Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00427 005585 15692832 na godz. na dobę w sumie
Pamięć przeszłości pokolenia transformacji - ebook/pdf
Pamięć przeszłości pokolenia transformacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 218
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Scholar Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7383-569-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'Pokolenie transformacji zostało ukształtowane przez przełom ustrojowy roku 1989. Po raz pierwszy od siedemdziesięciu lat w dorosłość weszła generacja Polaków znająca wojnę i niewolę jedynie z przekazów. Tak wyjątkowa chwila wymaga pogłębionej refleksji nad młodym pokoleniem.Trzeba odpowiedzieć na wiele pytań, wśród których jedno wydaje się szczególnie istotne: w jakim stopniu młodzież wychowana w realiach wolnej Polski jest skłonna uznać przeszłość za istotny element wyjaśniający współczesność i dostrzec wpływ historii na swe życie? Na ile chce się odwrócić od przeszłości i uznać, że jest nudna, niewarta rozważania, po prostu niepotrzebna?Książka stanowi rezultat badania przeprowadzonego jesienią 2009 r. na zbiorowości ponad 5 tys. uczniów w ponad stu szkołach średnich w całej Polsce. Krzysztof Malicki – doktor socjologii, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Rzeszowskiego. Autor książki Polacy i ich pamięć przeszłości. Studium socjologiczne pamięci zbiorowej na przykładzie regionu podkarpackiego (2012).'

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Recenzent: dr hab. Piotr T. Kwiatkowski Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Juras Redaktor prowadząca: Agnieszka Szopińska Redakcja i korekta: Zofia Kozik © Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012 ISBN 978-83-7383-569-6 Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa tel./faks 22 826 59 21, 22 828 95 63, 22 828 93 91 dział handlowy: jak wyżej, w. 105, 108 e-mail: info@scholar.com.pl www.scholar.com.pl Wydanie pierwsze Skład i łamanie: WN Scholar (Stanisław Beczek) Druk i oprawa: Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN. Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział 1 Społeczna pamięć przeszłości i jej rola w okresie transformacji 1.1. Społeczny kontekst badań: pamięć o przeszłości w polskim 14 dyskursie publicznym po 1989 r. . . . . . . . . . . . . . . . 1 4 1.2. Teoretyczny kontekst badań: teorie społecznej pamięci przeszłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 5 1.3. Młodzież okresu transformacji jako pokolenie . . . . . . . . 2 9 1.4. Pokolenie a pamięć przeszłości . . . . . . . . . . . . . . . 3 4 Rozdział 2 Charakterystyka badań: problematyka i procedura . . . . . . . . 3 8 2.1. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 8 2.2. Operacjonalizacja problematyki badawczej . . . . . . . . . 4 9 2.3. Technika sondażu ankietowego . . . . . . . . . . . . . . . 5 2 2.4. Dobór próby i procedura badań . . . . . . . . . . . . . . . 5 3 Rozdział 3 Między bohaterstwem a egzystencją w szarej codzienności…. Pamięć rodzinna młodych Polaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 6 3.1. Transmisja pamięci o przeszłości: rozmówcy i tematy . . . . 5 6 3.2. Znajomość rodzinnej historii . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 9 3.3. Przeszłość w zwierciadle rodzinnych pamiątek . . . . . . . 6 5 3.4. Przeszłość jako przedmiot rodzinnych wspomnień i różnic zdań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 6 Rozdział 4 Kanony postaci, wydarzeń i miejsc historycznych . . . . . . . . 7 7 4.1. Kanony i ich rola w poznawaniu pamięci przeszłości . . . . 7 7 4.2. Historyczne wzorce osobowe . . . . . . . . . . . . . . . . 8 1 4.3. Kanon postaci historycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 3 4.4. Kanon wydarzeń historycznych . . . . . . . . . . . . . . . 9 0 4.5. Kanon miejsc historycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 7 6 Rozdział 5 Pamięć „żywa” – pamięć „martwa”…. Przeszłość i sposoby jej doświadczania w życiu codziennym . . . . . . . . . . . . . . . . 102 5.1. Charakterystyka wybranych typów pamięci . . . . . . . . . 102 5.2. Pamięć w wymiarze rodzinnym, lokalnym, narodowym . . . 106 5.3. Pamięć antykwaryczna, historyczna, monumentalna . . . . 111 Rozdział 6 Terytorialny kontekst pamięci przeszłości . . . . . . . . . . . . . 116 6.1. Polski regionalizm a badania pamięci . . . . . . . . . . . . 116 6.2. „Historyczne centra” i „historyczne peryferie”. Świadomość wyjątkowości przeszłości lokalnych wspólnot . . . . . . . . 122 6.3. Pogranicze narodowe pograniczem pamięci? Postawy wobec przeszłości na obszarach peryferyjnych . . . . . . . . . . . 127 Rozdział 7 Młodzież wobec miejsc pamięci oraz obrzędów upamiętniających przeszłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 7.1. Rola miejsc pamięci w kształtowaniu pamięci przeszłości 141 7.2. Miejsca historyczne ważne dla młodzieży ze względów osobistych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 7.3. Akceptowane i kwestionowane rodzaje tematyki upamiętniania przeszłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 7.4. Obrzędowe kontakty z przeszłością i ocena ich atrakcyjności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 Rozdział 8 II wojna światowa w świadomości młodych Polaków . . . . . . 157 8.1. Główne obszary analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 8.2. Wybrane elementy pamięci o II wojnie światowej . . . . . . 160 8.3. Postawy wobec konfliktów o pamięć . . . . . . . . . . . . . 165 8.4. Ocena polskiej historii i opinie o roli państwa w polityce pamięci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 8.5. Auschwitz, Jedwabne, szmalcownicy. Co łączy, a co dzieli pamięć młodych Polaków i Żydów? . . . . . . . . . . . . . 169 Rozdział 9 „Nudna, statyczna, nieaktualna”. Opinie młodzieży o polskiej edukacji historycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 7 9.1. Jak opowiadać historię, czyli sposoby uatrakcyjnienia szkolnego przekazu wiedzy o przeszłości . . . . . . . . . . 177 9.2. Historia niedopowiedziana, czyli jakich zagadnień brakuje na lekcjach historii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.3. Przyczyny braku zainteresowania historią wśród młodzieży 188 Rozdział 10 Pamięć przeszłości pokolenia transformacji… a postulaty pamięci ponadnarodowej i europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 10.1. Podsumowanie i wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 10.2. Narodowa martyrologia czy europejski uniwersalizm? Spór na przykładzie Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 10.3. Jakiej historii chcą dziś młodzi Polacy? . . . . . . . . . . 203 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Wstęp Wstęp Pytania o rolę tradycji, tożsamości i poczucia kontynuacji z daw- nymi pokoleniami należą zapewne do najczęściej stawianych przez Polaków w różnych okresach narodowej historii. Łatwo zauważyć, że pytania te zazwyczaj posiadają wspólny, choć nie zawsze wyrażo- ny wprost mianownik – różnorodne wyobrażenia o własnej historii, czyli społeczną pamięć przeszłości. Budowa demokratycznego ustro- ju, zapoczątkowana w 1989 r., skłoniła do postawienia pytań o posta- wy wobec przeszłości narodu poszukującego historycznej kontynu- acji. Obrachunki z niełatwą przeszłością nie mogły nie zaowocować ostrymi konfliktami. Choć nawiązywanie do przeszłości (nie tylko w wymiarze politycznym) niejednokrotnie uważano w tym czasie za przeszkodę w prawidłowym przebiegu procesów modernizacyjnych, nie przestawało ono być jednym z wiodących wątków społecznego dyskursu. Pośród imponderabiliów wielkiej społecznej przemiany ostatnich dekad problematyka ta zajmowała miejsce wyjątkowe, pa- mięć o przeszłości sprawia bowiem, że „pokolenia dzieci, wnuków, prawnuków i jeszcze dalszych społecznych spadkobierców mają po- czucie jakiejś ciągłości z pokoleniami poprzedników – a tym samym kontynuacji losów, poczucie tożsamości oraz odpowiedzialności za przeszłość i przyszłość”1. Z punktu widzenia budowy nowego ustroju rola ta wydaje się szczególnie istotna, a funkcjonowanie w głównym nurcie społecznych problemów doby przemian w pełni usprawiedli- wione. Przedmiotem rozważań tego opracowania jest pamięć przeszłości pokolenia Polaków urodzonych po 1989 r., określanego mianem po- kolenia transformacji. Dotychczasowe badania i analizy poświęcone pamięci polskiego społeczeństwa dotyczyły przeważnie tych kategorii 1 M. Golka, Pamięć społeczna i jej implanty, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009, s. 8. 10 Wstęp ludzi, którzy przeżyli wojenną okupację oraz komunizm, dlatego teraz należy skupić uwagę na pokoleniu wychowanym w realiach wolnej Polski. To pokolenie dorastało bowiem już po upadku systemu komu- nistycznego, a zatem po wejściu Polski na ścieżkę transformacji syste- mowej oznaczającej polityczny pluralizm, wolnorynkową gospodarkę oraz geopolityczną orientację na Europę Zachodnią. Należy podkreślić, że tematyka pracy zawiera sprzeczność, jaką jest połączenie problematyki pamięci ze specyficzną kategorią społe- czeństwa, której doświadczenie przeszłości (osobiste i bezpośrednie) jest raczej skromne. Badacz ma wówczas niewielkie możliwości do- boru tematów i zawęża je głównie do potocznych wyobrażeń o tym, co najczęściej wydarzyło się poza biografiami respondentów. Z dru- giej strony, podjęty temat dotyczy pokolenia w dziejach współczesnej Polski wyjątkowego, które nie doświadczyło żadnej wielkiej traumy oraz przełomu polityczno-społecznego. Badanie staje się zatem nie tylko próbą określenia roli pamięci o przeszłości w życiu młodych ludzi, lecz także wyjątkową okazją do zdiagnozowania, na ile są oni świadomi polskich doświadczeń z trudną historią oraz jej ocen (zna- nych ze sporów i polemik medialnych lub z dyskusji prowadzonych w domu). Wątpliwości dotyczące badań tej problematyki pojawiają się za- zwyczaj w dyskursie publicznym w formie pytań: czy przeszłość może mieć dziś jakiekolwiek znaczenie dla młodego człowieka dora- stającego w warunkach bezpieczeństwa i względnego dobrobytu oraz na ile najmłodsi Polacy są pokoleniem „odwróconym plecami” do historii. Zakładając, że o stosunku wobec przeszłości decyduje jedy- nie rzetelna wiedza historyczna (znajomość postaci, dat, faktów), te pytania są uzasadnione. Pamięć przeszłości to jednak zjawisko zło- żone i wieloaspektowe i nie ogranicza się jedynie do faktografii hi- storycznych dat oraz wydarzeń. W badaniu pamięci zbiorowej pra- widłowa odpowiedź na pytanie o datę wydarzenia lub o jakąkolwiek postać historyczną z przeszłości tej grupy zawiera tylko część praw- dy o tej pamięci. Pełniejszy obraz pamięci możemy uzyskać jedynie wówczas, gdy rozpoznamy funkcjonujące w zbiorowej świadomości stereotypy i typowe wyobrażenia na temat przeszłości. Ważne jest tak- że, aby określić, w jaki sposób reagujemy na różne pierwiastki pamię- ci o przeszłości, z którymi stykamy się na co dzień. Praca opiera się w całości na materiale empirycznym z badań o zakre- sie ogólnopolskim. Impulsem do podjęcia tej tematyki były obchodzo- Wstęp 11 ne w 2009 r. dwie uroczystości: dwudziesta rocznica obrad Okrągłego Stołu oraz siedemdziesięciolecie wybuchu II wojny światowej. Szczególna rola przypada obchodzonej w czerwcu 2009 r. uroczy- stości dwudziestolecia demokratycznych przemian, których symbo- lem stały się wybory z 4 czerwca 1989 r. Wydarzenia te stanowiły okazję do różnorodnych podsumowań, wśród których pojawiały się liczne odniesienia do najmłodszych kategorii polskiego społeczeń- stwa. Wśród uczestników prowadzonych debat nie brakowało także głosów młodych ludzi. Wśród komentatorów obchodów rocznicy po- jawiły się również osoby urodzone 4 czerwca 1989 r. W takim mo- mencie należało podkreślić znaczenie historycznych szans stojących przed najmłodszymi Polakami, jakich nie miały poprzednie pokole- nia. W atmosferze tej wyjątkowej rocznicy rzadko natomiast zauwa- żano, że moment ten trzeba zaliczyć do wyjątkowych chwil w historii Polski ostatniego wieku. Oto bowiem po raz pierwszy od dziewięć- dziesięciu lat w dorosłość weszło pierwsze pokolenie osób niepamię- tających rzeczywistości zniewolenia. Co prawda obchodzone w 2009 r. rocznice w dużym stopniu wpły- nęły na decyzję o podjęciu badania, ważniejszy jednak był fakt, że w dorosłość wchodziło pokolenie Polaków, których biografie nałoży- ły się na nową rzeczywistość rozpoczynającą się wraz z przemiana- mi pookrągłostołowymi. Wyjątkowość chwili związanej z czerwco- wą rocznicą wyborów 1989 r. można docenić jedynie w perspektywie porównawczej z tymi okresami naszej historii, w których pluralizm polityczny, gospodarka wolnorynkowa i otwarcie granic wydawały się niedoścignionymi marzeniami, a nierzadko przedmiotem heroicz- nej walki. Ostatecznie problematyka badania objęła znacznie szerszy zakres niż przewidywano. Nie skupiono się na wybranych aspektach wie- dzy o transformacji ustrojowej, o przełomie związanym z 1989 r. lub – ogólnie rzecz ujmując – na zagadnieniach nierzadko określanych w literaturze jako świadomość historyczna. Nie sprawdzano też stop- nia przyswojenia informacji na temat postaci i wydarzeń z narodo- wej przeszłości, nie weryfikowano znajomości dat kolejnych rocznic. Celem badań nie był zatem kolejny egzamin z wiedzy historycznej, która to – dowodów na to dostarczają cykliczne badania społeczne – nie należała nigdy do mocnych stron Polaków, nie tylko tych mło- dych. Zakres problematyki nie mógł także ograniczać się do obsza- ru wyobrażeń o przeszłości kształtowanych w szkole, choć wybrane 12 Wstęp aspekty edukacji historycznej – szczególnie te, które mogłyby pod- nieść jej jakość – znalazły się w zagadnieniach poruszanych w trakcie badania. Jak nie bez racji zauważył Bohdan Cywiński, opisując odle- głą rzeczywistość przełomu XIX i XX w.: Wiadomo bowiem, że nie mozolnie wkuwane w szkołach dat bitew i dy- wagacje o prawach rozwoju społeczeństw kształtują w sposób zasadniczy naszą osobistą wizję przeszłości narodowej. Skuteczniejsza od nich oka- zywała się zawsze legenda, wysnuwana przez literaturę, pieśń, malarstwo, wspomnienia, które umiały – bądź epicką barwną narracją, bądź lirycznym zbliżeniem – ożywić sprawy pozornie umarłe2. Współczesność wydaje się potwierdzać powyższe obserwacje z tym jednak zastrzeżeniem, że owa narracja przedostaje się do młodych lu- dzi w coraz większym stopniu alternatywnymi ścieżkami wobec szko- ły. Natomiast słowo i obraz – niegdyś docierające bezpośrednio po- przez książkę, gazetę lub rozmowę ze świadkiem historii (nierzadko kimś z rodziny) – dziś trafiają przez nowe ścieżki kultury popularnej jak Internet czy kino. Badanie objęło zatem obszar trudny i wymykający się prostym kla- syfikacjom – stosunkowo szeroki obszar pamięci przeszłości i pamięci zbiorowej młodych Polaków w jej różnych postaciach. W badaniu em- pirycznym podjęto próbę odtworzenia wyobrażeń o przeszłości funk- cjonującej w świadomości młodzieży polskich szkół średnich. Z róż- nych względów badanie nie mogło objąć wszystkich wątków, które w przekonaniu autora zasługują na rozpoznanie i które nadal oczeku- ją na pogłębione analizy. Wybrano więc te problemy z szeroko poję- tej tematyki pamięci przeszłości, które pozwalają choćby w przybli- żeniu określić stosunek pokolenia transformacji wobec doświadczeń historycznych, tak silnie przecież określających ich aktualne położe- nie życiowe. Dane zgromadzone w trakcie badania można zatem potraktować jako przyczynek do wiedzy o ważnym segmencie społeczeństwa w wyjątkowym momencie jego historii, zmierzającego się z nieła- twymi wyzwaniami demokratycznej rzeczywistości, oraz jako anali- zę wybranych aspektów pamięci młodego pokolenia. Wyniki tworzą w pewnym sensie ogólny zarys narodowej, lokalnej i rodzinnej mito- logii obejmującej przeszłość w świadomości pokolenia osób urodzo- 2 B. Cywiński, Rodowody niepokornych, Świat Książki, Warszawa 1996, s. 15. Wstęp 13 nych po 1989 r. Nierzadko jest to bardziej pragnienie postrzegania hi- storii taką, jakiej by chcieli, niż jaką ona w rzeczywistości była. Powrót do pamięci o przeszłości, rozliczne zacięte spory o inter- pretację wielu wydarzeń z historii Polski oraz większe niż do tej pory zainteresowanie aspektami lokalnej historii to niewątpliwie szereg symptomów potwierdzających ogólnoświatowe zjawisko „erupcji pamięci”3. Jakkolwiek obojętność na przeszłość i jej pamięć dotyka wielu kategorii społeczeństwa, trudno zaakceptować pogląd, że prze- szłość nie ma wpływu na codzienne życie każdego z nas. Dotyczy to zarówno indywidualnych losów powiązanych z trajektoriami dziejów rodzin, jak i historii szerszej, narodowej, oraz bieżącej sytuacji poli- tycznej, na które niebagatelny wpływ mają imponderabilia (do nich zaliczyć należy także pamięć przeszłości). Problemem jest zatem nie tyle stwierdzenie doniosłości wpływu przeszłości na nasze życie, ile uświadomienie sobie jego skali i odtworzenie wyobrażeń o jego posta- ciach. Stąd zainteresowanie tak szczególną kategorią społeczeństwa, jaką jest „pokolenie przyszłej polskiej inteligencji”4. Prezentowana rozprawa jest rezultatem badania przeprowadzone- go jesienią 2009 r. na zbiorowości ponad 5 tys. uczniów w ponad 100 szkołach średnich wszystkich typów w całej Polsce. Szczególny mo- ment realizacji tego przedsięwzięcia miał znaczący wpływ na sformu- łowanie problemów badawczych. Objęły one zagadnienia związane z postawami wobec historii oraz przeszłości Polski, jak i jej regionów, lokalnych wspólnot, a także rodzin respondentów. Podstawowym ce- lem badania było określenie, w jaki sposób młodzież reaguje na róż- norodne przejawy przeszłości i historii w życiu codziennym (zarów- no w perspektywie narodowej, lokalnej, jak i rodzinnej) oraz jaki jest kształt i przedstawienie przeszłości (jej odbicie, „refleks”) funkcjonu- jące w wyobrażeniach i świadomości młodych osób znających wojnę i wielkie traumy jedynie z przekazów. Niniejsze opracowanie nie mogłoby powstać bez pomocy dyrekcji i nauczycieli wszystkich szkół, w których zrealizowano badania kwe- stionariuszowe. Tak więc pragnę podziękować wszystkim osobom, któ- re wykazały zrozumienie dla tego przedsięwzięcia i umożliwiły mi prze- prowadzenie badania, jak również biorącej w nim udział młodzieży. 3 J. Żakowski, Rewanż pamięci, Sic!, Warszawa 2002. 4 H. Świda-Ziemba, Obraz świata i bycia w świecie. Z badań młodzieży licealnej, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2000, s. 6. Pojęcie to autorka odnosi do młodzie- ży liceów ogólnokształcących. Rozdział 1 społeczna pamięć przeszłości i jej rola W okresie transformacji 1.1.  Społeczny kontekst badań: pamięć o przeszłości  w polskim dyskursie publicznym po 1989 r. Problematyka pamięci o przeszłości stanowi istotny element dys- kursu publicznego w Polsce po 1989 r. Okres ten z pewnością nie był jednolity pod względem intensywności debat poświęconych hi- storii, zwłaszcza tej najnowszej. W ciągu ostatnich dwóch dekad, ja- kie upłynęły od przemian zapoczątkowanych przy Okrągłym Stole, przynajmniej dwukrotnie zmieniał się klimat do podejmowania tej te- matyki, a co za tym idzie – także stosunek Polaków wobec przeszło- ści. Pierwszą cezurą czasową był 1989 r. Wzmożone zainteresowa- nie przeszłością w PRL, kiedy to historia należała do głównych oręży służących walce z uciskiem, osłabło po upadku systemu1. Trapione gospodarczymi bolączkami społeczeństwo, z trudem odnajdujące się w wolnorynkowej rzeczywistości, nie przejawiało (z małymi wyjąt- kami) zainteresowania odkrywaną na nowo historią, nawet tą najbliż- szą, pełną „białych plam”, skrywaną do tej pory skrzętnie za murami instytucji cenzury oraz propagandy. Według Marcina Kuli zaintere- sowanie przeszłością „nie mogło trwać wiecznie (…) społeczeństwo zajęło się pieniędzmi – jedni dlatego, że musieli, a drudzy dlatego, że chcieli”2. Spory o nazwy ulic, obalanie i fundowanie pomników, zmia- nę semantycznego krajobrazu oraz programów nauczania szkolnego należy uznać za typowe przykłady „polityki pamięci” państwa, natu- ralne dla quasi-rewolucyjnej atmosfery pierwszych chwil wolności3. Przemiany te przypominały czasami o balaście niełatwej przeszłości i o konieczności przeprowadzenia z nią obrachunku. Wywoływały 1 Interesującą analizę solidarnościowej „eksplozji pamięci” zawiera: B. Baczko, Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, Państwowe Wydawnic- two Naukowe, Warszawa 1994. 2 M. Kula, O co chodzi w historii? Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 219. 3 L.M. Nijakowski, Polska polityka pamięci. Esej socjologiczny, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 124–126. Społeczna pamięć przeszłości i jej rola w okresie transformacji 15 one z początku kontrowersje i żarliwe spory, z czasem jednak, po względnym oczyszczeniu przestrzeni publicznej z pamiątek dawne- go systemu, zeszły na dalszy plan. Jak pisał Andrzej Szpociński: „Po roku 1990 przeszłość w coraz mniejszym stopniu miała służyć cze- mukolwiek (integrowaniu narodu, legitymizowaniu lub delegitymo- waniu władzy, wspieraniu ideologii), w coraz większym zaś stawała się przedmiotem zainteresowań samym w sobie. Można by to okre- ślić jako proces przejścia od polityzacji do estetyzacji przeszłości”4. Większość badaczy zgodnie stwierdza, że w ciągu następnych kilku- nastu lat (zwłaszcza w latach dziewięćdziesiątych XX w.) przeszłość ustąpiła pola innym zagadnieniom związanym z życiem społecznym. Jeśli zaś tematykę tę poruszano, to najczęściej w kontekście niedo- kończonych rozrachunków z minionym systemem, czego przejawem były spory o lustrację czy dekomunizację. Sprawiało to, że przeszłość stawała się tematem politycznym, przez co każdą ewentualną deba- tę nad nią można było łatwo zdyskredytować. Niewątpliwie miało to duży wpływ na publiczny dyskurs (zwłaszcza ten medialny). Jak pisał Zbigniew Gluza, jeden z obserwatorów ówczesnych realiów: Przez pierwsze dziesięć lat po 1989 r. państwo polskie i media publiczne kompletnie odwróciły się od historii. Dla osoby zajmującej się jej upo- wszechnianiem był to bardzo ciężki okres. Dobrze to pamiętam i nie dam sobie wmówić, że wówczas szczególnie akcentowano „złe” czy „wstydli- we” elementy polskiej historii. To była polityka odwrócenia się od prze- szłości – niezwykle bolesna i bardzo twardo realizowana5. Odwrócenie się od historii, choć nie całkowite, było jednak wy- raźne. Interesowali się tą tematyką głównie specjaliści, badacze oraz politycy6. 4 A. Szpociński, Miejsca pamięci, „Borussia” 2003, nr 29, s. 19. 5 Z. Gluza, Czy państwo ma rządzić historią? (opr. Adam Leszczyński), „Gazeta Wyborcza”, 16 czerwca 2006. 6 Zagadnienie stosunku państwa wobec przeszłości po 1989 r. jest przedmiotem rozbieżnych stanowisk badaczy. Zdaniem Zdzisława Krasnodębskiego dominowała wówczas niechęć do krytycznego rozrachunku z przeszłością PRL, spowodowana faktem, że wśród twórców nowego demokratycznego ustroju znaleźli się prominentni działacze niedawnego ustroju totalitarnego (Wojciech Jaruzelski, Czesław Kiszczak). Z. Krasnodębski, Demokracja peryferii, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 229– 271. W ocenie Lecha M. Nijakowskiego rzeczywistość po 1989 r. charakteryzowała się dość konsekwentną, choć o różnych stopniach nasilenia, „polityką pamięci” zmie- rzającą do wyeliminowania śladów po rzeczywistości PRL. L.M. Nijakowski, Polska polityka…, op. cit., s. 128. 16 Rozdział 1 Charakterystyka przemian, jakie dokonały się w pejzażu pamię- ci polskiego społeczeństwa, w jego świadomości oraz w przestrze- ni symbolicznej kraju w latach 1989–2009, stała się w tamtym cza- sie przedmiotem analiz setek opracowań naukowych w węższym lub szerszym zakresie. Niezwykle bogata jest publicystyka poświęcona temu zagadnieniu. We wszystkich tych rozważaniach można odnaleźć różne postawy wobec roli pamięci w społeczeństwie dokonującym obrachunków z przeszłością (w największym stopniu z doświadcze- niami totalitaryzmów XX w.). Podejmowane są w nich także tema- ty, zwłaszcza „nieodrobione lekcje” pamięci, które mogły powrócić do swobodnego dyskursu publicznego dopiero w demokratycznej rze- czywistości, czego najbardziej widoczny znak stanowił casus relacji polsko-żydowskich czy oceny niektórych wydarzeń z czasów PRL7. W okresie tym podjęto także kilka większych inicjatyw badawczych zmierzających do analizy stanu pamięci polskiego społeczeństwa8. Wyniki tych badań wykazały m.in., że transformacja nie była proce- sem obojętnym dla postaw Polaków wobec przeszłości. Zmieniła się 7 Spośród najciekawszych całościowych syntez, jak i najważniejszych głosów po- święconych kluczowym zagadnieniom polskiej pamięci po 1989 r., wymienić należy m.in.: P. Forecki, Od Shoah do Strachu. Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2010; K. Kaźmierska, Biografia i pamięć. Na przykładzie pokoleniowego doświadczenia ocalonych z Za- głady, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2008; Z. Krasnodębski, Demokracja pe- ryferii, op. cit.; M. Kula, Wybór tradycji; Wydawnictwo DiG, Warszawa 2003; idem, Nośniki pamięci historycznej, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002; L.M. Nijakowski, Domeny symboliczne. Konflikty narodowe i etniczne w wymiarze symbolicznym, Wy- dawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006; B. Szacka, Czas przeszły, pamięć, mit, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006; P. Śpiewak, Pamięć po komuni- zmie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005; R. Traba, Historia – przestrzeń dialogu, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2006; idem, Przeszłość w teraźniej- szości. Polskie spory o historię na początku XXI wieku, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2009; M. Andrzejewski, G. Berendt, T. Chinciński, A. Trzeciak (red.), Od wojny do wolności. Wybuch i konsekwencje II wojny światowej 1939–1989, Wydaw- nictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010. 8 P.T. Kwiatkowski, Pamięć zbiorowa społeczeństwa polskiego w okresie trans- formacji, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2008; A. Szpociński, P.T. Kwiatkowski, Przeszłość jako przedmiot przekazu, Wydawnictwo Naukowe Scho- lar, Warszawa 2006; P.T. Kwiatkowski, L.M. Nijakowski, B. Szacka, A. Szpociński, Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbioro- wej społeczeństwa polskiego, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Muzeum II Wojny Światowej, Warszawa–Gdańsk 2010. Większe badania o ogólnopolskim charakterze w tej tematyce prowadzą także systematycznie ośrodki demoskopijne (przeważnie w związku z obchodzeniem niektórych rocznic). Społeczna pamięć przeszłości i jej rola w okresie transformacji 17 chronologiczna mapa pamięci zbiorowej oraz skrócił jej horyzont cza- sowy (z okresu ostatniej wojny przesunął się bardziej na czasy PRL). Ewoluowały także wartości, za które ceni się bohaterów narodowych, choć np. same kanony bohaterów narodowych uległy tylko niewiel- kim zmianom. Jednocześnie pamięć Polaków nadal pozostała pamię- cią apologetyczną, w której wydarzeniom dla narodowej wspólnoty wstydliwym daje się zaledwie niewielki margines9. Na początku XXI w. widać kolejną cezurę czasową związaną z kli- matem debaty poświęconej przeszłości. Wiąże się ona z otwarciem Muzeum Powstania Warszawskiego w 2004 r. Jak zauważył jeden z publicystów: „Można powiedzieć, że tego dnia zakończyła się era ogłoszonego przez Aleksandra Kwaśniewskiego «wybierania przy- szłości». Polacy znów zaczęli interesować się swoją przeszłością”10. Spoglądając z perspektywy kilku lat na przypadek utworzenia tej in- stytucji, można zaryzykować twierdzenie, że formuła przekazu za- wartych w niej treści i wartości (odwołujących się w dużej mierze do patriotyzmu) odmieniła w znaczny sposób spojrzenie Polaków na przeszłość. Jednocześnie trudno jest zgodzić się z twierdzeniem, że Muzeum wniosło nową jakość tylko i wyłącznie dzięki atrakcyjnej formule przekazu wiedzy o tym wydarzeniu, choć nie sposób zaprze- czyć, iż z czasem stała się ona wzorcem dla wielu innych podobnych inicjatyw11. Od tego momentu dyskurs o przeszłości wyraźnie skręca na ścieżkę rozważań nad rolą pamięci w polityce państwa i staje się przedmiotem intensywnych sporów politycznych. Działania państwa obejmujące złożoną sferę pamięci o przeszłości, zwłaszcza tej narodo- wej, uzyskują nową nazwę. Pod pojęciem „polityki historycznej” zo- stają włączone w główny nurt sporów politycznych i wyborczych. 9 P.T. Kwiatkowski, Pamięć zbiorowa..., op. cit., s. 449–451. 10 I. Janke, Wszystko przez to Muzeum, „Rzeczpospolita”, 1 sierpnia 2009. 11 Stanowisko takie prezentuje L.M. Nijakowski. Autor ten pisze: „To, co wielu polityków i publicystów odbierało zatem jako masowe «odwrócenie się» od pamię- ci (cokolwiek miałoby to oznaczać), było często po prostu brakiem akceptacji dla zużytych form jej upowszechniania i odtwarzania. Z tego punktu widzenia otwarcie Muzeum Powstania Warszawskiego i jego frekwencyjny sukces uzmysłowiły poli- tykom i publicystom prawdę od dawna znaną wielu muzealnikom: bez atrakcyjnej formy prezentacji narodowej martyrologii, bez multimediów, uwypuklenia wątków fabularnych, rozbudzenia empatii, nie ma szans na zainteresowanie młodego poko- lenia tym, co «każdy patriota wiedzieć powinien»”, w: Polska polityka pamięci…, op. cit., s. 128. 18 Rozdział 1 Należy podkreślić, że specyfika politycznych sporów o przeszłość na przełomie ostatnich dwóch dekad znacząco się zmieniła; w la- tach 1989–2009 nie koncentrowała się wyłącznie wokół ocen PRL, przyjmujących najczęściej formę sporu o lustrację (w tym utworzenie Instytutu Pamięci Narodowej) oraz niezrealizowanych postulatów de- komunizacji. Jeszcze w 2004 r., u progu nowych wyborów parlamen- tarnych, wydawało się, że konflikty dotyczące oceny polskiej pamię- ci przeszłości przebiegać będą głównie na linii politycznego podziału pomiędzy obozem postsolidarnościowym a postkomunistycznym12. Paradoksalnie jednak wynik wyborów z 2005 r. i zwycięstwo partii odwołujących się do wspólnego rodowodu solidarnościowego: Prawa i Sprawiedliwości oraz Platformy Obywatelskiej, ujawniły głębokie różnice w ocenie przeszłości, które w następnych latach wpłynęły nie tylko na charakter konfliktu pomiędzy obydwiema partiami, lecz tak- że określiły kierunek dyskursu publicznego w Polsce. Od tego momentu polityczne rozgrywki w mniejszym stopniu do- tyczyły oceny PRL, w większym zaś pamięci wykorzystywanej w re- lacjach z innymi narodami (zwłaszcza z Niemcami) czy sporu o pra- wo odwoływania się do tradycji Solidarności. Podziały wiążące się z oceną przeszłości ujawnił chociażby spór o książkę Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka SB a Lech Wałęsa czy polityka przyznawania odznaczeń przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Niezależnie od kontrowersji politycznych (a nierzadko wbrew nim) odżywało zainteresowanie przeszłością w przestrzeni publicznej w in- nych formach. „Moda na przeszłość” wyrażała się choćby w inicjaty- wach dotyczących budowy kolejnych interaktywnych muzeów, ma- sowym postawaniu grup rekonstrukcyjnych, powrocie przeszłości do 12 Ówczesną atmosferę oddają dobrze wypowiedzi czołowych przedstawicie- li polskiej klasy politycznej. W głośnym wywiadzie rzece przeprowadzonym przez M. Karnowskiego i P. Zarembę z J.M. Rokitą (Alfabet Rokity, Wydawnictwo M, Edi- presse Polska, Kraków 2004) w rozdziale pod znamiennym tytułem Bitwa o pamięć czytamy: „Są różne nurty tradycji patriotycznej, a po drugie jest nurt zdrady (…) Dla SLD pamięć narodu jest politycznym zagrożeniem (…) Przypominanie o tych korze- niach uważają za rodzaj walki politycznej” (s. 270). W podobnym tonie wypowiadali się w tym czasie czołowi politycy Prawa i Sprawiedliwości. Rok 2005 i wynik wy- borów (parlamentarnych oraz prezydenckich) zapoczątkowały coraz silniejszy rozdź- więk w ocenach wielu aspektów przeszłości wśród polityków oraz elektoratach obu partii. Dodać trzeba, że tożsamość i autoidentyfikacja polityczna wyborców w Polsce nadal silnie określane są poprzez stosunek wobec PRL i komunizmu (zob.: M. Gra- bowska, Podział postkomunistyczny. Społeczne podstawy polityki w Polsce po 1989 roku, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004). Społeczna pamięć przeszłości i jej rola w okresie transformacji 19 kultury popularnej (wielkie produkcje filmowe o najważniejszych mo- mentach narodowej historii, nowe seriale wojenne, utwory muzyczne o heroicznych postawach Polaków). Nieprzypadkowo właśnie w tym momencie polskie kino podejmuje wątki Katynia, żołnierzy „wyklę- tych” (Generał Nil), „cudu nad Wisłą” w 1920 r. Produkowane są tak- że filmy podnoszące kwestię lustracji. Sprzyjający klimat do podejmowania tej problematyki sygnalizowa- ły prowadzone w tym czasie badania socjologiczne. W 2009 r., w ba- daniach zrealizowanych na zlecenie Muzeum II Wojny Światowej, aż 84 respondentów odniosło się pozytywnie do idei powstania tego muzeum. Wynik taki trudno uznać jedynie za wyraz akceptacji dla sa- mej idei upamiętnienia największej wojny światowej, wydarzenia sil- nie odciśniętego w pamięci zbiorowej Polaków13. Przegląd wątków związanych z tematyką pamięci o przeszłości w pierwszych dwóch dekadach transformacji przekracza ramy tego opracowania. Jednak przynajmniej w zarysie zostanie naszkicowa- nych kilka istotnych i charakterystycznych dla tego okresu cech. Według Bartosza Korzeniewskiego w polskiej pamięci po 1989 r. dokonało się wielowymiarowe przewartościowanie, w trakcie którego największą rolę odegrały cztery procesy. Były to: pluralizacja, „odbrą- zowienie”, prywatyzacja oraz regionalizacja pamięci14. Pierwszy z tych procesów oznaczał różnicowanie wspomnień i interpretacji na temat przeszłości w oficjalnym dyskursie publicznym. Drugi dotyczył bar- dziej krytycznego postrzegania własnej przeszłości. Trzeci oznaczał popularyzację postaw wobec przeszłości, w których państwo przesta- je być głównym łącznikiem jednostki z przeszłością. Czwarty proces był widoczny we wzroście zainteresowania tradycjami lokalnymi oraz regionalnymi w sferze pamięci. Wszystkie te procesy oddziaływały bezpośrednio lub pośrednio na społeczeństwo. Przebiegały na wielu płaszczyznach, począwszy od ogólnonarodowych debat o kontrower- syjnych momentach polskiej historii, po doświadczanie przeszłości 13 A. Kowalewska, J. Szut, M. Kwiatkowska, Postawy społeczne wobec idei Mu- zeum II Wojny Światowej (w:) M. Andrzejewski, G. Berendt, T. Chinciński, A. Trze- ciak (red.), Od wojny do wolności. Wybuch i konsekwencje II wojny światowej, Wy- dawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010, s. 118–119. 14 B. Korzeniewski, Transformacja pamięci. Przewartościowania w pamięci przeszłości a wybrane aspekty funkcjonowania dyskursu publicznego o przeszłości w Polsce po 1989 roku, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2010, s. 107 i nast. Publikacja ta zawiera również bogatą bibliografię tema- tycznie sklasyfikowanych publikacji odnoszących się do problematyki pamięci. 20 Rozdział 1 w jej lokalnych wymiarach. Przyczyniały się zarówno do budowania poczucia dumy z heroicznej przeszłości, jak i do wstrząsów oraz pęk- nięć w zbiorowej pamięci, jakimi były choćby debata o Jedwabnem czy spór o rolę polityki pamięci w działaniach instytucji państwowych (debata o tzw. polityce historycznej). Po dwudziestu latach, jakie minęły od 1989 r., należy stwierdzić, że różnice zdań w debatach nad przeszłością oraz kontrowersje doty- czące najnowszej historii Polski obejmują wiele wymiarów i angażują wyjątkowo licznych aktorów życia społecznego. Liczba dyskutowa- nych zagadnień z zakresu szeroko rozumianej tematyki przeszło- ści, jak i uczestników tych sporów, wskazuje na to, że problematy- ka pamięci odzyskuje swe znaczenie i staje się istotnym elementem współczesnego dyskursu publicznego w Polsce początku XXI w. Obrachunki z przeszłością, naturalne dla okresu przekształcania się systemu o charakterze totalitarnym w system demokratyczny, to je- dynie składnik szerszego procesu obserwowanego na świecie od dru- giej połowy XX w., określanego (za Pierre’em Norą) mianem erupcji pamięci. Historia nie stanowi już bowiem domeny wyłącznie histo- ryków i przedmiotu ich sporów lub uzgodnień. W większym stopniu niż w przeszłości wykorzystywana jest przez ludzi związanych z edu- kacją, dziennikarzy, polityków, instytucje pamięci publicznej, a także przez zwykłych obywateli15. Przypadek Polski należy uznać za wyjątkowy na tle Europy. Obalenie komunizmu i wejście na ścieżkę demokratycznych przemian niewątpliwie odsłoniło kurtynę milczenia nad wieloma obszarami pa- mięci narodowej, pacyfikowanej i przekształcanej na potrzeby tota- litarnej władzy (należy dodać, że nie tylko pamięci narodowej, lecz także pamięci lokalnej oraz mniejszości narodowych). Wyczerpująca charakterystyka powyższych zjawisk nie jest w tym miejscu potrzeb- na ani wskazana. Bardziej istotne wydaje się bowiem to, w jakim stop- niu owa rzeczywistość ukształtowała postawy wobec przeszłości i pa- mięci najmłodszych Polaków, a więc pokolenia doby transformacji, niepamiętającego lat PRL oraz jakiejkolwiek narodowej traumy, zna- jącego przeszłość głównie z kultury popularnej, lekcji historii oraz za- słyszanych w domach opowieści. Choć na postawy młodzieży wobec pamięci, zwłaszcza tej naro- dowej, zwraca się baczną uwagę, oczekiwanie akurat od tej katego- 15 J. Żakowski, Rewanż pamięci, op. cit. Społeczna pamięć przeszłości i jej rola w okresie transformacji 21 rii społeczeństwa szczególnie aktywnej pamięci o przeszłości nie za- wsze jest uzasadnione. Przy okazji rocznic media regularnie alarmują o nikłej wiedzy młodych Polaków na temat wybranych aspektów na- rodowej historii. W ten sposób wyrażone zostaje implicite przekona- nie, że w dzieciństwie i okresie dojrzewania kolejne pokolenie powin- no posiąść wystarczający zasób wiedzy o przeszłości, z którą będzie mogło funkcjonować w życiu, kultywując pamięć, zwłaszcza tę na- rodową. Oczekiwania takie są czasem zbyt wygórowane i nie znaj- dują racjonalnego uzasadnienia. Przeszłość jest bowiem przedmio- tem zróżnicowanego zainteresowania poszczególnych grup polskiego społeczeństwa i dla niektórych wydaje się problemem marginalnym. Bez wątpienia tylko niektóre z tych kategorii odgrywają istotną rolę w sporach o przeszłość. Dotyczy to zwłaszcza zainteresowanych, czy- li tych aktorów społecznego dyskursu, w działaniach których pamięć o przeszłości ma szczególne znaczenie. Politycy i dziennikarze nie są jedynymi jej uczestnikami, ważną rolę odgrywają też „świadkowie historii” lub „strażnicy pamięci” (tzn. członkowie związków komba- tanckich, organizacji poszkodowanych w wyniku represji, działacze polityczni zaangażowani w działalność opozycyjną w okresie PRL), historycy profesjonaliści i amatorzy, pasjonaci przeszłości. Należy również wspomnieć o ludziach związanych z Kościołem, a zatem o wyjątkowej instytucji transmisji pamięci. Młodzież zawsze należała do szczególnie interesującej katego- rii badawczej. U podstaw zainteresowań socjologów akurat tym ele- mentem społeczeństwa leżało z pewnością nie tylko to, że zbioro- wość tę względnie łatwo jest badać. W młodości bowiem krystalizują się poglądy na wiele problemów i można przypuszczać, że dzisiejsze nastolatki za dziesięć lub dwadzieścia lat będą w swych wyborach kierować się tymi wartościami, które przyswoiły sobie w okresie doj- rzewania. Jak zauważa Piotr Tadeusz Kwiatkowski: „Wyniki badań dają podstawy do sformułowania hipotezy, że czynnikiem pobudza- jącym zainteresowania historyczne mogą być doświadczenia z okre- su młodości”16. Po 1989 r. przeprowadzono wiele badań o szerokim ogólnopol- skim zakresie dotyczących młodzieży, a także poświęcono tej gru- pie dużo studiów i monografii. Nie było jednak takich prac dotyczą- cych problematyki pamięci oraz postaw wobec przeszłości. Pewne 16 P.T. Kwiatkowski, Pamięć zbiorowa..., op. cit., s. 445.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pamięć przeszłości pokolenia transformacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: