Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00340 007725 11223415 na godz. na dobę w sumie
Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XX i pierwszych latach XXI wieku - ebook/pdf
Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XX i pierwszych latach XXI wieku - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-915-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji zaprezentowano wyniki badań dotyczących aktywności zarówno profesjonalnych firm edytorskich, jak i bardziej lub mniej znanych redakcji periodyków, instytucji oraz stowarzyszeń społecznych, które oddziaływały na czytelników w XX i początkach XXI w. Autorzy poruszają tematykę propagowania nowych idei wychowawczych w okresie międzywojennym, oświaty Polaków na obczyźnie w pierwszej połowie XX w., socjalistycznej rzeczywistości wychowawczej w czasach Polski Ludowej, a także upowszechniania dorobku naukowego pedagogiki i jej praktycznych osiągnięć w III RP. Ich poszukiwania historyczno-pedagogiczne zmierzają do ukazania dorobku działalności wydawniczej na rzecz rozwoju oświaty, edukacji i kultury.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Iwonna Michalska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, Pracownia Historii Oświaty 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 Grzegorz Michalski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Eleonora Sapia-Drewniak REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/amebar © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07030.15.0.K Ark. wyd. 22,8; ark. druk. 22,0 ISBN 978-83-7969-914-8 e-ISBN 978-83-7969-915-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................................ 7 Propagowanie nowych idei wychowawczych w okresie międzywojennym Część pierwsza Krzysztof Jakubiak – Periodyki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i ich wkład w kształtowanie oraz upowszechnianie ideologii wychowawczej sanacji w la- tach 1929–1939 ................................................................................................................ Joanna Sosnowska – Wydawcy polskich czasopism pedagogicznych adresowanych do wy- chowawczyń przedszkoli i ich rola w popularyzowaniu idei wychowania przedszkolnego w II Rzeczypospolitej ........................................................................................................ Elżbieta Magiera – Działalność polskich oficyn wydawniczych w zakresie propagowania oszczędzania wśród dzieci i młodzieży w okresie międzywojennym ............................... Edyta Wolter – Upowszechnianie wiedzy przyrodniczej, idei ochrony przyrody na łamach „Młodego Przyrodnika. Czasopisma dla młodzieży” wydawanego nakładem Drukarni i Księgarni Świętego Wojciecha ....................................................................................... 13 31 57 73 Pomoc w edukacji i wychowaniu młodego pokolenia w latach 1918–1939 Część druga Monika Sulejewicz-Nowicka – Warszawskie oficyny wydawnicze na rzecz edukacji szkolnej w okresie dwudziestolecia międzywojennego .................................................................. Kinga Szymczak – Wydawnictwo „Książnica – Atlas” i jego działalność na rzecz oświaty ..... Teresa Gumuła – Wspieranie nauczycieli w pracy pedagogicznej przez wydawnictwo „Książ- nica – Atlas” (na przykładzie serii „Współpraca domu i szkoły w dziele wychowania mło- dzieży”) .............................................................................................................................. Wiesława Leżańska – Podręczniki Cecylii Niewiadomskiej do nauki języka polskiego wyda- wane nakładem Oficyny Wydawniczej Gebethner i Wolff ................................................ Piotr Gołdyn – Działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Eugenicznego na rzecz oświaty i wychowania ....................................................................................................... Grzegorz Michalski – Katolicki Związek Wychowawczy w Wilnie jako wydawca czasopisma „Ku Szczytom” (1937–1939) ............................................................................................. 89 103 117 131 143 155 6 Iwonna Michalska – Łódzki koncern wydawniczy „Republika” i jego oferta dla młodego poko- lenia .................................................................................................................................. Elżbieta Chojnowska – Wydawcy czasopism łomżyńskich okresu międzywojennego wobec problemów oświatowo-wychowawczych .......................................................................... 167 177 W trosce o oświatę Polaków na obczyźnie w pierwszej połowie XX wieku Część trzecia Adam Winiarz – Działalność wydawnicza Polaków na Dalekim Wschodzie w pierwszej poło- wie XX wieku .................................................................................................................... Stefania Walasek – Wydawnictwa podręczników i książek dla dzieci i młodzieży na Bliskim Wschodzie w latach II wojny światowej ............................................................................ 191 215 Oblicza kreowania socjalistycznej rzeczywistości wychowawczej Część czwarta w czasach Polski Ludowej Joanna Król – Działalność wydawnicza „Czytelnika” i RSW „Prasa” na rzecz pracy instrukcyj- nej aktywu Związku Młodzieży Polskiej (1948–1957) ...................................................... Romuald Grzybowski – Towarzystwo Szkoły Świeckiej – lider komunistycznego ruchu laic- kiego z lat 60. XX wieku i wydawca czasopisma „Wychowanie” ...................................... Justyna Gulczyńska – Instytut Programów Szkolnych jako „koordynator” edukacyjnej polityki programowo-wydawniczej w latach 70. i 80. XX wieku w Polsce ..................................... Urszula Kowalewska, Irena Łabiszewska – „Iskry” (1952–1992) – oficyna wydawnicza kreu- jąca upodobania czytelnicze młodzieży ........................................................................... 229 247 261 277 Upowszechnianie dorobku naukowego pedagogiki i jej praktycznych osiągnięć Część piąta – od PRL-u do III RP Dorota Grabowska-Pieńkosz – Czasopisma pedagogiczne w Wydawnictwie Naukowym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika ..................................................................................... Joanna Falkowska – „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Pedagogika” jako przykład działal- ności wydawnictwa uniwersyteckiego na rzecz nauk o wychowaniu ............................... Irena Szewczyk-Kowalewska, Michał Kowalewski – Udział pracowników Uniwersytetu Łódzkiego w działalności publikacyjnej Archidiecezjalnego Wydawnictwa Łódzkiego ..... Nella Stolińska-Pobralska – Janina Bajszczak-Maciaszkowa – redaktorka upowszechniają- ca dorobek pedagogiki opiekuńczej ................................................................................. Ewa Obała – Wydawnictwa współczesnego ruchu absolwenckiego (na przykładzie „Asnykowca”) .. 291 301 311 327 343 Spis treści Wstęp Wśród różnych dyscyplin naukowych również historia wychowania zajmuje się działalnością firm wydawniczych. Badacze dziejów edukacji zadają sobie py- tania: Jaka była oferta firm edytorskich i jaki jej obszar powinien stać się przed- miotem zainteresowań? Wstępne poszukiwania w tym zakresie prowadzą zwykle do wyodrębnienia profilu lub tylko pewnego wycinka produkcji księgarskiej, na które składają się w pierwszej kolejności publikacje adresowane do nauczycieli, wychowawców, rodziców, uczniów, dzieci i młodzieży. Najczęściej są to wydaw- nictwa naukowe i popularnonaukowe z dziedziny nauk o wychowaniu, poradniki metodyczne, podręczniki, lektury szkolne i książki do dobrowolnego, indywidual- nego czytania. W obszarze eksploracji zwykle znajdują się zagadnienia wycho- wawcze, dydaktyczne, oświatowe, społeczne i kulturalne. Należy podkreślić, że pojmowanie działalności wydawniczej nie jest ogra- niczane jedynie do profesjonalnych firm edytorskich, ale rozumiane jest szerzej – objęto tym określeniem również związki, stowarzyszenia, kościoły, osoby pry- watne. W zakres tego pojęcia wchodzą także wydawcy czasopism, którzy za- mieszczali treści związane z edukacją, oświatą i kulturą. Na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci można mówić o systematycznym wzroście różnego rodzaju działalności edytorskiej. Trzeba jednak mieć na uwa- dze, że jej rozwój przebiegał w niejednakowych warunkach. W czasach zaborów, dwudziestolecia międzywojennego, Polski Ludowej i Trzeciej Rzeczypospolitej funkcjonowały odmienne przepisy prawne regulujące powstawanie wytworów wydawniczych. Cenzura represyjna i prewencyjna, narzucanie przez ideologię sposobu postrzegania świata i zwycięstwo wolności słowa decydowały w różnych okresach czasowych o kształcie oferty wydawniczej. Oddawana do rąk czytelnika publikacja stanowi kontynuację problematyki zainicjowanej kilka lat temu, która przyniosła rezultaty w postaci książek wyda- nych w 2014 r. pod jednym tytułem Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji1. Jest ona drugą z kolejnych dwóch monografii, mieszczą- cych opracowania dokumentujące udział poszczególnych ośrodków edytorskich w „oświecaniu” i szeroko pojmowanym wychowaniu społeczeństwa. Składają się 1 Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XIX i początkach XX wie- ku, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2014; Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XX i w pierwszych latach XXI wieku, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2014. 8 na nią teksty dotyczące inicjatyw edytorskich podejmowanych na ziemiach pol- skich w XX i początkach XXI w. We wcześniejszej pozycji znalazły swoje miejsce wyniki badań obejmujących ofertę księgarską w XIX i w pierwszych latach XX w.2 Prezentowany pięcioczęściowy tom składa się z 23 artykułów, a jego struktura ma charakter problemowy. W części pierwszej znajdują się teksty ukazujące wy- dawców upowszechniających idee wychowawcze, które pojawiały się w czasach Drugiej Rzeczypospolitej. Otwiera ją opracowanie Krzysztofa Jakubiaka prezen- tujące czasopisma Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, które z jednej strony miały swój wkład w wypracowywaniu, z drugiej – w propago- waniu ideologii wychowawczej sanacji. Joanna Sosnowska skupiła swoją uwagę na Towarzystwie Wychowania Przedszkolnego i Sekcji Wychowawczyń Przed- szkoli Związku Nauczycielstwa Polskiego – organizacjach będących edytorami czasopism „Wychowanie Przedszkolne” i „Przedszkole”, na łamach których sta- rano się ukazywać nowy sens instytucjonalnej pracy opiekuńczo-wychowawczej z małym dzieckiem. Kwestią upowszechniania idei oszczędności wśród młodego pokolenia przez oficyny rządowe, samorządowe, komunalne, spółdzielcze, związ- kowe, a także wydawców czasopism dla dorosłych, dzieci i młodzieży podjęła Elżbieta Magiera. Natomiast Edyta Wolter wskazała na udział „Młodego Przyrod- nika. Czasopisma dla młodzieży”, ukazującego się nakładem Drukarni i Księgarni Świętego Wojciecha w szerzeniu wiedzy przyrodniczej i popularyzowaniu postu- latów dotyczących ochrony przyrody. Część druga książki przywołuje wydawnictwa, które wspierały edukację i wy- chowanie młodego pokolenia w okresie międzywojennym. Monika Sulejewicz- -Nowicka skoncentrowała się na czołowych warszawskich edytorach, posiadają- cych w swojej ofercie m.in. książki szkolne, materiały metodyczne dla nauczycieli, a także słowniki, dzieła naukowe, popularnonaukowe, literackie przydatne w na- uce szkolnej i wykorzystywane jako lektury do czytania w czasie wolnym. Wydaw- nictwo „Książnica-Atlas” stało się przedmiotem zainteresowania Kingi Szymczak i Teresy Gumuły. Pierwsza z wymienionych Autorek dokonała przeglądu bogatego dorobku tej oficyny w zakresie edycji podręczników, książek, pedagogicznych, prac naukowych, beletrystyki, czasopism, map i atlasów. Druga przedstawiła se- rię pedagogiczną pt. „Współpraca domu i szkoły w dziele wychowania młodzieży”, która dostarczała licznych materiałów przydatnych w doskonaleniu nauczycieli szkół średnich oraz pedagogizacji rodziców. W tym samym nurcie rozważań pozo- staje artykuł Wiesławy Leżańskiej, ukazujący współpracę Cecylii Niewiadomskiej z Wydawnictwem Gebethner i Wolff. Wynikiem tej działalności było ukazanie się na rynku księgarskim czytanek do języka polskiego, podręczników do gramatyki, ortografii, stylistyki i teorii literatury. O roli Polskiego Towarzystwa Eugenicznego w upowszechnianiu wiedzy o wychowaniu pisze Piotr Gołdyn, wskazując, że sto- warzyszenie to było nakładcą publikacji z zakresu psychologii, doradztwa zawo- dowego, wychowania fizycznego i seksualnego oraz medycyny szkolnej. Z kolei Grzegorz Michalski, zgłębiając zawartość czasopisma „Ku Szczytom” wydawane- 2 Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XIX i początkach XX wieku, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2016. Wstęp 9 go przez Katolicki Związek Wychowawczy w Wilnie, wyodrębnił i omówił podno- szone na jego łamach zagadnienia teologiczne, psychologiczne i pedagogiczne. Iwonna Michalska przypomniała działalność łódzkiego koncernu wydawniczego „Republika”, który młodym czytelnikom proponował pisemka komiksowe i sensa- cyjne serie zeszytowe. Sprawy kształcenia i wychowania najmłodszego pokolenia Polaków występujące na łamach czasopism łomżyńskich – „Życie i Praca” oraz „Wspólna Praca” nakreśliła Elżbieta Chojnowska. W trzeciej części książki zamieszczone zostały opracowania odtwarzające podejmowane przedsięwzięcia, mające zapewnić osobom narodowości polskiej, przebywającym na obczyźnie w pierwszej połowie XX w., dostęp do wytworów edytorskich przygotowywanych dla nich w języku ojczystym. Adam Winiarz wska- zał na wysiłki wydawnicze Polaków w tym zakresie, które doprowadziły do prze- kazywania rodakom żyjącym na Dalekim Wschodzie podręczników dla szkół po- czątkowych i gimnazjów, kalendarzy „książkowych” i wielu innych druków. Dzieje powstawania podręczników do różnych przedmiotów dla poszczególnych szcze- bli kształcenia oraz książek dla dzieci i młodzieży na Bliskim Wschodzie w okresie II wojny światowej nakreśliła Stefania Walasek. O zróżnicowanym charakterze publikacji wydawanych przez instytucje edy- torskie w czasach Polski Ludowej świadczy czwarta część niniejszej pracy. Joan- na Król zaprezentowała instrukcyjną, a także propagandową rolę wydawanego nakładem „Czytelnika” i RSW „Prasa” czasopisma „Nasze Koło Pracuje” przezna- czonego dla aktywu jednej z największych, politycznych organizacji – Związku Młodzieży Polskiej. Romuald Grzybowski pokazał podobne, indoktrynujące zna- czenie periodyku „Wychowanie” sygnowanego przez Towarzystwo Szkoły Świec- kiej, które adresowano głównie do środowiska nauczycielskiego. O jeszcze innym wymiarze związanym z narzucaniem linii światopoglądowej przez socjalistyczne władze świadczy opracowanie Justyny Gulczyńskiej, która szczegółowo wyjaśnia meandry polityki wydawniczej realizowanej w latach 70. i 80. XX w. w Polsce przez Instytut Programów Szkolnych. Z kolei z badań nad oficyną wydawniczą „Iskry” przeprowadzonych przez Urszulę Kowalewską i Irenę Łabiszewską wynika, że jej niezwykle bogata oferta w postaci literatury beletrystycznej miała rozbudzać i kreować zainteresowania młodzieży, zaś piśmiennictwo społeczno-polityczne, pod względem liczby tytułów pozostające zresztą w mniejszości – kształtować poglądy obowiązujące w państwie socjalistycznym. Ostatnia, piąta część monografii obejmuje zagadnienia ukazujące wydawnic- twa upowszechniające naukową twórczość pedagogiczną oraz rezultaty jej prak- tycznych osiągnięć w latach PRL-u i po 1989 r. Dwa pierwsze artykuły podnoszą kwestię prac edytorskich w tym zakresie prowadzonych przez Wydawnictwo Na- ukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Dorota Grabowska-Pieńkosz przedstawiła całokształt dokonań tej instytucji, ze szczególnym uwzględnieniem czasopism pedagogicznych. Z kolei Joanna Falkowska skoncentrowała się na periodyku „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Pedagogika”, przywołując w za- rysie jego dokonania w blisko w czterdziestopięcioletnim okresie funkcjonowania na rynku księgarskim. Działalność Archidiecezjalnego Wydawnictwa Łódzkiego i jego otwartość na publikowanie wyników badań pracowników Uniwersytetu Wstęp 10 Łódzkiego przybliżyli Irena Szewczyk-Kowalewska i Michał Kowalewski. Postać Janiny Bajszczak-Maciaszkowej – wieloletniej redaktorki „Problemów Opiekuń- czo-Wychowawczych” – naświetliła Nella Stolińska-Pobralska, skupiając się na jej wkładzie w popularyzowanie wiedzy z zakresu pedagogiki społecznej. Artykuł Ewy Obały zamykający ten tom prezentuje pismo „Asnykowiec”, którego wydaw- cą jest Stowarzyszenie Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Adama Asnyka w Kaliszu. Stanowi ono przykład, że dobre doświadczenia edukacyjne wyniesione z lat spędzonych w ławie szkolnej, będące z pewnością wynikiem stosowanych przez nauczycieli optymalnych rozwiązań dydaktyczno-wychowawczych, mogą zaowocować chęcią utrwalania tego czasu, aby zachować swoich pedagogów w pamięci, a także pokazać sukcesy dorosłych już absolwentów, w czym miała udział kaliska szkoła. Redaktorzy Wstęp Część pierwsza Propagowanie nowych idei wychowawczych w okresie międzywojennym KRZYSZTOF JAKUBIAK* Periodyki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i ich wkład w kształtowanie oraz upowszechnianie ideologii wychowawczej sanacji w latach 1929–1939 Organy prasowe Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Ważnym środkiem przekazywania informacji i kształtowania opinii publicz- nej w Polsce w okresie międzywojennym była prasa. Rozwój myśli politycznej, społecznej i pedagogicznej znajdował bowiem odbicie nie tylko w oficjalnych dokumentach rządowych, ministerialnych i partyjnych, lecz także w publicysty- ce ukazującej się na łamach licznych wówczas czasopism. W latach 1918–1939 liczba wychodzących w Polsce dzienników i czasopism wahała się w granicach od 2,5 do 3 tysięcy tytułów rocznie. Najliczniejszą grupę czasopism stanowiły, według danych „Przeglądu Graficznego, Wydawniczego i Papierniczego”, mie- sięczniki (807) oraz tygodniki (497)1. Rozpatrując czasopisma pod względem merytorycznym, najliczniej reprezentowana była grupa pism publicystycznych, literackich i artystycznych (978) oraz naukowych (289). Mimo dużej i wciąż wzrastającej liczby wydawanych tytułów nakłady cza- sopism były niewielkie. Większość wydawanych w końcu lat 20. czasopism (ok. 1400) miała nakład niższy niż 3 tysiące egzemplarzy, w tym około 900 – mniej niż tysiąc egzemplarzy. * Prof. zw. dr hab., Uniwersytet Gdański, Wydział Nauk Społecznych, Instytut Pedagogiki, Za- kład Historii Nauki, Oświaty i Wychowania, 80-309 Gdańsk, ul. Bażyńskiego 4. 1 „Przegląd Graficzny, Wydawniczy i Papierniczy” 1930, nr 13, s. 322. 14 Okres dwudziestolecia międzywojennego cechował się w Polsce również intensywnym rozwojem czasopiśmiennictwa pedagogicznego. Wiktor Czer- niewski podaje wykaz 186 tytułów czasopism pedagogicznych i związkowych pism nauczycielskich wydawanych w języku polskim, ukazujących się w latach 1918–19392. Józef Mirski, czołowy przedstawiciel polskiego ruchu „nowego wychowania”, w publikacji pt. O polskim piśmiennictwie i czytelnictwie pedagogicznym podzielił ówczesne periodyki pedagogiczne na trzy grupy: – pisma o charakterze informacyjnym, będące najczęściej organami towa- rzystw i związków nauczycielskich; – periodyki „fachowe”, poświęcone metodyce nauczania przedmiotów szkol- nych oraz problemom organizacji oświaty; – czasopisma o charakterze „teoretyczno-pedagogicznym”, do których za- liczył m.in. analizowane tu: „Kulturę Pedagogiczną” i „Oświatę i Wychowanie”, o której wyrażał się szczególnie życzliwie3. Ministerstwo WRiOP w pierwszym dziesięcioleciu swego istnienia było wy- dawcą trzech czasopism pedagogicznych: „Bibliografii Pedagogicznej”, „Szkoły Po- wszechnej” i „Oświaty Pozaszkolnej”. Najwcześniej przestała ukazywać się „Oświa- ta Pozaszkolna” wydawana w latach 1921–1923. Począwszy od 1929 r. wraz z wypracowywaniem rządowej doktryny pedagogicznej, reorganizacją Ministerstwa, której wyrazem było m.in. połączenie Departamentów Szkolnictwa Powszechnego i Szkolnictwa Średniego w jeden Departament Szkolnictwa Ogólnokształcącego, a przede wszystkim ze względu na potrzebę rozszerzenia ram działalności publicy- stycznej tegoż Ministerstwa, z dniem 1 stycznia 1929 r. przestano wydawać pozo- stałe pisma o charakterze specjalistycznym – „Szkołę Powszechną” (1920–1928) i „Bibliografię Pedagogiczną” (1921–1928). Na miejsce zlikwidowanych czasopism powołano dwa inne: „Oświatę i Wychowanie” (1929–1939) oraz „Poradnik w Spra- wach Nauczania i Wychowania oraz Administracji w Szkołach Ogólnokształcących i Seminariach Nauczycielskich” (1929–1939). Oba wymienione pisma jako oficjalne organy Ministerstwa WRiOP były wydawane jego nakładem. „Oświata i Wychowanie”, redagowana kolejno przez Bolesława Kielskiego, Hugo Kaufmana oraz dra Eugeniusza Zdrojewskiego, w 1929 r. ukazywała się jako dwumiesięcznik, zaś począwszy od stycznia 1930 r. – w cyklu miesięcznym. W ciągu roku wydawano 10 numerów (w przerwie wakacyjnej, lipiec–sierpień, pi- smo nie ukazywało się) w nakładzie 5000 egzemplarzy, z których ponad 3500 do- cierało do stałych prenumeratorów. Przeciętna objętość numerów miesięcznych wahała się w granicach od 110 do 140 stron. Format pisma nie zmieniał się – wynosił 23 cm x 16,5 cm. Biura redakcji mieściły się w Bibliotece Ministerstwa WRiOP, przy ulicy Foksal 18. Administracja pisma znajdowała się w Warszawie, przy ulicy Bagatela 12. „Oświatę i Wychowanie” tłoczono w warszawskiej drukarni Powszechnej Kasy Oszczędnościowej. Szata graficzna miesięcznika była mało efektowna, jednostajna w układzie kolumn. 2 W. Czerniewski, Rozwój dydaktyki polskiej w latach 1918–1954, Warszawa 1963, s. 439–446. 3 „Przegląd Współczesny” 1931, nr 109, s. 260–270. Krzysztof Jakubiak 15 Czasopismo adresowane było głównie do pracowników administracji szkol- nej, nauczycieli i wychowawców. Reakcja nie zamierzała jednak nadawać pismu charakteru naukowego. Pragnąc uczynić miesięcznik dostępnym pismem dla szerszych kręgów inteligencji bez przygotowania pedagogicznego, ale interesują- cych się zagadnieniami oświatowymi, nadano czasopismu charakter popularno- naukowy. Komitet Redakcyjny stawiał sobie bowiem jako cel swojej działalności – uczynić z pisma płaszczyznę wymiany poglądów władz oświatowych wszystkich instancji, naukowców oraz nauczycieli praktyków4. Na mocy okólników poszcze- gólnych Kuratoriów Okręgów Szkolnych, ogłoszonych w 1929 r. w „Dziennikach Urzędowych”, polecono dyrekcjom państwowych szkół średnich i seminariów na- uczycielskich zaprenumerowanie czasopisma. Układ treści zawartych w kolejnych numerach „Oświaty i Wychowania” gru- powany był w następujących działach: 1. Informacje z działalności Ministerstwa WRiOP, omawiające aktualne prace i zamierzenia władz oświatowych; zamieszczano tam też i komentowano niektóre zarządzenia oraz przedrukowywano ważniejsze wystąpienia publiczne przedstawicieli resortu. 2. Publikacje nadsyłane i zamówione przed redakcję, dotyczące najczęściej zagadnień teorii wychowania, organizacji szkolnictwa w kraju i zagranicą, progra- mów szkolnych ze szczególnym uwzględnieniem nowych eksperymentów i do- świadczeń pedagogicznych w zakresie metod nauczania i wychowania, oświaty pozaszkolnej oraz orientacji zawodowej. 3. Kronika ruchu pedagogicznego oraz sprawozdania z książek i czasopism pedagogicznych; dział ten był niewątpliwie najszerszym spośród wszystkich cza- sopism pedagogicznych źródłem informacji, dotyczącym polskiego i zagraniczne- go ruchu oświatowego, starannie odnotowującym ważniejsze wydawnictwa oraz kongresy i zjazdy pedagogiczne. Stałymi i najczęściej publikującymi współpracownikami miesięcznika, nada- jącymi mu również wyraźne oblicze ideowe, byli przede wszystkim pracownicy Ministerstwa WRiOP: Juliusz Balicki, Stefan Bąkowski, Maria Dzierzbicka, Józef Mirski, Stanisław Seweryn, Helena Witkowska, a od 1936 r. – Bogdan Sucho- dolski. Ponadto swoje artykuły zamieszczali m.in. także: Józef Chałasiński, Jan Dec, Włodzimierz Gałecki, Jerzy Ferek-Błeszyński, Władysława Hoszowska, Tadeusz Zieliński oraz aktywna działaczka i publicystka „Zrębu” – Irena Pos- seltówna. Jednym z najważniejszych zadań pisma, sformułowanym jednoznacznie w artykule redakcyjnym, zamieszczonym w pierwszym numerze „Oświaty i Wy- chowania” z 1929 r., było wypracowanie nowego ideału i programu wychowaw- czego5. Podjęte przez redakcję zagadnienie wynikało oczywiście z bieżących prac i wysiłków resortu, który w tym czasie już poważnie zaangażował się w stworzenie oryginalnej, sanacyjnej doktryny wychowawczej. Problem ten w pierwszym roku istnienia dwumiesięcznika podjęli na jego łamach: J. Chałasiński w obszernym, 4 „Oświata i Wychowanie” 1929, nr 1, s. 4–5. 5 „Oświata i Wychowanie” 1929, nr 1, s. 5. Periodyki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego... 16 dwuczęściowym artykule pt. Nauka obywatelstwa na poziomie szkoły powszech- nej i niższego gimnazjum6 oraz T. Zieliński w publikacji zatytułowanej Ideał wycho- wawczy w starożytności i u nas7. Znamienne i istotne w tej kwestii było upowszechnienie w formie publikacji zamieszczonej na łamach pisma w 1931 r. referatu naczelnika Wydziału Szkół Średnich Ministerstwa WRiOP, Włodzimierza Gałeckiego pt. Wychowanie pań- stwowe8. Autor wygłaszał go w roku szkolnym 1930/31 na kursach pedagogicz- nych dla nauczycieli szkół średnich w Katowicach, Lublinie, Lwowie, Warszawie i Wilnie. Podobnie jak inni teoretycy i propagatorzy rządowej doktryny wychowaw- czej, W. Gałecki wyprowadzał ideę wychowania państwowego bezpośrednio z my- śli i dokonań społeczno-wychowawczych polskiego oświecenia oraz działalności oświatowej Komisji Edukacji Narodowej. Odwoływał się również do dzieł Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Szymona Maryckiego i Piotra Skargi. Pojęcie wychowania państwowego w omawianej publikacji utożsamiane było z terminem wychowania obywatelskiego, a jego zakres programowy i treści w świetle wywodów i argumen- tacji autora łączyły w sobie idee wychowania narodowego, społecznego i indywi- dualistycznego. Szczególnie wiele uwagi w tym kontekście W. Gałecki poświęcił analizie wzajemnych relacji, z wyeksponowaniem różnic, zachodzących między programem wychowania państwowego a narodowego. Zgodnie z założeniami ide- ologicznymi sanacji podkreślał przede wszystkim szkodliwość przejawów nacjo- nalizmu i szowinizmu w wychowaniu, a tym samym tendencji wynaradawiających wobec mniejszości narodowych. Rozwijając główne założenia doktryny wychowa- nia państwowego, cytowany autor zwracał uwagę na znaczenie organizacji pracy wychowawczej szkoły i nauczycieli poprzez rozwijanie form działalności związków młodzieżowych, samorządu uczniowskiego i przysposobienia wojskowego jako najwłaściwszych czynników kształtowania postaw obywatelskich i pożądanych dyspozycji osobowościowych wychowanków. Ponadto rozważając praktyczne po- stulaty realizacji idei propagowanej koncepcji wychowawczej, wskazywał na po- trzebę reformy przedmiotowych programów nauczania pod kątem uwzględniania treści wychowania państwowego oraz przystosowania do realizacji jego założeń, metod „nowego wychowania”, szkoły pracy i szkoły twórczej. Publikacjami stanowiącymi wszechstronne uszczegółowienie tez zawartych w artykule W. Gałeckiego oraz będącymi rozwinięciem praktycznych wskazówek dotyczących metod i środków wdrażania w życie doktryny wychowania państwo- wego były m.in. artykuły I. Posseltównej9 i W. Hoszowskiej10. Wspólną cechą wzmiankowanych publikacji, wzbogacającą postulaty W. Gałeckiego, były opra- cowane metodycznie zalecenia, sformułowane w odniesieniu do kształtowania w świadomości młodzieży poczucia wartości i szacunku dla pracy oraz wszelkich 6 „Oświata i Wychowanie” 1929, nr 1, s. 47–67 i nr 2, s. 140–166. 7 „Oświata i Wychowanie” 1929, nr 3, s. 232–246. 8 W. Gałecki, Wychowanie państwowe, „Oświata i Wychowanie” 1931, nr 7, s. 612–635. 9 J. Posseltówna, Organizacja życia szkolnego a wychowanie obywatelskie młodzieży, „Oświa- 10 W. Hoszowska, Kształcenie gospodarcze w programach szkoły powszechnej, „Oświata i Wy- ta i Wychowanie” 1934, nr 3–4–5, s. 129–140. chowanie” 1934, nr 3–4–5, s. 140–161. Krzysztof Jakubiak 17 dziedzin wytwórczości ludzkiej, a także edukacji ekonomicznej młodego pokolenia. Zagadnienie realizacji wychowania państwowego, ujęte jako całokształt wysiłków szkoły i rodziców uczniów, stało się z kolei przedmiotem rozważań Anny Żebrow- skiej w artykule pt. Współpraca domu ze szkołą11. Począwszy od 1933 r. redakcja wysuwała na czoło swej publicystyki pedagogicznej, szeroką informację o zmia- nach przeprowadzanych w oświacie w związku z nową ustawą o ustroju szkolnym oraz reformą programową. Artykuły zamieszczane w piśmie szczegółowo informo- wały i komentowały kolejne posunięcia władz oświatowych w tym zakresie. Odchodzenie po 1936 r. obozu rządowego od głównych założeń doktryny wychowania państwowego nie znalazło szerszego odbicia na łamach pisma ani w publicystyce, ani w naukowych rozprawach teoretycznych. Zmiana dotych- czasowej ideologii wychowawczej widoczna była głównie w systematycznie za- mieszczanych od 1938 r. na łamach „Oświaty i Wychowania” przemówieniach W. A. Świętosławskiego – ministra WRiOP. Następca braci Jędrzejewiczów na stanowisku kierownika resortu akcentował w swych wystąpieniach przede wszyst- kim zwrot w kierunku wychowania religijnego, opartego na zasadach wiary i etyki chrześcijańskiej, ideę narodu oraz rolę przysposobienia młodzieży do obrony kra- ju jako jedno z podstawowych zadań wychowawczych szkoły12. Wraz z wysunięciem politycznych haseł „narodu pod bronią” i „konsolidacji społeczeństwa wokół armii i jej wodza” oraz włączeniem tych haseł do zrewido- wanego programu wychowawczego sanacji „Oświata i Wychowanie” dużo uwa- gi i miejsca na swych łamach poświęcała zagadnieniu wychowania militarnego młodzieży. Począwszy od 1937 r. można w piśmie wyróżnić wręcz osobny dział artykułów dotyczących organizacji przysposobienia wojskowego w pracy dydak- tyczno-wychowawczej szkoły. Cykl publikacji na ten temat otwierał artykuł S. Se- weryna pt. Przygotowanie młodzieży do obrony państwa13. Jerzy Ferek-Błeszyński w publikacji Ideologiczne kontury zagadnienia przysposobienia wojskowego na terenie szkół, posługując się cytatami z mów i pism wybitnych Polaków oraz prze- prowadzając analizę aktualnej sytuacji międzynarodowej, uzasadniał potrzebę wy- chowania wojskowego młodzieży i traktował je jako nakaz patriotyczny i moralny14. Ramy organizacyjne przysposobienia wojskowego w szkolnictwie pol- skim zostały usankcjonowane prawnie zarządzeniem ministrów Wyznań Reli- gijnych i Oświecenia Publicznego oraz Spraw Wojskowych z dnia 10 września 1937 r.15 Nowy akt prawny znosił tym samym ustalenia w tej kwestii wprowadzone 11 „Oświata i Wychowanie” 1930, nr 5, s. 387–396. 12 M.in.: Przemówienie ministra WRiOP W. Świętosławskiego na posiedzeniu Państwowej Rady Oświecenia Publicznego w dniu 24 września 1937, „Oświata i Wychowanie” 1938, nr 1, s. 4–13; Przemówienie ministra WRiOP W. Świętosławskiego na posiedzeniu Komisji Budżetowej Sejmu w dniu 3 lutego 1938, „Oświata i Wychowanie” 1938, nr 3, s. 225–234; Przemówienie ministra WRiOP W. Świętosławskiego na posiedzeniu Komisji Budżetowej Sejmu w dniu 26 stycznia 1939, „Oświata i Wychowanie” 1939, nr 2, s. 181–193; Przemówienie ministra WRiOP W. Świętosławskiego wygło- szone na posiedzeniu Sejmu w dniu 20 lutego 1939, „Oświata i Wychowanie” 1939, nr 3, s. 245–253. 13 „Oświata i Wychowanie” 1937, nr 7, s. 547–553. 14 „Oświata i Wychowanie” 1937, nr 9–10, s. 793–795. 15 „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego” 1937, nr 12, poz. 369. Periodyki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego... 18 zarządzeniem z dnia 4 lutego 1931 r. Na mocy tegoż dokumentu wprowadzono m.in. do programu nauczania liceów ogólnokształcących i zawodowych przedmiot – przysposobienie wojskowe. Ogólne zaś przygotowanie młodzieży do obrony kraju miało być realizowane w toku całego procesu dydaktyczno-wychowawcze- go szkoły. W 1937 r. został również opracowany i wprowadzony program naucza- nia przysposobienia wojskowego dla szkół licealnych, a od 1938 r. dla czwartych klas gimnazjów ogólnokształcących i zawodowych oraz szkół dokształcających zawodowych16. Problemy realizacji programu przedmiotu oraz zagadnienia wy- chowania militarnego w oparciu o programy innych przedmiotów nauczania, oma- wiane były na łamach pisma w artykułach Tadeusza Bornholtza17, Wiktora Ehren- feuchta18 i Mariana Krawczyka19. Drugim organem Ministerstwa WRiOP, wydawanym nieregularnie w latach 1929–1939, był periodyk pt. „Poradnik w Sprawach Nauczania i Wychowania oraz Administracji w Szkołach Ogólnokształcących i Seminariach Nauczycielskich”. Od 1934 r. w związku ze zmianą dotychczasowych form kształcenia kandydatów do zawodu nauczycielskiego i likwidacją seminariów nauczycielskich czasopismo ukazywało się pod nieco skróconym tytułem: „Poradnik w Sprawach Nauczania i Wychowania oraz Administracji w Szkołach Średnich Ogólnokształcących”. Re- daktorami pisma byli urzędnicy resortu: Kazimierz Pieracki, Tadeusz Łazowski i Bronisław Brycki. Każdy kolejny zeszyt obejmujący od 100 do 200 stron druku po- święcony był w całości jednemu problemowi praktycznemu. Najczęściej dotyczyły one kwestii programowych i metodycznych w realizacji poszczególnych przedmio- tów nauczania w szkołach średnich i seminariach nauczycielskich. „Poradnik”, ad- resowany do dyrektorów oraz nauczycieli szkół średnich i zakładów kształcenia nauczycieli, rozsyłany był bezpłatnie do wszystkich placówek tego typu. W piśmie mającym charakter ściśle specjalistyczny została zamieszczona tylko jedna, niemniej poważna publikacja poświęcona doktrynie wychowawczej sanacji. Artykuł pt. Wytyczne wychowania państwowego w dzisiejszej szkole średniej ogólnokształcącej20 był ogłoszonym drukiem referatem naczelnika Wy- działu Programowego w Ministerstwie WRiOP, dra J. Balickiego, który został wy- głoszony przez autora w 1930 r. na konferencjach dyrektorów szkół średnich we 16 T. Adamczyk, Nowe zarządzenie w sprawie organizacji przysposobienia młodzieży szkolnej do obrony kraju, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego” 1937, nr 9–10, s. 796–805. 17 T. Bornholtz, Przygotowanie do obrony kraju w programach przedmiotów humanistycznych szkoły ogólnokształcącej, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz- nego” 1937, nr 9–10, s. 806–813. 18 W. Ehrenfeucht, Przygotowanie do obrony kraju w programach fizyki, chemii i matematyki szkoły ogólnokształcącej, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz- nego” 1937, nr 9–10, s. 814–821. 19 M. Krawczyk, Przygotowanie młodzieży do obrony kraju w programach wychowania fizyczne- go, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego” 1937, nr 9–10, s. 822–828. 20 J. Balicki, Wytyczne wychowania państwowego w dzisiejszej szkole średniej ogólnokształcą- cej, „Poradnik w Sprawach Nauczania i Wychowania oraz Administracji w Szkołach Ogólnokształcą- cych i Seminariach Nauczycielskich” 1931, z. 2 (4), s. 113–141. Krzysztof Jakubiak 19 Lwowie, Warszawie, Poznaniu, Katowicach i Toruniu. Wychodząc z założenia, że wychowanie pełnego człowieka musi objąć kształtowanie zarówno jego struktury psychicznej, jak i fizycznej, zagadnienie wychowania państwowego autor ujmo- wał pod kątem wychowawczego oddziaływania na wszystkie dyspozycje osobo- wościowe wychowanka. Postulaty odnośnie pracy wychowawczej szkół średnich w kwestii kształtowania dyspozycji umysłowych, emocjonalnych, wolicjonalnych oraz wychowania fizycznego uczniów omawiane były przez J. Balickiego w kon- tekście realizacji zasadniczych celów wychowania państwowego. Istotnym wąt- kiem refleksji autora były ponadto jednoznacznie sformułowane uwagi dotyczące postaw ideowych nauczycieli, od pracy których zależało powodzenie realizacji programu wychowawczego sanacji. Dlatego też J. Balicki odmawiał prawa wyko- nywania zawodu nauczycielom, którzy nie akceptowali ideału oraz kierunku poli- tycznego wychowania państwowego21. Głównym organem urzędowym resortu był ukazujący się w cyklu miesięcz- nym przez okres całego dwudziestolecia „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wy- znań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej”. Ten ofi- cjalny organ Ministerstwa, niebędący jednak czasopismem w rozumieniu prawa prasowego, wydawany był w dużym nakładzie (90 000 egzemplarzy) i miał cha- rakter wyłącznie informacyjno-urzędowy. Nie zamieszczano w nim bowiem publi- kacji naukowych ani publicystycznych. Ponadto wszystkie Kuratoria Okręgów Szkolnych jako terenowe organy pań- stwowej administracji oświatowej wydawały także własne „Dzienniki Urzędowe”. Wydawnictwa kuratorów nie były również ze względu na swój urzędowy charakter traktowane jako czasopisma, mimo faktu, że odpowiadały praktycznie wszyst- kim wymogom definicji czasopisma w świetle prawa prasowego, posiadając na- stępujące cechy: periodyczność (ukazywały się raz w miesiącu), nieprzewidzia- ne z góry zakończenie, zbiorowość autorstwa i charakter publiczny22. Nakłady „Dzienników” wahały się w granicach od 1500 do 3500 egzemplarzy. Docierały one nie tylko do instytucji i placówek oświatowych danego okręgu szkolnego, lecz także do indywidualnych prenumeratorów. Do 1928 r. wszystkie „Dzienniki” posia- dały charakter ściśle informacyjny, zamieszczały bowiem bieżące rozporządzenia i okólniki władz oświatowych, informacje z działalności Kuratoriów oraz wykazy służbowych zmian personalnych. Począwszy od 1929 r., niewątpliwie z inspiracji Ministerstwa, organy kuratoriów niemal jednocześnie rozszerzyły zakres swych wydawnictw o część nieurzędową, tzw. dział pedagogiczny, w którym publikowa- no zamówione przez redakcję i nadsyłane artykuły, dotyczące aktualnych proble- mów szkolnictwa i zagadnień pedagogicznych. Poważną część publikacji działów pedagogicznych „Dzienników” stanowiły artykuły poświęcone rozważaniom teoretycznym oraz propagowaniu doktryny wychowania państwowego. Osobną grupę artykułów na ten temat stanowiły po- nadto nadsyłane prace, omawiające w oparciu o przykłady metody realizacji wy- chowania państwowego w praktyce szkolnej. Należy sądzić, iż właśnie głównie 21 Tamże, s. 131. 22 J. Bornsteinowa, Czasopisma w Polsce (1925–1927), br. m. wyd. 1928, s. 24. Periodyki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oświatowe i edukacyjne aspekty działalności wydawniczej w XX i pierwszych latach XXI wieku
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: