Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00115 006974 11257813 na godz. na dobę w sumie
Oswoić bessę, czyli inwestowanie na rynku niedźwiedzia - książka
Oswoić bessę, czyli inwestowanie na rynku niedźwiedzia - książka
Autor: Liczba stron: 368
Wydawca: Onepress Język publikacji: polski
ISBN: 83-246-1432-X Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> giełda i inwestycje
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Bessa oswojona

Na giełdzie marzenia są luksusem, na jaki nikt nie może sobie pozwolić...
Alexander Elder

Nic, co dobre, nie trwa wiecznie, a szczególnie hossa. Niestabilne warunki rynkowe wymagają od inwestorów zastosowania szczególnych strategii, które pozwolą im zabezpieczyć zgromadzone środki. Najważniejsze, by nie wpadać w panikę - jest to bowiem najpewniejszy sposób na dużą stratę. Kiedy ceny akcji pikują w dół, Ty musisz nauczyć się sztuki przyczajania w oczekiwaniu na powrót tłustych lat.

Przede wszystkim zawsze bądź na bieżąco - dowiedz się, które wskaźniki gospodarcze i rynkowe należy śledzić. Naucz się, jak zwiększać wartość portfela w okresie bessy, i poznaj sposoby realizacji krótko- oraz średnioterminowych celów finansowych. Poznaj uwagi ekspertów dotyczące dywersyfikacji środków, a także wskazówki na temat korzystnej sprzedaży akcji oraz jednostek uczestnictwa w funduszach powierniczych.

W oczekiwaniu na pierwsze sygnały nadchodzącej hossy dowiedz się:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Oswoi(cid:230) bessŒ, czyli inwestowanie na rynku nied(cid:159)wiedzia Autor: Ken Little, Kenneth E. Little T‡umaczenie: Bartosz Sa‡but ISBN: 978-83-246-1432-5 Tytu‡ orygina‡u: Bear-Proof Investing Format: A5, stron: 368 Bessa oswojona (cid:149) Uodpornij siŒ na spadki na gie‡dzie (cid:149) Inwestuj bezpiecznie (cid:149) PowiŒkszaj sw(cid:243)j portfel Na gie‡dzie marzenia s„ luksusem, na jaki nikt nie mo¿e sobie pozwoli(cid:230)(cid:133) Alexander Elder Nic, co dobre, nie trwa wiecznie, a szczeg(cid:243)lnie hossa. Niestabilne warunki rynkowe wymagaj„ od inwestor(cid:243)w zastosowania szczeg(cid:243)lnych strategii, kt(cid:243)re pozwol„ im zabezpieczy(cid:230) zgromadzone (cid:156)rodki. Najwa¿niejsze, by nie wpada(cid:230) w panikŒ (cid:150) jest to bowiem najpewniejszy spos(cid:243)b na du¿„ stratŒ. Kiedy ceny akcji pikuj„ w d(cid:243)‡, Ty musisz nauczy(cid:230) siŒ sztuki przyczajania w oczekiwaniu na powr(cid:243)t t‡ustych lat. Przede wszystkim zawsze b„d(cid:159) na bie¿„co - dowiedz siŒ, kt(cid:243)re wska(cid:159)niki gospodarcze i rynkowe nale¿y (cid:156)ledzi(cid:230). Naucz siŒ, jak zwiŒksza(cid:230) warto(cid:156)(cid:230) portfela w okresie bessy, i poznaj sposoby realizacji kr(cid:243)tko- oraz (cid:156)rednioterminowych cel(cid:243)w finansowych. Poznaj uwagi ekspert(cid:243)w dotycz„ce dywersyfikacji (cid:156)rodk(cid:243)w, a tak¿e wskaz(cid:243)wki na temat korzystnej sprzeda¿y akcji oraz jednostek uczestnictwa w funduszach powierniczych. W oczekiwaniu na pierwsze sygna‡y nadchodz„cej hossy dowiedz siŒ: (cid:149) jakie pu‡apki czyhaj„ na ciebie na rynku nied(cid:159)wiedzia; (cid:149) co zatrzyma(cid:230), a co wystawi(cid:230) na sprzeda¿; (cid:149) jak identyfikowa(cid:230) okazyjne akcje; (cid:149) w co inwestowa(cid:230) w czasie bessy; (cid:149) w jaki spos(cid:243)b alokowa(cid:230) aktywa. SPIS TREŚCI Wprowadzenie Część I Oznaki zbliżania się niedźwiedzia Rozdział 1. Rynek niedźwiedzia Definiowanie rynku niedźwiedzia Rynkowe korekty Psychologia niedźwiedzia Niedźwiedź się wycofuje Historia rynków niedźwiedzia Nauczka niedźwiedzia Obalanie mitów o rynku niedźwiedzia Zabezpieczanie portfela przed pazurami niedźwiedzi Inwestowanie i ryzyko Wypatrywanie zbliżających się niedźwiedzi Unikanie pułapek Zabezpieczanie aktywów przed rynkiem niedźwiedzia Trop niedźwiedzia W jaskini niedźwiedzia Dywanik z niedźwiedziego futra Rozdział 2. Wnioski Inwestowanie to sport kontaktowy Ryzyko i nagroda Wiele zależy od punktu widzenia Wiek a ryzyko Rodzaje ryzyka Ryzyko rynkowe Ryzyko gospodarcze Ryzyko inflacyjne Gdzie się chować Siostra bliźniaczka inflacji Wnioski 15 19 21 22 22 23 24 25 27 28 31 32 32 33 34 35 35 36 36 37 38 39 40 40 41 43 45 46 47 48 6 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA Rozdział 3. Rodzaje rynków niedźwiedzia Rodzaje bessy Rynki niedźwiedzia powstające na skutek braku stabilności politycznej lub finansowej Rynki niedźwiedzia związane z płynnością rynku Rynki niedźwiedzia powstające w okresach recesji gospodarczej Rynki niedźwiedzia związane z poziomem inflacji lub stóp procentowych Spoglądanie wstecz Co to dla nas oznacza? Rynki niedźwiedzia wywołane przez deflację Rynki niedźwiedzia związane z ujawnieniem pewnej informacji Technologia inwestowania Wnioski Rozdział 4. Wskaźniki gospodarcze Wskaźniki inflacyjne Indeks kosztów zatrudnienia Wskaźnik cen produkcyjnych Wskaźnik cen konsumpcyjnych Inne wskaźniki gospodarcze Raport o zatrudnieniu Wskaźnik koniunktury w przemyśle Wskaźnik zamówień na dobra trwałe Wskaźnik produkcji przemysłowej Dane na temat sprzedaży detalicznej Produkt krajowy brutto Wnioski Rozdział 5. Wskaźniki rynkowe Najważniejsze indeksy giełdowe Dow Jones Industrial Average New York Stock Exchange Composite Standard Poor’s 500 Nasdaq Composite Co wskaźniki rynkowe mówią nam o niedźwiedziach? Rozmiary rynku Szerokość rynku Analiza techniczna 49 50 51 53 54 55 56 57 58 58 59 61 63 64 65 66 67 68 69 70 71 73 74 74 76 77 78 79 80 81 81 82 83 84 86 SPIS TREŚCI 7 Prognozy dotyczące zysków Co mają nam do powiedzenia posiadacze obligacji? Wnioski Część II Pułapki niedźwiedzia Rozdział 6. Okazja rynkowa — dwa słowa najbardziej niebezpieczne dla inwestora Strategia świadomego wykorzystywania okazji rynkowych Inwestorzy wykorzystujący okazje rynkowe Inwestorzy, którzy nieświadomie stosują strategię wykorzystywania okazji rynkowych Cała prawda o strategii wykorzystywania okazji rynkowych Nikt nie wie, co kryje rynek Inwestycje nie muszą podążać za rynkiem Pieniądze zawsze lepiej zainwestować Strategia wykorzystywania okazji rynkowych wymaga czasu Podatki trzeba płacić Unikanie pochopnych decyzji Łapanie okazji na rynku niedźwiedzia Zawsze będą kolejne szanse Wnioski Rozdział 7. Kiedy sprzedać akcje Sprzedawanie w zależności od ceny Sprzedawanie bez względu na cenę Ochrona zysków Robi się zbyt drogo Przywracanie równowagi portfela Spółki źle oszacowały swoje przyszłe zyski Spółki korygują prognozy Branża się zmienia To nie zaspokaja już naszych potrzeb Pojawiają się zmiany fundamentalne Zarząd spółki jest niekompetentny lub skorumpowany To był błąd! Katastrofa techniczna Potrzebujemy pieniędzy na lepszą inwestycję Nie najlepsza sytuacja finansowa 86 87 88 89 91 92 92 94 96 96 97 98 100 101 101 102 103 104 105 106 108 108 109 111 112 113 114 115 116 117 118 118 119 120 8 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA Fuzje i przejęcia Działalność charytatywna Dla zabawy Wnioski Rozdział 8. Kiedy sprzedać jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych Fundusz traci zbyt wiele Fundusz za dużo zyskuje Nastąpiła zmiana strategii Fundusz nie spełnia oczekiwań Wyznaczamy sobie nowe cele Przywracanie równowagi portfela Unikanie nakładania się aktywów Osoba zarządzająca odchodzi z funduszu Fundusz za bardzo się rozrasta Chronić zyski Nie najlepsze zarządzanie Błąd przy zakupie Potrzebujemy pieniędzy na lepszą inwestycję Fundusz jest zbyt podatny na straty Działalność charytatywna Dla zabawy Wnioski Część III Aktywa dla niedźwiedzi Rozdział 9. Alokacja aktywów, czyli dwa najważniejsze słowa dla inwestora Alokowanie aktywów w kontekście Więcej niż dywersyfikacja Inwestowanie w przeszłość Wyznaczanie realistycznych celów Czynniki istotne dla alokacji aktywów Skłonność do ryzyka Horyzont czasowy Odpowiedni mix Przywracanie równowagi Zmieniamy mix Wnioski 121 122 122 123 125 127 128 129 130 130 131 132 133 135 135 136 137 137 138 139 139 139 141 143 144 145 145 148 149 150 151 153 154 155 156 Rozdział 10. Alokacja aktywów na rynku niedźwiedzia funkcjonującym SPIS TREŚCI 9 w warunkach recesji gospodarczej Recesje Co się dzieje, gdy gospodarka zaczyna się załamywać Spowolnienie wzrostu gospodarczego Obawy związane z inflacją Rosnące bezrobocie Coraz mniejsze wydatki konsumpcyjne Inne rozważania związane z recesją Alokowanie aktywów na rynku niedźwiedzia w warunkach recesji Zmodyfikowana wersja strategii wykorzystywania okazji rynkowych Strategia defensywna Podejście umiarkowane Podejście racjonalne Wnioski Rozdział 11. Alokacja aktywów na inflacyjnym i deflacyjnym rynku niedźwiedzia Definiowanie inflacji Definiowanie deflacji Kilka przykładów z niedalekiej przeszłości Niedawne przypadki inflacji Niedawne przypadki deflacji Co robić, gdy pojawi się inflacja Co robić, gdy pojawi się deflacja? Wnioski Rozdział 12. Aktywa odporne na ataki niedźwiedzi Akcje w czasie bessy Ważne jest również to, w jakiej branży działa spółka Akcje spółek o dużej kapitalizacji Akcje spółek rozwijających się Akcje z gwarantowaną dywidendą Akcje o dużym potencjale wartości Inne spółki o dużej kapitalizacji Akcje rozwijających się spółek o średniej kapitalizacji Akcje innych spółek o średniej kapitalizacji Akcje spółek o małej kapitalizacji 157 158 159 159 160 160 161 162 162 163 164 165 166 167 169 170 171 173 173 174 176 178 180 181 182 183 184 184 185 186 186 187 189 190 10 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA Akcje spółek zagranicznych Obligacje Fundusze akcyjne Fundusze obligacji (papierów dłużnych) Fundusze hybrydowe (mieszane) Fundusze na czas bessy Fundusze neutralne rynkowo Rankingi funduszy na wypadek bessy Różne branże Ataki niedźwiedzi Wnioski 190 191 193 194 194 195 195 195 196 199 200 Część IV Tropienie niedźwiedzia Rozdział 13. Strategie przystosowane do wieku inwestora Obalanie niektórych mitów Nigdy nie można czuć się bezpiecznym Strategie odpowiednie do wieku 20 – 30 lat 30 – 40 lat 40 – 50 lat 50 – 60 lat 60 – 70 lat 70 lat i więcej Wnioski 201 203 204 205 206 207 210 212 213 215 217 218 219 Cele krótkoterminowe, czyli nadchodzą kłopoty 220 Cele średnioterminowe, czyli teraz będzie naprawdę ciężko 222 226 Rozwiązanie nr 1 — lokata bankowa Rozwiązanie nr 2 — fundusz inwestycyjny Rozdział 14. Strategie krótko- i średnioterminowe plus stałe miesięczne wpłaty Rozwiązanie nr 3 — fundusz inwestycyjny plus jednorazowa wpłata Wnioski Rozdział 15. Jak się utuczyć kosztem niedźwiedzi Identyfikowanie okazyjnych akcji Wypatrujemy sygnałów W złym towarzystwie Zakochiwanie się w akcjach to zły pomysł 226 228 229 231 231 232 233 233 SPIS TREŚCI 11 Zdolność do przetrwania Nic nie trwa wiecznie Róża ma też kolce Co mówią analitycy? Ostatnie podrygi Spółka i jej akcje to dwie różne rzeczy Chroń samego siebie Zyski w krótkim terminie Nie ma sensu czekać na koniec spadków Identyfikowanie okazji na rynku funduszy inwestycyjnych Gdzie szukać okazji Nie ma jak w domu Fundusze spółek o potencjale wartości Fundusze sektorowe Najlepszą obroną jest skuteczny atak Wnioski Część V Gdzie się ukryć przed niedźwiedziem? Rozdział 16. Strategie przedemerytalne Niebezpieczne czasy Przedemerytalna lista spraw Portfele inwestycyjny i emerytalny Dokładnie poznać swój plan emerytalny Kilka planów emerytalnych Zakład ubezpieczeń społecznych Pomoc profesjonalisty w opracowaniu strategii Niebezpieczeństwo związane z wyczuciem chwili Zabezpieczanie zysków Istnieje wiele rodzajów obligacji Bezpośrednie nabywanie obligacji ma też wady Fundusze obligacji Olbrzymie znaczenie gotówki Wnioski Rozdział 17. Ochrona na emeryturze Nie ma miejsca na błędy Dwa oddzielne problemy Zbyt konserwatywnie Rzadko widywany przyjaciel Nie ma zysku bez ryzyka 234 234 235 235 236 237 238 238 239 239 241 241 242 243 243 243 245 247 247 248 249 250 251 252 252 254 255 255 256 257 257 258 259 260 260 261 263 263 12 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA Zbyt agresywnie Zacznijmy zwracać uwagę Wejść na rynek i wyjść z niego na czas Elastyczność jest ważna Przeczekać najście niedźwiedzi Wnioski Rozdział 18. Bezpieczna przystań Obligacje Amerykańskie obligacje skarbowe Amerykańskie obligacje agencyjne Obligacje komunalne Obligacje przedsiębiorstw Fundusze obligacji (papierów dłużnych) Nieruchomości Spółki typu REIT Fundusze inwestycyjne nieruchomości Fundusze inwestujące na rynkach międzynarodowych Inwestowanie w wybrane sektory rynku Rynek usług finansowych Spółki użyteczności publicznej Spółki oferujące dobra pierwszej potrzeby Ochrona zdrowia Metale szlachetne Fundusze rynku niedźwiedzia Fundusze neutralne rynkowo Fundusze zrównoważone Wnioski Część VI Dywanik z niedźwiedziego futra Rozdział 19. Najlepsze strategie przeciw niedźwiedziom Kup i trzymaj Kup i trzymaj — zalety Daleki horyzont czasowy Najlepsze spółki Branding Strategia wykorzystywania okazji rynkowych 264 265 266 267 268 269 271 272 273 274 275 275 276 277 277 279 280 280 281 281 282 283 283 283 284 285 285 287 289 290 290 291 292 292 293 SPIS TREŚCI 13 Kup i trzymaj — wady Wada „najlepszych” spółek Mit „najlepszej” spółki Wada strategii długoterminowych Odwaga, żeby wytrzymać Kup i trzymaj — podsumowanie Obserwatorzy cen Strategia cenowa — zalety Strategia cenowa — wady Uśrednianie ceny nabycia Strategia czasu Wnioski Rozdział 20. Dywersyfikacja albo śmierć — wybór należy do ciebie Elementy układanki — akcje Akcje agresywnego wzrostu Akcje spółek rozwijających się Akcje spółek twardych aktywów Akcje spółek o potencjale wartości Wnioski dotyczące akcji Elementy układanki — fundusze inwestycyjne Elementy układanki — obligacje Konsekwentnie trzymaj się planu Dlaczego ten wyścig wygrywa się powoli i ze spokojem Dywersyfikacja wymaga odwagi Wnioski Rozdział 21. Wybór broni Monitorowanie alokacji Trudny wybór Kolejna możliwość A co z funduszami inwestycyjnymi? Przywracanie równowagi portfela Instrumenty gotówkowe Irracjonalne oczekiwania Narzędzia alokacji aktywów Alokator Portfela Miernik Celów Wnioski Wnioski 293 294 295 296 297 297 297 298 299 300 301 301 303 304 306 307 307 308 309 309 311 311 313 314 315 317 318 320 323 325 327 328 329 330 330 331 332 333 14 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA Dodatek A Słowniczek Dodatek B Źródła Skorowidz O autorze 337 349 357 365 C Z Ę Ś Ć I I PUŁAPKI NIEDŹWIEDZIA Jestem gorącym zwolennikiem zasady „kupować tanio, sprzedawać drogo”. Na własnej skórze przekonałem się, że w ten sposób można zarobić nieco pieniędzy. Teoria ta ma niestety pewną wadę, a mianowicie nie zawsze się sprawdza. Nie sprawdza się, ponieważ jej istota polega na tym, by kupić akcje w dołku i sprzedać je na szczycie, a tymczasem nikt nie potrafi dokła- dnie przewidywać, jak rynek będzie się zachowywał. Czasami nawet profesjonalni inwestorzy nie potrafią się oprzeć pokusie zawierzenia własnej intuicji i wyczuciu czasu. Kiedy jednak ich akcje lecą na łeb na szyję, a niedźwiedzie w najlepsze panoszą się na rynku, naprawdę trzeba mieć nerwy ze stali, aby kurczowo trzymać się strategii sprzedawania na szczycie. Zdarza się i tak, że złe rzeczy przytrafiają się dobrym inwestycjom, choć zdecydowanie częściej złe rzeczy przytrafiają się inwestycjom złym. Jak- kolwiek byśmy na to nie patrzyli, zawsze należy mieć plan ewakuacji na wypadek pojawienia się niedźwiedzi lub wystąpienia sprzecznych sygna- łów, wysyłanych przez niestabilny rynek. Trzeba mieć plan radzenia sobie ze spadającymi cenami akcji, zanim jeszcze spadki się rozpoczną. Niniejsza część książki została poświęcona kwestii odpowiedniego wyczucia czasu oraz metodom unikania tej szcze- gólnie nieprzyjemnej pułapki niedźwiedzia. Poświęcimy również nieco 90 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA miejsca na omówienie strategii sprzedaży akcji i jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych. Choć strategie sprzedaży tych dwóch rodza- jów inwestycji pod pewnymi względami się od siebie różnią, wykazują również wiele podobieństw. OKAZJA RYNKOWA 91 R O Z D Z I A Ł 6 . OKAZJA RYNKOWA — DWA SŁOWA NAJBARDZIEJ NIEBEZPIECZNE DLA INWESTORA Dwoje turystów wybiera się na wędrówkę po górach. Nagle dostrzega ich ogromny niedźwiedź i zaczyna szarżować. Turystka momentalnie pada na ziemię, wyjmuje z plecaka buty do biegania i zaczyna zdejmować buty do górskich wędrówek. — Zwariowałaś? — krzyczy jej towarzysz — przecież nie uda ci się uciec przed niedźwiedziem! Turystka spogląda na niego i mówi: — Nie muszę być szybsza niż niedźwiedź, wystarczy, jeśli będę szyb- sza od ciebie. Także przed rynkowym niedźwiedziem nie ma ucieczki. Myśl, że jest to możliwe, bywa jednak kusząca — wielu osobom wydaje się, że w warun- kach niestabilności wystarczy odpowiednio wybrać moment wejścia na rynek, a potem w odpowiednim momencie go opuścić. Historia dowodzi, 92 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA że strategia ta nie zawsze przynosi zamierzony skutek oraz że czasami może się okazać, iż mimo wszystko lepiej jest pozostać na rynku, niż z niego uciekać. Strategia wykorzystywania okazji rynkowych (ang. market timing) może przybierać dwie formy: świadomą i nieświadomą. Obie mają zabójczy wpływ na portfele inwestorów. STRATEGIA ŚWIADOMEGO WYKORZYSTYWANIA OKAZJI RYNKOWYCH Na pierwszy rzut oka wydaje się to bardzo proste. Kupujemy akcje, kiedy są tanie, i sprzedajemy je, gdy są drogie. Tysiące inwestorów nie potrafi się oprzeć tej pokusie. Wszystko wydaje się dziecinnie proste — wystarczy spojrzeć na wszystkie te akcje, które kosztowały 10 zł, a potem ich cena wzrosła do 50 zł. Niestety, nawet najlepsza wiedza nabyta post factum nie daje podstaw, aby tworzyć prognozy dotyczące przyszłych cen akcji. Taka wiedza nie pomoże inwestorowi w wyborze akcji, które zdrożeją z 10 do 50 zł, ani tych, których cena spadnie z 50 do 10 zł. INWESTORZY WYKORZYSTUJĄCY OKAZJE RYNKOWE Taka strategia znajduje jednak swoich zwolenników. Wcale nie trzeba długo szukać, by znaleźć ofertę, z której wynika, że na giełdzie możemy zyskać fortunę. Niektórzy autorzy takich ofert naprawdę szczerze wierzą w skuteczność swojej strategii i są przekonani, że potrafią nam pomóc. Niestety są też i tacy, którzy niewiele różnią się od zwykłych oszustów. Dokonują oni selekcji danych historycznych, aby wykazać, że stosowany przez nich system okazywał się niezawodny przez ostatnie mniej więcej 10 lat. Tego rodzaju systemy są systemami wstecznymi — wspomniani pośrednicy obracają papierami wartościowymi na podstawie zgromadzo- nych danych historycznych. Przy obiektywnej prezentacji danych metoda taka jest równie dobra jak każda inna. Danymi historycznymi można OKAZJA RYNKOWA 93 jednak tak manipulować, aby przedstawić maksymalną skuteczność sys- temu. Takie podejście to czyste oszustwo — cytowanych wyników nigdy nie uda się powtórzyć, ponieważ nigdy nie istniał i nie zaistnieje rynek, któ- rego obraz stanowi tło do prezentacji. U w a g a Szanujmy własne pieniądze i nie wydawajmy ich na drogie publikacje, których autorzy obiecują przewidzieć wszystkie zwroty sytuacji na rynku. Nie ma żadnych wiarygodnych dowodów na to, że ich teorie się sprawdzą. Uczciwi zwolennicy strategii wykorzystywania okazji rynkowych nie obie- cują trzycyfrowej rocznej stopy zwrotu. Wierzą po prostu w to, że dzięki analizie fundamentalnej i technicznej można zwiększyć szanse skutecz- nego przewidywania kierunków, w których będzie podążał rynek. Taką strategię stosują przede wszystkim inwestorzy indywidualni. Skrajną grupą wśród nich są tzw. gracze jednodniowi. Wiemy, o kim mowa, prawda? W latach 90. byli najpopularniejszymi inwestorami na Wall Street. Nie można było wówczas otworzyć czasopisma branżowego lub strony internetowej, by nie natknąć się na artykuł o byłym kierowcy taksówki, który teraz obraca akcjami, siedząc przy kuchennym stole w samej bieliź- nie, i zarabia 50 tysięcy dolarów tygodniowo. Gracze jednodniowi znik- nęli z mediów, gdy tylko dotcomy zamieniły się w dotzłomy. Nikt nie chciał też mówić o tym, że nawet w trakcie hossy bardzo niewielu graczy jednodniowych zarabiało prawdziwe pieniądze. Innym aspektem zamiłowania do strategii wykorzystywania okazji ryn- kowych — również dobrze widocznym w omawianym okresie — jest szaleństwo na punkcie IPO. Praktycznie każda spółka internetowa lub technologiczna doświadczała natychmiastowego wzrostu cen akcji tuż po debiucie giełdowym. Właśnie w ten sposób narodzili się miliarderzy ery dotcomów, o których było tak głośno na całym świecie. Znakomitą więk- szość ich majątku stanowiły akcje i opcje giełdowe, które akurat znajdowały się w ich portfelu. Przedstawiciele tej grupy inwestorów starali się spienię- żać ogromne zyski i kilku się to nawet udało — wcześnie kupili akcje 94 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA i zdążyli je sprzedać przed krachem. Rynek nie okazał się jednak zbyt łaskawy dla tych, którzy zainwestowali stosunkowo późno i nie zdążyli na czas pozbyć się walorów. W przypadku większości tych akcji superwysokie wyceny po prostu się nie utrzymały, a ludzie stracili zdecydowaną więk- szość pieniędzy. U w a g a Szaleństwo na punkcie IPO spowodowało, że ludzie płacili nie- wiarygodne wręcz ceny za młodziutkie spółki, które wcześniej nie miały okazji czymkolwiek się wykazać. W rzeczywistości wiele z tych debiutujących firm nigdy nie przyniosło żadnych dochodów, nie- które nie miały nawet w swojej ofercie żadnych produktów. Mogę zacytować przykład firmy, której akcje w momencie debiutu zostały wycenione na około 20 dolarów. Po niedługim czasie papierami tymi obracano po cenach przekraczających poziom 100 dolarów. Wartość ta nie utrzymała się jednak zbyt długo i dość szybko spadła do 14 dolarów — wszystko to wydarzyło się w ciągu niecałych 12 miesięcy (w chwili pisania tego fragmentu walory tej spółki wyceniane są na 23 dolary, a od jej debiutu nie minęły jeszcze dwa lata). Smutna prawda jest taka, że akcje wielu spośród cudownych debiu- tantów osiągały wartość niższą od ceny początkowej już po 6 – 12 miesią- cach. Kiedy na początku 2000 roku rozpoczął się krach na giełdzie Nasdaq, wiele z tych spółek w ogóle przestało istnieć. INWESTORZY, KTÓRZY NIEŚWIADOMIE STOSUJĄ STRATEGIĘ WYKORZYSTYWANIA OKAZJI RYNKOWYCH Określenie to odnosi się do osób, które wskakują na rynek bez żadnego planu działania i panikują w momencie, gdy grunt zaczyna palić im się pod nogami. Ludzie podchodzą do swoich pieniędzy bardzo emocjonalnie. Szczególnie dobrze widać to wtedy, gdy je tracą. Uogólniając, można powiedzieć, że tacy inwestorzy podejmują impulsywne decyzje, a potem bez większego zastanowienia uciekają z rynku. OKAZJA RYNKOWA 95 Atak byków końca lat 90. spowodował, że zarabianie pieniędzy na gieł- dzie zaczęło sprawiać wrażenie dziecinnie prostego zajęcia. W rezultacie na rynek trafiło wielu nowych i niedoświadczonych inwestorów. Osoby grające już na giełdzie i ludzie, którzy taką możliwość rozważali, przyglą- dali się, jak ceny akcji spółek technologicznych i internetowych oraz cały indeks Nasdaq nieustannie pną się w górę. Zazwyczaj zwlekali z wej- ściem na rynek do momentu, kiedy ceny akcji były już naprawdę wyso- kie — w końcu decydowali się na zakup papierów, stwierdzając, że hossa potrwa jeszcze jakiś czas. I… rozpoczynali szarżę na rynek. Nie dyspono- wali żadną wiedzą o inwestowaniu na giełdzie, dlatego kupowali mocno przecenione akcje, których cena, jak się później okazało, mogła zmierzać już w tylko jednym kierunku — południowym. Kiedy hossa się skończyła i ceny zaczęły spadać, nowi inwestorzy w poczuciu beznadziei przyglądali się, jak ich pieniądze wyparowują. Nie- którzy z nich szybko ograniczali straty, pojedynczym osobom udało się nawet coś zarobić. Inni zamarli niczym jeleń, który dostrzegł przed sobą światła zbliżającego się samochodu. Być może starali się przekonać samych siebie, że strategia „kup i trzymaj” pozwoli im przetrwać ciężkie czasy. Ponieważ ceny się jednak nie odbiły od dna, sfrustrowani inwestorzy sprze- dali swoje akcje ze stratą i w poczuciu niesmaku opuścili rynek. Spore cięgi zebrało również wielu profesjonalnych inwestorów, którzy zrezygnowali z zasady konsekwencji i podążyli za tłumem. U w a g a Wspaniałe dni internetowej i technologicznej hossy były pełne opty- mizmu i poczucia, że każdy może się na giełdzie dorobić fortuny. Kiedy jednak internetowa bańka pękła, wiele osób spokojnie przy- glądało się spadającym cenom akcji w przekonaniu, że zaraz nastąpi odbicie. Tak naprawdę jednak giełdy czasem potrafią spadać do poziomów znacznie niższych, niż nam się to wydaje możliwe. 96 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA CAŁA PRAWDA O STRATEGII WYKORZYSTYWANIA OKAZJI RYNKOWYCH Prawda jest taka, że strategia ta — zamierzona czy nie — po prostu nie działa. Nikt nie jest w stanie na bieżąco przewidywać zachowania rynku. Nikt z nas (przez nas rozumiem także samego siebie) nigdy się tego nie nauczy. Oto kilka podstawowych prawd na temat strategii wykorzystywa- nia okazji rynkowych: (cid:81) Nikt nie wie, jak rynek zachowa się jutro, za tydzień lub za rok. (cid:81) Jeśli nasz portfel nie składa się z papierów odzwierciedlających skład indeksu giełdowego, nie ma żadnej gwarancji, że nasze inwestycje będą podążać za rynkiem. (cid:81) W większości przypadków lepiej jest mieć akcje, niż ich nie mieć — kup i trzymaj. (cid:81) Strategia wykorzystywania okazji rynkowych wymaga czasu. (cid:81) Strategia wykorzystywania okazji rynkowych nierzadko wiąże się z koniecznością opłacenia ogromnych podatków. NIKT NIE WIE, CO KRYJE RYNEK Nieważne, ile danych poddamy analizie, nigdy nie uda nam się określić — choćby tylko w przybliżeniu — co się wydarzy na rynku w przyszłości. Abstrahując od wszelkich danych liczbowych i analiz, trzeba jasno powie- dzieć, że ceny akcji są wypadkową oczekiwań inwestorów. Jeśli inwestorzy spodziewają się, że dana firma za sześć miesięcy będzie przynosić większe zyski, ten fakt rzutuje na bieżącą cenę jej akcji. Aktywni inwestorzy (czyli ci, którzy często kupują i sprzedają akcje) formułują oczekiwania w jeszcze inny sposób — jakie akcje będą za sześć miesięcy przedmiotem pożądania wszystkich uczestników giełdowej gry? Jeśli dodamy do tego wszystkiego czynniki zewnętrzne, które również wpływają na zachowanie giełdy, zrozumiemy, dlaczego tak trudno jest przewidzieć, co wydarzy się na rynku w przyszłości. OKAZJA RYNKOWA 97 W s k a z ó w k a Czasami trudno oprzeć się urokowi prognoz sporządzanych przez różnych internetowych mędrców. Jeśli jednak przejrzeć dokładnie archiwa danej strony, okaże się, że ludzie publikujący na niej swoje opinie wcale nie są tak wspaniali, jak nam się wydaje. Ktoś, kto mówi, co się wydarzy na giełdzie za miesiąc, po prostu zgaduje. A kiedy się zgaduje, czasami ma się rację, a czasami się jej nie ma. INWESTYCJE NIE MUSZĄ PODĄŻAĆ ZA RYNKIEM Prawdą jest, że w okresie bessy większość notowanych na giełdzie walo- rów traci na wartości. Trzeba jednak pamiętać, że nie dotyczy to akcji wszystkich spółek — czasami zdarza się, że trendowi spadkowemu opie- rać się będą nawet całe sektory rynku. Z analizy danych historycznych wynika, że w słabszych okresach akcje przedsiębiorstw użyteczności publicz- nej i akcje spółek znanych z wypłaty znacznych dywidend radzą sobie lepiej niż inne walory. Z kolei na rynku niedźwiedzia lepiej od innych radzą sobie spółki działające na rynku żywności i podstawowych produktów kon- sumpcyjnych (niezależnie od sytuacji gospodarczej ludzie nadal muszą myć zęby i jeść). Inwestor nie ma żadnej pewności, że akcje wchodzące w skład jego portfela będą tracić na wartości tyle samo, co cały rynek. Niektóre rodzaje papierów wartościowych, na przykład akcje spółek technologicznych, mogą tracić na wartości szybciej i więcej niż walory innych spółek. C o t o z n a c z y ? Fundusze indeksowe to odmiana funduszy inwestycyjnych. Fun- dusze indeksowe starają się dopasować strukturę swoich portfeli do składu konkretnego indeksu giełdowego. Fundusz indeksowy naby- wający akcje reprezentatywne dla indeksu S P 500 będzie spadał i rósł dokładnie tak samo, jak ten indeks. 98 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA Niektórzy doradcy inwestycyjni zalecają klientom, aby ci zainwestowali pieniądze w dobry fundusz indeksowy, a następnie natychmiast o nich zapomnieli. Fundusz indeksowy zbudowany na wzór indeksu S P 500 będzie tracił i zyskiwał na wartości dokładnie tak samo jak indeks S P 500. Jeśli inwestujemy długoterminowo i w najbliższym czasie nie będziemy potrzebować pieniędzy, taka inwestycja to dobry sposób na przeczekanie okresów bessy. Nie zawsze jednak jest to strategia najlepsza — uwaga ta dotyczy w szczególności osób, które zbliżają się do osiągnięcia celu finan- sowego, a więc na przykład do emerytury. PIENIĄDZE ZAWSZE LEPIEJ ZAINWESTOWAĆ Istnieje wiele dowodów na to, że dobrym sposobem obrony przed niedź- wiedziem jest powstrzymanie się od sprzedawania akcji lub jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych. Bardzo bolesnemu testowi zostali poddani inwestorzy, którzy mieli w portfelach akcje w okresie wiel- kiej bessy z lat 1973 – 1974. Obserwowanie, jak rynek traci prawie połowę swojej wartości, musiało być dość traumatycznym doświadczeniem. Społeczność inwestorów z dużym szacunkiem wypowiada się o strategii „kup i trzymaj”. Niestety inwestorzy nie zawsze w pełni stosują się do tej zasady. Ujmując rzecz zwięźle, jeśli dziś kupimy akcje śmieci, nie powin- niśmy się spodziewać, że za dziesięć lat będą one coś warte. Strategia „kup i trzymaj” wiąże się z założeniem, że kupujemy akcje porządnej jakości — takie, które mają szanse utrzymać wartość w przyszłości. W rozdziałach 7. i 8. postaramy się ustalić, kiedy jest dobry moment na sprzedawanie akcji i jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyj- nych. Jak już zauważyłem wcześniej, złe rzeczy mogą się przytrafić rów- nież dobrym akcjom — jeśli rzeczywiście do tego dojdzie, inwestor powi- nien mieć awaryjny plan działania i dysponować metodologią, która pozwoli mu stwierdzić, kiedy powinien takie papiery sprzedać. Strategia „kup i trzymaj” zakłada również, że inwestujemy pieniądze długookresowo. Już w rozdziale 1. przekonywałem, że odrobienie strat spowodowanych przez atak niedźwiedzia na rynek może zająć całe lata. Jeśli ktoś za kilka lat ma przejść na emeryturę, nie może czekać, aż długi okres bessy się skończy, ponieważ odrabianie strat może zająć wiele mie- OKAZJA RYNKOWA 99 sięcy. Jeśli niedźwiedzie zaatakują, a my nie będziemy na to przygoto- wani, wachlarz możliwości działania ulegnie znacznemu zawężeniu. W rozdziałach 8. i 9. omówimy zagadnienie przygotowania portfela do emerytury poprzez przesunięcie pieniędzy w bezpieczniejsze inwestycje. Co można zatem zrobić? Po pierwsze, nie panikować! Panika jest niewskazana, ponieważ trzeba podejmować dobrze przemyślane decyzje. Zbyt wielu inwestorów reaguje emocjonalnie i ucieka z rynku. Nie stać nas na to, żeby całkowicie wycofywać się z rynku. Warto pamiętać, że okres emerytury może wynieść nawet ponad 20 lat. Średnie dochody z inwestycji giełdowych szacuje się na 12 w skali roku. Żeby ponownie zwiększyć wartość aktywów, które odnotowały straty w wyniku bessy, trzeba osiągać naprawdę niezłe zyski. Na pewno nie można popełnić błędu charakterystycznego dla hazar- dzistów — nie wolno podwajać stawki w celu odrobienia strat. Chcę przez to powiedzieć, że wysoce ryzykowne inwestycje mogą stać się co najwy- żej przyczyną poważnych kłopotów, z całą pewnością natomiast nie pomogą się z nich wydostać. W takiej sytuacji należy raczej rozważyć nabycie pro- duktów mniej ryzykownych, na przykład obligacji, jednostek uczestnic- twa funduszy inwestujących w nieruchomości czy akcji przynoszących dywidendę. Aby nieco odrobić straty, można też podjąć decyzję radykalną: o ponow- nym podjęciu pracy lub o odłożeniu w czasie momentu przejścia na emeryturę. Podjęcie tego rodzaju decyzji zapewni nam dodatkowe źródła dochodu i da inwestycjom czas na odrobienie poniesionych strat. Im póź- niej wycofamy inwestycje, tym dłużej będą dla nas zarabiać. Przed podjęciem jakichś poważniejszych decyzji naprawdę warto skon- taktować się z profesjonalnym doradcą inwestycyjnym i poprosić go, aby przeanalizował naszą sytuację. To, jakie działania będą odpowiednie w konkretnym przypadku, zależeć będzie przede wszystkim od rodzaju posiadanych aktywów. W grę wchodzą także inne ważne czynniki charak- terystyczne dla indywidualnej sytuacji danego inwestora. Im szybciej zasię- gniemy rady zawodowca, tym szybciej ograniczymy straty. 100 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA STRATEGIA WYKORZYSTYWANIA OKAZJI RYNKOWYCH WYMAGA CZASU Ktoś, kto czuje, że musi tej strategii spróbować, powinien przygotować się na to, że większość czasu będzie spędzał przed ekranem monitora. Zna- lezienie odpowiedniego momentu na kupno lub sprzedaż akcji wymaga cierpliwości i doświadczenia. Wystarczy zapytać dowolnego gracza jed- nodniowego, ile czasu spędza na wypatrywaniu takich właściwych mo- mentów. Trzeba też liczyć się z tym, że ostatecznie dojdziemy do wnio- sku, iż częściej się myliliśmy, niż mieliśmy rację. W stosowaniu tej strategii pomocne są liczne serwisy internetowe i zestawy oprogramowania. Osoby stosujące tę strategię często posługują się narzędziami analizy technicznej, opierającymi się na uważnej obserwacji cen i poziomu obrotów poszczególnymi walorami. Rzeczą najważniejszą dla takiego inwestora jest dostrzeżenie momentu, w którym cena kon- kretnych akcji osiągnęła szczyt lub znalazła się na samym dnie i może już tylko rosnąć. Osoby zajmujące się analizą techniczną tworzą wykresy na podstawie danych historycznych, a następnie szukają w nich różnych prawidłowości. Istnieje wiele witryn internetowych, na których pojawiają się takie wykresy, na bieżąco uaktualniane dla walorów wielu różnych spółek. W s k a z ó w k a Analiza techniczna jest dobrym narzędziem, jeśli chcemy stwierdzić, kiedy kupić lub sprzedać dane akcje. Analizę techniczną powinno się zawsze stosować jednocześnie z analizą fundamentalną, gdyż tylko w ten sposób można osiągnąć maksymalną efektywność. Jestem przekonany, że analiza techniczna może być źródłem informacji cennych dla inwestorów. Z całą pewnością nie jest to jednak dziedzina nauki wolna od błędów. Giełdowi puryści obracają walorami spółek, o których nie wiedzą zupełnie nic poza tym, że ich wykresy wyglądają dobrze. Moim zdaniem jest to przykład pogwałcenia jednej z podstawowych zasad inwe- stowania: nie kupuj kota w worku. OKAZJA RYNKOWA 101 PODATKI TRZEBA PŁACIĆ Zawarłem pewną dżentelmeńską umowę z moimi znajomymi prawni- kami zajmującymi się sprawami podatkowymi, o której piszę w każdej mojej książce — ja nie praktykuję prawa podatkowego, a oni mnie nie pozy- wają. Dotychczas umowa ta przynosi całkiem dobre rezultaty. Aktywni inwestorzy, czyli osoby, które często sprzedają i kupują akcje, już z samej definicji w większości przypadków stosują strategię wyko- rzystywania okazji rynkowych. Przez cały czas szukają okazji do nabycia akcji, zarobienia na nich i wycofania się. Być może nie handlują tak często jak gracze jednodniowi, jednak na pewno robią to częściej niż przeciętni inwestorzy. Właśnie w takich przypadkach należy liczyć się z koniecznością zapłaty naprawdę wysokich podatków. W USA inwestycje posiadane krócej niż jeden rok są przedmiotem opodatkowania dokładnie tak samo jak dochody z działalności zawodo- wej. Trzeba będzie zatem zapłacić od nich wszystkie podatki federalne, stanowe i lokalne, składkę na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne oraz wszelkie inne należne świadczenia. Jeśli do tego wszystkiego dodać pro- wizję maklera i ceny usług, z których korzystamy, aby wyjść na swoje, trzeba sobie naprawdę świetnie radzić na rynku. UNIKANIE POCHOPNYCH DECYZJI Jak już zauważyłem wcześniej, osoby nieświadomie stosujące strategię wykorzystywania okazji rynkowych często podejmują decyzje o nabyciu lub sprzedaży akcji pod wpływem impulsu. Decyzje te są zazwyczaj złe, a jeśli nawet okażą się słuszne, będzie to kwestia zwykłego przypadku. Jeśli chcemy kupić akcje lub jednostki uczestnictwa w funduszu inwe- stycyjnym, trzeba się najpierw do tego przygotować — nie ma innego wyj- ścia. Na rynku wydawniczym bez trudu znajdziemy książki opisujące wszystkie niezbędne narzędzia inwestora i zawierające podstawowe infor- macje na temat skutecznego inwestowania. Oto przykład takiej pozycji: Kenneth E. Little, Alpha Teach Yourself Investing in 24 Hours, Alpha Books, Indianapolis 2000. 102 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA U w a g a Inwestowanie wiąże się ze sporą dawką emocji. Wszelkie decyzje należy jednak podejmować na podstawie dostępnych informacji, a nie przeczuć. Istotne jest także to, w jaki sposób i w jakich okolicznościach będziemy sprzedawać akcje. Zagadnieniem tym szczegółowo zajmiemy się w dwóch kolejnych rozdziałach. Należy jednak pamiętać o podstawowej zasadzie: zawsze trzeba mieć powód, by kupić takie, a nie inne akcje — podsłucha- nie w windzie czyjejś rozmowy się nie liczy. Równie ważne jest to, aby mieć plan sprzedaży zakupionych akcji. ŁAPANIE OKAZJI NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA Mam nadzieję, że dla wszystkich moich czytelników jest już zupełnie jasne, iż nie jestem zwolennikiem strategii wykorzystywania okazji rynkowych. Właściwie trudno chyba znaleźć doświadczonego inwestora, który wierzyłby w skuteczność takiego postępowania. Należy jednak pamiętać, że nawet na rynku niedźwiedzia pojawiają się okazje, które można wykorzystać. Kwestia nabywania akcji po okazyjnych cenach omówiona zostanie w roz- dziale 15. zatytułowanym „Jak się utuczyć kosztem niedźwiedzi”. Okres bessy to bardzo dobry moment na łapanie okazji — tak w każ- dym razie głosi konwencjonalna wiedza. W moim przekonaniu łapanie okazji polega na nabywaniu tanich walorów, by zyskać na nich naprawdę sporo, kiedy rynek z powrotem wejdzie w fazę hossy. Problem polega jednak na tym, że nikt właściwie nie wie, czy rynek osiągnął już dno, czy jeszcze nie. Kiedy Nasdaq zaczął spadać ze swojego szczytowego poziomu 5000 punktów, pojawiło się pytanie, który z jego poziomów należy uznać za ostateczne dno? (cid:81) Poziom 4000 punktów, a więc 20-procentową stratę? (cid:81) Poziom 3000 punktów, a więc 40-procentową stratę? (cid:81) Poziom 2500 punktów, a więc 50-procentową stratę? OKAZJA RYNKOWA 103 Kiedy piszę tę książkę, Nasdaq ma trudności z utrzymaniem się na pozio- mie 2100 punktów. Jak widać, trudność polega na tym, że nigdy nie wiadomo, gdzie znaj- duje się dno. W 1999 roku bardzo niewielu inwestorów (jeśli w ogóle kto- kolwiek) uwierzyłoby, że Nasdaq może spaść tak szybko i tak nisko. W s k a z ó w k a Kupowanie i sprzedawanie akcji tylko na podstawie kryterium ceno- wego jest często wyrazem podejścia zbyt ograniczonego, by można było mówić o skutecznym inwestowaniu. Nauczka dla wszystkich jest taka: cena nie jest jedynym kryterium inwestycyjnym. Jeśli inwestycja nie jest sensowna z punktu widzenia analizy fundamen- talnej lub planu inwestycyjnego, nie warto ryzykować pieniędzy. ZAWSZE BĘDĄ KOLEJNE SZANSE Kolejnym zagrożeniem związanym z rynkową histerią (i to zarówno w okresie hossy, jak i bessy) jest poczucie, że właśnie mamy do czynienia z „jedyną taką okazją w życiu”. Jeśli nie zadziałamy teraz, taka okazja już nigdy się nie powtórzy. Być może hossa z końca lat 90. była największą hossą w historii, z całą pewnością nie była jednak hossą ostatnią. Tak długo, jak długo istnieć będzie rynek kapitałowy, zawsze będą okazje do skutecznego inwesto- wania. Po prostu w niektórych przypadkach trzeba się napracować bar- dziej niż w innych. Chodzi o to, aby nigdy nie podejmować decyzji inwestycyjnych tylko dlatego, że ma się wrażenie, że właśnie koło nosa przechodzi nam życiowa okazja. Nie wierzmy w to — zawsze nadarzy się kolejna. 104 OSWOIĆ BESSĘ, CZYLI INWESTOWANIE NA RYNKU NIEDŹWIEDZIA WNIOSKI Strategia wykorzystywania okazji rynkowych jest nieskuteczna. Badania wykazują, że lepiej trzymać pieniądze na giełdzie, niż nieustannie kupo- wać i sprzedawać walory w celu poprawienia wyników. Kupować i sprzedawać akcje należy zawsze w ramach szerszego planu inwestycyjnego. Dzięki temu nie tylko zyskujemy więcej, ale ponadto uni- kamy impulsywnych decyzji inwestycyjnych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oswoić bessę, czyli inwestowanie na rynku niedźwiedzia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: