Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00236 002697 12928842 na godz. na dobę w sumie
PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ - ebook/pdf
PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 808
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Silva RERUM Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3644-4783-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> zdrowie, medycyna
Porównaj ceny (książka, ebook (-45%), audiobook).
 W praktyce medycznej mamy do czynienia z różnymi pacjentami – chorymi
psychicznie, niepełnosprawnymi ruchowo i intelektualnie, niewidomymi, niesłyszącymi,
z upośledzeniami genetycznymi, będącymi nosicielami wirusa HIV,
chorymi na AIDS, homoseksualistami, osobami starszymi, alkoholikami czy też
bezdomnymi, którzy często już za życia są traktowani jako nieobecni, usunięci
na margines, tak jakby nie żyli. Antoni Kępiński uważał, że wykluczenie ze świata
społecznego, śmierć społeczna równa się dla człowieka śmierci biologicznej.
Różne kultury, różne narody i różne społeczności mogą mieć odmienne wizje
zdrowia, choroby i śmierci, terapii i zachowań zdrowotnych, ale – jak mówił
Leonardo da Vinci – Doktorzy, którzy zajmują się chorymi, powinni koniecznie
zrozumieć, czym jest człowiek, czym jest życie i czym jest zdrowie, i w jaki sposób
równowaga i harmonia tych elementów je podtrzymuje.
Jednym z problemów, który w Polsce przez szereg lat nie był dostrzegany, stanowi
miejsce pacjenta odmiennego kulturowo w opiece medycznej, a obecnie, przy
różnorodności wyznaniowej i ze względu na znaczny napływ emigrantów z różnych 
krajów, staje się on ogromnym wyzwaniem dla pracowników ochrony zdrowia.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ prof. dr hab. n. med. Elżbiety Krajewskiej-Kułak dr. n. o zdrowiu Andrzeja Guzowskiego pod redakcją mgr. teologii Grzegorza Bejdy dr n. o zdrowiu Agnieszki Lankau Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM Poznań 2016 Recenzja naukowa prof. dr hab. n. med. Jerzy Marcinkowski Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu dr hab. Adam Sawicki prof. Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie © 2016 by Wydział Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku © 2016 by Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM All rights reserved ISBN 978-83-64447-82-2 /druk/ 978-83-64447-83-9 /e-book/ Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM www.wydawnictwo-silvarerum.eu Poznań 2016 Redakcja naukowa – prof. dr hab. n. med. Elżbieta Krajewska-Kułak dr n. o zdr. Andrzej Guzowski mgr Grzegorz Bejda dr n. o zdr. Agnieszka Lankau Redaktor prowadzący – Magdalena Zdrowicka-Wawrzyniak Korekta – Paulina Wiśniewska, Katarzyna Strzyż Projekt okładki – Agnieszka Kułak-Bejda Skład i łamanie – Studio StrefaDTP Ilustracja na I stronie okładki: © Palto/Canstockphoto.com Druk i oprawa – Zakład Poligraficzny Moś i Łuczak spółka jawna ul. Piwna 1, 61-065 Poznań tel./fax 0-61 6337165 www.mos.pl Druk ukończono w październiku 2016 Redaktorzy monografii dziękują wszystkim Autorom oraz Wydawnictwu Naukowemu SILVA RERUM za pracę non profit przy jej powstawaniu. Wszystkie zyski, zarówno Autorów, jak i Wydawnictwa, w całości przekazane będą Fundacji „Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku SPIS TREŚCI Wstęp ...................................................................................................................................... 11 CZĘŚĆ I PODSTAWY TEORETYCZNE ................................................................................ Krzysztof Korotkich 15 Obcy – owoc innego? .................................................................................................... 17 Elżbieta Czykwin Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne .......................................... 27 Magdalena Grassmann Stygmatyzacja pacjenta i choroby w aspekcie historycznym ................................... 47 Elżbieta Krajewska-Kułak, Agnieszka Kułak-Bejda, Mateusz Cybulski, Andrzej Guzowski Pacjent „inny” w opiniach Polaków – na podstawie literatury i badań własnych .... 63 Elżbieta Krajewska-Kułak, Cecylia Łukaszuk, Andrzej Guzowski, Grzegorz Bejda, Agnieszka Lankau, Mateusz Cybulski Pacjent odmienny kulturowo w opiece zdrowotnej ................................................. 97 Emilia Sarnacka Prawa pacjenta odmiennego kulturowo ..................................................................... 113 Emilia Sarnacka Prawo do świadczeń zdrowotnych osób niepełnosprawnych .................................. 133 Anna Jacek Status prawny pacjenta – nosiciela choroby zakaźnej ............................................... 147 8 Marta Blecharczyk, Grzegorz Bejda, Emilia Sarnacka Dylematy etyczne pracowników ochrony zdrowia ................................................... 159 Mateusz Cybulski Społeczeństwo wielokulturowe w Polsce .................................................................... 185 Andrzej Guzowski, Grzegorz Bejda, Elżbieta Krajewska-Kułak Chrześcijaństwo – powstanie, przemiany ................................................................... 199 Andrzej Guzowski, Elżbieta Krajewska-Kułak, Grzegorz Bejda, Katarzyna Krajewska-Ferishah Judaizm, Islam i Tatarzy polscy .................................................................................... 213 Katarzyna Van Damme-Ostapowicz Kontekst kultury w opiece zdrowotnej na świecie ..................................................... 229 Mateusz Cybulski Bariery w dostępie imigrantów do ochrony zdrowia ................................................ 241 Grzegorz Bejda, Agnieszka Kułak-Bejda, Agnieszka Lankau Wpływ religijności na zdrowie ..................................................................................... 255 Agnieszka Lankau Rola przekonań religijnych w sprawowaniu opieki medycznej ............................... 273 Jolanta Lewko Holistyczny model opieki nad chorym ....................................................................... 289 Cecylia R. Łukaszuk, Elżbieta Krajewska-Kułak Satysfakcja z opieki jako istotny element jakości opieki medycznej nad pacjentem ................................................................................................................ 301 Jacek Sobczak Medycyna defensywna i jej paradoksy ........................................................................ 315 CZĘŚĆ II BARIERY KOMUNIKACYJNE ............................................................................... 329 Anna Ślifirczyk Komunikacja międzykulturowa w ochronie zdrowia ............................................... 331 Emilia Jaroszewska Bariery w komunikacji z zagranicznym pacjentem................................................... 353 Józef Binnebesel, Zbigniew Formella, Halyna Katolyk Specyfika funkcjonowania i komunikacji z dzieckiem przewlekle chorym ........... 371 PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ Spis treści 9 Dorota Podgórska-Jachnik Komunikacja z pacjentem z niepełnosprawnością sensoryczną ............................. 397 Anna Wojnarska, Renata Zubrzycka Komunikacja z pacjentem z niepełnosprawnością intelektualną ............................ 415 Monika Banaszczyk, Błażej Kmieciak Komunikacja z pacjentem doświadczającym zaburzeń psychicznych ................... 431 Szymon Murawski, Julita Zawadzka Komunikacja z pacjentem z różnymi zaburzeniami świadomości ......................... 451 Józef Binnebesel, Zbigniew Formella Komunikacja z dzieckiem doświadczającym śmierci ............................................... 457 Agnieszka Hamerlińska-Latecka Komunikacja z „ozdrowieńcem” – pacjentem po chorobie nowotworowej .......... 471 Dariusz Kuć Empatia jako forma komunikacji w codziennej praktyce pracownika ochrony zdrowia ............................................................................................................. 483 CZĘŚĆ III WYBRANE ASPEKTY OPIEKI MEDYCZNEJ ...................................................... 495 Agnieszka Kułak-Bejda, Piotr Kułak, Grzegorz Bejda, Wojciech Kułak Kulturowe uwarunkowania wybranych jednostek chorobowych............................ 497 Elżbieta Maciorkowska, Magdalena Zalewska, Magdalena Maciorkowska, Magdalena Malesińska, Piotr Musiałowski Uwarunkowania kulturowe żywienia w zdrowiu i chorobie ................................... 531 Grzegorz Bejda, Agnieszka Kułak-Bejda Pacjent-katolik wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej............................... 543 ks. mitrat mgr Jan Fiedorczuk, Irena Fiedorczuk, Justyna Fiedorczuk-Fidziukiewicz Pacjent prawosławny wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej ................... 559 Jerzy Sojka, ks. Adrian Korczago Pacjent protestant wobec zagadnień choroby i ochrony zdrowia............................ 573 Joanna Auron-Górska Oczekiwania pacjenta wyznającego Judaizm ............................................................. 591 Zbigniew Igielski Pacjent Buddysta i Hinduista wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej ...... 609 10 Świadkowie Jehowy w Polsce. Służba Informacji o Szpitalach Opieka medyczna nad pacjentem – Świadkiem Jehowy........................................... 615 Artur Konopacki, Monika Ryszewska Pacjent muzułmański w Polsce .................................................................................... 629 Jacek Tabisz Pacjent niewierzący, pacjent ateista ............................................................................. 643 Andrzej Guzowski Wyznawcy wybranych nowych ruchów religijnych i parareligijnych jako potencjalni odbiorcy usług medycznych w Polsce ............................................ 647 Grażyna Dytrych, Wojciech Kułak Specyfika hospitalizacji dziecka z autyzmem i zaburzeniami ze spektrum autyzmu .......................................................................................................................... 669 Katarzyna Simonienko, Karolina Wilczyńska, Mikołaj Kwiatkowski, Natalia Wygnał, Beata Galińska-Skok, Napoleon Waszkiewicz Specyfika hospitalizacji chorego psychicznie ............................................................. 681 Karolina Wilczyńska, Katarzyna Simonienko, Mikołaj Kwiatkowski, Natalia Wygnał, Joanna Łazarczyk, Napoleon Waszkiewicz Specyfika hospitalizacji chorego uzależnionego ....................................................... 695 Emilia Mikołajewska Specyfika hospitalizacji pacjenta niepełnosprawnego ruchowo .............................. 717 Krystyna Kowalczuk Specyfika hospitalizacji pacjenta niewidomego ........................................................ 733 Dorota Koncewicz Specyfika hospitalizacji pacjenta z wadą słuchu ........................................................ 743 Dorota Rogowska-Szadkowska Specyfika hospitalizacji pacjenta zakażonego HIV ................................................... 757 Mateusz Cybulski Specyfika hospitalizacji pacjentów w podeszłym wieku ........................................... 771 Katarzyna Beata Głodowska, Aleksandra Bendowska Transkulturowa opieka medyczna niezbędnym elementem w programach nauczania na Uniwersytetach Medycznych w Polsce ............................................... 791 Autorzy ................................................................................................................................... 799 PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ WSTĘP Najgorszą chorobą nie jest trąd, czy gruźlica, ale świadomość, że jest się nikomu niepotrzebnym, przez nikogo niekochanym, przez wszystkich opuszczonym Bł. Matka Teresa z Kalkuty W praktyce medycznej mamy do czynienia z różnymi pacjentami – chory- mi psychicznie, niepełnosprawnymi ruchowo i intelektualnie, niewidomymi, nie- słyszącymi, z upośledzeniami genetycznymi, będącymi nosicielami wirusa HIV, chorymi na AIDS, homoseksualistami, osobami starszymi, alkoholikami czy też bezdomnymi, którzy często już za życia są traktowani jako nieobecni, usunięci na margines, tak jakby nie żyli. Antoni Kępiński uważał, że wykluczenie ze świata społecznego, śmierć społeczna równa się dla człowieka śmierci biologicznej. Różne kultury, różne narody i różne społeczności mogą mieć odmienne wi- zje zdrowia, choroby i śmierci, terapii i zachowań zdrowotnych, ale – jak mówił Leonardo da Vinci – Doktorzy, którzy zajmują się chorymi, powinni koniecznie zrozumieć, czym jest człowiek, czym jest życie i czym jest zdrowie, i w jaki sposób równowaga i harmonia tych elementów je podtrzymuje. Jednym z problemów, który w Polsce przez szereg lat nie był dostrzegany, sta- nowi miejsce pacjenta odmiennego kulturowo w opiece medycznej, a obecnie, przy różnorodności wyznaniowej i ze względu na znaczny napływ emigrantów z różnych krajów, staje się on ogromnym wyzwaniem dla pracowników ochrony zdrowia. W latach 50. i 60. XX wieku amerykańska pielęgniarka Madeleine Leninger, uważając człowieka za istotę kulturową i  odwołując się do założeń antropolo- gii kulturowej, sugerowała, by w sprawowaniu codziennej opieki nad pacjentem uwzględniać jego społeczną strukturę, światopogląd, wartości kulturowe, środo- wiskowy kontekst, a także naturalne (ludowe) i zawodowe systemy opieki. 12 W zależności od uwarunkowań kulturowych wyróżnia się różne rodzaje reak- cji na chorobę np. religijną, magiczną, opiekuńczo-pielęgnacyjną czy medyczną. Obecnie pracownicy ochrony zdrowia stają wobec konsekwencji zróżnicowa- nia kulturowego, gdzie istotną rolę odgrywa zrozumienie, iż różnice kulturowe występują w postawach w stosunku do zdrowia oraz sposobach reagowania na chorobę i śmierć. Przedstawiciele różnych religii mają bowiem odmienne potrze- by podczas choroby oraz pobytu w szpitalu i w związku z tym osoby zajmujące się opieką nad nimi i ich leczeniem powinny być odpowiednio przygotowane do udzielania wsparcia, szczególnie potrzebnego w tym okresie. Przekonania, praktyki i różnice kulturowe dotyczą nie tylko preferowanych strategii radzenia sobie z tymi problemami, ale w znaczy sposób wpływają na prze- bieg leczenia oraz kształtują definicje i interpretacje problemu, formułowane nie tylko przez pacjenta, ale także przez terapeutę, w tym pielęgniarki i położne. Carl Gustaw Jung, jeden z  najznamienitszych psychoanalityków, podkreślał znaczenie doświadczenia religijnego w procesie terapii, pisząc: Od 30 lat mam pa- cjentów z całego świata, różnych kultur... w wieku około 35. roku życia nie było ani jednego pacjenta, u którego nie znalazłoby się problemów religijnych. Każdy z nich chorował dlatego, bo brakło mu tego, co od wieków daje religia. Nikt nie wyzdrowiał, o ile nie wróciło u niego jakieś odnowienie zaniedbanego życia religijnego. Kulturę zdrowotną kształtuje wiele czynników, takich jak między innymi ogólny poziom życia członków danej zbiorowości, wierzenia i wiedza na temat przyczyn chorób, postawy i zachowania chorego wobec leczenia oraz postawy pra- cowników sektora opieki zdrowotnej wobec pacjentów, sposób odczuwania, po- strzegania, opisywania i interpretowania objawów choroby, definiowanie zdrowia i postrzeganie choroby oraz styl życia. Postawy i zachowania zdrowotne wobec choroby uwarunkowane są także re- ligią, magią, działaniami medycznymi, opiekuńczo-pielęgnacyjnymi, udzielanym wsparciem społecznym. Pracownicy ochrony zdrowia oraz studenci muszą mieć możliwość zapoznania się i przedyskutowania problemów wynikających z różnic kulturowych swoich pod- opiecznych oraz zdobyć umiejętność reagowania na nie zgodnie z ich etyką zawodo- wą. Brak wrażliwości pracowników ochrony zdrowia na różnice kulturowe pacjen- tów powoduje bowiem zagrożenie dla poszanowania godności osoby pacjenta. Podręcznik ma się przyczynić do zrozumienia, iż jednym z filarów opieki ca- łego zespołu terapeutycznego jest zrozumienie, że pacjenci różnią się między sobą nie tylko rodzajem schorzenia, ale także przynależnością kulturową, statusem społecznym oraz że istnieje ścisły związek między różnorodnością między ludźmi a etyką zawodową. PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ Wstęp 13 W związku z  powyższym stworzenie podręcznika poruszającego problemy związane z terapią pacjenta „innego” wydaje się jak najbardziej słuszne. W naszym odczuciu, jako autorów podręcznika, kwestie różnic kulturowych oraz społecznych, a także ich znaczenie dla praktyki, powinny stanowić podstawo- wy element programów nauczania profesjonalistów medycznych, zarówno na po- ziomie przeddyplomowym, jak i podyplomowym. Muszą oni zrozumieć, że szpital, przychodnia, hospicjum czy inna placówka medyczna, to nie miejsce szkolenia, nie zwykły warsztat pracy, a pacjent to nie jest obojętny obiekt czy model do wykonania ćwiczeń. To cierpiący człowiek, który liczy na pomoc i jej potrzebuje bez względu na chorobę, wiek, płeć, kolor skóry, pochodzenie. Od tego bowiem, w jaki sposób ta pomoc będzie udzielana, będzie zależał jego dalszy los i powrót do zdrowia. We współczesnym społeczeństwie, w tym także w ochronie zdrowia, bardzo ważną rolę musi odgrywać przekazywanie wiedzy o innych kulturach zamieszku- jących Polskę, kwestionowanie wszelkich stereotypów, uwrażliwianie na różnice kulturowe i społeczne oraz wzmacnianie postawy szacunku wobec drugiego czło- wieka i jego kultury oraz pozycji. Podopieczni placówek medycznych i pomocy społecznej wywodzą się z różnych środowisk, które są w szczególny sposób narażone na dyskryminację i negatywną schematyzację ich wizerunku ze strony personelu medycznego i innych pacjentów. Pracownicy ochrony powinni znać i rozumieć wszystkie czynniki kulturowe czy społeczne danej grupy ludności i odpowiednio je uwzględniać w procesach planowania, a także realizowania opieki. Istotne jest, aby systematycznie uzupeł- niając swoją wiedzę, mogli w swej codziennej pracy uwzględniać poszanowanie zróżnicowania kulturowego i religijnego i społecznego. Celem podręcznika jest więc rozbudzenie zainteresowania czytelników wielo- kulturowością, „innością”, w kontekście medycznym, zapoznanie ich ze zwyczajami osób będących wyznawcami różnych religii, należących do różnych społeczności, mających różny status społeczny, którzy są i będą potencjalnymi podopiecznymi placówek ochrony zdrowia oraz uwrażliwienie na ich potrzeby. Rozporządzenie Ministra Nauki i  Szkolnictwa Wyższego z  9 maja 2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko- -dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i  położnictwa, Dz. U. 2012 poz. 631, umożliwia studentom kierunków medycznych także zdobycie wiedzy z wpływu nierówności społecznych na stan zdrowia, społeczno-kulturowych różnic, kultu- rowych, etnicznych i narodowych uwarunkowań zachowań ludzkich, zapoznania się z wybranymi obszarami odrębności kulturowych i religijnych, kulturowymi, społecznymi i ekonomicznymi uwarunkowaniami zdrowia publicznego, ale – nie- stety – wiele uczelni z powyższego nie korzysta. 14 Uważamy, iż wiedza o  określonych oczekiwaniach pacjentów innych kultu- rowo i o innym statusie społecznym wobec pracowników ochrony zdrowia jest kluczowa w świadczeniu opieki zdrowotnej. W naszej opinii przyczyni się to do umocnienia terapeutycznych związków pomiędzy personelem medycznym a pa- cjentem i uzmysłowi pracownikom ochrony zdrowia znaczenie wzajemnego sza- cunku i tolerancji wobec „innych”. Mamy także nadzieję, iż zespół redaktorów podręcznika, wywodzących się ze środowisk reprezentujących różne religie i kultury oraz pracowników naukowych, posiadających ogromne doświadczenie zawodowe i dydaktyczne stanowi gwaran- cję, że będzie to cenna pozycja, mogąca z powodzeniem znaleźć zastosowanie nie tylko w procesie dydaktycznym, ale także w codziennej praktyce wszystkich pra- cowników ochrony zdrowia. Niech jego przesłaniem będą słowa Elizabeth Kübler-Ross Największym da- rem, jaki otrzymałam od swych pacjentów, było zrozumienie, że istnieje coś wię- cej niż same lekarstwa. Coś poza ścisłą wiedzą medyczną. Troską i miłością można uzdrowić wielu cierpiących ludzi. Nie chcę przez to powiedzieć, że wiedza medyczna nie jest potrzebna, lecz sama tylko wiedza nikomu nie pomoże. Nie pomożecie ani jednemu człowiekowi, jeśli nie zaangażujecie przy tym głowy, serca i duszy. W mojej pracy z pacjentami nauczyłam się że niezależnie od tego, czy są to schizofrenicy, czy niedorozwinięci umysłowo, czy po prostu umierający, że ich życie ma swój cel. Wszy- scy oni nie tylko mogą się od Was uczyć, od Was otrzymywać pomoc, ale mogą też stać się Waszymi nauczycielami. Polska tradycja językowa nakazuje narodowości pisać wielką literą, wyznanie zaś małą, my – jako autorzy podręcznika, z szacunku dla wszystkich religii oraz ich wy- znawców, postanowiliśmy zarówno narodowość, jak i wyznanie pisać wielką literą. Chcielibyśmy także, jako redaktorzy podręcznika, podziękować wszystkim Autorom oraz Wydawnictwu Naukowemu SILVA RERUM za pracę non profit przy powstawaniu tego podręcznika, ponieważ wszystkie zyski, zarówno Autorów, jak i Wydawnictwa, w całości będą przeznaczone na potrzeby Fundacji „Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi i Hospicjum dla Dzieci w Białym- stoku. prof. dr hab. med. Elżbieta Krajewska-Kułak dr n. o zdrowiu Agnieszka Lankau dr n. o zdrowiu Andrzej Guzowski mgr teologii Grzegorz Bejda PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ Elżbieta Czykwin STEREOTYPIZACJA I STYGMATYZACJA – PODSTAWY TEORETYCZNE Stereotyp – rozumienie pojęcia Pojęcie „stereotyp” wywodzi się z języka greckiego, gdzie oznacza stereos – stę- żały, typos – znak [1]. Termin ten ma swoje techniczne proweniencje. W XVIII wieku stereotypem określano robione z masy papierowej kopie czcionki drukar- skiej. Amerykański intelektualista Walter Lippman w książce Public opinion (1922) nadał temu pojęciu znaczenie społeczne, nazywając je zespołem trwałych opinii pozyskiwanych przez jednostki w trakcie społecznych interakcji, a nie w wyni- ku obserwacji rzeczywistości. Stereotyp jest obrazem drugiego w głowie, obrazem względnie trwałym, który na ogół ma wydźwięk pejoratywny. Do definicji Lipp- mana warto dodać, że stereotypy nie są indywidualnymi wyobrażeniami rzeczy- wistości społecznej, ale są zasadniczo podzielanymi społecznie przekonaniami o cechach osobowości, oczekiwanych zachowaniach czy uznawanych wartościach. Kobiety są w takim ujęciu mniej odporne na ból niż mężczyźni, osoby starsze bar- dziej bezradne i intelektualnie ograniczone, pacjenci ze wsi biedniejsi i bardziej submisywni etc. Problem ze stereotypami i ich prawdziwością jest taki, że mogą być one generalnie prawdziwe. Kiedy np. mówimy, iż obywatele Szwajcarii są bo- gatsi niż Zimbabwe, możemy znaleźć wiele potwierdzeń tego faktu. Jednak pro- blem tkwi w tym, że skłonni jesteśmy przenosić sądy stereotypowe na poszczegól- ne, jednostkowe przypadki ludzkie. Wówczas stereotypy nie muszą być prawdziwe. Stwierdzenie, iż statystyczny Polak zużywa kostkę mydła rocznie nie odnosi się z pewnością do czytającego te słowa. 28 E. Czykwin Najczęściej stereotypy odnoszą się do szerokich kategorii społecznych takich jak: płeć, rasa, narodowość czy wiek, ale mogą też odnosić się do węższych katego- rii społecznych takich jak: lekarze, bibliotekarki, homoseksualiści. Stereotypy stanowią więc społecznie ukształtowane reprezentacje społecznych kategorii, stanowiących społeczne prototypy przekonań kojarzonych z etykietką tej kategorii. Np. Włosi są romantyczni; kobiety są złymi kierowcami; starzy są jak dzieci; chorzy umysłowo są nieprzewidywalni; chorzy na AIDS są niebezpiecz- ni etc. Stereotypowe reprezentacje innych są przechowywane w pamięci trwałej z etykietką grupy i mogą być aktywizowane w sytuacjach kontaktu z taką grupą/ osobą w zależności od stopnia przystępności. Personel medyczny w taki sposób stereotypizuje pacjentów na określone kategorie np. według kryteriów wieku, nasi- lenia choroby, rokowań wyleczenia, długotrwałości terapii, jej kosztów etc. Chorzy jako kategoria społeczna chronicznie dostępna, a nie tylko przystępna – wpływają na sposób ich postrzegania i oceniania przez personel medyczny, szczególnie kie- dy bodźce nie są zbyt intensywne i niejednoznaczne [2]. Jeśli Czytelnik zastanowiłby się nad faktem, skąd wie, iż nowopoznany amery- kański pacjent medyczny jest zamożny, a rosyjski – przeciwnie, albo: że choroba serca nie jest wstydliwa, a choroba jajników taką jest, to wie to właśnie ze stereoty- pów. Co więcej, jeśli osoba znajduje się w sytuacji dysonansu poznawczego, a więc która wie ze stereotypu coś całkowicie odmiennego niż z danych o rzeczywisto- ści – często skłonna jest przydawać większe znaczenie wiedzy tej ze stereotypu. Tak np. jeśli kobieta ma dobre doświadczenia z domu odnoszące się do osoby ojca, które pozwalają na ukształtowanie się zgeneralizowanego przekonania, iż męż- czyźni są serdeczni, użyteczni i pracowici, może mimo to chętniej dawać wiarę potocznym przekazom społecznym, iż mężczyźni są egoistyczni, mało empatyczni i leniwi. Siła stereotypów jest więc ważnym czynnikiem konstruującym nasz po- toczny ogląd rzeczywistości. Geneza i trwałość stereotypów W języku znajdują się często nie do końca uświadamiane symbole, sensy i zna- czenia [3] konstruujące obszar naszej wyobraźni. Tak np. funkcjonuje stereotyp „przyjaciela Węgra” (Polak Węgier dwa bratanki…) i wrogiego Niemca (Jak świat światem nie był Niemiec Polakowi bratem). W języku polskim mamy także czasow- niki „judzić”, „ocyganić” czy „oszwabić” a powszechnie opowiadane kawały o blon- dynkach, Żydach, Ruskich etc. są mieszkańcami potocznej, masowej wyobraźni. Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne 29 Analizy językowe dotyczące stereotypów płci wskazują na nazwy funkcji zwią- zanych z władzą i prestiżem jako prawie wyłącznie męskoosobowe: (por. prezy- dent, premier, wojewoda, poseł, minister, dyrektor, ordynator, profesor i  inne), co więcej, kiedy funkcje te zostają obsadzone przez kobiety, trudno jest znaleźć żeńskoosobowe odpowiedniki dla tych funkcji. Język stwarza coś w rodzaju oporu przeciwko przyjmowaniu kobiet na te stanowiska, kreując sytuację swoistej niena- turalności czy obcości. Podobnie zawody o niskim prestiżu i władzy są najczęściej żeńskoosobowe (por. babcia klozetowa, sprzątaczka, kosmetyczka, manicurzystka, gospodyni domowa, etc.). Stereotypy dezawuujące kobiety częściej są też obecne w takich obrazach drugie- go jak blondynka, laska, babskie gadanie, aż po terminy obraźliwe i niecenzuralne. Już dzieci przedszkolne są świadome swojej genderowej proweniencji oraz rze- komej wyższości niektórych narodów np. Amerykanów, Włochów i Francuzów nad „Ruskimi” czy Żydami. W zabawach polegających na wybieraniu i identyfika- cji z narodami te wybory świadczą o wyraźnej hierarchii ważności oraz stereoty- powych wyobrażeniach innych narodowo [4, 5]. W języku angielskim określenie men oznacza zarówno człowieka, jak i męż- czyznę, co wyklucza z przestrzeni bycia człowiekiem – kobietę. Znane zawołanie Goethego Aby ludzie byli sobie braćmi czy stwierdzenie O braterstwie ludzi pracy niekoniecznie dokonuje tu inkluzji sióstr. Warto zauważyć, że stereotypy odnoszą się przeważnie do kategorii społecz- nych mniej znanych, a w związku z tym rzadko do grupy własnej. Gdyby zapytać Polaka o stereotyp Polaka, odpowiedź byłaby trudna. Wynika to z wysokiego stop- nia świadomości zróżnicowań Polaków i Polek. Natomiast stereotyp Chińczyka stosunkowo łatwo przedstawić, gdyż wiedza Polaka na temat Chińczyka jest zwy- kle skromna, a jej źródłem staje się przede wszystkim właśnie stereotyp. Stereotyp grupy własnej jest zazwyczaj widziany bardziej pozytywnie niż ste- reotyp grup obcych, który jest bardziej jednorodny, niezróżnicowany, jak z drukar- skiej sztancy. Poszczególne egzemplarze kategorii widziane są w mało zindywidu- alizowany sposób. Obok jednorodności pojedynczych egzemplarzy kategorii na uwagę zasługują te kategorie, które są społecznie widoczne, a więc wyraziste. To one w większym stopniu ulegają stereotypizacji (np. Cyganie, ciemnoskórzy, kobiety, odmienni ra- sowo, osoby na wózku czy stare). Stereotypizowane, łatwo wyróżnialne kategorie społeczne w sytuacji gdy ich reprezentanci zachowują się w jakiś szczególnie wyrazisty, charakterystyczny spo- sób np. kobiety głośno krzyczą w połogu (rys histeryczny) albo nie stosują się do zalecanej terapii (nieroztropność) – konserwują stereotypowe wyobrażenia o ich 30 E. Czykwin kategorii nieproporcjonalnie mocno. Taka tzw. iluzoryczna korelacja konstruuje i konserwuje stereotypowe przekonania. Mechanizmy stereotypizacji są konserwowane przez oczekiwania. Ludzie prze- jawiają skłonność do selektywnego poszukiwania danych raczej potwierdzających niż podważających ich dotychczasowe sądy. Daje im to poczucie, że ich osobista per- cepcja i analiza rzeczywistości jest uprawniona, zasadniczo słuszna i mogą jej zaufać. Stereotypy ukierunkowują też uwagę na dane zgodne z  oczekiwaniami, co więcej, takie zgodne ze stereotypami dane są też lepiej zapamiętywane i włączane w sieć wiedzy na temat wizerunku stereotypizowanej grupy [6]. Stereotypy są podtrzymywane także w wyniku tendencji do pewnych reakcji w sytuacji, kiedy ludzie odbierają dane sprzeczne z stereotypowymi wyobrażenia- mi. W takich sytuacjach przejawiają skłonność do: • ignorowania danych sprzecznych ze stereotypowymi wyobrażeniami, np. kie- dy pacjent o naturalnie-ekologicznej orientacji umniejsza znaczenie leczenia farmakologicznego na rzecz naturalnej diety; • przypisywania decydującej roli czynnikom sytuacyjnym, np. zaskakujące wy- niki skutecznego leczenia przypisywane są genom czy szczęśliwym zbiegom okoliczności; • unikanie sytuacji, w których stereotypy mogłyby zostać podważone lub obalo- ne, np. lekarze nie mają ochoty na ogół na spotkania z osobami reprezentują- cymi odmienne paradygmaty terapeutyczne, jakimi są np. homeopaci. Teoria dysonansu poznawczego [7] zakłada, że rozbieżność między przekona- niami i postawami z jednej strony a zachowaniami z drugiej, tworzy stan dysonan- su, który zawiera potencjał motywacyjny ukierunkowany na zmianę dotychczaso- wych przekonań. Zmiana ta dokonuje się poprzez transformację dotychczasowych przekonań bądź też taką zmianę interpretacji sytuacji, która pozwala na utrzyma- nie poznawczego konsonansu. Podtrzymywanie zgodności poznawczej pozwala jednostce na osiąganie ważnych dla niej celów oraz daje jej poczucie sprawstwa i wiary, iż jej aparat poznawczy jest na tyle sprawny, że może mu zaufać, podejmu- jąc się realizacji codziennych wyzwań. Funkcje stereotypów Funkcje stereotypów stanowią też ważne źródło wskazujące na ich trwałość. Wysoce zróżnicowany świat ludzki byłby dla nas chaotyczny, niezrozumia- ły i obcy gdybyśmy nie potrafili nadać mu jakiegoś porządku. Wiąże się z tym Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne 31 zjawisko kategoryzacji. Takimi fundamentalnymi kategoriami jest podział na „swo- ich” i „obcych” związany z tendencją do podkreślania różnic między własną grupą a grupą obcą, co z kolei skutkuje tendencją do faworyzowania swoich (lepszego ich traktowania, łatwiejszego usprawiedliwiania niepowodzeń); postrzegania swoich jako bardziej podobnych do siebie, egzageracji różnic na wielu innych, nie związa- nych z zasadniczą różnicą polach w przypadku obcych, co w efekcie prowadzi do większego dystansu społecznego wobec obcych niż swoich. Inne kategorie, to np.: płeć, kolor skóry, narodowość, wyznanie, wiek, i wiele innych. Kategoryzacje stanowią podstawę do budowania stereotypów oraz konser- wują ich trwałość. Z tego faktu wynika ważna funkcja stereotypów: stanowią one użyteczne i przydatne źródło informacji w warunkach ich niedoboru. Ich łatwa aktualizacja pozwala na częste sięganie do ważnych danych, co pozwala na kre- owanie całościowej, jakkolwiek uproszczonej, świadomościowej reprezentacji rze- czywistości. Stereotyp stanowi więc ważne odniesienie umożliwiające orientację w społecznej rzeczywistości. Inną ważną funkcją stereotypów jest budowanie tożsamości społecznych, a więc poczucia przynależności do grupy. Tożsamość osoby ma dwa ważne odniesienia: indywidualne i społeczne. Kiedy mówimy o własnej osobowej tożsamości, o na- szym „ja”, skłonni jesteśmy akcentować różnicę w stosunku do innych ludzi i wy- odrębniać siebie ze społecznego świata (tożsamość indywidualna). W przypad- ku tożsamości społecznej/grupowej, podkreślamy podobieństwa „ja” do innych z „naszej” grupy. Te dwie przestrzenie: „ja” i „my” odnoszą się do stereotypów, ale szczególnie tożsamość społeczna (my: Polacy, katolicy, artyści, mieszczanie etc.) stanowi osnowę przynależności grupowej/kategorialnej. Tożsamość społeczna zakreślająca rezerwuar treści związanych z podzielanymi przez jej członków ważnymi kwestiami, pozwala na utrzymanie wyższej wartości „ja” poprzez przydawanie grupie własnej cech pozytywnych i obniżanie wartości innych, szczególnie konkurencyjnych grup. Zarządzanie przynależnością grupową w celu podniesienia poczucia własnej wartości osoby jest częstą praktyką społecz- ną (por. np. posiadacze złotej karty w jakimś banku, przynależność do ekskluzyw- nego klubu towarzyskiego, status studenta ekskluzywnej uczelni, przynależność do grona celebrytów etc.). Poczucie własnej wartości wynikające z przynależności do prestiżowego gremium może być też wzmacniane dystansem w stosunku do konkurencyjnych grup traktowanych jako „gorsze”. Np. kadra profesorska uczelni może mieć poczucie wyższości w stosunku do pracowników administracji tejże uczelni. Przynależność i  identyfikacja z  grupą własną, a  więc podzielającą wspólne stereotypy, stanowi też rodzaj ochrony i  obrony przed ewentualnymi próbami 32 E. Czykwin podważenia wartości jej członków ze strony innych grup. Solidarność zawodowa czy klanowa stanowi rodzaj gwarancji bezpieczeństwa na wypadek zagrożenia ze strony innych. Podzielanie stereotypów i identyfikacja z grupą stanowią też ważne czynniki konstruowania i  wzmacniania więzi wewnątrzgrupowych. Szczególnie wymiana opinii na temat innych konkurencyjnych grup społecznych sprzyja umocnieniu więzi grupowych. Tak np. kobiety, będąc we własnym gronie, chętnie podkpiwają sobie z mężczyzn i przedstawiają ich sobie wzajemnie w niekorzystnym świetle. Podobnie zachowują się przedstawiciele mniejszości narodowych wobec większo- ści czy zwolennicy liberalnych partii wobec przedstawicieli innych, o konserwa- tywnym programie. Stereotypy stanowią też dogodny środek do podkreślania granic między My i  Oni, wspomagając tym samym spoistość i  wyrazistość tożsamości grupowej. Można zauważyć tendencję do podkreślania różnic w sytuacji, kiedy dwie konku- rujące grupy/kategorie społeczne są stosunkowo mało odmienne od siebie. Zacho- wanie takie ma na celu uwypuklenie wyrazistości tożsamościowej każdej z nich (np. partii politycznych czy opozycji katolicy vs. prawosławni w  Polsce). Silne, negatywne emocje części społeczeństwa towarzyszące rozmyciu jednoznacznego podziału świata ludzkiego na kategorie mężczyzn i kobiet np. w stosunku do trans- seksualistów, stanowią też rodzaj obrony „czystości” kategorii społecznych. Komunikacja społeczna przebiegająca w grupie jest znacznie bardziej płyn- na w  sytuacji podzielania stereotypów. Stereotypowe stwierdzenia np. „trudny pacjent”, „blondynka”, „moher” czy „luzak”, są w  teatrze życia codziennego na- tychmiast i dość jasno pojmowane. Sprzyjają one bliskości więzi i płynności in- terakcyjnej w ramach konkretnej kategorii społecznej. Umacniają one też, jak już wspomniałam, jednorodność grupy i pozwalają na jej odróżnienie od innych grup, gdzie dominują nieco odmienne stereotypy. Istniejący porządek społeczny, zakładający nierówność statusów przyjmuje istnienie uprzywilejowanych pozycji jednych, a  dyskryminujący status innych. Stereotypy mogą ułatwiać usprawiedliwianie czy racjonalizację praktyk dyskry- minacyjnych. Wspomniany porządek jest gwarantem ładu tworzącego swoisty ochronny bufor umożliwiający względnie komfortowe przetrwanie (zachowanie stabilnej samooceny i światopoglądu) w obliczu egzystencjalnego lęku związane- go z faktem przemijania oraz nieuchronności śmierci [8]. Tendencja do ochrony i obrony społecznego ładu przyczyniają się do społecznej inercji ergo konserwowa- nia stereotypów społecznych. Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne 33 Zmienianie stereotypów Omówienie funkcji stereotypów i wcześniejsze wskazanie na czynniki je kon- serwujące, ujawnia trudności i znaczący opór w próbach ich zmieniania. Gene- ralnie jednak trudno jest wywołać zamierzone zmiany poprzez intencjonalną in- terwencję. Jeśli nawet się to udaje, uzyskana zmiana nie jest trwała i stereotypy na powrót ulegają powrotnemu „odkształceniu”, co w świetle powyższych rozważań dotyczących trwałości stereotypów wydaje się zrozumiałe. Ważną wskazówką w sytuacji konfliktów grupowych, a więc w konflikcie ste- reotypów dwóch grup, jest stawianie celu nadrzędnego dla nich obu [9]. Zmiana stereotypu może też nastąpić w wyniku bezpośredniego kontaktu z przedstawi- cielem stereotypizowanej grupy/kategorii, którego wizerunek stanowi radykalne zaprzeczenie dotychczasowego obrazu grupy. W takich przypadkach może jednak nastąpić, jak zostało już wspomniane, powrót po pewnym czasie do stereotypu, a także wykluczenie tej osoby poza stereotyp jako jej nietypowego, wyjątkowego przedstawiciela [por. subtylizacja 10]. Ludzie ochraniają podzielane stereotypy, unikając kontaktu z  przedstawicielami stereotypowanych grup oraz przejawiają tendencje do potwierdzania oczekiwań. Nie do końca rozstrzygniętą pozostaje kwestia związana z tzw. hipotezą kontaktu stwierdzającą, iż pozostawanie w dłuższym kontakcie z przedstawicielami stereoty- pizowanych grup redukuje wzajemne stereotypy i uprzedzenia [1, 12, 13]. Najnow- sze badania pozwalają na formułowanie ostrożnych nadziei w tym zakresie [14]. Zostały wyróżnione dwie drogi zmiany stereotypów: stopniowy, dokonujący się na zasadzie „księgowania” czy bilansowania pozytywnych i negatywnych da- nych o stereotypizowanej grupie albo nagły, skokowy, na zasadzie „nawrócenia się” na odmienne poglądy. Obie drogi wymagają bezpośredniego kontaktu z re- prezentantem stygmatyzowanej grupy, co nie zawsze jest możliwe. Także bezpo- średnie kontakty mogą raczej umacniać stereotypy niż je redukować, np. wtedy kiedy stygmatyzowana grupa jest niżej usytuowana albo wtedy kiedy kontakt nie jest traktowany jako istotny z perspektywy interakcji międzygrupowych. Ważną perspektywą obok hipotezy kontaktu w projektach zmiany stereotypów jest indywidualna pespektywa osłabiania ich roli w jednostkowej percepcji rze- czywistości. Jeśli, jak stwierdzono wyżej, stereotypy aktualizują się automatycznie i szczególnie łatwo w sytuacji niedostatku danych, to można zapytać: które z nich? Reprezentacje innych są bowiem kategoryzowane w  wielu aspektach (pacjent z zaawansowanym schorzeniem, chory na określoną chorobę, nieleczony, stary, mężczyzna, wykształcony etc.). Ludzie wykazują daleko posuniętą elastyczność 34 E. Czykwin w  aplikacji wybranych przez siebie kategorii. Z  tego powodu mogą wychodzić poza stereotypy poprzez : • • dzięki stosowaniu mniej opresyjnych kategorii, np. „doświadczony” w miejsce zastosowanie zindywidualizowanej charakterystyki obiektu; „stary”; świadome i aktywne przeciwstawianie się stereotypowej kategoryzacji. Ograniczanie roli stereotypów w  postrzeganiu szczególnie charakterystycz- nych osób, ale też grup i kategorii społecznych staje się szczególnie produktywne w przypadku osób nastawionych egalitarystycznie. • Efektywną, pośrednią drogą w redukcji stereotypów jest podnoszenie samo- oceny postrzegającego, redukcja poziomu frustracji i lęku, a także podnoszenie wiedzy związanej ze zróżnicowaniem społecznego świata. Publiczność telewizyjna na całym świecie mogła oglądać takie seriale jak ame- rykański Bill Cosby Show czy francuski ’Allo ‘Allo, które w zmniejszającej napięcie drodze emisji humorystycznej formuły przekazu osłabiały stereotyp black ame- ricans czy stereotypów wzajemnych Niemców i Francuzów. Podobnie film ame- rykański Piękny umysł stanowiący ekranizację biografii chorego na schizofrenię genialnego matematyka, noblisty Johna Forbesa Nasha Jr. był próbą „rozmontowa- nia” stereotypowego wizerunku chorych psychicznie, szczególnie na schizofrenię. Mówiąc o stereotypach, należy podkreślić w kontekście ich zmieniania, iż bar- dzo często w pracach wymienia się je łącznie z uprzedzeniami. Stereotypes and prejudices mają ze sobą wiele wspólnego jako lippmanowskie „obrazy drugiego w głowie”, jednak rozróżnienie między tymi pojęciami jest ważne i produktywne pedagogicznie. O ile stereotypy mogą mieć (rzadko) pozytywne konotacje (por. lekarz, artysta) bądź neutralne (np. rybak), to uprzedzenia mają nie tylko jedno- znacznie negatywne konotacje, ale stanowią wręcz impuls do wrogich działań wo- bec stereotypizowanego obiektu (np. Żydzi do gazu). Stereotypowe wyobrażenia upraszczają postrzeganie, ułatwiają organizację społecznego świata i komunikację oraz wzmacniają tożsamość grupową. O ile niemożliwe jest zdrowe funkcjono- wanie pozbawione stereotypów, o tyle z uprzedzeń można i należy rezygnować. Warto też dodać, że stosowanie uprzedzeń zostało w Polsce objęte systemem kar. Stygmat – wkład Ervinga Goffmana Pojęcie „stygmat” ma starożytną genealogię wywodzącą się z języka greckie- go, kiedy był on znakiem, znamieniem, piętnem wypalanym na ciele niewolnika, Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne 35 złoczyńcy lub zdrajcy jako jego charakterystyka. W późniejszym okresie „stygmat” był rozumiany teologicznie, w Chrześcijaństwie i Islamie jako znak na ciele, naj- częściej rana, zaświadczająca o boskim jej pochodzeniu (por. stygmaty ojca Pio). W medycynie „stygmat” stanowi jednostkę chorobową, jaką jest trudno gojąca się rana [15]. Wybitny socjolog Erving Goffman nawiązał do starożytnego rozumienia tego pojęcia i  wprowadził różnicę między „normalsami” a  stygmatyzowanymi, czy- li osobami społecznie definiowanymi jako inne, gorsze czy upośledzone. Osoby stygmatyzowane, to takie – stwierdza Goffman – które posiadają społeczny atry- but głęboko je dyskredytujący i które są postrzegane jako niepełnowartościowe z tego właśnie powodu [16]. Osoby stygmatyzowane z  tego powodu mają „zranioną tożsamość” (spoiled identity), a  ich relacje z  innymi znamionuje takie zarządzanie stygmatem, aby możliwie efektywnie minimalizować destruktywne dla „ja” skutki społecznego odium. Stygmat staje się ich osobowym czy grupowym „logo”, poprzez który są one postrzegane (np. osoba na wózku, o odmiennym fenotypie niż większość, le- czona psychiatrycznie, stara etc.). Stygmat pełni „oślepiającą funkcję”, w wyniku czego inne charakterystyki osoby stają się społecznie mniej widoczne, np. osoba niewidoma staje się jedynie „tą niewidomą” a nie osobą, powiedzmy introwertyw- ną, z ładnym głosem etc. Stygmat jako dyskredytujący atrybut osoby jest społecznie definiowany. W okresie PRL stygmatyzowane były osoby prowadzące własną działalność go- spodarczą („prywaciarze”), obecnie stygmatyzowani są palacze tytoniu, destygma- tyzacji ulegają (w jakimś stopniu) osoby cierpiące na depresję czy żyjące w konku- binacie. Goffman stwierdza: Manipulowanie stygmatem jest ogólną właściwością społeczeństwa, jest to proces pojawiający się wszędzie tam, gdzie istnieją normy od- noszące się do tożsamości (…). Można w związku z tym sądzić, że rola normalsa i rola stygmatyka są częściami tego samego układu [17]. W jego ujęciu (por. tamże, s. 164) stygmat odnosił się niekoniecznie do konkretnych osób czy grup, ale był też traktowany jako „perspektywa”, w której każdy z nas się znajduje lub potencjalnie znajdzie (jako chory, bezrobotny czy stary). Goffman wyróżnił trzy grupy stygmatów: 1. Uszkodzenie fizyczne (np. bielactwo, choroba polio, porażenie mózgowe, głu- chota, jąkanie, ślepota i inne); 2. Skazy charakteru (wybuchowość, despotyzm, nieuczciwość, nieodpowiedzial- ność), które wyprowadza się z takich zdarzeń z biografii osoby jak odbycie wy- roku w zakładzie karnym, próby samobójcze, leczenie psychiatryczne, przeszłe uzależnienie, radykalizm polityczny etc. [18]; 36 E. Czykwin 3. Stygmat plemienny, wynikający z przynależności rasowej, narodowej i/lub re- ligijnej. Stygmat ten jest „społecznie dziedziczony” i odnosi się np. do uchodź- ców, Żydów, Cyganów czy Świadków Jehowy. Jak widać, to nie tyle samo zachowanie człowieka jest źródłem jego dyskredy- tacji przez społeczeństwo, co przede wszystkim jego przynależność do określonej społecznie dezaprobowanej kategorii. Kiedy nie wiemy, że miły mężczyzna z są- siedztwa jest chory na AIDS, skłonni jesteśmy myśleć o nim inaczej niż kiedy się o tym dowiadujemy. Stygmatyzacja przybiera często charakter „piętrowy”, co oznacza, iż osoba jest stygmatyzowana z tytułu niedoskonałości fizycznej, jaką jest np. otyłość, ale też z racji skazy charakteru odnoszącej się do braku umiarkowania w jedzeniu. Goffman mówi też o stygmacie „przeniesionym” (courtesy stigma), jakim jest projekcja negatywnych konotacji na „normalsów” z tytułu bliskości ze stygmatyzo- wanymi, np. psychiatrów postrzega się jako podobnych mentalnie do ich pacjentów. Prawidłowości stygmatyzacji Można wskazać na kilka ważnych charakterystyk stygmatyzującego ujęcia, które pozwalają na lepsze zrozumienie tego społecznego procesu. Stygmatyzacja ma charakter moralny w dwojakim sensie. Wskazuje na dwuznaczność pejoratyw- nego naznaczenia osoby czy grupy, ale także na fakt, iż jej ewaluacja jest przyjęta a’priori, a nie wynika z jej zachowań czy dokonań, np. sukcesy zawodowe kobiet zazwyczaj są cenione niżej niż mężczyzn, szczególnie na polach społecznie po- strzeganych jako męskie, np. w polityce czy chirurgii. Stygmat charakteryzuje się także swoistą inercją czasową. Tak np. percepcja osób sądownie skazanych ulega radykalnemu przeobrażeniu w wyniku informa- cji o ich skazaniu, uprzednia tożsamość wydaje się przypadkowa, nowa tożsamość stanowi, prawdziwą rzeczywistość . Tym kim jest teraz, ta osoba była w sumie zawsze [19]. Problem z inercją stygmatu polega na tym, iż istnieje szereg cere- monii podniesienia statusu osoby (np. awans na wyższe stanowisko, uzyskanie wyższego stopnia naukowego, wojskowego, kapłańskiego czy ceremonia ślubna), podobnie istnieją też ceremonie obniżenia statusu (np. skazujący wyrok sądowy, degradacja wojskowa, nieotrzymanie promocji do następnej klasy, odebranie praw rodzicielskich). Problem polega na tym, że w przypadku utraty pozycji zasadniczo nie istnieją ceremonie powrotu do dawnego, wyższego statusu. Obecnie w terapii uzależnień stosuje się, na coraz szerszą skalę publiczne obchodzenie corocznych Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne 37 ceremonii podniesienia statusu związanych z kolejnym rokiem życia w „czystości” osoby uzależnionej. Społeczeństwo jest na ogół nie do końca świadome albo wręcz nieświadome stygmatyzowania innych. Tak np. śmiech pełni taką „znieczulającą” funkcję: kawa- ły o blondynkach, Żydach, Szkotach są dobrze społecznie przyjmowane, podobnie jak uporczywe przyglądanie się niepełnosprawnym czy odmiennym rasowo. Oka- zywanie litości zamiast współczucia, wścibstwo, nieoczekiwane radzenie otyłym jak schudnąć, samotnym – jak wyjść za mąż, brak dyskrecji etc. ujawniają nie- uświadamiany i pozaintencjonalny charakter stygmatyzacji. Stygmatyzacja ma charakter w znacznym stopniu irracjonalny. Osoby adop- tujące dziecko często zmieniają miejsce zamieszkania, aby nie narazić zaadopto- wanego dziecka na stygmat „cudzego”, a siebie na stygmat „tych, którzy nie mogą mieć dziecka”. Podobnie ofiary gwałtu czy dziecięce ofiary molestowania seksu- alnego mają często niższy status moralny niż sami sprawcy. Irracjonalny charak- ter stygmatu jest spektakularnie widoczny, jeśli chodzi o choroby. Niektóre z nich mogą być wręcz nobilitujące (migrena, podagra, choroby serca), inne znów obo- jętne (złamania nogi, ból gardła) inne zaś są „wstydliwe” jak zapalenie jajników, hemoroidy, choroby prostaty czy weneryczne. Stygmatyzacja z uwagi na jej nie do końca uświadamiany i irrarcjonalny cha- rakter jest widziana przede wszystkim z perspektywy samego podmiotu. Oznacza to, iż stygmat nie jest wyraźnie widziany ze strony społeczeństwa. „Normalsom” trudno jest empatycznie „wejść w buty” człowieka starego, kogoś w depresji, zgwał- conej kobiety, bezdomnego etc. Stąd język interakcjonizmu symbolicznego w swo- jej relacyjności wydaje się tu być bardziej produktywny niż język psychologii. Centralną kategoria pojęciową w stygmatyzującej analizie jest poczucie własnej godności (self-esteem) oraz samoocena osób stygmatyzowanych [20]. Proces inter- nalizowania negatywnych ocen o sobie przebiega według następującego schematu: (1) świadomościowe reprezentacje osób stygmatyzowanych mają pejoratywne ko- notacje. W związku z tym, (2) ludzie oczekują czegoś złego czy niewłaściwego, co może ich spotkać ze strony stygmatyzowanych. (3) Zwrotne komunikowanie tych oczekiwań stygmatyzowanym jest przez nich (4) internalizowane w postaci kalek wizerunku własnej osoby (self-concept). W taki sposób oczekiwania społeczeństwa stają się (5) samosprawdzającymi się przepowiedniami. Mechanizm ten zwany efektem Pigmaliona [21] odnosi się do oczekiwań i ilustruje generalną zależność między postrzeganiem osoby a jej obrazem siebie, upraszcza jednak samo zagad- nienie [22]. Okazuje się paradoksalnie, że self-esteem stygmatyzowanych dzięki wsparciu udzielanemu przez innych, w szczególności tzw. znaczących innych oraz wsparciu grupy własnej bywa często wręcz wyższy niż „normalsów”. 38 E. Czykwin Ważną zmienną pośredniczącą w ukształtowaniu się poczucia własnej godności stygmatyzowanych ma też fakt, iż percepcja takich osób nie jest jednoznaczna. Oso- by chore mogą np. budzić lęk, wstręt lub odrazę, ale też współczucie czy sympatię i to u jednego i tego samego obserwatora. Prowadzi to do wewnętrznych konfliktów i niejednoznaczności w komunikowaniu zwrotnych danych o stygmatyzowanym. Jednym ze sposobów „wyłączania” zniekształcającej funkcji stygmatu jest nadanie mu ważnej i społecznie cennej rangi. Tak np. Robert Biedroń uczynił ze swojej gejowskiej, stygmatyzowanej orientacji rodzaj intrygującego znaku rozpo- znawczego. Jeszcze innym sposobem jest zastąpienie centralnego stygmatu inną, pozytywnie ewaluowaną charakterystyką jak w przypadku Andrea Bocelli, niewi- domego śpiewaka klasycznego. Można dostrzec, że osoby stygmatyzowane przejawiają tendencję do integro- wania się w grupy osób z podobnym stygmatem, stanowiące tzw. grupy wsparcia. Enklawy mniejszości narodowych zamieszkujące dzielnice wielkich metropolii, stowarzyszenia osób np. z zajęczą wargą, chorych na dystonię, nadciśnienie płucne, celiakię, otyłość, padaczkę i inne choroby – są tego przykładem. W grupach takich rodzi się ideologia grupy własnej, faworyzująca własnych członków i dająca im symboliczny oręż do obrony i ochrony poczucia własnej wartości. Stwarzają one też podstawy do niezwykle ważnych dla ukształtowania się obrazu własnej osoby porównań społecznych, porównań wykluczających stygmat wraz z jego funkcjami. Somatyzacja stygmatu ma na celu pogłębienie negatywnych konsekwen- cji stygmatyzacji. Przypisywanie osobom ze stygmatyzowanych kategorii takich przymiotów jak: przykry zapach ciała, czarne podniebienie, nadnormalna wiel- kość penisa, nieświeży oddech czyni stygmatyzację jeszcze bardziej jednoznaczną, widoczną i przykrą. Stygmatyzacja jest natomiast osłabiana w wyniku wiary religijnej. Zdaniem Melvin Lerner [23] osoby cierpiące z  tytułu ubóstwa czy niepełnosprawności, przeżywają je mniej dotkliwie, jeśli są wierzące niż kiedy są niewierzące. Autorka uważa, że następuje tu odmienność atrybucyjna: osoby wierzące odpowiedzial- ność za swój los składają na czynniki zewnętrzne (Boga), co pozwala im uchronić poczucie własnej wartości. Szczególną rolę w stygmatyzacji odgrywa jej behawioralny wyraz. Zachowa- nie jest znacznie bardziej niszczące dla relacji międzyludzkich niż nawet najwięk- sze cierpienie, ale niemające swojego behawioralnego ekwiwalentu, skrywane jak w przypadku depresji. Z tego powodu osoby chore psychicznie czują w większym stopniu ciężar naznaczenia, jeśli zachowują się agresywnie niż wtedy kiedy przeja- wiają tendencję do wycofywania się. Kwestia ta prowadzi do problemu ukrywania stygmatu. Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne 39 Ukrywanie stygmatu Może się wydawać, że umieszczenie w jednej kategorii „stygmatyzowani” tak odmiennych charakterystyk jak: mniejszości narodowe, chorzy na AIDS, schizo- frenicy, leczeni psychiatrycznie czy byli skazani, jest metodologicznym błędem. Tymczasem dzięki różnorodności stygmatyzowanych kategorii możliwym sta- ło się stworzenie ważnych i produktywnych kategorii analitycznych, wymiarów umożliwiających lepsze zrozumienie społecznych mechanizmów funkcjonowania stygmatyzacji. Omówię je kolejno szczególnie koncentrując uwagę na kategorii jawności vs. niejawności stygmatu. Już Goffman wprowadził to ważne rozróżnienie wskazując na stygmaty jawne (wiadome) w opozycji do ukrywanych. Jest rodzajem prawa socjologicznego, iż stygmat jeśli może być ukryty, będzie skrywany przez jego nosiciela w celu unik- nięcia dyskredytujących skutków napiętnowania. Osoby, które mogą ukryć styg- mat jak: leczone psychiatrycznie, chore wenerycznie, dzieci poczęte drogą in vitro, byli skazani etc., będą się uciekały do tego sposobu zarządzania stygmatem, jakim jest nieujawnianie go. Nawet częściowe ukrycie stygmatu ogranicza jego destruk- tywny wpływ. Normalnie funkcjonujący epileptycy byli znacząco lepiej postrzegani przez otoczenie społeczne, które nie wiedziało o ich chorobie niż wówczas kiedy było one tego świadome. Pacjenci chorzy na widoczne i rażąco nieestetyczne choro- by dermatologiczne przeżywają znacznie większe frustracje niż ci, którzy mogą je ukryć [24]. Osoby doznające chwilowego załamania nerwowego i leczone psy- chiatrycznie lub psychologicznie inwestują wiele wysiłku w celu ukrycia faktu, iż takie leczenie miało miejsce, np. poprzez zabiegi, aby ich dokument hospitalizacji nie zawierał nadruku „psychiatra” czy „psycholog”, a np. okulista [25, 26]. Bada- no reakcje ludzi, którzy roztaczali w publicznych miejscach przykry zapach. Jedni z nich byli tego świadomi, a inni – nie. W obu przypadkach reakcje ludzi były wy- raźnie negatywne, ale wpływ tych reakcji na badanych był nieporównanie większy w odniesieniu do tych, którzy byli tego świadomi niż nieświadomi. Jak więc widać, istnieje wiele argumentów zaświadczających o kluczowej roli społecznego lustra w zwiększaniu/zmniejszaniu opresyjności stygmatu. Współcześnie mamy wiele przykładów spektakularnego ujawniania stygmatu np. alkoholizmu, molestowania seksualnego w  dzieciństwie, homoseksualizmu, nerwicy, choroby psychicznej, AIDS i  innych. Ukrywanie stygmatu związane jest z dyskomfortem psychicznym [27] polegającym na konieczności stałej, gor- liwej, zaangażowanej kontroli przed demistyfikacją. Wszyscy „dajemy występy” 40 E. Czykwin (Goffman) przed społeczną publicznością, ale osoby z  skrywanym stygmatem reżyserują swoje występy tak, aby nie ujawnić stygmatu. Długotrwałe ukrywanie stygmatu uniemożliwia (1) podjęcie skutecznej pomocy medycznej i  psycholo- gicznej, np. osobom z padaczką, nerwicą, ofiarom gwałtu, dokonującym aborcji. Osoby pozbawione pomocy i  wsparcia niejednokrotnie (2) dokonują atrybucji swojego problemu na „ja”, uznając, że nie są ofiarami, ale winnymi czy współwin- nymi, np. molestowania seksualnego w dzieciństwie, gwałtu, przemocy etc. Skry- wany stygmat plemienny (3) uniemożliwia rozwinięcie ważnej i godnej części wła- snej tożsamości społecznej np. „jestem prawosławna”, „jestem Żydem”. Ujawnianie stygmatu przez aktorów pozwala (4) widowni społecznej wiedzieć i rozumieć wię- cej, a przez to otrzymywać nowe kategorie analizy własnego „ja”, pozwalające na rozumienie choćby swojej seksualności, ale także uwrażliwia na sytuację społecz- ną „gorszych innych”, np. transseksualistów, transwestytów, osób androginicznych. Brak wiedzy skłaniał jeszcze do niedawna do stygmatyzacji osób leworęcznych czy z depresją. Niezrozumienie omawianych problemów może prowadzić do nieade- kwatnych, urażających ich godność zachowań, może też prowadzić do praktyk szantażu przez osoby znające ich „tajemnicę”. Zachodzi zasadnicza różnica między osobami, których stygmat może być ukryty i osobami, których stygmat ukrytym być (zasadniczo) nie może. Te drugie, to np. osoby na wózkach inwalidzkich, chrome, z asymetriami ciała, otyłe, z ze- społem Downa, rozległym atopowym zapaleniem skóry czy widoczną łuszczycą. W takich przypadkach osoby posługują się technikami znanymi zawodowym ak- torom. Mogą aranżować spotkania tak, aby ich stygmat był mniej destruktywny dla interakcji, np. komunikować się przez Internet, telefonicznie, spotykać w miej- scach przez nich oswojonych. Można mówić o swoistej geografii stygmatyzowa- nych miejsc: osoby cierpiące na inkontynencję trzymają się bliżej toalet, osoby na wózkach unikają plaży i wybierają znane sobie miejsca etc. Charakterystyczne są też rekwizyty używane przez nosicieli stygmatu widocz- nego: kobiety na wózkach przykrywają nogi szarym kocem, za to eksponują ma- kijaż, fryzurę czy biżuterię. Podobnie osoby ociemniałe czy niedowidzące częściej wybierają zawód masażysty, a osoby z niedosłuchem wybierają zawody wymagają- ce szczególnej sprawności manualnej. Ujawnienie stygmatu aktora, szczególnie przed najbliższymi stanowi wyzwa- nie niezwykle trudne i ryzykowne. Kwestia „czy, komu, kiedy gdzie i jak?” (Gof- fman) stanowi zazwyczaj punkt zwrotny w trajektorii osobistego życia jednostki. Emilia Jaroszewska BARIERY W KOMUNIKACJI Z ZAGRANICZNYM PACJENTEM Wprowadzenie Charakterystyczny dla ostatnich dziesięcioleci wzrost przestrzennej mobil- ności ludności od dwóch dekad obserwowany jest również w Polsce, która coraz częściej staje się krajem docelowym dla imigrantów. Zgodnie z danymi Urzędu do Spraw Cudzoziemców, liczba obcokrajowców mieszkających na terytorium RP systematycznie rośnie (np. w ciągu ostatnich pięciu lat liczba wniosków o osiedle- nie się wzrosła o 19 , a liczba osób mających ważne karty pobytu o 50 ) [1]. Oficjalne statystyki nie uwzględniają przy tym osób z korzeniami migracyj- nymi (drugie pokolenie) oraz napływu nielegalnych migrantów, których odsetek może być całkiem duży (np. Departament Polityki Migracyjnej przy MSW sza- cuje, że w grupie Ormian aż 80 stanowią osoby mieszkające w Polsce nielegal- nie). Szczególnie szybko rośnie skala migracji edukacyjnych – od początku lat 90. XX wieku liczba studiujących w Polsce cudzoziemców zwiększyła się czteroipół- krotnie [2], można zarazem przypuszczać, że w związku z uruchomieniem nowej edycji programu Erasmus oraz aktywnością uczelni w poszukiwaniu studentów za granicą wzrost ten będzie się nasilał. Warto jednocześnie zauważyć, że coraz częściej mamy do czynienia z imigrantami z regionów bardziej oddalonych kul- turowo – wśród uchodźców dominują wyznający Islam przybysze z Czeczenii [3], a w pierwszej dziesiątce krajów pochodzenia imigrantów jest siedem państw azja- tyckich (liczba wniosków o zamieszkanie na czas określony złożonych przez oby- wateli Chin wzrosła w latach 2002-2012 aż ośmiokrotnie!) [1]. Możliwość, że w  gabinecie lekarskim pojawi się pacjent wychowany w  in- nym kraju i w innej kulturze nadal jest w Polsce relatywnie niska (w porównaniu 354 E. Jaroszewska z innymi państwami Unii Europejskiej), jednak sukcesywnie rośnie, a odpowied- nie przygotowanie kadr medycznych do komunikacji z takim pacjentem powinno mieć miejsce, zanim napływ cudzoziemców do polskich placówek medycznych osiągnie większą skalę. Kluczowe znaczenie w komunikacji międzykulturowej ma znajomość barier, na jakie natrafić możemy rozmawiając z cudzoziemcem (poja- wić się one mogą w relacji lekarz – zagraniczny pacjent, ale również lekarz – ro- dzina zagranicznego pacjenta, zagraniczny pacjent/jego rodzina – inni pacjenci). Bariery te podzielić można na kilka grup (patrz rys. 1). Proponuję przyjrzeć się bliżej każdej z nich w kolejnych podrozdziałach. Rysunek 1. Model 4xB – Bariery utrudniające komunikowanie międzykulturowe (opracowanie wła- sne) KW – komunikowanie werbalne, KP-W – komunikowanie parawerbalne, KN – komunikowa- nie niewerbalne. Bariery różnych doświadczeń Komunikowanie to proces złożony i wielopłaszczyznowy. Rozmawiając pró- bujemy powstające w naszej głowie myśli przełożyć na konkretne gesty i słowa, siłą rzeczy dokonując pewnego uproszczenia. Komunikat w takiej formie dociera do odbiorcy, wywołując w jego umyśle obrazy. Nie są jednak one tożsame z tymi, które powstały w głowie nadawcy. Problemy ze zrozumieniem przekazu i intencji nadawcy dotyczą, rzecz jasna, również osób wychowanych w tym samym kraju czy nawet w tej samej rodzinie. Bariery w komunikacji z zagranicznym pacjentem 355 W przypadku rozmówcy wywodzącego się z innego kręgu kulturowego ryzyko błędu jest jednak znacznie wyższe. Kluczowe znaczenie ma tutaj tzw. obszar doświadczeń, który zależy od czyn- ników socjo-demograficznych (np. wieku, płci, typu rodziny pochodzenia, miejsca zamieszkania), czynników edukacyjno-zawodowych (wykształcenia i doświadcze- nia zawodowego), ale także kultury charakterystycznej dla danego regionu. Każdy człowiek ma swój własny i niepowtarzalny obszar doświadczeń (w pewnym stop- niu zależny jest on też od cech wrodzonych i czynników losowych), nie ma więc możliwości, aby pola nadawcy i odbiorcy się pokryły (patrz rys. 2). Rysunek 2. Obszar wspólnoty doświadczeń w drugim modelu Schramma (opracowanie własne na podstawie literatury [4]) Obszar wspólnoty doświadczeń to przestrzeń, w  której koła się pokrywają. Fragmenty pól pozostające poza obszarem wspólnoty doświadczeń to przestrzeń nieznana, której możemy się jedynie domyślać. Warunkiem skutecznej komuni- kacji jest umiejętność zrozumienia drugiej osoby, nawet w sytuacji, kiedy duże wycinki jej obszaru doświadczeń zupełnie nie pokrywają się z naszymi doświad- czeniami. W tym celu niezbędne są trzy elementy: wiedza, wyobraźnia i empatia. Znaczenie modelu Schramma dla komunikacji międzykulturowej pokazuje rys. 3. Rysunek 3. Znaczenie braku wspólnoty doświadczeń w komunikowaniu międzykulturowym, (opracowanie własne na podstawie literatury [5]). 356 E. Jaroszewska Jak widać na powyższym diagramie, zależnie od sytuacji różnice pomiędzy nadawc
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: