Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00355 010263 11215523 na godz. na dobę w sumie
Panthera – ojciec Jezusa. Geneza idei, antyczne przekazy,  późniejsze polemiki. - ebook/pdf
Panthera – ojciec Jezusa. Geneza idei, antyczne przekazy, późniejsze polemiki. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-948011-4-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'Panthera – ojciec Jezusa' to książka poświęcona rzekomemu uwodzicielowi Marii, który zdaniem wrogów chrześcijaństwa miał być prawdziwym ojcem założyciela tej religii. Książka zbiera cały materiał związany z imieniem Panthery, wyjaśnia genezę jego fenomenu, ukazuje pogańskie i żydowskie ataki na chrześcijaństwo przeprowadzane z wykorzystaniem tej osoby oraz prezentuje reakcje strony przeciwnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

P(cid:31)(cid:30)(cid:29)(cid:28) J(cid:31)(cid:27)(cid:26)(cid:25)(cid:24)(cid:29)(cid:30)(cid:25)(cid:23)(cid:26) P(cid:31)(cid:30)(cid:29)(cid:28)(cid:27)(cid:26)(cid:31) – (cid:25)(cid:24)(cid:23)(cid:22)(cid:27)(cid:23) J(cid:27)(cid:21)(cid:20)(cid:19)(cid:31) G(cid:27)(cid:30)(cid:27)(cid:21)(cid:31) (cid:22)(cid:18)(cid:27)(cid:22) (cid:31)(cid:30)(cid:29)(cid:17)(cid:23)(cid:21)(cid:30)(cid:27) (cid:16)(cid:26)(cid:21)(cid:27)(cid:15)(cid:31)(cid:21)(cid:17) (cid:16)(cid:14)(cid:13)(cid:30)(cid:22)(cid:27)(cid:24)(cid:19)(cid:21)(cid:27) (cid:16)(cid:25)(cid:12)(cid:27)(cid:11)(cid:22)(cid:15)(cid:22) wydawnictwo naukowe sub lupa PARNASSUS Seria naukowa pod redakcją dr. Macieja Staniszewskiego 1. Marek Węcowski, Sympozjon czyli wspólne picie. Początki greckiej biesiady arystokratycznej (IX–VII wiek p.n.e.) 2. Krystyna Stebnicka, Tożsamość diaspory. Żydzi w Azji Mniejszej okresu Cesarstwa 3. Aleksander Wolicki, Symmachia spartańska w VI–V w. p.n.e. 4. Robert Wiśniewski, Wróżbiarstwo chrześcijańskie w  późnym antyku, czyli jak poznać przyszłość i nie utracić zbawienia 5. Lech Trzcionkowski, Bios – thanatos – bios. Semiofory orfickie z Olbii 6. Paweł Janiszewski, Panthera – ojciec Jezusa. Geneza idei, antyczne 7. Katarzyna Pietruczuk, Dzieje tekstu Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa i kultura polis przekazy, późniejsze polemiki między Atenami i Aleksandrią Paweł Janiszewski Panthera – ojciec Jezusa Geneza idei, antyczne przekazy, późniejsze polemiki Warszawa 2017 Redakcja Marta Höffner Korekta Halina Stykowska Indeks Elżbieta Sroczyńska Skład i łamanie PanDawer, www.pandawer.pl Projekt okładki Paweł Pietrzyk Fotografia na okładce „Scena Zwiastowania” – monaster Gelati (koło Kutaisi) w Gruzji (XII–XVII w.), fot. Aleksander Janiszewski ISBN wersji elektronicznej: 978-83-948011-4-4 Uwaga: numeracja przypisów oraz numeracja stron w elektronicznych wersjach niniej- szej książki (pliki .mobi oraz .epub) różnią się od wersji drukowanej. Do prawidłowego cytowania należy korzystać z wersji papierowej lub elektronicznej w formacie PDF. © Copyright 2017 by Paweł Janiszewski © Copyright 2017 by Global Scientific Platform sp. z o.o. Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa www.sublupa.pl, sublupa@sublupa.pl Dla takich, którzy myślą, święte nie jest nic. Zuchwałe nazywanie rzeczy po imieniu, rozwiązłe analizy, wszeteczne syntezy, pogoń za nagim faktem dzika i hulaszcza, lubieżne obmacywanie drażliwych tematów, tarło poglądów – w to im właśnie graj. Wisława Szymborska „Głos w sprawie pornografii” (ww. 4–9) Spis treści Wprowadzenie ............................................................................................................................ IX Podziękowania ............................................................................................................................ XXII 1 Część Pierwsza. U źródeł „idei Panthery” ........................................................................ 5 Rozdział I. Maria i poczęcie Jezusa w Korpusie Pawłowym .............................................. 11 Rozdział II. Ewangelie synoptyczne i poczęcie Jezusa ....................................................... 1. Ewangelia Marka (6,3) – Jezus i jego ziemska rodzina ............................................ 17 2. Ewangelia Mateusza – pierwsza opowieść o poczęciu.............................................. 26 26 A. Genealogia Jezusa (Mt 1,1−17) ............................................................................. 53 B. Relacja o poczęciu Jezusa (Mt 1,18−23) ............................................................. 3. Ewangelia Łukasza – druga opowieść o poczęciu ..................................................... 62 77 Część Druga. Panthera – ojciec Jezusa ................................................................................ Rozdział I. Ewangelia Jana (8,41). Ἐκ πορνείας, czyli co/kto jest owocem nierządu? 79 Rozdział II. Prawdziwe słowo Celsusa. „Ciało Boga nie mogłoby zostać spłodzone w taki sposób, jak ty, Jezusie, zostałeś spłodzony” ........................................ 1. Ambroży ............................................................................................................................ 2. Celsus ................................................................................................................................. 3. Pantheras ............................................................................................................................ Rozdział III. Talmud Babiloński. „Ben Pandera” czy „Ben Stada”?................................. Rozdział IV. Inskrypcja z Bingen i jej pokłosie .................................................................... Część Trzecia. Mit, aluzja, prefiguracja, alegoria ............................................................. Rozdział I. Apokryfy, heterodoksi, gnostycy i poczęcie Jezusa ........................................ 1. Mit Wcielenia .................................................................................................................... 2. Adopcjonizm..................................................................................................................... 3. Dziewicze poczęcie .......................................................................................................... 4. Odniesienie do Ewangelii Jana (8,41) ......................................................................... Rozdział II. Ślady polemik u pisarzy chrześcijańskich II wieku z kręgu tzw. Wielkiego Kościoła ............................................................................................. 1. Ignacy Antiocheński ........................................................................................................ 2. Justyn Filozof (Męczennik) ............................................................................................ 3. Ireneusz z Lyonu ............................................................................................................... 4. Tertullian ............................................................................................................................ Rozdział III. Prefiguracja „pantery” z Księgi Ozeasza (Eclogae propheticae Euzebiusza z Cezarei oraz Fizjologos) ............................................................ 91 95 106 120 131 143 155 157 159 166 169 173 179 180 188 198 210 223 241 253 257 258 260 VII Rozdział IV. Poganie późnego antyku i alegorie pantery (Hieroglyphica Horapollona) ...................................................................................................... Część Czwarta. „Oswajanie” Panthery ............................................................................... Rozdział I. Argumenty Orygenesa przeciw Pantherasowi ................................................ 1. Argument „z doskonałości” (CC I 32−33) ................................................................. 2. Argument z Izajasza 7,14 (CC I 34−35) ................................................................... Spis treści 3. Argument „z sępa” (CC I 37) ......................................................................................... 4. Argument „z mitologii greckiej” (CC I 37) ................................................................ 5. Argument „z grobu” (CC II 69) .................................................................................... 6. Argument „z Pytii” (CC III 25, VII 3, VII 5) ............................................................ 7. Argument „z czystości łona” (CC VI 73) ................................................................... Rozdział II. Panthera w rodzinie Jezusa (nie-Orygenesowskie tłumaczenie fenomenu Panthery) ........................................................................................... 1. Panarion Epifaniosa z Salaminy .................................................................................... 2. Nauczanie Jakuba ............................................................................................................ 3. Szósta homilia Andrzeja z Krety .................................................................................. 4. De fide orthodoxa Jana z Damaszku i łaciński Zachód ............................................. 5. Tzw. De vita B. Virginis Epifaniosa Mnicha ............................................................... 6 Dialogus contra Iudaeos Andronikosa (XII w.? / XIV w.?) ...................................... Appendyks: Toledot Jeszu, czyli żydowska tradycja a chrześcijańska jej wersja ....... Zakończenie ............................................................................................................................... Aneks: „Dziewicze”/„partenogenetyczne” poczęcie w tradycji niechrześcijańskiej (klasycznej, perskiej, żydowskiej) ..................................... 1. Partenogenetyczne poczęcia Hery ................................................................................ A. Hera i poczęcie Tyf(a)ona ....................................................................................... B. Hera i poczęcie Hefajstosa ....................................................................................... C. Hera i poczęcie Aresa ............................................................................................... D. Hera i poczęcie Eris .................................................................................................. E. Hera i poczęcie Hebe ................................................................................................ F. Hera i poczęcie Ejlejthyi........................................................................................... G. Hera i poczęcie Echo ................................................................................................ 2. Danae i „złoty deszcz” .................................................................................................... 3. Atalanta, Melanion i Parthenopaios oraz Auge i Telefos ........................................ 4. Poczęcie przez wiatr ......................................................................................................... 5. Powstanie z popiołu ........................................................................................................ 6. Dziewica i Dziecko w eklodze Wergiliusza ................................................................. 7. Cudowne poczęcie Attisa ............................................................................................... 8. Zaratusztriańskie dziewicze poczęcie trzech Zbawców ........................................... 9. Dziewicze poczęcie Oświeciciela (Φωστήρ) w Apokalipsie Adama ..................... 10. Partenogenetyczne poczęcie Melchizedeka w słowiańskiej Księdze Henocha ..... 11. Dziewicze poczęcie Antychrysta w Apokalipsie Daniela ........................................ Tablice genealogiczne .............................................................................................................. Wykaz skrótów .......................................................................................................................... Bibliografia ................................................................................................................................. Indeks nazw własnych .............................................................................................................. 261 266 268 269 271 273 274 284 293 296 299 302 307 313 319 320 322 324 326 330 331 332 333 333 337 339 341 342 345 347 351 355 358 361 373 375 421 VIII Wprowadzenie W tekstach pisarzy antycznych oraz bizantyńskich pojawia się rzekomy, praw- dziwy, biologiczny ojciec Jezusa, który zdaniem wrogów chrześcijan uwiódł jego matkę. Człowiek ów nosi imię, które w źródłach1 przybiera różną formę: Pantheras, Panther, Panthera, Pantera, Pandera (lub Pandiri). Wyraźnie jednak zawsze chodzi o tę samą postać i to jej poświęcona jest ta książka. Panthera nie był dotąd – o ile nam wiadomo – przedmiotem autonomicz- nych, całościowych studiów. Pojawiał się albo w szczegółowych badaniach nad autorami i  tekstami źródłowymi, w  których można go znaleźć, albo w  pracach ogólnych, poświęconych polemikom chrześcijańsko-pogańskim czy chrześcijańsko-żydowskim. Naszym celem jest zatem przede wszystkim kompleksowe opracowanie kwestii Panthery, zmierzające do zebrania całego materiału związanego z tym imieniem, wyjaśnienie genezy jego fenomenu, ukazanie pogańskich i  żydowskich ataków na chrześcijaństwo przeprowa- dzonych z wykorzystaniem owej postaci oraz prezentacja reakcji strony prze- ciwnej. Chcemy też przedstawić nowy materiał, który nie był dotąd brany 1 Są to następujące przekazy i wersje tego imienia: 1. Celsus – Orygenes: ὁ Πανθήρας, τοῦ Πανθήρα; 2. Euzebiusz z Cezarei: ὁ Πάνθηρ, τοῦ Πάνθηρος; 3. Epifanios z Salaminy: ὁ Πάνθηρ, τοῦ Πάνθηρος; 4. Nauczanie Jakuba: ὁ Πάνθηρ, τοῦ Πάνθηρος; 5. Andrzej z Krety: ὁ Πάνθηρ, τοῦ Πάνθηρος (plus: ὁ Καρπανθήρ); 6. Jan z  Damaszku: ὁ Πανθήρας, τοῦ Πανθήρα (plus: ὁ Βαρπάνθηρας); 7. Epifanios Mnich: ὁ Πανθὴρ, τοῦ Πάνθηρος (oraz: ὁ Βαρπανθήρ); 8. Andro- nikos – zachowany tylko po łacinie: Panther, Pantheri; 9. Burgundio (łaciński przekład tekstu Jana z Damaszku) i Złota legenda: Panthera (oraz: Barpanthera); 10. Inskrypcja z Bingen: Pan- tera; 10. Talmud Babiloński: Pandera (Pandiri); 11. Toledot Jeszu − różna pisownia imienia, w zależności od wersji opowieści. W naszym studium zachowamy tę różnorodną pisownię, odwołując się do poszczególnych autorów i konkretnych tekstów, ale jednocześnie – dla po- rządku – sami używać go będziemy w jednej postaci („Panthera”), która jest zlatynizowaną wersją greckiego Πανθήρας, mającą już pewną tradycję w polskiej literaturze przedmiotu. IX Wprowadzenie pod uwagę w badaniach odwołujących się do postaci Panthery. Być może uda się nam również wykazać inne niż najczęściej przyjmowane wytłumaczenie okoliczności zaistnienia tej osoby w źródłach. Gdzieś w tle będzie pobrzmie- wać oczywiście pytanie, z czym mamy do czynienia: realnym człowiekiem czy raczej polemiczną kreacją wrogów chrześcijan? Jedno trzeba z całą mocą podkreślić, mianowicie interesuje nas Panthera jako pewien fenomen, czy też „idea Panthery”, która wiąże się z tym imie- niem, tzn. przekonanie wrogów chrześcijaństwa, że Jezus został poczęty w nieślubnym związku z mężczyzną noszącym takie właśnie imię. Oznacza to, że wyjaśniając i prezentując ów fantom, musimy sięgnąć nie tylko do tek- stów, w których wymienia się go z imienia. Konieczne będzie również od- wołanie do Nowego Testamentu, literatury apokryficznej, heterodoksyjnej, gnostyckiej, dzieł wczesnych pisarzy chrześcijańskich, czyli różnorakich tek- stów, w których znajdziemy relacje o okolicznościach poczęcia Jezusa, albo – najlepiej – dyskusje z tymi, którzy zarzucali mu nieślubne pochodzenie, nawet jeśli nie pada przy tej okazji imię Panthery. Cały ten materiał, w któ- rym nie pojawia się owa postać, służy jednak tylko wyjaśnieniu jej fenomenu, nie jest natomiast przedmiotem autonomicznego studium. To znaczy, że nie mamy zamiaru dokonywać pogłębionej analizy wszystkich relacji antycz- nych pisarzy na temat poczęcia Jezusa. Interesują nas tylko te źródła, w któ- rych pojawia się Panthera, lub też te przekazy, które – choć nie przywołują jego imienia – mogą wytłumaczyć fenomen tej postaci. Książka składa się z czterech części. W pierwszej z nich („U źródeł «idei Panthery»”) postaramy się przedstawić podstawy antychrześcijańskiej tezy, że Jezus był owocem nierządu. W dwóch pierwszych rozdziałach tej partii pracy sięgniemy do Nowego Testamentu, aby wskazać miejsca, najpierw w  korpusie listów Pawła, następnie w  trzech synoptycznych ewangeliach (Marka, Mateusza, Łukasza), które zarówno w starożytności, jak i w nowo- żytnych badaniach prowokowały pytania o okoliczności poczęcia. Powstałą nieco później (ok. 100 r.) Ewangelią Jana zajmiemy się w innym miejscu, przynależy ona bowiem już do kolejnego etapu interesujących nas dyskusji. Z całą mocą chcemy jednak podkreślić – dla uniknięcia nieporozumień − że nie jest naszym zamiarem dokonanie pełnej, wnikliwej analizy przekazów Nowego Testamentu dotyczących pochodzenia i poczęcia Jezusa. Pragniemy jedynie z jednej strony przedstawić przekazy nowotestamentalne o poczę- ciu oraz inne wzmianki w biblijnym tekście, które wskazywano w studiach X Wprowadzenie jako przynoszące pewne dodatkowe informacje na temat pochodzenia Je- zusa, jego rodziny oraz narodzin. Z drugiej strony w przywołanych narra- cjach wskażemy, a także uwypuklimy te elementy, które od czasów antyku do współczesności wzbudzały najwięcej kontrowersji związanych z ojcostwem, poczęciem i pochodzeniem Jezusa. Chodzi o to, że – naszym zdaniem − ma- teriał służący do wykreowania postaci Panthery mógł tkwić już w Nowym Testamencie (oczywiście wbrew intencjom Pawła czy ewangelistów). W  drugiej części naszej książki („Panthera – ojciec Jezusa”) chcemy uchwycić i przedstawić szerzej moment, w którym w źródłach antycznych pojawił się Panthera – wymieniony z imienia, domniemany biologiczny oj- ciec Jezusa. Zajmiemy się tu również „eksplozją” kwestii Panthery w II wieku. Ta partia będzie składała się z czterech rozdziałów. W pierwszym sięgniemy do passusu z Ewangelii Jana (8,41), w którym ukazano spór Jezusa z Żydami zarzucającymi mu, że jego nauki (a może i osoba?) pochodzą „z nierządu” (ἐκ πορνείας)2; być może to jeden z  pierwszych, wyraźniejszych, sygnałów narodzin „idei Panthery”. Drugi rozdział zostanie poświęcony Celsusowi i jego Prawdziwemu słowu, z którego pochodzi pierwsza znana wzmianka o żołnierzu Pantherasie, uwodzicielu Marii. W trzecim rozdziale zajmiemy się relacjami dotyczącymi Pandery i okoliczności poczęcia Jezusa, zawartymi w Talmudzie Babilońskim. W czwartym zaś sięgniemy do słynnej inskryp- cji z Bingen (czy dokładniej Bingerbrück), odkrytej w 1859 roku. Pochodzi ona z nagrobka Tyberiusza Juliusza Abdesa Pantery z Sydonu, który – we- dług hipotez – miał być owym prawdziwym ojcem Jezusa. Pokażemy też, w jaki sposób łączono tego pochowanego nad Renem żołnierza rzymskich oddziałów pomocniczych z postacią znaną z przekazu Celsusa czy Talmudu Babilońskiego. W związku z tymi kwestiami konieczne będzie cofnięcie się do czasu „wojny Warusa” po śmierci Heroda Wielkiego w 4 roku p.n.e., kie- dy to Abdes Pantera miał maszerować ze swoim oddziałem na zbuntowaną Jerozolimę, niszcząc po drodze Sefforis i przechodząc przez leżącą nieopodal małą wioskę Nazaret. 2 Od razu należy zaznaczyć istotny problem terminologiczny, mianowicie πορνεία to zasadniczo, w ścisłym tego słowa znaczeniu, „prostytucja”, czyli „płatny seks”, szerzej dopiero – wszelka „rozpusta”, też „cudzołóstwo”, zatem i zdrada małżeńska. Ta ostatnia, czyli „cu- dzołóstwo”, a więc „utrzymywanie wszelkich pozamałżeńskich stosunków seksualnych”, to μοιχεία. Nasze źródła używają pierwszego z tych terminów raz w szerszym i ogólniejszym sensie, raz zaś w węższym i technicznym. Do kwestii tych wrócimy w stosownym momencie. XI Wprowadzenie W trzeciej części książki („Mit, aluzja, prefiguracja, alegoria”) sięgniemy do źródeł, w których (poza jednym przypadkiem) nie wymienia się Panthery z imienia. Jednakże w najprzeróżniejszych aluzjach, alegorycznych i mitycz- nych konstrukcjach widać, że jest on wciąż obecny w sporach i dyskusjach. Ta partia pracy składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest lite- raturze apokryficznej, heterodoksyjnej, gnostyckiej. W drugim zajmiemy się ważnymi dla nas autorami z kręgu tzw. Wielkiego Kościoła (Ignacy, Justyn, Ireneusz, Tertullian). Trzeci rozdział będzie dotyczyć koncepcji prefiguracji Chrystusa – „pantery” w Księdze Ozeasza (5,14 i 7,13), według świadectwa Euzebiusza z  Cezarei oraz rozdziału z Fizjologos. To jedna z  ważniejszych partii tej książki, ponieważ pozwala – naszym zdaniem – uchwycić okolicz- ności i przyczyny narodzin postaci Panthery, uwodziciela Marii. Natomiast w czwartym rozdziale sięgniemy do późnoantycznych tekstów pogańskich, w szczególności do Hieroglyphica Horapollona, w których może znajdować się istotny, lecz nie brany dotąd pod uwagę materiał odnoszący się do postaci domniemanego ojca Jezusa. W  czwartej części książki („«Oswajanie» Panthery”) skupimy się na heroicznych polemikach pisarzy chrześcijańskich, którzy odpierali zarzu- ty przeciwników odwołujących się do osoby Panthery. Chcemy zebrać cały dostępny materiał związany z jego imieniem, stąd wyjdziemy daleko poza ramy nawet szeroko pojętej starożytności. Sięgniemy do późnoantycznych oraz średniowiecznych tekstów bizantyńskich, w  których pojawia się ta postać. Postąpimy tak dlatego, że w tych późnych relacjach tkwi wyraźnie wspomnienie jakichś zaginionych dziś źródeł, na pewno późnoantycznych, a może i nieco wcześniejszych, w których występował Panthera. W sumie prezentacja i analiza tych chrześcijańskich polemik zostanie zorganizowana w dwóch rozdziałach. W pierwszym pokażemy, jak Pantherę zwalczał sam Orygenes – polemista Celsusa, w drugim przedstawimy zupełnie inny nurt reprezentowany przez kilku autorów chrześcijańskich. Wszyscy oni zupełnie inaczej niż Wielki Aleksandryjczyk podeszli do kwestii Panthery. Będą to kolejno następujące prace: Panarion Epifaniosa z Salaminy (lata siedemdzie- siąte IV w.), tzw. Nauczanie nowo ochrzczonego Jakuba (ok. 640 r.), szósta homilia Andrzeja z Krety (ok. 730 r.), De fide orthodoxa Jana Damasceń- skiego (ok. 745 r.), tzw. De B. Virginis Epifaniosa Mnicha (VIII/IX w.) oraz Dialogus contra Iudaeos Andronikosa (datacja niepewna XII lub XIV w.?). Ponieważ w tekstach tych pojawią się Żydzi jako autorzy pewnej koncepcji Panthery, tylko celem nadania tej kwestii właściwego kontekstu zakończymy XII Wprowadzenie tę część książki niewielkim appendyksem poświęconym tzw. Toledot Jeszu, w którym powraca Panthera. Do całości naszego wywodu dołączony jest dość obszerny aneks zawie- rający zestawienie i  omówienie źródeł mówiących o  niechrześcijańskich partenogenetycznych poczęciach. Ograniczymy się oczywiście tylko do klasycznej grecko-rzymskiej tradycji pogańskiej oraz świadectw perskich i żydowskich. Z jednej strony w różnych miejscach będziemy odwoływać się do tego materiału w celach porównawczych, co zresztą czynią i autorzy antyczni, sięgając na przykład do przypadku Danae jako paralelnego do losów Marii. Z drugiej jednak strony chcemy dać nieco szerszy kontekst za- gadnieniu dziewiczego poczęcia. Ponieważ jednak nie mamy pretensji do wyczerpania tego obszernego zagadnienia, ograniczymy się do prostego ze- stawienia przekazów źródłowych w tym właśnie aneksie. Naszym zdaniem jest to bowiem lepsze rozwiązanie niż zamieszczenie na początku książki typowego w  takich przypadkach wprowadzenia, mającego dać kontekst zasadniczej części studium. Jak już wspomnieliśmy, Panthera nie był dotąd przedmiotem autono- micznych, całościowych badań. Pojawiał się albo w studiach szczegółowych nad autorami i tekstami, w których można go znaleźć, albo też w pracach ogólnych poświęconych polemikom religijnym. Te przyczynkarskie pozycje zmierzają w dwóch przeciwstawnych kierunkach. Jeden wiedzie do wniosku, że jest to postać całkowicie fikcyjna, stworzona świadomie przez wrogów chrześcijan lub też powołana do istnienia na skutek nieporozumienia, które tłumaczono na różne sposoby3, klasyczne wyjaśnienia są jednak dwa4. Pierw- sze zaproponował już w 1885 roku Paulus Cassel5, który sugerował, że jest to fantom powołany do życia na skutek przekręcenia, odnoszonego do Jezusa, określenia „syn dziewicy” (τοῦ παρθένου), w  sformułowanie „syn Panthe- rasa/Panthery” (τοῦ Πανθήρα/τοῦ Πάνθερος). Drugie pochodzi pośrednio 3 Zob. np. ostatnio: E. Lipiński, „Pandera Stada and Jehoshua bar Perahya”, Etyka i Krytyka, 27, 2012, ss. 51−66, gdzie określenie Ben Pandera wywodzi się do przymiotnika pattīrā – „odesłana”; Jezus byłby więc, zdaniem wrogów, synem kobiety odesłanej przez męża. 4 Zob. D. Boyarin, Dying for God. Martyrdom and the Making of Christianity and Juda- 5 P. Cassel, s.v. „Caricaturnamen”, [w:] Aus Literatur und Geschichte, Berlin−Leipzig ism, Stanford 1999, ss. 154−155. 1885, ss. 323–347. XIII Wprowadzenie od Samuela Kraussa6, który w artykule z 1892 roku dowodził, że w kwestii zrodzenia Jezusa spór chrześcijańsko-żydowski toczył się pierwotnie (jak pokazuje Ewangelia Jana 8,41) o to, czy było to poczęcie ἐκ πορνείας, czyli „z nierządu”, czy też ἐκ παρθένου, czyli „z dziewicy”. Kluczowe jest tu skoja- rzenie jakiejś formy pokrewnej rzeczownikowi πορνεία (np. πόρνος) z imie- niem Panthera. W obu przypadkach jest to albo nieporozumienie, albo – co bardziej prawdopodobne – świadoma kreacja wrogów chrześcijaństwa, którzy stworzyli Pantherę na podstawie któregoś z tych dwóch językowych odniesień. Jednym z celów tej książki jest jednak pokazanie, że być może były zupełnie inne podstawy i okoliczności powołania do życia postaci ojca Jezusa noszącej to konkretne imię. Drugi kierunek dotychczasowych badań zmierza do wniosku, że Jezus rzeczywiście był nieślubnym dzieckiem, a jego prawdziwy ojciec to być może (zdaniem innych „zapewne” lub „na pewno”) właśnie Panthera. Przy czym ten nurt badań ma dwa oblicza: poważne – naukowe i popularne – „skanda- lizujące”, to ostatnie często niestety na żenującym poziomie. W obu przypad- kach punktem wyjścia jest sama osoba Jezusa z Nazaretu oraz Nowy Testa- ment. Nie ma sensu wymieniać wszystkich pozycji bibliograficznych w tym miejscu, zostaną one bowiem przywołane i  wykorzystane w  konkretnych partiach niniejszej książki. Warto natomiast zatrzymać się na chwilę przy ba- daczach oraz pracach poświęconych Jezusowi (i często też jego poczęciu), do których będziemy wielokrotnie się odwoływali. W  pierwszym rzędzie trzeba wymienić Gezę Vermesa (1924−2013), autora wielu klasycznych już opracowań, których największa wartość po- lega na ukazaniu postaci Jezusa oraz jego nauczania w kontekście tradycji żydowskiej. Kwestii poczęcia i  narodzin poświęcona jest w  całości jedna książka: The Nativity. History and Legend (London 2006). Ma ona jednak charakter pracy popularnej, ze wzruszającą skądinąd, bardzo osobistą nut- ką (zob. „Prologue”, ss. XI–XV). W zasadzie jest to tylko spopularyzowana wersja tego, co Vermes napisał we wcześniejszych, poważniejszych książ- kach (podobne cechy ma jego: Jesus. Nativity − Passion − Resurrection, Lon- don 2010). Te starsze, fundamentalne prace to: Jesus the Jew. A Historian’s Reading of the Gospels, Minneapolis 1973 (Jezus Żyd. Ewangelia w oczach historyka, przekł. M. Romanek, Kraków 2003); The Changing Faces of Jesus, 6 S. Krauss, „The Jews in the works of the Church Fathers (I–III)”, The Jewish Quarterly Review, 5, 1892, ss. 122–157, gł. ss. 143−144. XIV Wprowadzenie London 2001 (Twarze Jezusa, przekł. J. Kołak, Kraków 2008); The Au- thentic Gospel of Jesus, London 2004 (Autentyczna ewangelia Jezusa, przekł. J. Kołak, Kraków 2009). Wszystkie one zawierają partie poświęcone pocho- dzeniu, poczęciu i narodzinom Jezusa i są to nadzwyczaj ważne i ważkie kla- syczne już studia, do których będziemy wielokrotnie sięgali. Nieco podobnymi do dzieł Vermesa, niewyczerpanymi źródłami wie- dzy i  cennych sugestii są prace dwóch badaczy. Pierwszym z  nich jest Ed Parish Sanders (ur. 1937), autor książek Jesus and Judaism (London 1985) oraz The Historical Figure of Jesus (London ect. 1993). Drugi zaś to John Dominic Crossan (ur. 1934), który napisał między innymi ważną książkę The Historical Jesus. The Life of a  Mediterranean Jewish Peas- ant, New York 1992 (Historyczny Jezus. Kim był i czego nauczał, przekł. M. Stopa, Warszawa 1997). Należy przy tym zauważyć, że obaj wybit- ni znawcy tematu reprezentują różne podejścia do postaci Jezusa. O ile Sanders doszukuje się w swoich badaniach „historycznego Jezusa”, o tyle Crossan stoi na stanowisku, że postać ta tak szybko obrastała „teologicz- nymi” koncepcjami, że nie sposób dotrzeć do jakiejkolwiek pewnej, hi- storycznej podstawy. Jednak obaj badacze prawie w ogóle nie zajmują się kwestią poczęcia i pochodzenia Jezusa jako zagadnieniem „niehistorycz- nym”. Na przykład Crossan7 pokazuje tylko, że narracje Mateusza oraz Łukasza na ten temat są sprzeczne, pozbawione jakiejkolwiek wartości historycznej i w całości sztucznie skonstruowane (na bazie teologicznych spekulacji) ze starotestamentalnych odniesień. Mimo to książki obu au- torów tworzą kanon fundamentalnych studiów, w którym zawsze można znaleźć istotne informacje i sugestie. W  inny sposób będziemy korzystali z  monumentalnej (752 s.) książki Raymonda E. Browna (1928−1998) zatytułowanej The Birth of the Mes- siah. A Commentary on the Infancy Narratives in the Gospels of Matthew and Luke (London 1977; new updated edition, New York 1993). Jest to drobia- zgowa analiza relacji Ewangelii Mateusza oraz Ewangelii Łukasza na temat poczęcia i narodzin Jezusa. Będzie ona dla nas stałym punktem odniesienia w partii książki poświęconej nowotestamentalnym przekazom. Mimo upły- wu lat, wciąż jest to podstawowa praca, godna szczególnej uwagi. Ten sam autor napisał również znacznie mniejszy szkic The Virgin Concept and Bodily 7 J. D. Crossan, The Historical Jesus. The Life of a Mediterranean Jewish Peasant, New York 1992, ss. 371−372. XV Wprowadzenie Resurrection of Jesus (New York 1973), w którym zawarł szereg cennych suge- stii i uwag o charakterze bardziej ogólnym. W  pewnym sensie uzupełnieniem dwóch poprzednich pozycji jest zbiorowa praca, w  której powstawaniu uczestniczył również Raymond E. Brown, czyli Mary in the New Testament, ed. R. E. Brown, K. P. Donfried, J. A. Fitzmyer, J. Reumann (New York 1978). Mamy tu do czynienia ze stu- dium prezentującym obraz Marii, jak również poczęcia i zrodzenia Jezusa, w całym Nowym Testamencie. Autorzy odnoszą ten materiał także do poza- biblijnej literatury II wieku. Trudno przecenić wagę tej bardzo interesującej, klasycznej już pozycji. Pozostając przy Nowym Testamencie, istotną rolę będą oczywiście odgry- wały komentarze, w szczególności do przekazów Mateusza i Łukasza o po- częciu i narodzinach Jezusa. Nie sposób wymienić w tym miejscu wszystkich pozycji, które pojawiają się w przypisach. Warto może odnotować tylko jedną z nich, mianowicie The Gospel According to Luke, introduction, translation, and notes by J. A. Fitzmyer, vol. I–II, „The Anchor Bible” (New York ect. 1981). Czynimy to przede wszystkim ze względu na autora tego komentarza, który wielokrotnie przewinie się przez nasze studia. Ten komentarz jest też punktem odniesienia do wielu dalszych dyskusji na temat poczęcia Jezusa. Ważną rolę odegra w naszej książce praca Jane Schaberg (1938−2012) The Illegitimacy of Jesus. A Feminist Theological Interpretation of the Infancy Nar- ratives (San Francisco–London 19878). Punktem wyjścia badaczki była teza o nieślubnym poczęciu Jezusa − skądinąd hipoteza nienowa, ponieważ już w 1966 roku Marcello Craveri (ur. 1914) opublikował swoje La vita di Gesù (Milano 1966; przekł. angielski: The Life of Jesus, trans. Ch. Lam Markmann, New York 1967), w  których poruszył kwestię nieślubnego pochodzenia Jezusa. Nowością ujęcia Schaberg była jednak całościowa analiza, przede wszystkim przekazu nowotestamentalnego, pod kątem hipotezy nieprawe- go pochodzenia, przeprowadzona z punktu widzenia badań nad kobietami. Panthera – co jest nieco zaskakujące – pojawia się u Schaberg w zasadzie na marginesie: autorka odnotowuje jedynie, że można znaleźć taką postać u Celsusa, w Talmudzie Babilońskim oraz w Toledot Jeszu9, ale nie zajmuje 8 Korzystam z  wydania: J. Schaberg, The Illegitimacy of Jesus. A Feminist Theological Interpretation of the Infancy Narratives. Expanded Twentieth Anniversary Edition, Sheffield 2006. 9 Schaberg, op. cit., ss. 145−155. XVI Wprowadzenie się nią dokładniej. Badaczkę interesują głównie relacje Mateusza i Łukasza na temat poczęcia, ponieważ jej zdaniem obaj ewangeliści wiedzą, że zarzuca się Jezusowi nieślubne pochodzenie, i ustosunkowują się polemicznie do tej kwestii. Panthera i inne przekazy stanowią dla Schaberg jedynie trzeciorzęd- ny argument na rzecz tej hipotezy. My postąpimy odwrotnie, zajmiemy się Pantherą, a relacje Nowego Testamentu i wyniki studiów nad nim prowadzo- nych będą dla nas punktem odniesienia. Mimo to wielokrotnie sięgniemy do pracy Schaberg, jest ona bowiem wciąż obecna w studiach nad kwestią poczęcia, wywołując wielkie emocje. W tym miejscu jest dobra okazja do poświęcenia nieco uwagi tej właśnie kwestii − kwestii emocji. Otóż książka Schaberg ukazała się w 1987 roku, ale prawdziwe „piekło” rozpętało się dopiero w 1993 roku, kiedy to o badaczce i  o  jej pracy napisano artykuł w Timesie oraz zaczęto o  jej studiach mówić w programach telewizyjnych10. Jak donosi sama Schaberg, wtedy właśnie ode- brała setki telefonów ze stekiem najgorszych obelg miotanych pod jej adresem przez obrońców religii chrześcijańskiej11. Równie absurdalne były jednak czę- sto głosy poparcia dla autorki12. Zresztą i tak powinna się cieszyć, że jej książ- ka w ogóle ujrzała światło dzienne. Inni nie mieli tyle szczęścia. Wśród suple- mentów do późniejszego wydania pracy Schaberg (Sheffield 2006) znalazł się też artykuł Franka Reilly’ego, przedrukowany z Journal of Feminist Studies in 10 Schaberg, op. cit., ss. 4−5. 11 Schaberg, op. cit., s. 5: „Seven hundred angry phone calls were said to have come in to the administration and Board of Trustees. Many of those fielded by the secretaries and me were hostile: they expressed religious outrage at my ideas, called me a whore, feminazi, queen of crapola, pseudointellectual, delusional, bitch, blasphemer, heretic, a spiritula can- cer, Satanic, lesbian and sicko. They asked often about my ethnic identity, insisted that I had no place on the faculty of a Catholic university, should not be «honored» as chair of my department, called for my resignation or firing, and in a couple of cased my death”. 12 Schaberg, op. cit., s. 5: „The supportive callers asked where they could find the Ille- gitimacy book. These were from abused women asking for help, gay men expressing their alienation from the church, young fathers contemplating their daughters’ fate, women who felt rage at being silenced, men and women who had hope, or no hope, for the future of Christianity, old men with shaky handwriting protesting the second-class status of women, and from other scholars. Many remarked that the article helped them to see how the tra- dition could function to create compassion from the most powerless members of society”. XVII Wprowadzenie Religion13. Autor przyznaje w nim14, że jeszcze w latach siedemdziesiątych za- czął studiować problem nielegalnego poczęcia Jezusa i niezależnie od Schaberg doszedł do podobnych wniosków. Jego artykuł w 1985 roku został jednak od- rzucony przez czasopisma Horizons oraz Theological Studies i ukazał się dopie- ro w 1988 roku, czyli rok po wydaniu książki Schaberg15. Niezależnie od prymitywnej, medialnej, niemerytorycznej wrzawy oraz różnych wątpliwości, książka Schaberg jest rzetelną pracą badawczą, trochę może dziś już przestarzałą z racji feministycznego ujęcia, to jednak piętno epoki, w jakiej powstała. Należy również mieć szacunek dla nowego wtedy spojrzenia badawczego przez pryzmat historii kobiet. Schaberg będzie dla nas stałym punktem odniesienia, ponieważ jej studium dotyczy sedna nur- tującego nas problemu, chociaż – jak już zaznaczyliśmy wyżej − Panthera pojawia się tu zupełnie na marginesie. Oczywiście trzeba podkreślić, że nie tylko Schaberg patrzyła na Jezusa przez pryzmat koncepcji nielegalnego pochodzenia. Istnieje wiele studiów poruszających ten temat. W  szczególności dotyczy to prac na temat Ży- dów w świecie antycznym. Ich autorzy analizują przekazy na temat Jezusa z  perspektywy żydowskich realiów owej epoki, a  więc postępując tropem wskazanym przez wspomnianego wyżej Gezę Vermesa. Klasycznym tego przykładem jest książka Bruce’a Chiltona Rabbi Jesus. An Intimate Biogra- phy (New York 2002). Jej autor uważa (ss. 8−13), że Jezus został poczęty przez Marię i Józefa po ich zaślubinach, ale przed sprowadzeniem kobiety do domu. Stąd wzięły się wątpliwości co do ojcostwa i zarzuty, iż był on bastar- dem (hebr. mamzer), które rzutowały na całe życie, działalność i nauczanie twórcy chrześcijaństwa. Podobnych studiów jest wiele16. Co prawda, na wstępie zaznaczyliśmy, że nie chcemy w tym miejscu schodzić do poziomu prezentacji prac dotyczących konkretnych tekstów i konkretnych 13 F. Reilly, „Jane Schaberg, Raymond E. Brown, and the problem of illegitimacy of Jesus”, Journal of Feminist Studies in Religion, 21, 2005, ss. 57–80 (= Schaberg, op. cit., ss. 258–282). 14 Reilly, op. cit., s. 281, przypis 43. 15 F. Reilly, „A very unpleasant alternative: one response to Raymond E. Brown’s defen- se of the virginal condeption”, Explorations: Journal for Adventurous Thought, 6(4), 1988, ss. 79–116. 16 Zob. polemika z Chiltonem: C. Quarles, „Jesus as mamzer. Review essay”, Bulletin for Biblical Research, 14, 2004, ss.  243–255 oraz J.  F. McGrath, „Was Jesus illegitimate? The evidence of the social interactions”, Journal of the Study of the Historical Jesus, 5, 2007, ss. 81–100. XVIII Wprowadzenie autorów, powinniśmy jednak poruszyć kwestię publikacji na temat Jezusa w Talmudzie. Jest to bowiem jedyny przypadek, gdy w studiach szczegółowych poświęcono więcej uwagi Pantherze. Generalnie mamy dwa nurty badań, a miarodajnym dla pierwszego z nich jest Johann Maier (ur. 1933) i jego znana praca Jesus von Nazareth in der talmudischen Überlieferung (Darmstadt 1978). Badacz ten stał na stanowisku, że Talmud nie zawiera prawie żadnej wartościo- wej relacji na temat historycznego Jezusa. To, co możemy tu o nim przeczy- tać, pochodzi z bardzo późnego okresu. Mało tego, Maier był przekonany, że najsłynniejsze i najważniejsze wzmianki o Jezusie, oryginalnie dotyczyły kogoś innego. Ich bohaterem był mag ben Pandera działający w II wieku n.e. Dopiero w późniejszych, potalmudycznych czasach, interpolowano je i przerobiono tak, że dodano imię Jezusa. Inną postawę prezentuje dziś bardzo ważna praca Petera Schäfera (ur. 1943) Jesus in the Talmud (Princeton–Oxford 2007), której autor ostrożnie uznaje, że w Talmudzie Babilońskim mamy materiał dotyczący Jezu- sa z Nazaretu, ukazanego tu jako „syn Pandery”, czyli „ben Pandera”17. Na koniec trzeba wspomnieć o dwóch zupełnie innych kuriozalnych pu- blikacjach, w których Panthera niestety zajmuje poczesne miejsce. I zrobimy to mimo protestów moich niektórych Kolegów i, w szczególności, Koleża- nek, wyrażających opinię, że nie ma sensu odnosić się do pozycji niemądrych lub sensacyjnych, w  obu przypadkach − nieprofesjonalnych. To prawda, w zasadzie można by wstydliwie przemilczeć ich istnienie, ale pokazują one pewne istotne zjawisko, stąd nie powinniśmy przymykać na nie oczu i uda- wać, że problem nie istnieje. Mamy tu przede wszystkim na myśli książkę Jamesa D. Tabora The Jesus Dynasty. The Hidden History of Jesus, His Royal Family, and the Birth of Christianity (New York–London–Toronto–Sydney 2007). Choć jej autor należy do środowiska akademickiego i pracował na różnych amerykańskich uniwersytetach, jest to publikacja na żenującym po- ziomie, pełna błędów, nierzetelna (autor wyraźnie powołuje się na źródła, których nie czytał!) i do tego przerażająco naiwna oraz infantylna. Skoro sta- wiamy tak mocne zarzuty, warto podać dwa przykłady. Tabor sugeruje, że wspomniany już przez nas Abdes Pantera z  Bingen to znany z Talmudu Babilońskiego oraz z przekazu Celsusa żołnierz, ojciec 17 Bardzo cenny jest nowszy artykuł, którego autorem jest również P. Schäfer, „Jesus’ origin, birth, and childhood according to the Toledot Yeshu and the Talmud”, [w:] Judaea- -Palaestina, Babylon and Rome. Jews in Antiquity, ed. B. Isaac, Y. Shahar, Tübingen 2012, ss. 139−161. XIX Wprowadzenie Jezusa, który uwiódł lub zgwałcił jego matkę w czasie burzliwych walk po śmierci Heroda w 4 roku n.e. Aby tego dowieść, badacz18 w karygodny spo- sób nagina materiał źródłowy. Powołuje się na przykład na ossuarium z Jero- zolimy, z inskrypcją wskazującą rzekomo, że spoczęły w nim kości „Józefa, syna Panthery”. A że jeden z braci Jezusa ma według Ewangelii Marka (6,3) i Ewangelii Mateusza (13,55−56) na imię Józef, mielibyśmy tu do czynienia ze świadectwem, że Maria była konkubiną żołnierza Panthery z rzymskich oddziałów pomocniczych, stacjonujących w Judei. Tabor jednak albo świa- domie wprowadza czytelnika w błąd, albo też zupełnie nie wie, o czym pisze, choć powołuje się na wydanie tej inskrypcji w Corpus Inscriptionum Iudaica- rum (nr 1211). Gdyby rzeczywiście sięgnął do tej pozycji, zobaczyłby, że tekst brzmi następująco (CII 1211): [.]ΩΣΗΠΟΥΠΕΝΘΕΡΟΥ / [.]ΡΟΣΟΥ. Wydawca czyta tu: [Ἰ]ωσήπου πενθεροῦ / [? Δ]ρόσου i tłumaczy: „(Tombeau) de Joseph, beau-père (?) de Drosos (?) (= Drusus)”. Było to zatem ossuarium Józefa, który został określony mianem teścia (πενθερός) Druzusa19. Nie ma w ogóle mowy o żadnym Pantherze. To tyle o rzetelności Tabora. Co do infantylizmu, to polecam uwadze Czytelników passus książki20 poświęcony poszukiwaniu przez Tabora w  internecie informacji, gdzie znajduje się obecnie nagrobek Abdesa Pantery z Bingen. W trakcie tych poszukiwań badacz nie szczędził wyrazów zdziwienia, że jest on w Europie i nie został zniszczony podczas wojny (jak przecież wiadomo, w Europie wszystko wtedy zniszczono!?). Dalej mamy relację o miotających Taborem emocjach, gdy w 2005 roku znalazł się w muzeum w Bad Kreuznach. Jest tu też zdjęcie autora mierzącego wysokość nagrobka z Bingen i sugestia badań DNA mających wykazać związek Jezusa z Abdesem Panterą21. Trudno po- 18 J. D. Tabor, The Jesus Dynasty. The Hidden History of Jesus, His Royal Family, and the Birth of Christianity, New York–London–Toronto–Sydney 2007, s. 69. 19 Nowsze wydanie: Corpus Inscriptionum Iudaeae/Palaestinae, vol. I: Jerusalem, part 1, 1−704, 2010, nr 124 (s. 167) – inskrypcja datowana na I w. p.n.e./I w. n.e.; w drugiej linijce wydawcy dają całe imię Δρόσου, ale pod deltą stawiają kropkę, czyli widzą literę. W komen- tarzu podano, że πενθερός to teść, szwagier lub zięć; pewnie więc córka Józefa wyszła za kogoś ze znanej rodziny. Zob. też: T. Ilan, Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity, Part 1: Palestine 330 BCE – 200 CE, Tübingen 2002, s.v. Pantheras, s. 301 – co prawda, autorka ta deklaruje w przypadku słowa πενθεροῦ: „I believe this is a Greek name”, lecz Tabor nie powołuje się na ten leksykon. 20 Tabor, op. cit., s. 66. 21 Tabor, op. cit., s. 68. XX Wprowadzenie wiedzieć, czy śmiać się, czy płakać. Nie można jednak przemilczeć istnienia tej książki, ponieważ nawet pobieżne przeszukanie internetu uzmysławia, że jest ona podstawowym (sic!) źródłem wiedzy współczesnego człowieka na temat Jezusa. Zgroza! W kategorii studiów „kuriozalnych” drugą − po książce Tabora – miaro- dajną pozycją dla tego nurtu jest praca Paula Verhoevena Jesus of Nazareth (New York 2011; Jesus von Nazaret, Amsterdam 2008). Tak, tak, drogi Czy- telniku, chodzi o reżysera „Nagiego instynktu” czy „Robocopa”! Ten absol- went wydziału matematyki i fizyki na uniwersytecie w Lejdzie, znany lepiej jako twórca niezapomnianej sceny z udziałem Sharon Stone, napisał biografię Jezusa, w której pojawia się i nasz Panthera22. Przed przystąpieniem do pracy nad tą pozycją uczęszczał, co prawda, na seminarium poświęcone Nowemu Testamentowi, ale co z tego wynikło, oceń Czytelniku sam. W każdym ra- zie wydawca angielskiego przekładu książki reklamuje ją na tylnej okładce słowami: „Paul Verhoeven is the only non-theologian admitted to the Jesus Seminar, a group of seventy-seven eminent scholars in theology, philosophy, linguistics, and biblical history. Verhoeven is the director of The Fourth Man, RoboCop, Basic Instinct, Starship Troopers, and Black-Book and many other films”. Może jednak warto zaznaczyć, że czytając beletrystyczną w zasadzie książkę Verhoevena i tak będziemy mniej zażenowani niż przy lekturze aka- demickiego „dzieła” Jamesa D. Tabora. Jak widać, przystępując do studium fenomenu Panthery, stajemy przed zadaniem niełatwym, na pewno bardzo kontrowersyjnym23. Jesteśmy jednak głęboko przekonani, że studia naukowe są ponad wszelkimi ideologicznymi czy religijnymi sporami. A poza tym przyświeca nam motto z wiersza Wisła- wy Szymborskiej. 22 P. Verhoeven, Jesus of Nazareth, New York 2011, ss. 32, 206−207. 23 Wielce kształcąca w tym względzie była wrzawa podniesiona, zresztą głównie przez polityków, kilka lat temu po publikacji tzw. Ewangelii Judasza, która przypadła jakoś w oko- licach Świąt Wielkanocnych, że to atak na Kościół i Religię, bo jak tu czytać tak „straszne” dzieło i jednocześnie malować wielkanocne jaja? Najprzytomniej zareagował wtedy jeden z  moich studentów, gdy na zajęciach zajmowaliśmy się tym tekstem, mówiąc, że bardzo chciałby zobaczyć miny tego „masowego” – jak zapewniano – czytelnika Ewangelii Judasza, obrażonego jej publikacją. Jest to bowiem trudne gnostyckie dzieło, z którego nieprzygoto- wany, „masowy” czytelnik nie jest w stanie nic, absolutnie nic, zrozumieć. XXI Wprowadzenie Podziękowania Dziękuję za przeczytanie tekstu całej książki oraz wnikliwe uwagi krytyczne i wszelkie sugestie prof. Ewie Wipszyckiej oraz dr hab. Krystynie Stebnic- kiej. Dług wdzięczności mam również wobec prof. Włodzimierza Lengau- era, w szczególności za wskazanie „dionizyjskiego” kierunku studiów oraz sugestie odnośnie do aneksu o partenogenetycznych poczęciach w tradycji klasycznej. W różnych szczegółowych kwestiach zasięgałem też porad i szu- kałem pomocy u dr. Piotra Ashwin-Siejkowskiego, dr. Filipa Doroszewskie- go, dr. Łukasza Niesiołowskiego-Spanò, mgr. Sławomira Poloczka, dr Elż- biety Szabat, dr. Roberta Wiśniewskiego. Osoby te, zadręczane przeze mnie w ostatnich latach dziesiątkami pytań (osobiście lub za pośrednictwem li- stów), nie zawsze miały nawet świadomość tego, jak bardzo mi pomagają, i teraz serdecznie im za to dziękuję. Na koniec chciałbym podziękować przede wszystkim uczestnikom moje- go seminarium w roku akademickim 2011/2012 oraz 2012/2013, z którymi miałem okazję studiować zagadnienia poruszane w tej książce. Ponieważ gro- no to było liczne i bardzo zmienne, nie wymieniam nazwisk, aby kogoś nie pominąć. Przygotowując się do tych zajęć i potem dyskutując na nich różne kwestie, w pewnym sensie testowałem swoje pomysły i koncepcje. Dziś za tę możliwość składam moim seminarzystom najserdeczniejsze podziękowania. Wielki dług wdzięczności mam również wobec Pani Dziekan Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Elżbiety Barbary Zybert oraz Pani Wicedyrektor Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszaw- skiego, prof. Małgorzaty Karpińskiej, za pomoc w zgromadzeniu funduszy na publikację pracy. Podobnie dziękuję za dofinansowanie wydania niniej- szej książki, przyznane przez Prorektora Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Alojzego Z. Nowaka. CZĘŚĆ PIERWSZA U źródeł „idei Panthery” Jak już sygnalizowaliśmy we Wprowadzeniu, nie jest naszym zamiarem drobiazgowa i  wnikliwa analiza przekazów Nowego Testamentu doty- czących poczęcia i narodzenia Jezusa. Zagadnienia te mają ogromną lite- raturę, do części opracowań niżej się odwołamy. Nie sposób jednak zre- ferować i  odnieść się do wszystkiego, co na ten temat napisano. Zresztą naszym zdaniem byłoby to zupełnie zbędne. Nas bowiem interesuje to, co nazwaliśmy „ideą Panthery”, czyli przekaz o uwodzicielu Marii, rzekomym prawdziwym, biologicznym ojcu Jezusa oraz wszelkie dyskusje i polemiki, jakie przez wieki wywoływał on w źródłach historycznych. Postać ta oczy- wiście nie występuje w Nowym Testamencie. Niemniej relacje i wzmianki nowotestamentalne o poczęciu i narodzinach Jezusa są o tyle ważne, że – nie tylko naszym zdaniem – tkwiły w nich zalążki prowokujące dyskusje na temat pochodzenia Jezusa. Dlatego zanim przejdziemy do tekstów, w których Panthera się pojawia, chcemy przedstawić pewne passusy z No- wego Testamentu, wykorzystywane potem już w  starożytności w  dysku- sjach nad poczęciem Jezusa. Podzieliliśmy ten materiał na dwa rozdziały. W pierwszym zajmiemy się Korpusem Pawłowym, w drugim zaś ewange- liami synoptycznymi. Natomiast studium Ewangelii Jana przeniesiemy do drugiej części książki, poświęconej bezpośrednio Pantherze. Pewien passus z czwartej ewangelii – choć nie pada w nim imię Panthery – jest bowiem pierwszym nowotestamentalnym świadectwem dyskusji o poczęciu, w któ- rej (według niektórych badaczy) było już obecne imię owego uwodzicie- la Marii. Stąd Ewangelia Jana jest z jednej strony ostatnią księgą Nowego Testamentu, mogącą swoimi sformułowaniami prowokować antycznych czytelników i współczesnych badaczy do zadania pytania o pochodzenie Jezusa, z drugiej zaś − jest również pierwszym (lub jednym z pierwszych) chronologicznie tekstem, w którym autor i jego odbiorcy odnosili się przy- puszczalnie do postaci konkretnego uwodziciela Dziewicy. Jeśli natomiast 3 Część I. U źródeł „idei Panthery” mowa o innych partiach Nowego Testamentu niż wyżej wymienione, to ponieważ w kwestii poczęcia i pochodzenie Jezusa nie przynoszą one żad- nych specjalnie ważnych treści, materiał, który jest ewentualnie godny uwagi, zamieściliśmy w części dotyczącej przekazu Pawła lub synoptyków, nie warto bowiem wyodrębniać go jako oddzielny rozdział. Rozdział I. Maria i poczęcie Jezusa w Korpusie Pawłowym Jezus został ukrzyżowany pomiędzy 29 a 33 rokiem n.e., prawdopodobnie w 30, ewentualnie w 33 roku n.e. , z tym że pierwsza data wydaje się lepiej uzasadniona i częściej też jest przyjmowana w różnych studiach1. Biorąc to pod uwagę, pierwsze świadectwa na temat jego osoby oraz zwolenni- ków powstają dopiero dwadzieścia lat później. Są to listy Pawła (1 Tes, Ga, 1 Kor, Rz) pochodzące z początku lat pięćdziesiątych I wieku2, najstarszy z nich, czyli Pierwszy list do Tesaloniczan powstał pod koniec 50 roku n.e.3. Pisma Apostoła są zatem najstarszą częścią Nowego Testamentu i na tym między innymi polega ich wyjątkowe znaczenie. Od nich też zaczniemy nasze studium. W żadnym z listów Pawła nie znajdziemy prostej relacji o poczęciu Jezu- sa, również jego matka nie została wymieniona w nich z imienia. Niemniej pewne wzmianki w  tym zbiorze były wykorzystywane w  badaniach nad pochodzeniem Jezusa4. Utrudnieniem w tych studiach mogłoby być to, że część listów oraz pewne partie innych nie wyszły zapewne spod ręki Apo- stoła i powinny być datowane na nieco późniejszy okres. Szczęśliwie jednak 1 D. A. Carson, D. J. Moo, L. Morris, An Introduction to the New Testament, Mi- chigan 1992, ss.  55−56; E. P. Sanders, The Historical Figure of Jesus, London 1993, ss. 282−290. 2 Carson, Moo, Morris, op. cit., ss. 215−407; J. D. Crossan, The Historical Jesus. The Life of a Mediterranean Jewish Peasant, New York 1992, s. 427 (tu literatura). 3 Crossan, The Historical Jesus..., s. 427 (tu literatura). 4 Mary in the New Testament, ed. R. E. Brown, K. P. Donfried, J. A. Fitzmyer, J. Reu- mann, New York 1978, ss. 33–49. 5 Część I. Rozdział I. Maria i poczęcie Jezusa w Korpusie Pawłowym trzy interesujące nas pisma zostały zdaniem większości badaczy na pewno napisane przez Pawła, mianowicie listy wysłane do Galatów, Rzymian i Fili- pian. Z tych trzech – nie wchodząc w szczegółowe dyskusje – dwa pierwsze powstały w latach pięćdziesiątych, trzeci zaś być może nieco później, na prze- łomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych5. Choć List do Filipian6 jest chyba najpóźniejszy spośród trzech ważnych dla nas pism, od niego zaczniemy. Znajduje się tu bowiem istotny dla intere- sujących nas kwestii passus, nazywany hymnem (Flp 2,6−11). Pojawiają się w nim zaskakujące sformułowania oraz słownictwo nieznane z innych listów Pawłowych. Tekst ten ma również rytm nietypowy dla piśmiennictwa Apo- stoła, zbliżony natomiast do poezji aramejskiej lub hebrajskiej. Stąd sugestie, że być może jest to jakaś pieśń powstała w palestyńskiej wspólnocie chrze- ścijańskiej, przetłumaczona przez Pawła na grekę, może przez niego nieco zmodyfikowana i włączona do tego listu. Nie można jednak wykluczyć, że sam Apostoł stworzył od podstaw ów tekst7. W tym tzw. hymnie interesują nas dwa pierwsze wersy (Flp 2,6−7) odno- szące się do Jezusa Chrystusa8: „6. On, istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem, 6. ὃς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, 7. lecz ogołocił sam siebie, przyjąwszy postać sługi, stawszy się podobnym do ludzi...”. 7. ἀλλὰ ἑαυτὸν ἐκένωσεν μορφὴν δούλου λαβών, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος... W przywołanym passusie kluczowe jest słowo γενόμενος z drugiego wer- su (Flp 2,7), które w polskim przekładzie oddano sformułowaniem „stawszy się”, tymczasem jest to forma (part. sg. aor. med. masc. nom.) czasownika γίγνομαι, czyli – w tym konkretnym kontekście − „rodzić”. W tekście jest zatem mowa o tym, że istniejący pod postacią Boga (ἐν μορφῇ Θεοῦ) Jezus 5 Carson, Moo, Morris, op. cit., ss. 215−237. 6 Carson, Moo, Morris, op. cit., ss. 317–329. 7 Carson, Moo, Morris, op. cit., ss. 318−319 i 323−325. 8 W  całej książce korzystam z: The Greek New Testament, ed. K. Aland, M. Black, C.  M.  Martini, B. M. Metzger, A. Wikgrem, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 1998 (wyd. IV); przekł. polski: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo Pallot- tinum, Poznań–Warszawa 1990. 6 Rozdział I. Maria i poczęcie Jezusa w Korpusie Pawłowym Chrystus nie pozostał równy Bogu, ale poniżył siebie samego, przyjmując postać sługi (μορφὴν δούλου) i – dosłownie − „zrodziwszy się” podobny do ludzi. Wydaje się (choć nie jest to bezdyskusyjne), że mamy tu do czynienia z koncepcją preegzystencji Chrystusa9, który miał „postać” Boga, lecz zniżył się do przyjęcia „postaci” człowieka przez zrodzenie w ludzkim ciele. Ponie- waż ten sam Paweł w innym liście (Rz 1,3) pisze, że Jezus pochodził „we- dług ciała z rodu Dawida” (τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυῒδ κατὰ σάρκα), oznacza to, że autor musi jakoś godzić te dwie koncepcje. Tak więc zdaniem Apostoła ziemskie ciało Jezusa biologicznie wywodzi się „z  nasienia” (ἐκ σπέρματος) rodu Dawida, czyli od Józefa. Jednocześnie jednak Jezus jest zro- dzonym w ludzkim ciele preegzystującym bytem Boskim, który zmienił tyl- ko swoją „postać” (μορφή). Przy takim połączeniu obu koncepcji nie bardzo jest miejsce na dziewicze poczęcie, potrzebne okazuje się bowiem nasienie Józefa i zrodzenie preegzystującego bytu w innej formie. Zauważmy, że połączenie preegzystencji i biologicznego pochodzenia od Dawida może implikować adopcjonizm, czy raczej jakieś wczesne, judeo- chrześcijańskie korzenie pokrewnej mu koncepcji, do czego jeszcze wrócimy w innym miejscu10. Drugi interesujący nas passus pochodzi z Listu do Rzymian (1,3−4)11. Paweł pisze tu o  Jezusie jako Synu Bożym: „pochodzącym [a  w  zasa- dzie: „zrodzonym” – przyp. P.J.] według ciała z rodu Dawida, a ustano- wionym według Ducha Świętości przez powstanie z martwych pełnym mocy Synem Bożym” (τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυῒδ κατὰ σάρκα, τοῦ ὁρισθέντος υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν). Nie brak sugestii12, że jest to jakaś pre-Pawłowa formuła, może nieco zmodyfikowana przez Apostoła. Podstawą takich domysłów jest na przykład obecność w tekście zwrotu κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης, który nie występuje nigdzie indziej w  Korpusie Pawłowym i  ogólnie jest bardzo rzadki i  nietypowy. Określenie „Duch Świętości” (πνεῦμα ἁγιωσύνης), zamiast częstego u Pawła − „Duch Święty” (πνεῦμα ἅγιον), zdaje się mieć korzenie hebrajskie lub aramejskie13. 9 Zob. Mary in the New Testament..., ss. 33−34. 10 Zob. ss. 166–169. 11 Carson, Moo, Morris, op. cit., ss. 239−257. 12 Zob. Mary in the New Testament..., ss. 34−40. 13 Mary in the New Testament..., s. 36, przypis 52. 7 Część I. Rozdział I. Maria i poczęcie Jezusa w Korpusie Pawłowym Wymowa całego przytoczonego passusu staje się bardziej zrozumiała, gdy – za autorami książki Mary in the New Testament14 – przedstawimy go gra- ficznie, pokazując paralelizm tkwiący w przekazie Pawła: a. zrodzenie (τοῦ γενομένου) b. z nasienia Dawida (ἐκ σπέρματος Δαυῒδ) c. według ciała (κατὰ σάρκα) a. ustanowienie (τοῦ ὁρισθέντος) b. Synem Bożym w mocy (υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει) c. według Ducha Świętości (κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης) d. „przez powstanie z martwych” (ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν)15. Z zapisu takiego wynika, że co do ciała Jezus wywodzi się od Dawida (jest zatem synem Józefa), natomiast co do „ducha” jest „w mocy” Synem Boga − albo „przez”, albo „od czasu” (ἐξ) zmartwychwstania. Zwrot „według Du- cha Świętości” (κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης) nie oznacza więc poczęcia z Ducha Świętego, Paweł bowiem nigdy nie odwołuje się do roli Ducha Świętego przy poczęciu Jezusa. Zatem Jezus ma Ducha Świętości jako Syn Boży. Ponownie więc Apostoł – jak w przypadku Listu do Filipian – nie odwołuje się do kon- cepcji dziewiczego poczęcia. W zamian znajdujemy tu mocne podkreślenie biologicznego pochodzenia od Dawida i „duchowego” od Boga16. I na koniec List do Galatów17, który zawiera kilka interesujących odwo- łań. Paweł pisze, że widział „Jakuba, brata Pańskiego” (Ga 1,19: Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν τοῦ Κυρίου), pozostawiając to bez żadnego wyjaśnienia18. Dalej zaś zamieszcza taki passus (Ga 4,4−5): „gdy jednak nadeszła pełnia czasu, ze- słał Bóg Syna swego, zrodzonego z niewiasty, zrodzonego pod Prawem, aby wykupił tych, którzy podlegali Prawu, abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo” (4. ὅτε δὲ ἦλθεν τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν υἱὸν αὐτοῦ, γενόμενον ἐκ γυναικός, γενόμενον ὑπὸ νόμον, 5. ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ, ἵνα τὴν υἱοθεσίαν ἀπολάβωμεν). Określenie „zrodzonego z  nie- wiasty” (γενόμενον ἐκ γυναικός) jest podkreśleniem człowieczeństwa, nie zaś – jak niejednokrotnie sugerowała konfesyjna nauka – potwierdzeniem 14 Mary in the New Testament..., s. 35. 15 Tu niestety można rozumieć tekst jako „przez” zmartwychwstanie, jak i „od czasu” zmartwychwstania – zob. Mary in the New Testament..., s. 35, przypis 47 i s. 39, przypis 65. 16 Mary in the New Testament, ss. 37−40. 17 Carson, Moo, Morris, op. cit., ss. 289−303. 18 Mary in the New Testament..., ss. 40−41. 8 Rozdział I. Maria i poczęcie Jezusa w Korpusie Pawłowym dziewiczego poczęcia przez brak wzmianki o ziemskim ojcu19 (byłby to kla- syczny argument ex silentio). Następnie mamy w  Liście do Galatów alegoryczne odwołanie (Ga  4,21−27) do dwóch potomków patriarchy Abrahama, czyli do syna wolnej Sary (Izaaka) i  syna egipskiej niewolnicy Hagar (Izmaela). Są oni symbolami zrodzenia „z ducha” (Izaak) i „z ciała” (Izmael). Stąd dalej takie wyjaśnienie (Ga 4,28−33): „właśnie wy, bracia, jesteście jak Izaak dziećmi obietnicy. Ale jak wówczas ten, który się urodził tylko według ciała, prześla- dował tego, który się urodził według ducha, tak dzieje się i teraz. Co jednak mówi Pismo? «Wypędź niewolnicę i jej syna, bo nie będzie dziedziczyć syn niewolnicy razem z synem wolnej» [por. Rz 21,10]. Tak to, bracia, nie jeste- śmy dziećmi niewolnicy, ale wolnej”. Sens przekazu z Listu do Galatów sprowadza się do tego20, że jest zrodze- nie z ciała, czyli biologiczne pochodzenie, lecz jest też zrodzenie „z ducha” oznaczające Boże synostwo. To ostatnie odnosi się do Jezusa, ale i do każde- go człowieka, któr
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Panthera – ojciec Jezusa. Geneza idei, antyczne przekazy, późniejsze polemiki.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: