwzięcia przerwanego w miesiącach walk powstańczych podjęli próbę reaktywowania pisma. W efekcie powstał tzw. pierwszy „Przegląd Technicznyˮ – pismo „miesięczne poświęcone przemysłowi krajowemu obejmujące praktyczne zastosowania inżynierii cywilnej, budownictwa, górnictwa, mechaniki, metalurgii oraz technologii chemicznej i mechanicznejˮ9. Inicjatorzy czasopisma mającego istotne walory edukacyjne znaleźli w księgarni Gebethnerowskiej zaplecze insty- tucjonalne i nakładcę, a Robert Wolff pełnił oficjalnie funkcję redaktora10. Jak pisał historyk prasy technicznej, „Nie zawahała się [...] młoda wtedy firma księgarska [...] podjąć przerwanej pracyˮ11. Czas nie sprzyjał powodzeniu przedsięwzięcia. Z powodu małego zainteresowania prenumeratorów pismo ukazywało się zaled- wie półtora roku (do połowy 1867 r.). Piśmiennictwo z zakresu nauk technicznych nie weszło na stałe do repertuaru oficyny Gebethnera i Wolffa. Na lata 60. XIX w. przypadają też początki najważniejszego nurtu w dziale naukowym wydawnictwa, nakierowanego na promowanie humanistyki polskiej. Oficyna znalazła się w gronie instytucji, które próbowały odpowiedzieć na nowe potrzeby w zakresie książki naukowej, powstałe w efekcie powołania uczelni pol- skich w wyniku reformy oświatowej Aleksandra Wielopolskiego. Podobnie jak właściciele innych warszawskich firm komercyjnych, Gebethner i Wolff w nie- znacznym stopniu zaangażowali się w finansowanie edycji dzieł tego środowi- ska. Bibliografie notują tylko trzy publikacje. Dwie z nich to prace Józefa Kazi- mierza Plebańskiego, historyka niedawno przybyłego z Wrocławia, którego udało się pozyskać dla tworzonego w Warszawie polskiego uniwersytetu. Nie były to podręczniki uniwersyteckie (takich młody uczony nie zdążył przygotować). Ge- bethner i Wolff sfinansowali nakład rozprawy Jan Kazimierz Waza. Maria Ludwika 8 Józef Sporny (1817–1888), specjalista zagadnień wodno-kanalizacyjnych, inżynier powiatu łęczyckiego, autor m.in. fundamentalnej dla nauki o melioracjach pracy Hydraulika agronomiczna czyli Nauka o użytkowaniu i urządzaniu wód w gospodarstwach rolnych (t. 1–2 i atlas, 1860–1863), współ- pracownik Encyklopedii rolnictwa (1873–1879), mecenas Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskie- go. F. Kucharzewski, Wspomnienie pośmiertne śp. Józefa Spornego (1817–1888), „Przegląd Tech- niczny” 1888, nr 8, s. 187–188; biogram Spornego w: E. Jankowski, Wspomnienia ogrodnika, oprac. A. Szwejcerowa i A. Brachfogel, Warszawa 1972, s. 402–403. 9 J. Pazdur, Rola „Przeglądu Technicznego” w rozwoju polskiej techniki, „Kwartalnik Historii Na- uki i Techniki” 1956, nr 2, s. 327; J. Piłatowicz, Polskie czasopisma ogólnotechniczne przed i w okresie I wojny światowej, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1990, nr 3–4, s. 6. 10 Główną postacią pierwszego „Przeglądu Technicznego” był Paweł Kaczyński, w okresie przed- listopadowym związany ze Szkołą Przygotowawczą do Instytutu Politechnicznego. 11 F. Kucharzewski, Czasopiśmiennictwo techniczne przed rokiem 1875, „Przegląd Techniczny” 1904, nr 21, s. 289–290; nr 22, s. 303 i w osobnej edycji, Warszawa 1904, s. 94. Publikacje naukowe o charakterze edukacyjnym w repertuarze firmy Gebethner i Wolff... 18 Gonzaga oraz dwuarkuszową broszurę zawierającą wykład rozpoczynający kurs przygotowawczy do Szkoły Głównej (Lekcja wstępna metodologii i encyklopedii nauk akademickich)12. Również trzecia publikacja zawiera tekst wykładu inaugu- racyjnego, mianowicie Lekcję wstępną literatury polskiej oraz literatury rosyjskiej ze względu na słowiańską Edwarda Siwińskiego, wkrótce członka powstańczego Rządu Narodowego i emigranta13. Właściciele firmy zdecydowali się zatem wy- dać własnym kosztem książkę, która mogła zainteresować odradzające się śro- dowisko naukowe Warszawy oraz teksty prelekcji wstępnych, które już wcześniej, podobnie jak większość wykładów tego rodzaju, drukował półurzędowy „Dziennik Powszechny”; wykład Plebańskiego ukazał się jako odbitka z tej gazety, z dedy- kacją: „Margrabii Wielopolskiemu”. Należy też zauważyć, że prace te ogłoszo- no w obfitującym jeszcze w plany naukowe i wydawnicze 1862 r. Po wybuchu powstania oficyna Gebethnerowska nie powróciła do publikacji „akademickich”, choć działalność dydaktyczna i naukowa Szkoły Głównej Warszawskiej rozwijała się prawie do końca dekady. Jest zagadką, czy nieznaczne wyjście właścicieli młodej instytucji ku piśmien- nictwu historycznemu i wiedzy o literaturze (w okresie uwagi zwróconej raczej w stronę książki rolniczej i rolniczo-ekonomicznej) wiązało się z okolicznościami, tj. wzrostem zainteresowania publiczności sprawami nauki, czy było raczej zapo- wiedzią późniejszego rozwoju piśmiennictwa polskiej humanistyki w wydawnic- twie Gebethnera i Wolffa w Warszawie i Krakowie. Lata 70. XIX w. w działalności oficyny należy nazwać czasem poszukiwań właściwych rozwiązań, tworzenia nowej strategii uczestnictwa w rynku książki, zdobywania miejsca wśród instytucji kultury polskiej. Jednym z aspektów okresu przejściowego stała się konieczność zdefiniowania zakresu i formy udziału rozwi- jającego się przedsiębiorstwa w dziele upowszechniania wiedzy. Zmiany zacho- dzące w tym czasie na rynku książki Królestwa Polskiego miały znacznie szerszy zasięg i dotyczyły całej grupy wydawców zawodowych, tj. właścicieli księgarń i drukarń nakładowych. Wtedy też zarysował się ważny kierunek inwestowania firm komercyjnych w edycje piśmiennictwa niebeletrystycznego. Właściciele księ- garń nakładowych musieli przyjąć do wiadomości innowacje wprowadzane na ry- nek przez wydawców nieprofesjonalnych, głównie redakcje czasopism warszaw- skich, i przekonali się o wywołanym przez te środowiska zainteresowaniu książką naukową14. Oficyna Gebethnera i Wolffa podjęła dwojakie działania na tym polu. Z jednej strony zaproponowała ciekawą, choć niezbyt obfitą, ofertę o szerokim za- kresie tematycznym, z drugiej strony przedsięwzięcia kosztowniejsze realizowała w ramach założonej w tym celu Spółki Wydawniczej Księgarzy. Spółka z miejsca przystąpiła do edycji zespołu nowszych opracowań twórców zachodnich o zróż- 12 J. Maternicki, Warszawskie środowisko historyczne 1832–1869, Warszawa 1970, s. 177. 13 R. Skręt, Edward Siwiński, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 37, z. 4, Kraków 1996–1997, s. 621–623. 14 L. Zasztowt, Popularyzacja nauki w Królestwie Polskim 1864–1905, Wrocław 1989, s. 145– 146; M. Kwiatkowska, Udział redakcji warszawskich czasopism kulturalno-społecznych w rozpo- wszechnianiu książki naukowej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, „Acta Universitatis Lodziensis” 2005, Folia Librorum 12, s. 5–33. Magdalena Kwiatkowska 19 nicowanej tematyce15. Ilościowo przeważały prace przybliżające zagadnienia an- tropologii i etnologii, ekonomii i finansów publicznych, przyrodoznawstwa i myśli pozytywistycznej – autorów brytyjskich (Walter Bagehott, Alexander Bain, Bell J. Pettigrew) i niemieckich (Herman Helmholtz, Oskar Schmidt, Rudolf Virchow). Wspólna oferta obejmowała też pojedyncze dzieła agronomiczne i historiograficz- ne. Interesującym przedsięwzięciem Spółki była edycja ogromnego dzieła Frie- dricha Schlossera Historia XVIII i XIX wieku do upadku Cesarstwa Francuskiego ze szczególnym uwzględnieniem duchowego rozwoju ludzkości (t. 1–8, 1875– 1878)16. W początkach następnej dekady ukazało się podobne wydawnictwo przygotowane już bez wsparcia wspólników, mianowicie drugie wydanie Historii literatury powszechnej Jochannesa Scherra w nowym przekładzie Bronisława Za- wadzkiego (1881–1883). Rozwijająca się pomyślnie firma, prowadząc przedsięwzięcia w Spółce Wydawniczej Księgarzy, nie zrezygnowała z własnej polityki w zakresie edycji poszukiwanych książek, podstawowych lektur inteligencji, odnoszących się do głównych prądów epoki. Oficyna Gebethnera i Wolffa nie inicjowała tego nurtu w polskim ruchu wydawniczym i nie inwestowała w druk dzieł fundamentalnych, jak choćby prac Darwina, a jednak wprowadziła na rynek opracowania o znacze- niu podstawowym dla formowania się przekonań i dążeń zarówno osób z rocz- ników 40. XIX w., jak i pokolenia późniejszego. Swego rodzaju prolegomeną do omawianych wówczas zagadnień była książka Karol Darwin i jego poprzednicy antropologa francuskiego Jeana Quatrefages de Breau, w przekładzie Juliana Ochorowicza (1873). W epoce nasilonego zainteresowania publiczności piśmien- nictwem naukowym ogłoszono jedną z najważniejszych książek epoki, Historię cywilizacji Anglii Henry’ego T. Buckle’a (1873). Było to już drugie polskie wyda- nie dzieła, w przekładzie Władysława Zawadzkiego wykonanym pierwotnie dla księgarni Karola Wilda we Lwowie (1862–1868)17. Utrzymujące się w kręgach młodzieży zainteresowanie pracą Buckle’a18, potrzeby powiększającej się grupy nowych czytelników i niezamożnych nabywców skłoniły wydawców do ogłoszenia „wykładu popularnego” Historii cywilizacji Anglii pióra rosyjskiego autora Josifa Notowicza (1897)19. Publikację wydano w krakowskiej filii oficyny Gebethnerow- skiej i prawdopodobnie przygotowano specjalnie na rynek zaboru rosyjskiego. Wskazywałoby na to odnotowanie na stronie tytułowej osoby H. T. Buckle’a jako 15 M. Mlekicka, Wydawcy książek w Warszawie..., s. 52; M. Kwiatkowska, Rynek – polityka – edukacja. Wydawcy profesjonalni w Królestwie Polskim wobec programów upowszechniania i po- pularyzacji wiedzy na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XIX i początkach XX wieku, red. I. Michalska i G. Michalski, Łódź 2014, s. 15–16. 16 Nierozprzedane publikacje Spółki Wydawniczej Księgarzy jako nakłady Księgarni Gebethnera i Wolffa odnotowywał katalog wydany z okazji 25-lecia firmy w 1882 r. 17 Edycja warszawska książki Buckle’a ukazała się z pewnymi skrótami zgodnymi z wymaga- niami cenzury warszawskiej, zasadniczo odpowiadającymi ingerencjom w tekst wydania pierwszego (lwowskiego), które dopuszczono do rozpowszechniania w Królestwie Polskim. J. Kostecki, M. Ro- wicka, Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w l. 1865–1904, Warszawa 2006, poz. 183 i 408. 18 Por.: Maurycy Zych [S. Żeromski], Syzyfowe prace, Lwów 1898, rozdz. XIII i n. 19 Rosyjski oryginał książki J. Notowicza, opublikowany po raz pierwszy w 1874 r., do 1897 r. miał w Rosji czternaście wydań. Encyklopediczeskij słowar, t. 21, S-Peterburg 1897, s. 393. Publikacje naukowe o charakterze edukacyjnym w repertuarze firmy Gebethner i Wolff...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XIX i początkach XX wieku
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: