Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00052 006018 14678501 na godz. na dobę w sumie
Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku - ebook/pdf
Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 345
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-975-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-9%), audiobook).

Książka jest próbą syntetycznego ujęcia koncepcji politycznych polskich konserwatystów od powstania tej myśli aż po lata trzydzieste XX wieku. Autor starał się w niej obalić tezę, jakoby konserwatyści byli bezkrytycznymi zwolennikami silnej władzy państwowej, a także pokazać wewnętrzne zróżnicowanie XIX-wiecznego konserwatyzmu. Książka z założenia nie relacjonuje obszernie wydarzeń, w których uczestniczyli konserwatyści, jest raczej spojrzeniem z pozycji badacza, zainteresowanego odkrywaniem wartości i tradycji, do których odwoływali się polscy zachowawcy, a także próbą prześledzenia rozmaitych argumentów i odpowiedzi na kluczowe kwestie dotyczące narodu i państwa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W MYŚLI POLITYCZNEJ POLSKICH KONSERWATYSTÓW PAŃSTWO I NARÓD DO 1939 ROKU Rozdział 1 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku 2 Rozdział Sebastian Paczos PAŃSTWO I NARÓD W MYŚLI POLITYCZNEJ POLSKICH KONSERWATYSTÓW DO 1939 ROKU 3 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego RP Redakcja Agata Sularz Skład i opracowanie typograficzne Zakład Usługowy PRIM s.c. Projekt okładki i stron tytułowych Andrzej Najder Na okładce Portret Józefa Szujskiego oraz Portret Stanisława Tarnowskiego, Jan Matejko, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Copyright by Sebastian Paczos, Kraków 2009 wydanie I ISBN 978 83 7730 975 9 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl 4 Rozdział Moim Rodzicom 5 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku 6 Rozdział SpiS treści Wstęp .................................................................................................................... 9 Prekursorzy polskiego konserwatyzmu (trzy różne style konserwatywnego myślenia) .............................................. 2 5 Style konserwatywnego myślenia (od Mochnackiego do Szujskiego) ................................................................... 100 Nowe pokolenie konserwatystów ................................................................... 177 Neokonserwatyści („Bunt Młodych”, „Polityka”i „Nasza Przyszłość”) ....................................... 243 Zakończenie ......................................................................................................... 297 Bibliografia ........................................................................................................... 303 Indeks osobowy .................................................................................................. 329 7 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku 8 Wstęp WStęp „Naród” i „państwo” należą do podstawowych pojęć nowoczesnego hi- storyka. Służą mu za narzędzia, za pomocą których rekonstruuje on badaną przeszłość, łącząc poszczególne jej fragmenty w określone całości. Pisząc o na- rodzie, można odnieść wrażenie, że pojęcie to wydaje się dużo barwniejsze od pojęcia państwa. Czy to w teorii, czy w potocznym rozumieniu idea naro- du mieni się nieskończonym blaskiem, którego brak państwu. Zajmując się polską myślą polityczną, a dokładniej pojęciem narodu i państwa, badacz natrafi na charakterystyczną trudność w ich opisie. Trud- ność ta jest powodowana większym niż gdzie indziej przenikaniem się kate- gorii narodu i państwa, a także znaczną płynnością granic między rozmaity- mi ideologiami skupionymi na problematyce narodowej1. Współcześnie naród jest pojmowany jako skoncentrowana przestrzennie grupa ludzi połączona najczęściej więzią etniczną i kulturową, charakteryzują- ca się poczuciem tożsamości grupowej i zdolnością jej przekazywania kolejnym pokoleniom. Powstaje najczęściej w efekcie wielowiekowego procesu. Często zwraca się uwagę na fakt, że naród stanowi formę służącą do utrzymania świa- domości wspólnego państwa oraz obrony przed zagrożeniem zewnętrznym. Traktowanie narodu jako wspólnoty nie oznacza jej jednolitości i nie wyklu- cza tendencji dezintegracyjnych wynikających z różnic kulturowych lub spo- łecznych. Pojęcie narodu wiąże się ze zdolnością do tworzenia i utrzymywania instytucji politycznych oraz umacniania świadomości zbiorowej2. Natomiast 1 J. Szacki, Ojczyzna, naród, rewolucja. Problematyka narodowa w polskiej myśli szlachecko–rewolucyjnej, Warszawa 1962, s. 14. 2 Zdaję sobie sprawę z wielości ujęć idei narodu i braku możliwości stworzenia definicji spełniają- cej wymogi logicznej poprawności ze względu na jej elastyczność, różnorodność form zmiennych 9 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku państwo na gruncie europejskim powszechnie jest rozumiane jako podsta� powszechnie jest rozumiane jako podsta� jako podsta- wowa forma organizowania życia politycznego narodu. Jest to wspólnota po- lityczna o ustalonym zespole norm, zajmująca określone terytorium i podpo- rządkowana jednemu ośrodkowi suwerennej władzy politycznej3. Jak widać z przytoczonych współczesnych definicji, oba pojęcia wzajemnie się przeni- kają i uzupełniają. Ujęcie historyczne nie jest już tak jednoznaczne. Próbu- jąc ująć syntetycznie pojęcie narodu i państwa, należy skoncentrować się na tych elementach procesu historycznego, w których wyraża się jego dynami- ka i najbardziej istotne powiązania strukturalne. Nie należy też zapomnieć, że historia jest efektem działań ludzkich. Jerzy Topolski w swoim artykule Pojęcie narodu jako kategoria metodologiczna w badaniach historycznych zdaje się wskazy- wać na pojęcie narodu widziane w kontekście społeczeństwa i państwa jako element procesu historycznego, który wykazuje najwyższą przydatność syn- tetyzującą, a równocześnie jest elementem historycznie doniosłym4. W myśli konserwatywnej nie było to takie oczywiste. W książce staram się nie powielać zakorzenionego przekonania, jakoby konserwatyzm był wyłącznie nośnikiem idei państwowej, a nacjonalizm idei narodowej. Podejście takie jest dużym uproszczeniem wynikającym z two- rzenia typów idealnych konserwatywnego pojęcia narodu i państwa. Sądzić można, że dla konserwatystów, zwłaszcza krakowskich, państwo jawiło się albo jako idea realizowana w przeszłości, która zakończyła się katastrofą, albo jako niejasna idea przyszłości. Okres oczekiwania na urzeczywistnienie włas- nego państwa miała natomiast poprzedzić wytężona praca nad wyrobieniem politycznym narodu nawet w ramach obcego państwa. Pozwoliło to konser- watystom po odzyskaniu niepodległości prezentować kompleksowe rozwią- zania reformy konstytucyjnej, czego nie można było powiedzieć o pozosta- łych grupach politycznych. Konserwatywna koncepcja narodu była w swej istocie retrospektywna, a wynikało to zarówno z historycyzmu, jak i pragmatyzmu politycznego. Mi- w czasie i przestrzeni. Wobec wielopostaciowości zjawiska, jakim jest naród, uważam, że niemoż- liwe jest stworzenie generalizacji bezwyjątkowej. Jak słusznie zauważa Ryszard Sempolowski, państwo „nie jest tworem fizycznym, choć są nimi niektóre jego składniki. Zatem państwo jako całość nie jest w pełni dostępne zmysłowo, dlatego też istnienie instytucji państwa bywa kwestionowane […]. Jeżeli wspólnota (społeczeństwo) tra- ci państwo, to w świadomości społecznej nadal może funkcjonować idea państwa oraz projekt jego odzyskania szczególnie wtedy gdy utrata państwa nastąpiła w okresie zaawansowanego już procesu narodotwórczego w tej wspólnocie” (R. Sempolowski, Wprowadzenie do analizy polityki za- granicznej, Warszawa 2006, s. 6). Definicji państwa jest bardzo wiele, zob. np. P. Dunleary, Państwo, [w:] Przewodnik po współczesnej filozofii politycznej, (red.) R.E. Goodin, P. Petit, Warszawa 1998; Lek- sykon politologii, (red.) A. Antoszewski, R. Herbut, Wrocław 1998; W. Lamentowicz, Państwo współ- czesne, Warszawa 1993; Cz. Znamierowski, Rozważania o państwie, Warszawa 1999. J. Topolski, Pojęcie narodu jako kategoria metodologiczna w badaniach historycznych, Poznań 1980, s. 11. 3 4 10 Wstęp chał Bobrzyński, pisząc o narodzie, wskazywał wprost na znaczenie organi- zacji politycznej, która istniejąc długo i zdrowo się rozwijając, wywiera w ten sposób wpływ na ludność. Jeżeli natomiast ta ludność nie jest zbyt zróżnico- wana pod względem mowy, pochodzenia i poczuwa się do ścisłej politycz- nej jedności, to tak wykształconą wspólnotę można nazwać narodem. Kon- serwatyści kładli więc silny akcent na ukształtowaną historycznie wspólnotę polityczną, której przyświecają wspólne cele na przyszłość. Cele te mieszczą się jednak w ramach organizacji politycznej narodu, traktowanej jako pew- nego rodzaju konstrukcja pierwotna w stosunku do niego, jak i przyszłościo- wa. Łącznikiem między państwem a wykształconym przez niego narodem jest społeczeństwo wyrosłe w sposób organiczny, które pod działaniem państwa przekształca się w naród. Celem książki jest prześledzenie tych zawiłych kon- strukcji myślowych polskich konserwatystów w ciągu dwóch wieków. Książka z założenia nie relacjonuje obszernie wydarzeń, w których uczest- niczyli konserwatyści. Jest raczej spojrzeniem z pozycji badacza zainteresowa- nego odkrywaniem wartości i tradycji, do których odwoływali się polscy za- chowawcy; jest próbą prześledzenia rozmaitych argumentów i odpowiedzi na kluczowe kwestie dotyczące narodu i państwa. Autor starał się obalić tezę, jakoby konserwatyści byli bezkrytycznymi zwolennikami silnej władzy pań- stwowej, a także pokazać wewnętrzne zróżnicowanie dziewiętnastowieczne- go konserwatyzmu. W literaturze historycznej nie posiadamy pracy poświęconej polskiej my- śli konserwatywnej stanowiącej syntezę koncepcji politycznych polskich zacho- wawców od powstania tej myśli aż po współczesność. Mimo że rozbudowa- niu uległ katalog pytań badawczych, umożliwiając pogłębienie analizy, para- doksalnie okoliczność ta wydaje się rzutować negatywnie na szanse powstania syntezy. Obraz wzbogacony o masę szczegółów w swoim ogólnym zarysie tra- ci jak gdyby na ostrości. Tym samym istniejące braki badawcze odczuwalne są dotkliwiej. Zwłaszcza że nie wszystkie zagadnienia istotne dla całości obrazu doczekały się zadowalającego wyjaśnienia. Dotyczy to także takich pojęć, jak państwo i naród, które wprawdzie nie są elementami koniecznymi każdej syn- tezy koncepcji politycznych, niemniej stanowią zwykle o jej jakości. Stąd moje zainteresowanie tą częścią polskiej myśli konserwatywnej. W książce interesował mnie wielonurtowy charakter polskiego konser- watyzmu i zmiany nastawienia jego „wyznawców” działających w rozmaitych warunkach politycznych. Ponadto jednym z ważniejszych zadań tej rozpra- wy jest przypomnienie dorobku polskiej myśli konserwatywnej. Oprócz tego starałem się zasygnalizować wpływ krakowskiej szkoły hi- storycznej na oblicze polskiego konserwatyzmu, ze szczególnym uwzględ- 11 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku nieniem oddziaływania tej szkoły na koncepcje ustrojowe polskich konser- watystów powstające w Drugiej Rzeczypospolitej. Poruszyłem także wątek dotyczący specyfiki polskich koncepcji konserwatywnych, wskazujących na ich zbieżność z założeniami konserwatyzmu zachodniego, z drugiej zaś stro- ny na istniejące odrębności wynikające z odmiennej sytuacji, w jakiej przy- szło działać polskim zachowawcom. Problematyka pracy jest związana z dyscypliną historyczno–prawną, jaką jest historia doktryn polityczno–prawnych, i ma charakter interdyscy- plinarny, nawiązuje do historii polityki, filozofii i historii prawa. Dodatkowo uwzględniono tutaj dziedziny wiedzy stanowiące uzupełnienie myśli i zain- teresowań autora, takie jak socjologia5 i prawo konstytucyjne, niezbędne przy interpretacji rozwiązań ustrojowych. Badania nad historią myśli politycznej prowadzone są od wielu lat. W ich trakcie z różnym skutkiem podejmowane są próby zdefiniowania po- jęcia „myśl polityczna”, dlatego w książce starałem się przyjąć maksymalnie szeroką interpretację omawianej kategorii6. W badaniach nad myślą politycz- ną można się spotkać się z dwoma podstawowymi podejściami badawczymi. Pierwsze prezentowane jest przez prawników. Charakteryzujące się stosun- kowo wąską bazą źródłową skupia się przede wszystkim na poglądach opi- sujących i wyjaśniających rzeczywistość. Drugie stanowisko jest charaktery- styczne dla historyka, którego badania obejmują szeroki i bardzo zróżnico- wany materiał. Główny nacisk kładzie się w badaniach dziejów na możliwie całościowe ujmowanie zagadnień. W książce starałem się połączyć, na ile to było możliwe, obie metody badawcze. Jeżeli chodzi o koncepcje ustrojowe konserwatystów, które analizuję, to są one pewną propozycją polityczną powstałą w określonych warunkach na kanwie filozofii politycznej konserwatyzmu. Spoglądałem na nie z różnych, 5 Pojęcia wypracowywane przez socjologów służyły często za instrumentarium przy tworzeniu kon- cepcji narodu i państwa w sensie ideologicznym. Są one niejako łącznikiem pomiędzy polityką, ideologią a nauką. 6 We współczesnej literaturze pojęcie „myśl polityczna” nie jest jednoznacznie interpretowane. Ja rozumiem je szerzej niż pojęcie doktryny politycznej. W zakresie przedmiotu myśli politycznej sytuuję działalność ideotwórczą myślicieli i ugrupowań politycznych, instytucji władzy, elit po- litycznych itp., por. R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Kraków 1998, s. 27; M. Chmaj, M. Żmigrodzki, Wprowadzenie do teorii polityki, Lublin 1996, s. 81; A.F. Grabski, Z zagadnień metodo- logicznych badania myśli politycznych, „Edukacja Polityczna”, nr 2, 1975, s. 51–70; R. Skarżyński, In- telektualiści a ideologia. Myśl polityczna jako przedmiot badań politologa, „Studia Nauk Politycznych”, nr 4–6, 1990, s. 7–32. Zdaniem Henryka Zielińskiego „badania historyków myśli politycznej winny być nastawione na wyszukiwanie, analizowanie i charakteryzowanie przede wszystkim właśnie koncepcji politycznych — a więc twierdzeń czy wskazań o charakterze generalnym, determinują- cych podstawowe kierunki rozwoju narodu i państwa i przejawiających się w działalności politycz- nej w sposób względnie uporczywy i trwały” (H. Zieliński, O potrzebie i trudnościach badania dziejów polskiej myśli politycznej, [w:] Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, t. I, Wrocław 1975, s. 14). 12 Wstęp nie tylko prawnych punktów widzenia. Takie podejście wydaje mi się pełniej- sze niż wyłącznie prawnicza ich analiza. Uważam koncepcje ustrojowe za pe- wien fragment szeroko pojętej idei konserwatywnej łączącej się z kwestiami państwa oraz władzy, to jest z najistotniejszymi zagadnieniami myśli konser- watywnej. W mojej pracy projekty ustrojowe poszczególnych osób uwypu- klają egzekutywę i legislatywę oraz wzajemny stosunek tych władz do siebie. Uważam bowiem, że ten stosunek władz naczelnych miał decydujące znacze- nie dla kształtu projektów ustrojowych polskich konserwatystów. Układ książki został podporządkowany omawianym przeze mnie po- jęciom narodu i państwa. Konstrukcja rozprawy ma charakter problemowy, w którym jednak w sposób równoległy starałem się uwzględnić aspekt chrono- logiczny, podyktowany ewoluowaniem tych pojęć w myśli konserwatywnej. W kwestii dotyczącej ram chronologicznych rozprawy powstają pewne komplikacje, bowiem w badaniu historii myśli politycznej, historii mentalno- ści szukanie dat granicznych jest w sposób oczywisty o wiele trudniejsze niż to jest w przypadku historii politycznej. Cezura początkowa musiałaby być związana z datą narodzin polskiego konserwatyzmu. Powszechnie przyjmuje się, że polski konserwatyzm narodził się po upadku powstania listopadowego. Jednak takie postawienie sprawy uniemożliwiłoby uwzględnienie wypowie- dzi nie tylko zdeklarowanych konserwatystów, ale także tych myślicieli, któ- rzy przygotowywali dojrzałe stanowisko zachowawców wobec problematyki polityczno–społecznej. W pracy poświęconej myśli politycznej cezury czasowe mają charakter umowny. Nieco inny charakter ma cezura końcowa rozprawy. Rok 1939 wyznacza moment rozpoczynający tragiczny okres dziejów Polski, po raz kolejny tracącej niepodległość, mimo że rzeczywiste wpływy konserwa- tystów uległy osłabieniu parę lat wcześniej. Śmierć niektórych liderów stron- nictwa lub milczenie innych sprawiły, że ostatnia reprezentowana generacja konserwatystów w 1934 roku przestała być politycznie i doktrynalnie aktywna. Takim symbolem schyłku polskiego konserwatyzmu było przeniesienie redak- cji krakowskiego „Czasu” do Warszawy. Niemniej ustalona przeze mnie data końcowa pozwala uwzględnić myśl polityczną neokonserwatystów odwołu- jących się w swoich poglądach do myśli stańczyków. Pochopne zacieśnienie ram pracy nie może prowadzić do pominięcia roli pokolenia najmłodszego, skupiającego się wokół „Buntu Młodych” i „Naszej Przyszłości”. W swojej pracy nie zajmuję się ruchem monarchistycznym i innymi po- dobnymi środowiskami, często sytuowanymi przez niektórych autorów w ob- rębie ruchu konserwatywnego, podobnie jak J.M. Majchrowski traktując mo- narchistów jako odrębny nurt ideowy w obrębie prawicy7. 7 J.M. Majchrowski, Ugrupowania monarchistyczne w latach Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław 1988; ten- że, Szkice z historii polskiej prawicy politycznej lat Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 1986. 13 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku Stan badań nad konserwatyzmem polskim jest zdecydowanie nierówny. O ile okres autonomii galicyjskiej ma stosunkowo obfitą literaturę, o tyle okres Drugiej Rzeczypospolitej wypada gorzej. Częściowe próby opisu tego okresu zawarte są w pracach i artykułach H. Jabłońskiego, J. Jaruzelskiego, E. Cza- piewskiego, J. Farysia8, a także materiałach opublikowanych przez K. Kersten i J. Jaruzelskiego9. Stan ten pogłębia kierunek prowadzonych badań. Autorzy w większości przypadków skupiają się na historii samego stronnictwa i jego roli politycznej, natomiast strona doktrynalna owych prac jest relatywnie ubo- ga. Przykładem są książki S. Rudnickiego, W. Władyki i B. Gałki10. Wyjątek sta- nowią rozprawy B. Szlachty11, W. Micha12 i T. Sikorskiego13. Niemniej przedmiot dociekań autorów tych opracowań dotyczy wybranych elementów doktryny stronnictwa lub poszczególnych jej twórców. Natomiast w pracach dotyczą- cych konserwatyzmu galicyjskiego istniejąca dotąd literatura rozpada się na dwa zasadnicze nurty. Pierwszy podkreśla rolę historiografii, drugi zaś zajmu- je się koncepcjami politycznymi. Wynika to ze specyfiki myśli politycznej kra- kowskich konserwatystów, którzy byli zarówno twórcami krakowskiej szko- ły historycznej, jak i autorami określonych koncepcji zachowawczych. W ra- mach nurtu zajmującego się krakowską szkołą historyczną można wymienić opracowania J. Adamusa14, M.H. Serejskiego15, J. Maternickiego16. Wnoszą one wiele nowych ustaleń i ocen i świetnie uzupełniają drugi nurt zajmujący się 8 J. Jaruzelski, Mackiewicz i konserwatyści, Warszawa 1976; E. Czapiewski, Koncepcje polityki zagranicznej konserwatystów polskich w latach 1918–1926, Wrocław 1988; J. Faryś, Konserwatyści a polska polityka za- graniczna 1918–1939, [w:] „Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej w Szczecinie”, nr 80, 1979; H. Ja� 1979; H. Ja� ; H. Ja- błoński, Konserwatyści przed przewrotem majowym 1926 r., [w:] „Przegląd Historyczny”, z. 4, 1966. 9 Protokół z konferencji grup konserwatywnych z udziałem przedstawicieli marszałka Piłsudskiego w Dziko- wie w dniach 14–16 września 1927 r., oprac. K. Kersten, [w:] Najnowsze dzieje Polski, t. II, 1959; J. Jaru- zelski, Działalność organizacji konserwatywnych w Warszawie w latach 1927–1939 w świetle biuletynów Warszawskiej Informacji Prasowej, [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 4, Warszawa 1972. 10 S. Rudnicki, Działalność polityczna polskich konserwatystów 1918–1926, Wrocław 1981; W. Władyka, Działalność polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926–1935, Warszawa 1977; B. Gał- ka, Konserwatyści w Polsce 1935–1939, Toruń 2006; K. Grzybowski, Janusz Radziwiłł czyli o konserwa- tystach, „Polityka” 17.05.1969. 11 B. Szlachta, Konserwatyzm. Z dziejów tradycji myślenia o polityce, Kraków–Warszawa 1998; tenże, Z dziejów polskiego konserwatyzmu, Kraków 2000; tenże, Polscy konserwatyści wobec ustroju polityczne- go do 1939 r., Kraków 2000. 12 W. Mich, Problem mniejszości narodowych w myśli politycznej polskiego ruchu konserwatywnego 1918– -1939, Lublin 1992; tenże, Myśl polityczna polskiego ruchu konserwatywnego, Lublin 1994; Między inte- gryzmem a liberalizmem. Polscy konserwatyści wobec kapitalizmu, Lublin 1996. 13 T. Sikorski, W kręgu państwa i władzy. Koncepcje ustroju politycznego polskich konserwatystów (1926– -1939), Toruń 2007. 14 J. Adamus, Monarchizm i republikanizm w syntezie dziejów Polski, Łódź 1961. 15 M.H. Serejski, Naród a państwo w polskiej myśli historycznej, Warszawa 1973. 16 J. Maternicki, Idee i postawy, Warszawa 1975; tenże, Warszawskie środowisko historyczne 1832–1869, Warszawa 1970. 14 Wstęp badaniem działalności stronnictwa, jak i uwzględniający rozwój doktrynalny polskiego konserwatyzmu. Do tej drugiej grupy można zaliczyć H. Wereszy- ckiego17, a także W. Karpińskiego18, M. Króla19, R.R. Ludwikowskiego20, M. Ja- skólskiego21, których rodowód założeń metodologicznych wywodzi się z prac W. Feldmana22. Do tego dochodzi zróżnicowany stan badań nad konserwaty- zmem w poszczególnych zaborach i na emigracji23. Jak już wcześniej wspo- mniałem, najbogatszą literaturę posiada krakowski konserwatyzm galicyjski. Przy jego opracowaniu niezastąpione okazały się prace W. Łazugi24, S. Grodzi- skiego25, A. Dziadzio26 i J. Buszki27. Składa się na to wiele czynników. Autono- 17 H. Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław 1972; tenże, Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowoś- ciowe, Kraków 1975. 18 W. Karpiński, Idee narodu w polskiej myśli konserwatywnej po powstaniu styczniowym, [w:] J. Goćkow- ski, A. Walicki (red.), Idee i koncepcje narodu w polskiej myśli politycznej czasów porozbiorowych, War- szawa 1977. 19 M. Król, Konserwatyści a niepodległość. Studia nad polską myślą konserwatywną XIX wieku, Warszawa 1985; tenże, Szlachta jako warstwa historyczna w polskiej myśli konserwatywnej XIX w., [w:] Tradycje szla- checkie w kulturze polskiej, Warszawa 1976. 20 R.R. Ludwikowski, Konserwatyzm Królestwa Polskiego w okresie międzypowstaniowym. Z rozważań nad ideo- logią i polityką, Warszawa 1976; tenże, Główne nurty polskiej myśli politycznej 1815–1890, Warszawa 1982. Jaskólski M., Konserwatyzm — nacjonalizm. Studia nad konfrontacjami ideowymi konserwatyzmu krakow- skiego i demokracji narodowej przed 1914 r., Kraków 1989; tenże, Kaduceus polski. Myśl polityczna kon- serwatystów krakowskich 1866–1934, Warszawa–Kraków 1990. 22 W. Feldman, Stronnictwa i programy polityczne w Galicji 1846–1906, Kraków 1907; tenże, Dzieje pol- 21 skiej myśli politycznej w okresie porozbiorowym, t. I–III, Kraków–Warszawa 1914–1920. 23 S. Kalembka, Wielka Emigracja. Polskie wychodźstwo polityczne w latach 1831–1862, Warszawa 1972; M. Król, Pośrednia droga. Myśl polityczna Adama Czartoryskiego i Hotelu Lambert, „Znak”, nr 239, 1974; H. Wereszycki, Hotel Lambert i obóz Białych przed wybuchem powstania styczniowego, „Przegląd Histo- ryczny”, t. L, 1959; J. Skowronek, Polityka bałkańska Hotelu Lambert (1833–1856), Warszawa 1973; A. Barszczewska–Krupa, Reforma czy rewolucja. Koncepcje przekształcenia społeczeństwa polskiego w my- śli politycznej Wielkiej Emigracji 1832–1863, Łódź 1979. 24 W. Łazuga, „Rządy polskie” w Austrii. Gabinet Kazimierza hr. Badeniego 1895–1897, Poznań 1991; ten- że, Michał Bobrzyński. Myśl historyczna a działalność polityczna, Warszawa 1982; tenże, Społeczeństwo polskie Galicji wobec rządów „polskich” Kazimierza hr. Badeniego w Austrii (1895–1897), „Studia Histori- ca Slavo–Germanica”, t. XIII, Poznań 1984; tenże, Zygmunt Krasiński i stańczycy, [w:] Rzeczy większe i mniejsze, Poznań 2002; tenże, Polacy w Austrii wobec „gabinetu koncentracji” Franza Thuna (1898–1899), [w:] Problemy narodowościowe w Europie Środkowo–Wschodniej w XIX i XX wieku, (red.) T. Schramm, A. Czubiński, P. Okulewicz, Księga pamiątkowa dla Profesora Przemysława Hausera, Poznań 2002; ten- że, Austria po upadku „rządów polskich” Kazimierza hr. Badeniengo. Gabinet Paula Gautscha, [w:] Między wielką polityką a narodowym partykularyzmem, (red.) J. Kiwerska, B. Koszel, Poznań 2002. 25 S. Grodziski, Historia ustroju społeczno–politycznego Galicji 1772–1848, Wrocław 1971; tenże, W króle- stwie Galicji i Lodomerii, Kraków 1976; tenże, Udział Polaków w centralnych organach austryjackiej ad- ministracji i sądownictwa. Polacy w Austrii, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, Kra- ków 1976. 26 A. Dziadzio, Monarchia konstytucyjna w Austrii (1867–1914). Władza — obywatel — prawo, Kraków 2001. J. Buszko, Austro–Węgry 1870–1914, Warszawa 1957; tenże, Sejmowa reforma wyborcza w Galicji 1905– -1914, Warszawa 1956. 27 15 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku mia galicyjska sprzyjała uformowaniu się stronnictwa konserwatystów kra- kowskich jako nie tylko części elity politycznej, ale głównie i przede wszystkim elity ideotwórczej. W ten sposób doszło do stworzenia w miarę zwartego sy- stemu ideologii zachowawczej, stanowiącego zarazem najpełniejszy i najbar- dziej reprezentatywny przykład myśli konserwatywnej na ziemiach polskich. W przypadku konserwatystów wschodniogalicyjskich środowisko to nie ode- grało większej roli ideotwórczej. Tak zwani podolacy, jak zauważył z pewną złośliwością W. Feldman, byli, podobnie jak stańczycy, konserwatystami, tyl- ko mniej mądrymi28. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w pozostałych zaborach. W zaborze pruskim obóz zachowawczy był słaby politycznie. Na polu ideologicznym poza ultramontanizmem i wkładem w stworzenie poję- cia „pracy organicznej” nie odegrał większej roli. Ponadto w momencie ufor- mowania się obozu narodowego część konserwatystów poznańskich znalazła się pod wyraźnym wpływem tej ideologii29. Natomiast w Królestwie Polskim konserwatyści mieli wprawdzie dość duże tradycje związane z okresem mię- dzypowstaniowym, lecz ich rola u schyłku wieku wraz z rozwojem ugrupo- wań masowych uległa ograniczeniu, nie wspominając o braku warunków do politycznego działania. Wprawdzie „realiści” mieli swoją doktrynę politycz- ną, wywodzącą się z myśli liberalno–konserwatywnej, prezentowaną przez E. Piltza, a potem najszerzej przez W. Kosiakiewicza, niemniej trzeba przy- znać, że doktryna ta w większości swoich punktów ideowych stanowiła po- wtórzenie lub odbicie poglądów konserwatyzmu krakowskiego. Do tego „re- aliści”, uwikłani w konflikt polityczny z narodową demokracją, dbali nie tyle o rozbudowę ideologii, co o przetasowania programowe mające na celu po- prawienie pozycji stronnictwa30. 28 Szlachta wschodniogalicyjska, stanowiąca zaplecze „podolaków”, była bardziej zacofana umysło- wo od przedstawicieli środowiska krakowskiego, choć żywa uczuciem, bardziej zagrożona przez Rusinów, dlatego bardziej folgująca konserwatyzmowi ślepemu, zgodnie z hasłem „niech będzie, jak było” (W. Feldman, Dzieje polskiej myśli politycznej 1864–1914, Warszawa 1933, s. 99; tenże, Stron- nictwa i programy polityczne w Galicji 1864–1906, Kraków 1907, s. 227, 229). 29 Szerzej na temat myśli konserwatywnej i ultramontańskiej w zaborze pruskim zob. A. Czarnota, Podstawy światopoglądu konserwatywnego w publicystyce „Przeglądu Poznańskiego” w okresie formowania się pisma, [w:] Polska myśl polityczna na ziemiach pod pruskim panowaniem, (red.) S. Kalembka, War- szawa–Toruń–Poznań 1998; L. Trzeciakowski, Pod pruskim zaborem, Warszawa 1973; tenże, Postawa romantyczna i organicznikowska w myśli politycznej ugrupowań polskich Poznańskiego do 1864 roku, [w:] Polska myśl polityczna na ziemiach pod pruskim panowaniem, (red.) S. Kalembka, Warszawa–Poznań– �Toruń 1988; J. Szmańda, Polska myśl polityczna w zaborze pruskim od rozbiorów do 1863 roku. Próba syntezy historycznej, Poznań 1919; R.R. Ludwikowski, Ultramontanizm a konserwatyzm polski XIX w., „Zeszyty Naukowe UJ. Prace z Nauk Politycznych”, z. 11, 1978; P. Matusik, Religia i naród. Życie i myśl Jana Koźmiana 1814–1877, Poznań 1998. Jak w Galicji spór w obozie konserwatywnym toczył się między stańczykami a podolakami, tak w Królestwie spadkobiercy Towarzystwa Rolniczego, w którym szczególnie duży autorytet mieli 30 16 Wstęp W ciągu ostatnich kilku lat pojawiły się nowe prace poświęcone polskie- mu konserwatyzmowi. Na uwagę zasługują zwłaszcza książki T. Sikorskiego, W kręgu państwa i władzy. Koncepcje ustroju politycznego polskich konserwatystów (1926–1939), B. Szlachty, Konserwatyzm. Z dziejów tradycji myślenia o polityce czy Z dziejów polskiego konserwatyzmu. Dzieła te relacjonują debaty o ustroju poli- tycznym toczone pod zaborami i w okresie międzywojennym oraz świadczą o żywiołowości polskiej myśli konserwatywnej. Ważną rolę odgrywają mo- nografie poświęcone osobom lub środowiskom związanym z ruchem konser- watywnym31. Także krakowski Ośrodek Myśli Politycznej, uznając potrzebę przypomnienia współczesnemu czytelnikowi niektórych znaczących osiąg- nięć polskiej myśli konserwatywnej XIX i XX wieku, wydał zbiory pism po- staci utożsamianych z nurtem konserwatywnym32. Podstawa źródłowa rozprawy okazała się niezwykle obfita. Problemem była odpowiednia selekcja źródeł. W pracy najważniejszą kategorią źródłową jest publicystyka. Znajdziemy ją przede wszystkim w broszurach i ówczes- nych czasopismach. To tam propagowano idee polityczne, toczono polemiki z przeciwnikami, próbując wpłynąć na czytelników. Ponadto kwerendą obję- Ludwik Górski i Adam Goltz, rywalizowali ze środowiskiem skupionym wokół Zygmunta Wielo- polskiego, syna Aleksandra. Po 1876 roku wyodrębniła się spośród umiarkowanych pozytywistów grupa młodych publicystów, skupionych wokół wydawanej przez M. Godlewskiego „Niwy”. Po- zyskana przez konserwatystów zjednoczyła się z nimi. W ten sposób powstała nieformalna, kon- serwatywna grupa polityczna w Królestwie Polskim, zob. A. Szwarc, Od Wielopolskiego do Stronni- ctwa Polityki Realnej. Zwolennicy ugody z Rosją, ich poglądy i próby działalności politycznej (1864–1905), Warszawa 1996; tenże, Spór o przywództwo czy koncepcję ugody? Rywalizacja Ludwika Górskiego i Zyg- munta Wielopolskiego w wyborach do władz Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Królestwie Polskim w 1897 r., „Przegląd Historyczny”, t. XXV, z. 2, 1984; A. Jaszczuk, Spór pozytywistów z konserwaty- stami o przyszłość Polski 1870–1903, Warszawa 1986; A. Kidzińska, Stronnictwo Polityki Realnej 1905– -1923, Lublin 2007; W. Karpiński, Idee narodu w polskiej myśli konserwatywnej po powstaniu stycznio- wym, [w:] Idee i koncepcje narodu w polskiej myśli politycznej czasów porozbiorowych, (red.) J. Goćkow- ski, A. Walicki, Warszawa 1977; tenże, Polska a Rosja, Warszawa 1994; M. Pąkciński, Konserwatyzm na rozdrożu, Warszawa 1994; A. Juzwenko, Rosja w polskiej myśli politycznej lat 1864–1918, [w:] Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, t. I, Wrocław 1975. 31 W. Łazuga, Ostatni stańczyk — Michał Bobrzyński, portret konserwatysty, Poznań b.r.w.; H.S. Micha- lak, Józef Szujski 1835–1883. Światopogląd i działanie, Łódź 1987; J. Skowronek, Adam Jerzy Czarto- ryski 1770–1861, Warszawa 1994; J. Faryś, A. Wątor, Edward Dubanowicz 1881–1943, Szczecin 1994; J. Faryś, Stanisław Stroński. Biografia polityczna do 1939 roku, Szczecin 1990; D. Sidorowski, Szalony Jasnowidz czyli rzecz o Maurycym Mochnackim, Katowice 1981; W. Kozub–Ciembroniewicz, Austria a Polska w konserwatyzmie Antoniego Z. Helcla 1846–1865, Kraków 1986; M. Jaskólski, Między norma- tywizmem a uniwersalizmem. Myśl prawno–polityczna Władysława L. Jaworskiego, Wrocław 1988; J. Ja- ruzelski, Stanisław Cat–Mackiewicz 1896–1966, Wilno–Londyn–Warszawa 1994. 32 S. Tarnowski, Pisarze polityczni XVI wieku, (red.) B. Szlachta, Kraków 2000; P. Popiel, Choroba wieku. Wybór pism, (red.) J. Kloczkowski, Kraków 2001; M. Bobrzyński, Zasady i kompromisy. Wybór pism, (red.) W. Bernacki, Kraków 2001; S. Koźmian, Bezkarność. Wybór pism, (red.) B. Szlachta, Kraków 2001; W. Kalinka, Galicja i Kraków pod panowaniem austriackim, (red.) W. Bernacki, Kraków 2001. 17 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku to przekazy zawierające projekty konstytucji, a także wypowiedzi prawników związanych z obozem konserwatywnym, publikowane w czasopismach nie- koniecznie uznawanych za oficjalne organy stronnictw konserwatywnych33. Osobną grupę materiałów źródłowych stanowiła prasa. Była ona zarów- no źródłem wiadomości o wydarzeniach politycznych zachodzących w tam- tych czasach, jak i czynnikiem odgrywającym w ruchu politycznym ważną rolę propagandową i organizatorską. Status tej prasy jest niezwykle intere- sujący ze względu na dużą niezależność redakcji od organizacji politycznej, a także przez to, że wspomniane pisma były jedną z głównych form działalno- ści stronnictw konserwatywnych. Podkreślić należy, że aktywność polityczna niektórych konserwatywnych ośrodków, zwłaszcza w dwudziestoleciu mię- dzywojennym, ograniczała się przede wszystkim do prowadzenia działalno- ści wydawniczej i publicystycznej. Ich bazę prasową stanowiły między innymi pisma: „Przegląd Polski” i „Czas”, a później „Dzień Polski”, „Słowo” i „Dzien- nik Poznański”, „Bunt Młodych”, „Nasza Przyszłość”. Ponadto ludzie będący świadkami zdarzeń zdawali sobie sprawę z fak- tu, że przyszło im żyć w czasach niezwykłych. Dlatego wielu z nich postano- wiło utrwalić swoje przeżycia i refleksje. Tak uczynił między innymi W.L. Ja- worski34. Diariusz jego autorstwa jest bardzo przydatnym materiałem dla ba- dacza dziejów, relacjonuje bowiem zdarzenia i oddaje stan ducha piszącego „na gorąco”. Niezwykle cennym źródłem okazały się pamiętniki autorstwa między innymi P. Popiela35 i J. Bobrzyńskiego36. Jednak do tego typu materiału źródłowego należy podchodzić z należytą ostrożnością i krytycyzmem. Auto- rzy pamiętników nierzadko mieli na celu nie tyle ukazanie prawdy historycz- nej, ile raczej wyjaśnienie swych poglądów, czynów i działalności. Ich dzie- ła mają zatem charakter polemiczny, a nawet publicystyczny. Nieprzypadko- wo największa liczba tego rodzaju wspomnień wyszła spod pióra polityków i działaczy próbujących w ten sposób przedstawić swoje postępowanie w ko- rzystnych barwach i oczyścić swe imię z zarzutów stawianych przez społe- czeństwo, a także przez przeciwników politycznych. 33 J. Bobrzyński, Uproszczony ustrój państwa polskiego, Warszawa 1939; S. Estreicher, Przewodnia myśl kon- stytucji polskiej w porównaniu do konstytucji obcych, [w:] Nasza Konstytucja. Cykl odczytów urządzonych staraniem dyrekcji Szkoły Nauk Politycznych w Krakowie od 12–25 maja 1921 r. przy udziale: W. Abrahama, T. Dwernickiego, S. Estreichera, W. L. Jaworskiego, S. Kutrzeby, M. Rostworowskiego, S. Wróblewskiego, F. Zol- la, Kraków 1922; K. Grzybowski, Zasady Konstytucji kwietniowej, Kraków 1937; L.W. Jaworski, Projekt Konstytucji, Kraków 1928; tenże, Hasła reformy konstytucyjnej, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i So- cjologiczny”, R. 10, 1930; O naprawę Rzeczypospolitej (praca zbiorowa), Kraków 1922. 34 W.L. Jaworski, Diariusz 1914–1918, Warszawa 1997. 35 P. Popiel, Pamiętniki Pawła Popiela, Kraków 1927. 36 J. Bobrzyński, Zwierciadło „gasnącego światła”, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 13531/II. 18 Wstęp W rozprawie zostały uwzględnione prace relacjonujące debaty o ustroju politycznym toczone pod zaborami i w okresie międzywojennym oraz pod- ręczniki z zakresu polskiej myśli politycznej37, które zawierają refleksje ustro- jowe różnych nurtów doktrynalnych38. Wykorzystane zostały także antologie polskiej myśli politycznej uwzględniające wypowiedzi zachowawców39. Sformułowany przeze mnie temat rozprawy wymaga określenia jej za- kresu podmiotowego, doprecyzowania pojęć: „konserwatyzm”, „państwo”, „naród” oraz wskazania kryteriów stosowanych przy zaliczaniu poszczegól- nych osób do grona konserwatystów. Próbując wyjaśnić termin „konserwatyzm”, można natknąć się na zasad- niczą trudność, jaką jest wieloznaczność tego pojęcia. Konserwatywna może być postawa społeczno–polityczna charakteryzująca się przywiązaniem do tradycji, istniejących instytucji i systemu wartości, a przejawiająca się przez niechętny lub wrogi stosunek do poważniejszych zmian społecznych. Nazwa „konserwatyzm” odnosi się również do ruchu społeczno–politycznego odwo- łującego się w swoich założeniach ideowo–programowych do ideologii kon- serwatywnej. Konserwatyzm to także jeden z głównych nurtów myśli społecz- no–politycznej, akcentującej konieczność zachowania lub umocnienia trady- cyjnych wartości, norm, obyczajów i instytucji. Konserwatyzm jest pojęciem trudnym do zdefiniowania, gdyż związany jest z różnymi i nieporównywal- nymi zjawiskami. W Polsce nie stworzono jednolitej ideologii czy programu konserwatywnego. Wprawdzie można wskazać na wspólne konserwatystom idee, jednak miały one charakter ogólny i były akceptowane nie tylko przez nich40. Można jedynie określić cechy, którym powinny odpowiadać założenia 37 J.M. Majchrowski, Szkice z historii polskiej prawicy politycznej lat Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 1986; A. Ajnenkiel, Spór o model parlamentaryzmu polskiego do roku 1926, Warszawa 1972; tenże, Parlamen- taryzm II Rzeczypospolitej, Warszawa 1975; S. Krukowski, Geneza konstytucji z 17 marca 1921 r., War- szawa 1977; W.T. Kulesza, Koncepcje ideowo–polityczne obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1935, Wrocław 1985. 38 R. Wapiński, Historia polskiej myśli politycznej XIX i XX w., Gdańsk 1997; M. Śliwa, Polska myśl poli- tyczna w I połowie XX wieku, Wrocław 1993; K. Kawalec, Wizje ustroju państwa w polskiej myśli poli- tycznej lat 1918–1939. Ze studiów nad dziejami polskiej myśli politycznej, Wrocław 1995. 39 M. Król (red.), Stańczycy. Antologia myśli społecznej i politycznej konserwatystów krakowskich, Warsza- wa 1985; B. Szlachta (red.), Państwo i prawo w polskiej myśli konserwatywnej do 1939 roku. Antologia myśli prawno–ustrojowej konserwatystów polskich, Kraków 2002; J. Burszta, J. Nowak, K. Wawrucha (red.), Polska refleksja nad narodem. Wybór tekstów, Poznań 2002. 40 Próby skonstruowania modelu idealnego podjął się R.R. Ludwikowski. Połączył on elementy kon- serwatywno–zachowawcze z różnych doktryn, tworząc w ten sposób sześcioskładnikowy model integralny doktryny konserwatywnej. Zob. R.R. Ludwikowski, Kilka uwag o typie integralnym dok- tryny i jego zastosowaniu w badaniach nad konserwatyzmem XIX wieku, „Historyka”, z. 10, 1980. Bada� 1980. Bada� . Bada- cze polskiego konserwatyzmu zazwyczaj podejmują trud uporządkowania cech konserwatywnych stanowiących trzon doktryny. Zob. R.R. Ludwikowski, Konserwatyzm Królestwa Polskiego w okresie międzypowstaniowym. Z rozważań nad ideologią i polityką, Warszawa 1976; W. Mich, Myśl polityczna 19 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku programowe takiej myśli politycznej. Dodatkową trudność w określeniu tej doktryny może stanowić fakt, że wraz z upływem czasu podlegała ona prze- mianom. Funkcjonujący w XIX wieku konserwatyzm arystokratyczny w XX stuleciu został zastąpiony przez konserwatyzm liberalny. O ile w XIX wieku większość konserwatystów broniła porządku feudalnego, występując prze- ciwko kapitalizmowi, o tyle w XX wieku wywyższała porządek kapitalistycz- ny, broniąc go przed socjalizmem. Trzymając się spostrzeżenia, że konserwatyzm jest raczej stylem politycz- nego myślenia niż doktryną lub teorią polityczną budowaną na podobieństwo innych nowożytnych doktryn, starałem się unikać wyodrębniania katalogu tez mających się składać na dogmatykę konserwatywną. Nie jestem przeko- nany co do słuszności zestawiania konserwatyzmu, określanego rozmaicie w poszczególnych krajach i epokach, z kilkoma dogmatami uznawanymi na ogół przez wszystkich konserwatystów, w tym również polskich. Bliższe mi jest rozumienie konserwatyzmu jako stylu politycznego myślenia — jest ono bowiem trafniejsze w sensie poznawczym od podejmowanych prób katalo- gowania zasad konserwatywnych składających się na tę doktrynę. Konser- watywny styl myślenia polega na pielęgnowaniu pewnych konkretnych za- sad wywiedzionych z analizy historii danego narodu. W przypadku konser- watyzmu mamy do czynienia z sytuacją, w której konserwatyści sprowadzają swoją działalność do sfer, które są aktualnie możliwe przy jednoczesnym za- chowywaniu ostrożności przy wprowadzaniu zmian. Odwołują się wpraw- dzie do aksjologii konserwatywnej, ale zawsze w kontekście teraźniejszości, nie starając się zaoferować całościowej wizji stosunków społeczno–politycz- nych. Tymczasem każda ideologia w swoich założeniach nie dopuszcza zbyt wielkich odstępstw interpretacyjnych w stosunku do podstawowej wykładni, opisując rzeczywistość w sposób uniwersalistyczny, niezależnie od specyfiki lokalnej. Ten swoisty pragmatyzm i realizm konserwatyzmu, przez przeciw- ników odczytywany jako słabość, paradoksalnie świadczy o jego atrakcyjno- ści. Rację ma Szymon Hrebenda, pisząc, że „dzięki owemu pragmatyzmo- wi i realizmowi politycznemu poszczególne ugrupowania konserwatywne, przynajmniej teoretycznie, są bowiem w stanie formułować programy do- stosowane do aktualnej sytuacji społeczno–politycznej i bieżących potrzeb obywateli”, a ich programy w mniejszym stopniu podporządkowane są abs- polskiego ruchu konserwatywnego, Lublin 1994; M. Król, Konserwatyści a niepodległość. Studia nad polską myślą konserwatywną XIX wieku, Warszawa 1985; Jaskólski M., Kaduceus polski. Myśl polityczna kon- serwatystów krakowskich 1866–1934, Warszawa–Kraków 1990; B. Szlachta, Z dziejów polskiego konser- watyzmu, Kraków 2000; T. Sikorski, W kręgu państwa i władzy. Koncepcje ustroju politycznego polskich konserwatystów (1926–1939), Toruń 2007. 20 Wstęp trakcyjnym celom ideologicznym41. Dzięki temu konserwatyzm jest bardziej otwarty na zmiany niż inne dogmatyczne ideologie. Świadczyć o tym może różnorodność jego nurtów, jak i jego systematyczna ewolucja, co staram się pokazać w książce42. Sprawą kluczową dla pracy jest wyjaśnienie pojęcia narodu i państwa43. Zdaję sobie sprawę, że są to terminy wieloznaczne, różnie rozumiane. Przy- taczanie definicji i analiza poglądów na ten temat w literaturze mogłaby być przedmiotem osobnej rozprawy. Nikt nie policzył definicji narodu i państwa i pewnie nawet nikt tego nie próbował robić. Kłopot bierze się z dwóch przy- czyn. Nauki społeczne i historyczne różnią się od ścisłych tym, że prawie nie zdarzają się w nich definicje podzielane przez wszystkich. Ponadto naród nie jest materią jednolitą. Pod tą nazwą kryją się dość różne społeczne fakty. Naród należy do najbardziej skomplikowanych strukturalnie i funkcjo- nalnie grup, których opisania podjęli się naukowcy, pisarze, politycy. Niemal u każdego autora można dostrzec stanowisko gwarantujące narodowi pra- wo do tworzenia struktury nieorganicznej, jaką jest państwo. Państwo jawiło się zazwyczaj jako organizacja sztuczna, nieautonomiczna, zależna w formie i funkcji od narodu. Warto zwracać na te rozróżnienia uwagę, bowiem w lite- raturze nie są one częste. Na znaczenie tego subtelnego rozróżnienia zwraca uwagę Jan Bystroń, słusznie przypuszczając, „że rozróżnienie narodu i pań- stwa i traktowanie tylko pierwszego jako organizmu pełniło w Polsce istotne funkcje, broniło przed mechanicznym naśladowaniem myśli zachodniej oraz uzasadniało możliwość opozycji przeciwko państwom zaborczym, jako że nie były one dane «przez organiczną, rządzoną przyrodniczymi prawidłowościa- mi wizję świata społecznego»”44. 41 S. Hrebenda, Konserwatyzm — postawa czy ideologia, [w:] Konserwatyzm. Historia i współczesność, (red.) S. Stępień, Lublin 2003, s. 52. Ibidem, s. 51; por. Szlachta B., Konserwatyzm. Z dziejów tradycji myślenia o polityce, Kraków–Warsza- wa 1998, s. 239. 42 43 Wielu autorów, pisząc o narodzie, często stosuje zamiennie ten termin z pojęciem społeczeństwa, co musi budzić sprzeciw. Można domniemywać, że w czasie zaborów z różnych przyczyn, choć- by cenzuralnych, niektórzy z nich celowo używali pojęć niejednoznacznych w swojej wymowie. Pisząc „zrzeszenie”, mieli na myśli państwo, a używając kategorii „wspólnota”, myśleli o narodzie. Jednak sprawa nie jest tak prosta, jak by się mogło wydawać na pierwszy rzut oka. Społeczeństwo składa się z członków, których nie łączy tak silna więź emocjonalna, jak to jest w przypadku na- rodu. Dodatkowo cechami, za pomocą których można scharakteryzować tę więź, a które nie wy- stępują w narodzie, są: instrumentalizm, praktyczność, rzeczowość. Ponadto społeczeństwo nie musi odznaczać się względną jednolitością kulturową. Dlatego naród jest opatrzony przez S. Os- sowskiego mianem wartości autotelicznej, czyli wartości znaczącej i cennej samej w sobie. Tak wy- górowanych ambicji nie stawia się społeczeństwu, które może być i zazwyczaj jest dość zróżnico- wane pod wieloma względami (S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa 1984, s. 63). J. Bystroń, Rozwój problemu socjologicznego w nauce polskiej, cyt. za: J. Kurczewska, Naród w socjolo- gii i ideologii polskiej. Analiza porównawcza wybranych koncepcji z przełomu XIX i XX wieku, Warszawa 1979, s. 304. 44 21 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku Wśród wielości definicji historycznych, socjologicznych czy ideologicz- nych narodu można wyróżnić dwa dominujące podejścia. Pierwsze określane jest mianem genetycznego. W tego typu definicjach autorzy koncentrują się na czynnikach, które złożyły się na powstanie narodu. W drugim, struktural- nym podejściu najważniejsze okazują się cechy, które charakteryzują grupę nazywaną narodem. Ten drugi typ definicji może mieć kilka mutacji, w za- leżności od cech, za pomocą których określa się naród. Mogą to być defini- cje kładące nacisk na własności materialne, kulturowe, polityczne bądź świa- domościowe45. Każdy naród ma własne cechy obiektywne, dające się opisać (jak choćby język, kulturę, terytorium itp.), przy czym brak którejkolwiek z nich nie przesądza jeszcze, czy dana zbiorowość jest, czy też nie jest naro- dem. Dlatego w definicjach strukturalnych rozstrzygające pozostaje niemal zawsze subiektywne poczucie jednostek mających wchodzić w jego skład, jak i sposób postrzegania jednostki przez ludzi należących do innych grup tego samego rodzaju46. Konserwatyzm polski aż po czasy autonomii galicyjskiej nie stanowił zwartego obozu politycznego. Formowane w tym czasie poglądy polityczne były przeważnie koncepcjami czy to Wielopolskiego, Helcla, czy innych po- staci wyznających poglądy konserwatywne. Zarówno przyjęcie kryterium przynależności do danego stronnictwa, jak i kryterium bazy społecznej nie pozwala w sposób precyzyjny stwierdzić, którego z działaczy należy zaliczyć do ruchu konserwatywnego. Wątpliwości nie rozstrzyga kryterium samooce- ny, a także oceny formułowane przez inne osoby i ugrupowania. Opinie te wymagają weryfikacji, bywają bowiem bardzo subiektywne, a zarazem roz- bieżne. Mimo tych wątpliwości wyznaczyłem zamknięty krąg osób, których poglądy na temat państwa i narodu są reprezentatywne dla środowiska kon- serwatywnego. Kryterium doboru było podporządkowane celowi tej rozpra- wy, czyli pokazaniu w niej pluralizmu polskiej myśli konserwatywnej, wielo- ści ujęć i różnorodności problematyki. Książka składa się z czterech zasadniczych części. Rozdział pierwszy jest wprowadzeniem do konserwatywnego stylu myślenia, bowiem aby zrozumieć J.J. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa 1973, s. 190; por. J. Kur- czewska, Dusza społeczeństwa, naród w polskiej myśli socjologicznej, Warszawa 2002, s. 11–12; A. Wierz- bicki, Naród–państwo w polskiej myśli historycznej dwudziestolecia międzywojennego, Wrocław–Warsza- wa–Kraków–Gdańsk 1978, s. 58–61, zob. także: J. Chlebowczyk, Procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początków XX w.), Kraków 1975; M. Wal- denberg, Kwestie narodowe w Europie Środkowo–Wschodniej: dzieje, idee, Warszawa 1992; T. Łepkowski, Polska–Narodziny nowoczesnego narodu 1764–1870, Poznań 2003; W. Konarski, Pragmatycy i idealiści: rodowód, typologia i ewolucja ugrupowań politycznych nacjonalizmu irlandzkiego w XX wieku, rozdz. I, (Interpretacje nacjonalizmu), Warszawa 2001. J. Szacki, O narodzie i nacjonalizmie, „Znak”, z. 3, 1997, s. 16. 45 46 22 Wstęp specyfikę tak pojmowanego konserwatyzmu, konieczne jest sięgnięcie do jego korzeni. W tym rozdziale został zaprezentowany sposób rozumienia przez pierwszych konserwatystów pojęcia narodu i państwa. Uważam, że postacie Józefa Kalasantego Szaniawskiego, Aleksandra Wielopolskiego i księcia Ada- ma Czartoryskiego odzwierciedlą trzy swoiste style konserwatywnego myśle- nia, stanowiące pewien wzorzec dla następców. Rozdział kolejny obejmuje lata narodowej niewoli. Okres międzypowstaniowy to dla konserwatystów okres wahań między polityką ugody, inercji politycznej i walki zbrojnej o niepod- ległość, okres wahań między powstańczym entuzjazmem a pracą organicz- ną. W tym rozdziale szczególnie interesowały mnie sprawy narodu, ojczyzny i niepodległości rozważane z punktu widzenia myśliciela nastawionego pozy- tywnie do tradycji, opowiadającego się za społeczeństwem organicznym i za- sadniczo niechętnego rewolucji społecznej, choć niekoniecznie przeciwnego rewolucji narodowej. Był to nurt wiodący, choć nie jedyny, reprezentowany głównie przez środowisko krakowskich konserwatystów w osobach między innymi Józefa Szujskiego, Pawła Popiela czy Antoniego Zygmunta Helcla. Nie sposób jednak pominąć poglądów Henryka Rzewuskiego o charakterze an- tynarodowym czy Maurycego Mochnackiego, reprezentującego nurt rewo- lucyjny o charakterze taktycznym. W rozdziale trzecim została omówiona ja- kościowa zmiana, jaka zaszła w poglądach polskich konserwatystów na temat narodu i państwa. Była ona odpowiedzią kolejnego już pokolenia zachowaw- ców na zjawisko stagnacji polskiej myśli konserwatywnej. W tym rozdziale starałem się obalić stereotyp, jakoby konserwatyści byli bezkrytycznymi zwo- lennikami silnej władzy państwowej, a także pokazać wewnętrzne zróżnico- wanie dziewiętnastowiecznego konserwatyzmu na przykładzie adwersarzy M. Bobrzyńskiego, którzy wprawdzie nie głosili, że państwo ma być słabe, ale zarzucali mu, że w projektowaniu zakresu władzy państwowej posunął się za daleko, uwalniając ją spod kurateli zasad moralnych i praw boskich, a opiera- jąc ją jedynie na sile. W dalszej części rozdziału omówione zostały różne pro- pozycje ustrojowe polskich konserwatystów (Jaworskiego i Estreichera), które wywodziły się z podobnych założeń filozoficzno–ideologicznych. Ostatni roz- dział dotyczy młodych konserwatystów działających w okresie Drugiej Rze- czypospolitej, ich rewizjonizmu wobec dorobku dziewiętnastowiecznej my- śli konserwatywnej. W tym rozdziale starałem się pokazać charakterystycz- ne dla konserwatystów próby pogodzenia konserwatywnego świata wartości uniwersalnych z ideą narodową i państwową. Książka jest efektem moich wieloletnich badań i fascynacji myślą konser- watywną. Praca ta nie powstałaby bez życzliwej pomocy wielu osób. Wśród nich najważniejszą postacią jest prof. dr hab. Waldemar Łazuga. Bez stałej, nie- 23 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku krępującej jednak samodzielności myślenia opieki naukowej Pana Profesora nie byłbym w stanie napisać niniejszej rozprawy. Słowa podziękowań kieru- ję również do prof. dr. hab. Janusza Farysia, prof. dr. hab. Tomasza Schramma i prof. dr. hab. Czesława Partacza za trud włożony w recenzowanie tej pra- cy i wszystkie uwagi pochlebne, jak i polemiczne, które pozwoliły ustrzec się wielu niedopatrzeń. Sebastian Paczos 24 Prekursorzy polskiego konserwatyzmu... Prekursorzy Polskiego konserwatyzmu (trzy różne Style konSerWatyWnego myślenia) Rozdział I Aby zrozumieć specyfikę konserwatyzmu pojmowanego jako styl poli- tycznego myślenia47, konieczne jest sięgnięcie do jego korzeni, odniesienie się do postaci, których poglądy stanowiły kamień węgielny polskiej myśli kon- serwatywnej — często jeszcze niezbyt sprecyzowanej i częściowo zapożyczo- nej z zachodniej myśli konserwatywnej, ale dopasowanej do polskiej rzeczy- wistości. W tym rozdziale chciałbym pokazać zmianę, jaka zaszła w sposo- bie pojmowania przez pierwszych konserwatystów pojęć narodu i państwa, wskazać moment zerwania z ich oświeceniowym rozumieniem. Uważam, że postacie Józefa Kalasantego Szaniawskiego, który jest uznawany za jednego z pierwszych ideologów polskiego konserwatyzmu, Aleksandra Wielopol- skiego i księcia Adama Czartoryskiego odzwierciedlają początki konserwa- tywnego stylu myślenia. Naród w XIX wieku był podstawowym składnikiem konstatacji intelek- tualnej i przeżycia psychicznego zbiorowości polskiej. Idea narodowa była częstym tematem rozważań polskich myślicieli XIX i XX wieku. Podejmowano próby jej ujęcia na wiele sposobów — jedni włączali ją do różnych koncepcji teoretycznych zapożyczanych z wzorców myśli zachodniej, inni preferowali 47 Styl politycznego myślenia, rozumiany jako naturalna skłonność umysłu, stanowił zdaniem R.R. Lu- dwikowskiego hamulec w rozbudowywaniu konserwatywnej doktryny (R.R. Ludwikowski, Kon- serwatyzm Królestwa Polskiego w okresie międzypowstaniowym. Z rozważań nad ideologią i polityką, War- szawa 1976, s. 21). 25 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku ujęcia abstrakcyjne, zwracając uwagę na jej wymiar państwowy i ideologiczny. Trzecim, dominującym wymiarem był wymiar historyczny, w którym nawią- zywano do konkretnych wydarzeń i procesów z życia społeczeństwa polskie- go w ostatnich wiekach. Takie ujęcie stwarzało możliwość formułowania tego wymiaru zarówno w języku teorii społecznej, jak i w języku opisu i postulatów politycznych48. Rzeczywistość polska XIX wieku zmuszała Polaków do uczest- nictwa w życiu politycznym państw zaborczych. Powodowało to konieczność rozwiązywania tzw. kwestii narodowej, choćby w sferze abstrakcyjnych roz- ważań. Była to przecież kwestia podstawowa, z którą miało się do czynienia na co dzień. Podejmowane rozważania na jej temat pozwalały odnaleźć miej- sce dla siebie i dla swojego pokolenia w nowych warunkach, wytyczyć nową, własną hierarchię wartości, tak aby móc określić „swoich i obcych”49. Prawdziwy rozkwit ideologii narodowych datuje się na przełom XVIII i XIX wieku. Takie postacie, jak: Johann Gottfried Herder, Johann Gottlieb Fich- te, Johann Wolfgang Goethe, Friedrich Schiller, Giuseppe Mazzini, Jules Mi- chelet czy Adam Mickiewicz stały się wyrazicielami idei narodowej. Począt- kowo naród był kategorią duchową. Ideologia narodowa przedstawiała po- stulat jedności narodu, przeciwstawiając się ideologii starego reżimu, ideom feudalizmu. Tworzyła układ wyobrażeń i symboli, w którym nie było miej- sca dla konfliktu w łonie nowego narodu. Pod hasłem jedności narodu moż- na było zarówno atakować przywileje arystokratyczne, jak i bronić się przed widmem walki klasowej. Podstawowym zagadnieniem XIX wieku jest sprawa narodu, a dokład- niej narodzin jego nowoczesnej formy. W tym miejscu warto dokonać krót- kiej charakterystyki procesu kształtowania się narodu polskiego, wskazując jego najważniejsze etapy i czynniki sprawcze. Należy zaznaczyć, że podstawowe znaczenie narodu w polskiej praktyce politycznej i ideologii miało znaczenie węższe od dzisiejszego. Naród w sensie politycznym nie obejmował wszystkich warstw społeczeństwa, lecz ograniczał się do stanu szlacheckiego50. Sarmacka doktryna i praktyka ustrojowa utożsa- miała pojęcie narodu z ludźmi posiadającymi „właściwe” urodzenie i będącymi właścicielami gruntów, co od XVI wieku znalazło wyraz w określeniu „naród szlachecki”. Wspólnota ta oparta była na kryterium posiadania tych samych przywilejów. Długa żywotność tego pojęcia wynikała z zakorzenionego mitu wspólnego pochodzenia szlachty od sarmatów i słabości pozostałych stanów. J. Kurczewska, Dusza społeczeństwa, naród w polskiej myśli socjologicznej, Warszawa 2002, s. 16. J. Kurczewska, Naród w socjologii..., op. cit., s. 44. 48 49 50 Mówiąc o narodzie, większość ówczesnych autorów nie myślała w ogóle o najliczniejszej jego czę- ści — o chłopach, a w każdym razie nie myślała o nich jako o aktywnych twórcach historii. Chłop polski stał się substratem narodu subiektywnie w połowie XIX wieku. 26 Prekursorzy polskiego konserwatyzmu... Brak silnego mieszczaństwa pozwolił szlachcie utrzymywać przez długi czas pozycję hegemona, również w działaniach mających na celu przekształcanie państwa i społeczeństwa. Jedność stanu szlacheckiego w XVIII wieku, głoszo- na przez szlacheckich konserwatystów stawała się jednak coraz większą fikcją. Obok zamożnych magnatów istniała szlachta zagonowa, która własnoręcznie uprawiała ziemię, a od chłopów różniła się pełnymi prawami własności, głów- nie zaś dumą ze szlachectwa. Dodatkowo pomiędzy tymi dwoma przeciw- nymi biegunami zamykała się zróżnicowana struktura stanu szlacheckiego. Osobną grupę stanowiła szlachta bezrolna, osiedlająca się w miastach, zasila- jąc kadrę urzędniczą lub staczając się na dno życia miejskiego. Dezintegracja stanu szlacheckiego przejawiała się także w nienowych, ale wzrastających na sile dążeniach bogatej szlachty do obalenia przewagi magnackiej51. Pod koniec XVIII wieku nie był to ten sam naród szlachecki, co sto lat wcześniej. Przemiany prawne podkopywały więź stanową, łączącą w jedno ogół szlachty. Przemiany gospodarcze tworzyły nowe więzi, wiążące znaczną część szlachty z innymi warstwami społecznymi52. Dokonujące się przeobra- żenia odbywały się pod wpływem aktualnej sytuacji w kraju, a także kontak- tu z myślą europejską. Na przełomie XVIII i XIX wieku mamy już do czynie- nia z nową formacją społeczną — klasą ziemiańską, opartą w coraz większym stopniu na kryteriach kapitalistycznych. Wiek XVIII, a szczególnie jego schyłek, zaznaczył się wzrostem siły mieszczaństwa jako stanu. Rzeczpospolita przez długi czas posiadała słabe mieszczaństwo, niezdolne upominać się o swoje prawa. W Polsce świadomość konieczności zmian, podjęcia walki o zniesienie upośledzenia prawno–poli- tycznego tej warstwy wzrastała bardzo wolno. Inicjatywa wychodziła zresz- tą od postępowej szlachty, która poszukiwała sojusznika w walce z magna- terią. Gdy miasta na zachodzie Europy przekształcały się z aglomeracji typu feudalnego w aglomeracje typu kapitalistycznego, wiele polskich miast bo- rykało się z różnymi problemami, ich start odbywał się więc z dużym opóź- nieniem53. Na koniec wieku XVIII przypada jednak proces rozbudowy miast. Co światlejsze jednostki zdawały sobie sprawę z konieczności wydźwignię- cia ośrodków miejskich stojących na przeszkodzie do unowocześnienia całe- go kraju. Dali temu wyraz reformatorsko nastawieni działacze Sejmu Cztero- letniego, torując drogę pojęciu narodu posiadaczy, czyli posesorów szlache- ckich i mieszczańskich. 51 J. Kowecki, U początków nowoczesnego narodu, [w:] Polska w epoce oświecenia. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. B. Leśnodorski, Warszawa 1971, s. 114–116. 52 K. Grzybowski, Ojczyzna, naród, państwo, Warszawa 1977, s. 132. 53 J. Wojtowicz, Miasta epoki oświecenia, ich rola w rozwoju kultury, [w:] Polska w epoce oświecenia, op. cit., s. 234–240. 27 Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku Stan chłopski był równie zróżnicowany wewnętrznie. Jego podział moż- na przeprowadzić w oparciu o różne kryteria, na przykład według stosun- ku do ziemi, typu renty, stopnia poddaństwa. Polska pod koniec XVIII wieku była krajem agrarnym, słabo upieniężnionym, o gospodarce folwarcznej i wy- łącznym panowaniu szlachty. Stosunki między panem i chłopem powstawały przez wieki poza prawem państwowym, według zasady nieingerencji. Brak udziału czynnika rządu nie oznaczał jednak, że między chłopem a panem panowała anarchia. Istniały między nimi swoiste normy zwyczajowe, mają- ce charakter ustny, wytworzone przez praktykę życiową, określające pewien porządek schematycznie powtarzających się czynności. W Polsce chłop ni- gdy nie był właścicielem uprawianej przez siebie ziemi, pozostawał w więk- szej lub mniejszej zależności od dworu. Na podejmowanych próbach uoby- watelnienia chłopów od samego początku ciążyła nierozstrzygnięta sprawa włościańska. Nawet liberalnie nastawieni przedstawiciele szkoły kołłątajow- skiej nie byli w stanie w tej kwestii wznieść się ponad przynależność stano- wą. Poprzestawali na żądaniach wolności osobistej dla włościan, milcząc na temat ich praw do ziemi. Oświeceniowy liberalizm polityczny płynął z głę- boko zakorzenionych postaw antymonarchicznych szlachty, a także z naśla- downictwa francuskich i angielskich doktryn politycznych i ekonomicznych. Paradoksalnie to właśnie liberalizm, a w szczególności kult wolności osobistej, przesłaniał całokształt kwestii włościańskiej, sprowadzając ją do jednego za- gadnienia: osobisto–poddańczego. Warto w tym miejscu podkreślić, że ten li- beralizm polityczny szlachty, wyrażający się w likwidacji osobistego poddań- stwa, godził się znakomicie z konserwatyzmem społecznym, prowadzącym do uznania istniejącego stanu na wsi za normalny. Świadczy o tym choćby upieranie się przez szlachtę przy zasadzie nieingerencji, czyli niewtrącania się rządu do stosunków włościańsko–dworskich i opieranie ich przez długi czas na dobrowolnych umowach i prawie pisanym, a w rzeczywistości samowoli szlachty. Dodatkowo kwestia włościańska była ujmowana w sposób formalny i dogmatyczny, traktowano ją ze stanowiska obowiązującego prawa pisane- go, a nie stanu faktycznego54. Dopiero publicystyka popowstaniowa, a głów- nie działacze Towarzystwa Demokratycznego dostrzegli zagadnienie agrarne i zmusili do konfrontacji z rzeczywistością. Działania Towarzystwa Demokra- tycznego miały znaczący wpływ na kształtowanie się poglądów całej inteli- gencji polskiej w kwestii włościańskiej. Po ukazaniu się Manifestu z 17 marca 1832 roku żadne polskie stowarzyszenie i siła polityczna nie mogły się uchy- 54 Szerzej pisze na ten temat H. Grynwasser, Kwestia agrarna i ruch włościan w Królestwie Polskim w pierw- szej połowie XIX wieku (1807–1860) studium archiwalne. Przywódcy i „burzyciele” włościan, Wrocław 1951; K. Groniowski, Uwłasz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: