Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00362 006811 13871669 na godz. na dobę w sumie
Pamięć, nostalgia, tożsamość - ebook/pdf
Pamięć, nostalgia, tożsamość - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 111
Wydawca: Wydawnictwo e-bookowo Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61184-55-3 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Wydany w 2006 roku w Gdańsku Tryptyk wileński kresowego, wileńskiego pisarza - Zbigniewa Żakiewicza - jest swoistym mitem. Owa mitologia wileńskich Kresów (jak też poczucie nostalgii czy utraty) jest zasadniczym składnikiem i koniecznym warunkiem konstruującym literacką kategorię pamięci w prozie Żakiewicza. Utwory pisarza doskonale wpisują się także w nurt mitobiografistyki (czyli 'wciągania' czytelnika w historię autora) i genealogii osobowości (dominacji historii poszukiwania własnych korzeni duchowych). Zbigniew Żakiewicz jest właściwie pisarzem jednej powieści. Wydobywa ('wyrywa') ze swojej przeszłości obrazy zapamiętane i w twórczym procesie nieustannie je porządkuje. Ważnym (i zarazem trudnym) procesem jest zabieg porządkowania, i hierarchizowania pamięci. To znaki są 'kluczem do jednostkowej i zbiorowej tożsamości'. Omawiane w niniejszym szkicu utwory wpisują się w nurt literatury, w której (jak pisał znany historyk idei, profesor Franklin Ankersmit) 'zbiorowa tożsamość jest w większości sumą blizn na [...] zbiorowej duszy, spowodowanych przymusowym porzuceniem poprzednich tożsamości'. Przemysław Czapliński natomiast zauważa, iż 'nostalgia bierze się z tęsknoty, tęsknota z utraty'. Topos utraty powraca więc nieubłaganie w tych rozważaniach. Zbigniew Żakiewicz żył ze świadomością utraty kilkadziesiąt lat. Aby nieustannie dookreślać w tym szkicu ewokowaną przeze mnie kategorię pamięci, poświęcam właśnie nieco uwagi sposobom przenikania się: autoterapii, traumy, tożsamości czy nostalgii - lokujących się przed tekstem - a w końcu i w tekście literackim.

Pamięć, nostalgia, tożsamość to jednak szkic poświęcony nade wszystko pamięci ocalającej przeszłość dla przyszłości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 2 MACIEJ DĘBORÓG-BYLCZYŃSKI PAMIĘĆ, NOSTALGIA, TOŻSAMOŚĆ KULTUROWE ASPEKTY ESTETYKI POGRANICZA W TWÓRCZOŚCI ZBIGNIEWA ŻAKIEWICZA © Copyright by Maciej Dęboróg-Bylczyński e-bookowo 2009 Projekt okładki: Paweł Bednar Zdjęcie na okładce: Jan-Michael Bylczynski Grafiki w tekście: Witold Wedecki ISBN 978-83-61184-55-3 www.e-bookowo.pl Kontakt: wydawnictwo@e-bookowo.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione Wydanie I 2009 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 3 Nikt nie żyje sam: rozmawia z tymi, co przeminęli. Z ich nadziei i przegranej, ze znaków, jakie po nich zostały, choćby to była jedna litera wykuta w kamieniu, rodzi się spokój i powściągliwość w wypowiadaniu sądu o sobie. Dane jest wielkie szczęście tym, co umieją je zdobyć. Nigdy i nig- dzie nie czują się bezdomni, wspiera ich pamięć o wszystkich dążących jak oni do nieosiągalnego celu. Czesław Miłosz „Dolina Issy” www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 4 PODZIĘKOWANIA Podmiotem sprawczym niniejszej monografii jest Zbigniew Żakiewicz. To książka o Nim, dla Niego i bez Niego by jej nie było. Od samego początku mojej pracy nad Pamięcią... dobrym jej duchem była (uro- dzona w dalekim Mołodecznie) dr inż. Barbara Godfreyow. To jej zawdzięczam moją pierwszą (a trwającą po dziś dzień) fascynację Kresami. Nostalgicznym duchem, swoistym wileńskim spleenem zaraził mnie poeta i p i- sarz tamtych pejzaży – Aleksander Jurewicz. Dr Annie Jarosik chciałbym serdecznie podziękować za życzliwe przejrzenie mo- jej pracy, zaś dr. Maciejowi Żakiewiczowi (synowi pisarza) za szczere zaintere sowanie i cenne rady. Wypada mi jeszcze złożyć specjalne słowa podzięki ks. prof. Mirosławowi Michal- skiemu. Duchowe wsparcie jakim mnie otaczał w chwilach zwątpienia i twórczego spleenu jest bezcenne. Słowa wdzięczności kieruję do pana Witka Wedeckiego, którego rysunki zdobią tę książkę. Jego chtonicznie kresowe oko potrafi najlepiej oddać to, co najcenniejsze w ukochanym przez nas świecie. Na koniec chciałbym jeszcze serdecznie podziękować pani dr Katarzynie Krzan i całemu zespołowi redakcyjnemu wydawnictwa e-bookowo, za sprawą którego czytel- nicy mają sposobność zapoznania się z treścią tej książki. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 5 SPIS TREŚCI PAMIĘĆ – ISTOTĄ ZAKORZENIENIA ....................................................................................................................9 Pamięć, nostalgia, tożsamość. Trzy powieści wileńskie Zbigniewa Żakiewicza .....................12 Wstęp .......................................................................................................................................12 Rozdział I Kategoria pamięci w literaturze Kresów. .............................................................................14 Rozdział II I) Narracja w utworach Zbigniewa Żakiewicza ....................................................................17 2) Czas zapamiętany...............................................................................................................19 3) Zapamiętana przestrzeń ....................................................................................................21 4) Zapamiętany obraz społeczności kresowej .....................................................................22 Zakończenie ......................................................................................................................................................................23 BIBLIOGRAFIA ........................................................................................................................26 Zusammenfassung ..................................................................................................................27 Résumé ....................................................................................................................................29 Z recenzji wydawniczej ..........................................................................................................31 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 6 Wileński świat odchodzi w zapomnienie. Otula go warstwa niepamięci, zrywa się sieć skojarzeń, ukrytych sensów, symboli tego mikrokosmosu wielu Polaków, którzy stamtąd wyjechali – niejednokrotnie (jak wileński pisarz tamtych miejsc – Zbigniew Ża- kiewicz) w bydlęcych wagonach... Moja książka o Tryptyku wileńskim Żakiewicza próbuje ocalić od zapomnienia sacrum Wileńszczyzny. Pamięć, nostalgia, tożsamość chce stanąć twarzą w twarz z Pa- mięcią Kresów, spróbować odczytać ją na nowo – dla siebie, dla ocalenia w pamięci do- robku pisarskiego Zbigniewa Żakiewicza, dla wszystkich, którym wciąż stoją przed oczyma wileńskie krajobrazy. Autor Rodu Abaczów zamilkł, schorowany, może zmęczony nieustannie powra- cającymi doń wizjami na zawsze utraconych Kresów. Moja książka jest więc również dla Niego – mojego pisarza, którego książki przepełnione są głęboką miłością Boga, ludzi i Jego Kraju Lat Dziecinnych - Wileńszczyzny. Jest swoistym podziękowaniem za wszys t- kie jego powieści. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 7 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 8 Zbigniew Żakiewicz (Wilno, 1932-)1: Pisarz, eseista, historyk literatury rosyjskiej. Pochodzi z wileńskiego rodu szla- checkiego o korzeniach polsko-bojarsko-tatarskich. Zbigniew Żakiewicz za swą bogatą twórczość prozatorską, eseistyczna i publicy- styczną doceniony został licznymi nagrodami i gestami uznania. Wśród ważnie jszych laurów wymienić należy: 1971 - nagroda Fundacji im. Kościelskich; „Order Stańczyka” (przyznawany przez miesięcznik „Litery”) za powieść Biały karzeł 1974 - nagroda szczecińskiego miesięcznika „Spojrzenia”, za powieść To sen tylko, Danielu... 1976 - Złoty Krzyż Zasługi 1977 - nagroda „Gdańska Książka Roku” przyznawana przez Klub Krytyki Literac- kiej przy Oddziale Gdańskim ZLP, za Dziennik intymny mego N.N. 1989 - Krzyż Kawalerski OOP 1993 - nagroda Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuki za książkę Wilio w głębo- kościach morza 1994 - nagroda literacka Wojewody Gdańskiego za powieść Wilio w głębokościach morza 1995 - odznaka honorowa „Zasłużonemu Opolszczyźnie” 1998 - Medal KEN 2000 - Pomorska Nagroda Artystyczna w dziedzinie literatury, za książkę Gorycz i sól morza 2003 - nagroda Prezydenta Gdańska w dziedzinie kultury, za twórczość i pracę pe- dagogiczną Zbigniew Żakiewicz jest pisarzem, bez którego nie sposób wyobrazić sobie po l- skiego krajobrazu literackiego. Swymi utworami (zwłaszcza tymi zamieszczonymi w tomie Tryptyk wileński, które przywoływane są w niniejszej pracy) na stałe wpisał się - obok Konwickiego, Odojewskiego, Jurewicza czy Wedeckiego - w nurt współczesnej prozy kresowej. 1 Por: aktualny biogram pisarza w internetowej wersji Słownika Pisarzy Wybrzeża na stroni e Wo- jewódziej Biblioteki Publicznej w Gdańsku: http://www.wbpg.org.pl/slowniklista.php?pisarz=4. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 9 PAMIĘĆ – ISTOTĄ ZA KORZEN IENIA 2. Maciej Dęboróg-Bylczyński: Czytałem kilka wywiadów z Panem, zwykle publi- kowanych przy okazji ukazywania się drukiem kolejnych Pana powieści. Ja chciałbym Pana spytać o rolę pamięci w Pana życiu i twórczości? Zbigniew Żakiewicz: Akurat mam przy sobie Ród Abaczów, to wydanie, które pan mi przyniósł. Jest tutaj napisane, że zacząłem pisać tę powieść w 1966 roku. Miałem wtedy trzydzieści parę lat. A więc od wyjazdu z Wileńszczyzny w 1946 roku minęło co nieco. W połowie lat sześćdziesiątych byłem na półrocznym stypendium w Moskwie (bo jak pan wie – jestem rusycystą). I właśnie wtedy zobaczyłem całą moją wileńską prze- szłość w sposób namacalny. Wróciłem do kraju i poczułem potrzebę czytania Pana Ta- deusza. I zacząłem wtedy pisać Ród Abaczów, gdzie sięgnąłem do pewnej naszej rodzin- nej tradycji. Otóż nad Ogonowskimi – rodem mojej matki – wisiała pewna klątwa. Mówi- łem o tym szerzej w rozmowie z Henryką Doboszową... M. D-B.: Tak, czytałem ten wywiad... Z. Ż.: ...I nawiązałem też w tej powieści do majątku mojego dziadka – starego Aba- cza – Ogonowskiego. Nazywano go dlatego Abaczem, bo w jego ustach „ob acz” brzmiało właśnie: „ab|cz”. M. D-B.: Czyli Abacz to autentyczne przezwisko? Z. Ż.: Tak. Tak nazywały go jego dzieci, np. moja mama. Dziadek był człowiekiem bardzo starej daty. Walczył nawet (w czasie wojny rosyjsko-tureckiej) pod Szypką w 16 Pułku Lejbgwardii. To był pułk tatarski w cesarskiej Rosji. Zmarł w czasie okupacji nie- mieckiej w 1943 roku, mając 96 lat. Jak ja się urodziłem i jeździłem do jego majątku – Ponizia Tatarskiego – to dziadek miał około 70 lat... www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 10 2 Prezentowany w tym miejscu wywiad z pisarzem stanowi przedruk z „Pomeranii”, 2007, nr 7-8, s. 36-37. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 11 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 12 PAMIĘĆ, NOSTALGIA , T OŻSAMOŚĆ. TRZY P OWIEŚCI WILEŃ SKIE ZBIGN IEWA ŻAKIEW ICZA WSTĘP Tematem niniejszego szkicu są trzy wileńskie powieści Zbigniewa Żakiewicza – pisarza, któremu na odbiorze teraźniejszości odcisnęła się ekspatriancka przeszłość – Ród Abaczów, Wilcze łąki i Wilio, w głębokościach morza. Zajmując się wspomnianym (a nie tak dawno wydanym w eleganckim tomie 3) Tryptykiem wileńskim skoncentruję swoją uwagę na (niejako dopełnionej nostalgią) lite- rackiej kategorii pamięci, jakże potrzebnej do samookreślenia się w zbiorowości. Chciałbym zastanowić się nad siłą owej pamięci i wykazać, że jest ona swoistą s i- łą sprawczą zakorzenienia. Pisarze o kresowej genealogii nie zajmują jednak jednolitego stanowiska wobec „zapamiętanego”, „Miłosz [na przykład] pielęgnuje w sobie pamięć tej krainy [Wileńszczyzny – przyp. M. D.-B.], choć jednocześnie przestrzega przed podtrzy- mywaniem pamięci za wszelką cenę, gdyż może to prowadzić do zbiorowej psychozy. Dla niektórych pisarzy bywa ona jednak najważniejszym źródłem natchnienia [podkr. M. D.-B.]. Do nich należy na pewno Żakiewicz 4. Wykazanie prawdy powyższego sądu będzie niejako celem niniejszego szkicu. 3 „Gdańskie wydawnictwo „Słowo/ Obraz terytoria” ucieszyło miłośników literatury kresowej wznowieniem (pod nowym ty tułem) tych trzech wileńskich powieści Zbigniewa Żaki ewicza. Krytycy tegoż przedsięwzięci a uznają być może za bezzasadne „odgrzewanie” tych utworów, które już raz doczekały się zbiorczego wydania pod tytułem Saga wileńska. Jednakże ów zbiór był o tyle „nieszczęśliwym”, że został wydany przed ogłoszeniem przez autora Wilii, w głębokościach morza. Dokoptowano więc doń (prócz sztandarowych utworów: Rodu Abaczów i Wilczych łąk) dosyć luźno związaną z losami rodu Wołk - Wołczackich i Abaczów – późniejszą powieść Żakiewicza – Dolinę Hortensji. I tak oto – po blisko 40 latach, jakie upłynęły od wydania pierwszej części trylogii – Rodu Abaczów, i po 13 latach od opublikowania os- tatniej – wspomnianej już Wilii... – doczekaliśmy się druku tej fabularnej i semantycznej całości” – więcej na ten temat zob. moją rec. Tryptyku... – W zakolu Wilii „Pomerania” 2007, nr 2007, nr 7 -8, s. 75-76. 4 B. Rogatko, Ocalenie (rec. Wilczych łąk), „Twórczość” 1983, nr 12, s. 134. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 13 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 14 ROZDZIAŁ I KATEGORIA PAMIĘCI W LITERATURZE KRESÓW. Wydany w 2006 roku w Gdańsku Tryptyk wileński5 kresowego, wileńskiego pisa- rza – Zbigniewa Żakiewicza - jest swoistym mitem. Stanowi bowiem narrację odnoszącą się do konstrukcji świata, do jego porządku i rządzących w nim praw. Narrację tą cech u- je swoista umiejętność interpretacji rzeczywistości społecznej, w jakiej osadzona jest fabuła interesujących nas powieści. Notabene w tak szerokim rozumieniu mitu nie mo- żemy polemizować z jego autorską wersją Zbigniewa Żakiewicza, gdyż każda jego postać (tu: mitu Kresów) jest ex definitione równouprawniona do statusu nośnika prawdy abso- lutnej6. Chcę przez to powiedzieć, iż elementy świata przedstawionego (w utworach wi- leńskich autora) przez fakt, iż służą opisowi umitycznionych Kresów, niejako nie podle- gają wartościowaniu w kategorii: prawdy - fałszu. Lubaszewska pisze: „[...] mit pojawia się wówczas, gdy jakieś prawidło [...] wymaga usprawiedliwienia, potwierdzenia swej odwieczności, realności, świętości”7. Sam wyraz „mit” wywodzi się od greckiego mythos, co początkowo znaczyło „słowo” (u Homera) i wskazywało na narracyjność mitu (my- thos – mytheo – mówię, opowiadam)8. Homerowi mit służył do alegoryzowania, do wy- kładania określonego znaczenia. Dla Platona był poetycką fikcją, za pomocą której uka- zywał on świat idei, ale też fantastyczną opowieścią, sprzeczną zresztą z religią i moral- nością (sic!). w Poetyce Arystotelesa spotkać możemy pojęcie mitu, którego znaczenie 5 Zbigniew Żakiewicz, Tryptyk wileński, Gdańsk 2006 (zawiera: Ród Abaczów (wyd. 1: 1979) , Wilcze łąki (wyd. 1: 1982) i Wilio, w głębokościach morza.). 6 Hasło: Mit, [W:] Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławi ńskiego, Wrocław 1998, s. 314- 315. 7 A. Lubaszewska, Mit – ethos – konstrukcja, Wrocław 1984, s. 19. 8 J. Speina, Typy świata przeds tawionego w literaturze, Toruń 1993, s. 8. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 15 zawiera się dziś w terminie: fabuła utworu. Eric Gould zaś zauważa, iż badanie mitycz- ności to śledzenie napięcia między znaczącym a znaczonym, historią a chwilą, ciał em a duchem. Owo napięcie to właśnie mityczność 9. Kuźma wyszczególnia kilka klas użycia nazwy mit. Zwraca m. in. uwagę na to, iż można go rozpatrywać jako wartość. 9 E. Kuźma, Kategoria mitu w badani ach literackich, „Pamiętnik Literacki”, 1986, z. 4, s. 57, 63, 67- 72. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 16 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 17 ROZDZIAŁ II I) NARRACJA W UTWORACH ZBIGNIEWA ŻAKIEW ICZA Przy omawianiu kategorii pamięci szczególnie istotna wydaje się osoba narrato- ra. Ważne jest bowiem zarówno „co” mówi narrator, jak i też (a może zwłaszcza) „jak” mówi. Wileńskie utwory Zbigniewa Żakiewicza należą do prozy autobiograficznej. Ce- chuje owe „powieści – niepowieści”10 narracja personalna (pierwszoosobowa), najczę- ściej z punktu widzenia dziecka. Wyłom stanowi tutaj pierwsza powieść cyklu - Ród Aba- czów, w której narrator wprawdzie identyfikuje się z głównym bohaterem utworu (przypuszczalnie ośmiolatkiem - wiek nie jest uściślony - zob. choćby: RA, 115), a jednak narracja jest prowadzona z punktu widzenia osoby dorosłej, która ma większą wiedzę o świecie przedstawionym niż bohater (Żakiewicz zresztą nie jest konsekwentny w pr o- wadzeniu narracji). Fakt ten (jak też zabieg retrospekcji w toku narracji - spowodowany licznymi dygresjami narratora - np. RA, 37), wskazuje na to, iż narracja utworu ma cha- rakter wspomnieniowy. Nasuwa to kilka spostrzeżeń. Czas historyczny fabuły utworu jest wcześniejszy od narracji (por. np.: Niejedną [podkr. M. D-B.] godzinę spędziłem bro- dząc po sadzie między drzewami (...) RA, 19). Starszy od bohatera narrator chcąc się z nim identyfikować, musi „rozumieć się” z młodym Żubrowiczem na płaszczyźnie wspólnej pamięci. Narratorskie skłonności do dygresji wskazują nam, iż to nie ciągłość fabuły jest w Rodzie Abaczów istotna - przeciwnie - ewokowane przez narratora zdarze- nia są jedynie „wyzwalaczem” dla kolejnych obrazów pamięci. Ów niejasny, niekonse- kwentny (na poziomie narracji) status poznawczy Żubrowicza harmonizuje się z jego zasadniczymi dylematami. Są nimi refleksje egzystencjalne, naznaczone kompleksem Edypa i przywoływane prywatną pamięcią. Owe narracyjne „wspominanie” jest domi- nantą stylistyczną utworu. To pamięć traumatyczna, świadcząca o kryzysie tożsamości, pamięć bolesna. W Rodzie Abaczów widoczne są dwie przeciwstawne tendencje - deter- 10 J. Termer, Nowe książki i wznowienia. Ws półczesna proza polska (rec. Wilczych łąk), „ Polonis- tyka”, nr 9, s. 816. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 18 minacja w dotarciu do źródeł prawdy o sobie i ucieczka od tychże. Służy temu narracja komiczno - groteskowa (np. filozoficzne rozmowy Rysia z wujem w łaźni - RA, 110-114). Pozwala ona narratorowi na zachowanie bezpiecznego dystansu do bolesnego pamięta- nia, do przeszłości. Opanowania i zrozumienia zdarzeń 11. Ratunkiem przed „jasnością”, dosłownością przekazu o historii rodu jest też sama ontologiczna natura pamięci, która „wyrywa” z okładów minionego poszczególne obrazy w sposób chaotyczny. - Widzę u was, paniczu, owo podobieństwo, którego lepiej, aby nie było, jeśli, paniczu, pragnęlibyście żyć nie przez podobieństwo, pamięć czy tęsknotę, ale przez swój wiosny los i tę pamięć, co sięga nie dalej, niż może sięgnąć dłoń (RA, 51). 11 L. Bugajewski, Świat i sen o świecie, [W:] Tegoż, W gąszczu znaczeń, Kraków 1988, s. 133. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 19 2) CZAS ZAPAMIĘTANY Pamięć - Tytanka Mnemosyne, która kiedyś była boginią, teraz jest często po- strzegana jedynie jako funkcja czasu12. Jest to powodem, dla którego rozdzielimy (na dwa odrębne składniki) tzw. czasoprzestrzeń utworów Żakiewicza i zajmiemy się w pierwszej kolejności kategorią czasu. Z uwagi, iż narratorem powieści wileńskich Żakiewicza są dzieci - z reguły nie mamy do czynienia z czasem „jawnym”, podanym wprost. Świat zapamiętany i ewoko- wany przez narratora („zdradzającego się” przecież dorosłością) ma być światem sy m- boli, doznań i obrazów dziecięcych. Optyka dziecięca jest tak dalece usprawiedliwiona ewokowaniu z pamięci utraconej Arkadii - Kraju Lat Dziecinnych, że czytelnik utworów Żakiewicza mógłby zapomnieć o języku ezopowym - wymuszonym odautorską cenzurą (w WŁ i RA) z przyczyn politycznych. Akcja Wilczych łąk zaczyna się obrazami sielskimi. Mały Wołczek bawi się na ganku domu, w ogrodzie (WŁ, 12-13), w obejściu gospodar- stwa (WŁ, 21), myszkuje po pokojach (WŁ, 19). Towarzyszy rodzicom w wyjeździe na targ (WŁ, 23). Rodzice - państwo Wołczaccy - spraszają do siebie w gości okoliczną szlachtę, spędzają z nimi sielsko czas wolny - np. grając w gierki (WŁ, 28). Działoby się to w czasie nieokreślonym, gdyby nie pewne zdarzenia, będące zwiastunami burzowych chmur, nadciągających nad mityczną, dziecięcą Arkadię. 12 J.-P. Yemant, Mityczne aspekty powi eści, przekł. A. Wolicki, „Konteksty - Polska Sztuka Ludo- wa” 2003, nr 3-4, s. 203. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 20 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 21 3) ZAPAMIĘTANA PRZESTRZEŃ Powieści wileńskie Żakiewicza cechuje (podobnie jak i innych pisarzy kresowych - Konwickiego, Odojewskiego) „proustowski klimat podróży poprzez warstwy czasu, w głąb pamięci, ku wyspom szczęśliwego dzieciństwa” 13. „Wyspy” owe wyznaczone są w prozie wspomnianego pisarza niezwykle starannie. Akcja Wilczych łąk rozgrywa się w miasteczku - Mołojcewie (WGM, 73; WŁ, 135). Jest to mała, kresowa mieścina należąca (podobnie jak np. okoliczne lasy) do hrabiego Tyszkiewicza, u którego rządcą jest ojciec Rysia (WŁ, 11). Miasteczko zamieszkałe jest przez Polaków (wywodzących się z drobnej szlachty). Należą do nich Kuncewicze, Sa r- neccy (WŁ, 28), Bokszczaninowie, Kuczyńscy, Butarewicze (WŁ, 97). Znajduje się w nim (jak w każdym typowym miasteczku kresowym): starostwo, gimnazjum i naturalnie ka- tolicki kościół. Główna ulica Starego Miasta obsadzona jest domkami należącymi do gminy żydowskiej (WŁ, 88). Stoi tam też sklepik należący do Esterki (od której pan Wo ł- czacki bierze czasem towary na kredyt - WŁ, 69). Nieopodal miasteczka rozłożone są dwory i zaścianki szlacheckie: Leonpole to są laski i laka porosła dębami, i Łysa Góra z żerdzianą wie- żą. Kondratowicze w brzezinie to też Leonpole, cztery chaty tatarskie też Leon- polem są. A Lenkowscy mieszkają w Lenkowszczyźnie, Markowscy na Markowsz- czyznie, Oziewicze w Oziewszczyźnie, choć też mówią na to Lenkowszczyzna. No i Ułańscy, Mickiewicze, Oganowscy, Masłowscy - wszyscy oni są Okolicą (...). Okolica ogrodzona jest borem, który aż do Puszczy Nalibockiej się cia- gnie l wioskami. Tam chata przy chacie stoi, łaciate świnie po polnej drodze ła- żą i ryją, na „prze”, „pszczy”, „brzdy” i „ę”, „ą” nikt nie mówi, do cerkwi chadzają. w lny się odziewają (WŁ, 122). 13 T. Burek, Zagłada utopi, [W:] Tegoż, Zamiast powieści, Warszawa 1971, s. 233. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 22 4) ZAPAMIĘTANY OBRAZ SPOŁECZNOŚCI KRESOWEJ Jak słusznie zauważył Jan Błoński, na Kresach „paradygmatem wszelkich stosu n- ków międzyludzkich była rodzina 14. Miała ona swoje drzewo genealogiczne, historię, „zakorzenienie w czasie i przestrzeni 15. Głównymi bohaterami omawianych utworów wileńskich są Polacy, wywodzący się ze zubożałej szlachty. Żyją oni w swych drennien- kich chutorkach (WGM, 10) jakby stanął czas. Tworzą silną wspólnotę herbową. Na utrwalanie owego szlacheckiego modelu rodziny wpłynęły lata zaborów, które szcze- gólnie silne piętno odcisnęły na wschodnich rubieżach Polski. Opisując na kartach swo- ich utworów kresową społeczność - Zbigniew Żakiewicz czerpie z utartych wizerunków postaci kresowych. W pracy (dotyczącej wprawdzie mitu galicyjskiego) Ewa Wiegandt zwraca uwagę, że wśród wyznaczników owego mitu znajduje się też specyficzna hiera r- chia rodowa16. Żakiewicz dokonuje pewnego zabiegu. Otóż niebagatelną rolę we wspo- mnianej hierarchii pełniły kobiety. Wspomniany autor natomiast „usprawiedliwia wy- korzystywanie tego schematu w swojej prozie skomplikowanymi relacjami syna i matki. Jest ona dla niego aniołem stróżem (WŁ, 370). Mały Rysio rośnie pod jej troskliwą osł o- ną. To matka poświęca (w okresie adolescencji) więcej uwagi naszemu bohaterowi, niż ojciec. Stara się rozwijać jego wiedzę o świecie, tłumaczy mu trudne (na Kresach) relacje między poszczególnymi nacjami. Wzmacniając w nim poczucie polskości, każe mu je d- nocześnie kochać swoją małą ojczyznę, czuć się „tutejszym (WŁ, 138), Jest dla niego wyrozumiałym nauczycielem, wyjaśniającym mu tajemnice życia, wprowadzającym w świat norm i zasad rządzących w tradycyjnej rodzinie szlacheckiej17. 14 Por.: J. Błoński, Polski raj..., [Cyt. za:] E. Tierling-Śledź, Dz. cyt, s. 121. 15 E. Tierling-Śledź, Dz. cyt., s. 121. 16 E. Wiegandt, Austri a felix.... [W:] Modele świata i człowieka, pod red. J. Święcha, Lublin 1985, s . 119-120. 17 M. Bogucka, Kobieta w społeczeństwi e staropolskim, „Mówią wieki 1995, nr 4, s. 9, [Cyt. za:] E. Tierling-Śledź, Dz. cyt., s. 128. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 23 ZAKOŃCZEN IE Żakiewiczowe powieści wileńskie wpisują się w nurt literatury kresowej. Stano- wią one literacki powrót do umitycznionej, utraconej Arkadii dzieciństwa pisarza. Wie- dząc, iż prawdziwy powrót do źródeł mitu jest niemożliwy 18, gdyż pamięć zawsze znie- kształca minione obrazy19, chciałem przyjrzeć się, w jaki sposób swój Kraj Lat Dziecin- nych zapamiętał Zbigniew Żakiewicz. Wspomniany pisarz miał kiedyś powiedzieć, że jego powrót do Kresów to „elegia, pieśń pożegnalna 20. Czytając tę wypowiedź zrozumia- łem jaką głęboką nostalgią pisarz darzył swój utracony mikrokosmos, swą „małą ojczy- znę , że to zakorzenienie było tak silne, iż nie sposób pogodzić się z losem repatrianta. Każdą historię można opowiedzieć i zinterpretować na kilka różnych sposobów. Dla mnie nostalgia kojarzy się jednoznacznie z pamięcią. Wielu twórcom literatury kresowej, wspomnieniowej, zarzuca się grzech mitola- trii21, dlatego też zajmując się warstwą sensów w Rodzie Abaczów zwróciłem uwagę ra- czej na autorskie zabiegi demitologizacji świata przedstawionego (zwłaszcza, że nie są one tożsame z desakralizacją). Literatura rubieży Rzeczypospolitej odwołuje się nie- ustannie do tzw. mitu Kresów. Dlatego też zobligowany byłem, aby w pierwszej części mojej pracy poświęcić owemu mitowi nieco miejsca. Mając na uwadze zasadniczy temat moich rozważań - literacką kategorię pamięci - zatrzymałem się też w moich rozważa- niach nad zagadnieniem autobiografizmu w literaturze. Wydaje się bowiem, iż chcąc odczytać właściwie sensy świata fikcji literackiej, należy na nie patrzeć przez optykę świata emocji autora. 18 P. Szewc, Ogniwo mitu, „Znak 1986, nr 2-3, s. 253. 19 D. Uffelman, „Lekcja martwego języka Andrzeja Kuś niewicza i „Marsz Radetzky ego Józef a Rotha. Próba paraleli, [W:] Kresy, Syberia, literatura..., s. 138. 20 Z. Żakiewicz, Dziennik intymny mego N. N., Warszawa 1977, s. 61. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 24 21 E. Kuźma, Problem mitu w literaturze, [W:] Tegoż, Mit orientu i kultury zachodu w literaturz e XIX i XX wieku, Szczecin 1980, s. 15. www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 25 www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 26 BIBLIOGRAFIA www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 27 ZUSAMMENFASSUNG Erinnerung, Nostalgie, Identität. Die Kulturaspekten der Ästhetik des Grenzlandes im Werk von Zbigniew Żakiewicz Die im Jahre 2006 in Danzig herausgegebene Trilogie des aus Wilna stammenden Schriftsteller Zbigniew Żakiewicz bildet einen gewissen Mythos. Die Mythologie der Wilner Ostwandliteratur (sowie das Gefühl der Nostalgie und des Verluste s) ist eine ent- scheidende Komponente und nötige Bedingung, die die literarische Kategorie des Gedächtnisses in der Prosa von Żakiewicz bildet. Seine Werke komponieren sich darüber hinaus ausgezeichnet in die von den Mythen gefärbte biographische Str ömung (also der „Einmischung“ des Lesers in die Geschichte des Autors) und der Persönlic h- keitsgenealogie (der Dominanz der Geschichte bei der Suche nach dem eigenen Geiste- sursprung). Zbigniew Żakiewicz ist eigentlich der Schriftsteller eines einzigen Romans. Er bringt („reißt“) aus seiner Vergangenheit die im Gedächtnis gespeicherten Bilder h e- raus und ordnet sie kontinuierlich in dem Schaffensprozess. Ein wichtiger (und dabei schwieriger) Prozess ist das vorgenommene Ordnen und Hierarchisieren des Gedächtnisses. Denn das Zeichen ist „der Schlüssel der Kollektiv- und Einzelidentität“. Die in dieser Skizze zur Sprache gebrachten Werke komponieren sich in die lite- rarische Strömung hinein, in der (wie es der bekannte Ideenhistoriker, Prof. Franklin Ankersmit ausdrückte) „die kollektive Identität im Prinzip die Summe von Wunden (…) der kollektiven Seele ist, die auf das zwangsläufige Aufgeben von ehemaligen Identitäten zurückzuführen ist“. Der Topos des Verlustes taucht immer wieder in seinen Betrac h- tungen auf, Zbigniew Żakiewicz lebte einige Jahrzehnte mit dem Bewusstsein des Ver- lustes. Um die von mir kontinuierlich in dieser Skizze evokierte Gedächtniskategorie präzisieren zu können, lenke ich meine Aufmerksamkeit der Autotherapie, Trauma, www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 28 Identität und Nostalgie – die vor dem Text platziert werden – schließlich auch binnen des literarischen Textes ihren Platz finden. Erinnerung, Nostalgie, Identität ist jedoch eine Skizze, die vor allen Dingen d i- esem Gedächtnis gewidmet ist, die die Vergangenheit vor der Zukunft schont. Übers. Tobiasz Janikowski www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 29 RÉSUMÉ Mémoire, nostalgie, identité. Les aspects culturels de l’esthétique des Confins dans l’œuvre de Zbigniew Z a- kiewicz. Edité en 2006 { Gdansk par Zbigniew Zakiewicz, écrivain d’origine lithuanienne, «le Tryptique de Vilnus» est réellement devenu un mythe. Cette mythologie des Confins de Vilnus (tout comme le sentiment de la nostalgie ou de la perte (de ses racines) constitue le principal motif ainsi que la condition indis- pensable pour construire la catégorie littéraire de la mémoire dans la prose de Zakie- wicz. Les œuvres de l’écrivain s’inscrivent parfaitement dans le cadre de la mytho bio- graphie (c’est-{-dire l’auteur «entraînant» le lecteur dans son histoire) et de la généalo- gie de la personnalité (domination de l’histoire sur la recherche des ses propres origines spirituelles). Zbigniew Zakiewicz est pratiquement l’auteur d’un seul roman. Il extrait de son passé les images retenues et ne cesse de les ranger dans le procès créatif. Ce processus de classification et de hiérarchisation de la mémoire est { la fois im- portant et difficile. Ce sont des signes qui permettent de pénétrer dans l’identité individuelle et co l- lective. Les écrits auxquels est faite référence dans le présent essai font partie (selon l’historien des idées, le professeur Ankersmitt) de cette littérature dont «l’identité co l- lective s’avère être pour la plupart l’addition de cicatrices sur (…) l’}me collectif, résu l- tant de l’abandon forcé des précédentes identités». Przemyslaw Czaplinski remarque en revanche que «la nostalgie prend naissance dans la mélancolie et cette dernière dans la perte (de ses racines)». www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 30 C’est donc le sujet de la perte qui revient sans cesse dans ces réflexions. Zbigniew Zakiewicz a vécu plusieurs années avec la conscience de la per te. Afin de redéfinir dans cet essai la catégorie de la mémoire déj{ évoquée, j’attire l’attention sur les moyens de la sonder tels que: auto thérapie, trauma, identité ou no s- talgie – situés dans ses énoncés – et enfin également dans le texte littéraire. L’essai «Mémoire, nostalgie, identité» est consacré avant tout { la mémoire qui sauve le passé pour servir l’avenir. Traduction Lucyna Guimond www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 31 Z RECENZJI WYDAWNICZ EJ […] książka Pana Macieja Dęboróg-Bylczyńskiego jest osobliwym szkicem podejmującym emocjonalną dyskusję na temat pamięci, nostalgii i ludzkiej tożsamości, czyli tematów wiecznie aktualnych i żyjących w każdym człowieku, w nas... bo przecież „stworzeni jesteśmy przez pamięć”. Poza obszerną wiedzą i znajomością literatury kr e- sowej, autora charakteryzuje też ponadczasowy sposób rozprawiania o tożsamości lu d- zi, którzy utracili swoją ojczyznę bądź też zostali zmuszeni do jej opuszczenia, jak również tych, którzy nieustannie wracają do tych miejsc zachowanych w pamięci. Gdyż „poczucie utraty potrafi być siłą niszczącą”. Wydaje mi się, iż niniejsza książka stanowi doskonałe zestawienie typowości odczuć ludzi nie tylko pochodzących z kresów, lecz wszystkich tych z „poczuciem cudzości i wydarcia z własnego i przynależnego miejsca”, tych żyjących z poczuciem utraty. Mimo, że autor skupił się w swoich rozważaniach na utworach Zbigniewa Żakiewicza, i głównie jego utwory analizuje, jednakże czytelnik odnajdzie w niniejszym szkicu całą gamę dzieł i rozpraw, które poszerzają spektrum rozumienia i odczuwania kresowości, jednocześnie przemawiając do uczuć adresata niniejszego szkicu. Dr Anna Jarosik Max-Planck Institute for Solid State Research www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 32 Z recenzji zbioru szkiców literackich Antreprenerzy fabuły (2008): Choć niewielki objętościowo, zbiorek szkiców krytycznoliterackich Macieja Dęboróg-Bylczyńskiego przynosi interesujące spojrzenie na ponowoczesną sztukę narracyjną. Autor „Antreprenerów fabuły” - pozostając pod silnym wpływem refleksji komparatystycznej - tropi w konstruktach narracyjnych ostatnich lat subtelne ślady hi- pertekstowych konceptów. To owe ulotne eidesis rozsadzają, zdaniem Bylczyńskiego, od wewnątrz klasyczne podziały genologiczne współczesnej literatury. Stąd tak obecny u Bylczyńskiego bisemantyzm świata ewokowanego. Umieszc za on pisarstwo albo w orbi- cie myśli neoplatońskiej, albo w podszytej rytuałem ekstazie eleusis. ks. prof. dr hab. Mirosław Michalski www.e-booko wo.pl Maciej Dęboróg-Bylczyński: Pamięć, nostalgia, tożsamość Strona | 33 Maciej Dęboróg-Bylczyński (1975-) Prozaik, krytyk literacki, edytor, pu- blicysta historyczny. Zajmuje się m. in. krytyką literacką, estetyką kultury literackiej pogranicza, hi- storią teatru w Galicji. Autor książek: Antreprenerzy fabu- ły (2008), Pamięć, nostalgia, tożsamość (2009), redaktor wydanego na Ukrainie Pamiętnika Galicjanki: 1914-1917 (2009), szkicu z historii oświaty Jakub Bylczyński we wspomnieniach i archiwa- liach (2008), dwóch tomów Pism zebra- nych (2008) galicyjskiego artysty Edwarda Webersfelda. Członek zespołu redakcyjnego cieszyńskiego Kwartalnika Literacko- Artystycznego „Szafa”. Autor ponad stu artykułów w czasopismach: ludoznawczych („Rocznik Małopolska”), kulturoznawczych („Rocznik Tarnowski”, „Kalendarz Bydgoski”, „Verbum Nobile”), prasie literackiej („verte”, „SosnArt”, „SzaFa”), kresowej („Cracovia- Leopolis”, „Semper Fidelis”), regionalnej („Śląsk”, „Pomerania”, „Promocje Kujawsko- Pomorskie”) i polonijnej („Kurier Plus” NY, „Polonia” Chicago, „Polish Times” i „Polish Weekly” Detroit, „Kurier Galicyjski” Iwano-Frankowsk), a także na kilku portalach inter- netowych (m. in.: „Konwicki.art.pl”). Autor powieści Kolej na los (2009) i tomów poezji: Podzbiory (2008), Kirkuty (2009), współautor zbioru Pięciu na Jednego (2009), autor projektu fotograficznego Górnośląska secesja = Oberschlesische Sezession (2009-2010) prezentowanego m. in. na łamach cieszyńskiego kwartalnika „SzaFa”. www.e-booko wo.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pamięć, nostalgia, tożsamość
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: