Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00018 002258 12921100 na godz. na dobę w sumie
Paradoksy paryskiej  Kultury . Styl i tradycje myślenia politycznego. Wyd. 3. zm. i uzup - ebook/pdf
Paradoksy paryskiej Kultury . Styl i tradycje myślenia politycznego. Wyd. 3. zm. i uzup - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 550
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2492-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Monografia przedstawia genezę i ewolucję poglądów politycznych zespołu paryskiej „Kultury” w okresie od 1947 do 1980 roku. To już trzecie wydanie, zmienione kompozycyjnie, uaktualnione i poszerzone, dzięki czemu stanowi propozycję „kompleksową”, która daje odpowiedź na pytanie o fenomen „Kultury”. Autor dokonał próby periodyzacji działalności pisma, opierając się na kryteriach koncepcji ideowych wypracowanych na jego łamach. Prześledził zmiany programowe miesięcznika, starając się jednocześnie odnaleźć stałe cechy myślenia o polityce.

Autor wyróżnia sześć okresów w badanej historii ideowych poszukiwań „Kultury”:

1) najwcześniejsze lata powojenne – powstawanie miesięcznika;

2) lata 1950–1955 – zwrot ku Zachodowi;

3) lata 1955–1964 – opcja amerykańska i orientacja wschodnia;

4) lata 1960–1968 – dominacja orientacji wschodniej;

5) lata 1968–1980 – „Polityka na Kraj”;

6) charakterystyka myśli politycznej „Kultury”

Analizując poszczególne opcje polityczne, Autor zawsze wskazuje na ogólną orientację pisma – zamiennie to na Zachód, to na Wschód. W ramach każdej opcji redakcja „Kultury” próbowała zdefiniować konkretne i doraźne cele polityczne ze wskazaniem na ich potencjalnych realizatorów. Polityczne koncepcje „Kultury” podlegały częstym ewolucjom ze względu na zmiany sytuacji międzynarodowej i stosunków wewnętrznych w Polsce. Ten fakt jednak paradoksalnie nie zaszkodził pismu, a wręcz dopomógł w wypracowaniu trafnych koncepcji i skutecznych programów politycznego działania – na co wskazuje Autor.

 

(na podstawie opracowania Mikołaja Tyrchana: Lekcja „Kultury” zamieszczonego w „Przeglądzie Politycznym” 2006, nr 77)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Cena 75 z∏ Janusz Korek – literaturoznawca, historyk idei politycznych, t∏umacz. Assistant professor w Centrum Badaƒ Europy Wschodniej i Krajów Ba∏tyckich (CBEES) przy Södertörn Univer- sity College w Sztokholmie. Janusz Korek Paradoksy paryskiej P a r a d o k s y p a r y s k i e j J a n u s z K o r e k Studiowa∏ teori´ literatury (indywidualny tok studiów) i obroni∏ magisterium z historii literatury polskiej na Uniwersytecie Âlàskim. By∏ wspó∏za∏o˝ycielem i szefem podziemnego wydawnictwa: Oficyna Nieobecnych. W 1982 roku zosta∏ internowany. Zwolnienie z pracy, zakaz wykonywania zawodu oraz bilet do kompanii karnej wp∏yn´∏y na podj´cie decyzji o wyjeêdzie na emigracj´ w grudniu 1983 roku. W latach 1985–1998 ucz´szcza∏ na studia doktoranckie oraz pracowa∏ naukowo na slawis- tyce Uniwersytetu Sztokholmskiego, gdzie obroni∏ prac´ doktorskà na temat myÊli politycznej paryskiej „Kultury” (Paradoksy paryskiej „Kultury”. Stockholm Slavic Studies, Almqvist Wik- sell International. Stockholm 1998). W latach 1993–2003 wspó∏redagowa∏ pismo „Acta Sueco-Polonica”, wydawane przez Uni- wersytet w Uppsali. Od 1998 jest pracownikiem naukowym i wyk∏adowcà na Södertörn University College w Sztokholmie. W latach 1999–2006 prowadzi∏ na tej uczelni interdyscyplinarne seminarium: Sprawy polskie, oraz program kszta∏ceniowy: J´zyk – kultura – rynek – specjalizacja: Polska. Kierowa∏ projektem badawczym na temat dyskursów postkomunistycznych oraz badaniami to˝samoÊci kulturowej polskiej i ukraiƒskiej inteligencji. Napisa∏ studium o dyskursach politycz- nych w Polsce i na Ukrainie (Demokrativetande i Polen och Ukraina under den postkommunistiska perioden (Stockholm Universitet, Stockholm, 2004). Jest tak˝e redaktorem i wspó∏autorem an- tologii, która aplikuje teorie postkolonialne na tereny Êrodkowo-wschodnioeuropejskie: From Sovietology to Postcoloniality. Poland and Ukraine from a Postcolonial Perspective (Södertörn Academic Studies, Stockholm 2007). W wolnych chwilach remontuje dom, zwiedza ciep∏e kraje i t∏umaczy poezj´ szwedzkà. ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-492-9 Styl i tradycje myÊlenia politycznego Wydawnictwo Uniwersytetu Âlàskiego * Katowice 2008 Paradoksy paryskiej KULTURY” ” NR 2655 Janusz Korek Paradoksy paryskiej Styl i tradycje myÊlenia politycznego Wydanie III zmienione i uzupe∏nione Wydawnictwo Uniwersytetu Âlàskiego Katowice 2008 Projekt ok∏adki i szaty graficznej Zenon Dyrszka Redakcja Magdalena Starzyk Copyright © 2008 by Janusz Korek Wszelkie prawa zastrze˝one ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-492-9 Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Âlàskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Publikacja dofinansowana ze Êrodków Wydanie III. Ark. druk. 34,00 Ark. wyd. 44,0 Przekazano do ∏amania w kwietniu 2008 r. Pod- pisano do druku w paêdzierniku 2008 r. Papier offset. kl. III, 80 g Cena 75 z∏ Druk i oprawa Agencja Artystyczna PARA Zenon Dyrszka ul. Olimpijska 11, 40-208 Katowice Xxxx Spis treści Nieskromne uwagi o Paradoksach… i „giedroyciologii” ................ Podstawowe wiadomości i założenia ................................................... „Kultura” i Instytut Literacki ................................................................ Stratyfikacja współpracowników ........................................................... Instancja Nadawcy i „gospodarz” pisma .............................................. Uwagi metodologiczne ........................................................................... Periodyzacja i zasady kompozycyjne książki....................................... Między Wschodem a Zachodem W poszukiwaniu ideologii i sojuszników CZĘŚĆ PIERWSZA (lata 1947–1950) Szukanie wyjścia w sytuacji bez wyjścia ............................................. Kryzys moralny Zachodu ....................................................................... Ryszard Wraga – początki opcji amerykańskiej .................................. Kryzys Europy Zachodniej według Andrzeja Bobkowskiego ........... Aleksander Janta-Połczyński – a może by tak z Rosją? ..................... Zbigniew Florczak, czyli ambiwalencja doskonała ............................ Studium Melchiora Wańkowicza ......................................................... Co z Europą? .............................................................................................. Imperium europejskie Fabre-Luce’a .................................................... Koncepcja „mniejszego zła” Raymonda Arona ................................... Jan Ulatowski – prekursor „trzeciej drogi” .......................................... USA – ostatnią deską ratunku ................................................................ Doktryna „jednego świata” Jamesa Burnhama ................................... Zygmunt Nagórski Jr. i misja dziejowa USA ...................................... 5 11 25 25 29 37 40 45 51 51 56 59 62 67 73 82 82 84 87 92 92 96 Cechy myślenia politycznego oraz zmiany w składzie współpra- cowników ...................................................................................................... 100 6 Spis treści CZĘŚĆ DRUGA Na zachodnim dworcu Koncepcje, idee i opcje polityczne w latach 1950–1955 Opcja amerykańska ................................................................................... Bezwarunkowa walka w imię sfederalizowanego świata ................... Korekta koncepcji po Manifeście Świata Zachodniego ....................... Doktryna „wyzwolenia” ......................................................................... Kontynuacja linii konfrontacyjnej ........................................................ Uwagi i wnioski ....................................................................................... Zjednoczenie Europy a koncepcje federacji Europy Środkowo- -Wschodniej ................................................................................................. Wizja Paneuropy ..................................................................................... Federacja Europy Środkowo-Wschodniej............................................ „Zrzeczenie się” Wilna i Lwowa........................................................... „Wizja Jutra” i koncepcje federacyjne w kontekście historycznym .. Opcja niemiecka ........................................................................................ O normalizację stosunków polsko-niemieckich .................................. Niemcy a federacja Europy Środkowo-Wschodniej ........................... Na niemieckim „rowerze”...................................................................... Między Mackiewiczem a Stempowskim – dwie skrajne strategie w ramach opcji niemieckiej ............................................................. Wady i zalety opcji niemieckiej ............................................................. Polityka polska ............................................................................................ Imperatyw bezwarunkowej walki ......................................................... Początki polityki krajowej ...................................................................... Strategie emigracyjne .............................................................................. Przeobrażenia ideologiczne i przewartościowanie myślenia poli- tycznego ........................................................................................................ Przeobrażenia ideologiczne ................................................................... Przewartościowanie myślenia politycznego ......................................... 112 112 117 119 121 131 139 139 140 146 152 156 156 159 163 170 176 179 179 181 188 195 195 204 CZĘŚĆ TRZECIA Gra na dwóch fortepianach (lata 1955–1964) Opcja amerykańska ................................................................................... Krytyka polityki Waszyngtonu .............................................................. O amerykański program środkowo-wschodnioeuropejski ................. Nowe ideologemy .................................................................................... 221 221 224 228 Spis treści Koncepcje neutralizacyjne ....................................................................... Neutralizacja ogólnoeuropejska ............................................................ Koncepcja neutralizacji i federacji Europy Środkowo-Wschodniej a kwestia zjednoczenia Niemiec ..................................................... Koncepcje pasa neutralnego – partytura „na dwa fortepiany” .......... Koncepcje Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1955–1964 – podsumowanie ................................................................................... Ewolucjonizm i opcja socjalistyczna .................................................... Zdemokratyzowanie Wschodu przez socjalizm.................................. „Trzecia droga” ....................................................................................... Antykolonializm w funkcji ideologii wolnościowej ............................ Orientacja wschodnia ............................................................................... Opcja rosyjska .......................................................................................... Polityka polska, czyli koncert na kilku fortepianach ....................... „Polityka na Kraj” i polityka „ogólnopolska” ...................................... Gomułka jako „zakładnik sytuacji” ...................................................... „Polityka na Kraj” a Październik .......................................................... Walka o „drugi etap” .............................................................................. „Kultura”, „odwilż” i Październik – podsumowanie ......................... Zmiany dyskursu i stylu myślenia......................................................... Koniec ideologii czy zmiana ideologii? ................................................ Zmiany w miesięczniku ......................................................................... CZĘŚĆ CZWARTA „Program wschodni” (lata 1960–1968) Ewolucjonizm a orientacja zachodnia ................................................. Uzachodnienie Wschodu ....................................................................... Europeizacja bloku wschodniego – inicjatywy francuskie................. O rozszerzenie partytury – opcja amerykańska w drugiej połowie lat sześćdziesiątych ................................................................................. Orientacja wschodnia ............................................................................... Liczenie na własne siły ........................................................................... Koncepcje dekolonizacyjne .................................................................... Dobrowolna dekolonizacja albo nacjonalistyczny wybuch ............... Teoria geoideologii i Scylla rewizjonizmu .......................................... Zasada podwójnej hegemonii ................................................................ Program rosyjski ...................................................................................... 7 231 231 235 241 247 250 250 253 255 257 258 263 264 273 278 286 290 293 293 304 313 313 320 323 325 325 326 328 331 333 336 8 Spis treści Opcja rosyjska czy polski program wschodni? .................................... Charybda narodowego komunizmu ..................................................... „Wiosna ludów” ...................................................................................... Wiosna praska.......................................................................................... „Polityka na Kraj” ...................................................................................... Wyzwolenie przez gospodarkę .............................................................. Wyzwolenie przez ideologię .................................................................. O porozumienie niepodległościowe...................................................... Stabilizacja w kraju i walka o wielopoglądowość ............................... Kraj a program wschodni – druga połowa lat sześćdziesiątych ........ Podsumowanie rozdziału ....................................................................... O demokratyzację i desowietyzację Europy Środkowo-Wschodniej CZĘŚĆ PIĄTA (lata 1968–1980) Orientacja wschodnia ............................................................................... Porzucenie ewolucjonizmu ................................................................... O radykalizację lewicy ............................................................................ Federacja Europy Środkowo-Wschodniej a ULB ............................... „Polityka na Kraj” ...................................................................................... Ewolucja czy rewolucja .......................................................................... O utworzenie lewicowej opozycji politycznej ..................................... Walka o uświadomienie demokratyczne społeczeństwa .................... W poszukiwaniu programu niepodległościowego .............................. Konsens postrewizjonistyczno-niepodległościowy ............................. Czas zbiorów ........................................................................................... CZĘŚĆ SZÓSTA Myśl polityczna „Kultury” „Polityka” – zanim powstała „Kultura” .............................................. „Kultura” a tradycja międzywojenna ................................................... Myśl państwowotwórcza i idee federacyjne ......................................... „Kultura” a nurty ideowo-polityczne międzywojnia .......................... „Kultura”, „Polityka” – konserwatyzm ................................................ Między romantyzmem a realizmem ..................................................... Dyskurs ideologiczny „Kultury” ............................................................ 338 339 341 346 351 351 358 363 367 371 379 386 386 388 390 393 393 396 402 409 414 416 425 429 429 436 442 448 457 Spis treści Racja państwowa ..................................................................................... Niepodległość a demokracja .................................................................. Solidaryzm ............................................................................................... Aideologiczny socjalizm czy bezreligijne chrześcijaństwo ................ Podsumowanie rozdziału ....................................................................... 9 457 458 461 464 469 Fenomen „Kultury”................................................................................... 471 Apendyks ...................................................................................................... Dlaczego „Kultura”?............................................................................... W dolinie Dniestru – u podstaw federacyjnego myślenia „Kultury” Polemiki ................................................................................................... 481 483 501 510 Bibliografia ................................................................................................... 523 Indeks osobowy ........................................................................................... 537 S u m m a r y ................................................................................................ 543 S a m m a n d r a g ..................................................................................... 547 Xxxx 11 Nieskromne uwagi o Paradoksach… i „giedroyciologii” Paradoksy paryskiej „Kultury” ukazały się po raz pierwszy w 1998 roku pra- wie na „antypodach”, czyli w zamorskim Sztokholmie. Otwierało je zdanie: „»Kultura« jest nadal zagadką”1. Było to spostrzeżenie słuszne, aczkolwiek mało odkrywcze, jeśli się zważy, że pismo ukazywało się wtedy jak zawsze, co miesiąc, i nikt nie wiedział, kiedy przestanie być publikowane i jak zakoń- czy się jego historia. W pierwszej recenzji, jaka ukazała się na temat niniej- szej książki, Andrzej Stanisław Kowalczyk pisał, że nikt jak dotąd „nie przed- stawił równie spójnej wizji ewolucji programu politycznego »Kultury« ani tak solidnie nie udokumentował swych tez analizą zawartości pisma, to zna- czy czterystu numerów z lat 1947–1980”2. Stawiając znak zapytania przy nie- których tezach, recenzent podkreślał, że jej „autor wybiega przed szereg”. Jak się okazało, były to słowa prorocze – na dobre i złe3. Drugie, krajowe wydanie Paradoksów… ukazało się w 2000 roku w Lubli- nie. Wtedy także pisałem, że „Kultura” pozostanie „jeszcze zagadką przez jakiś czas”4. Manuskrypt złożyłem do druku, zanim świat obiegła wieść, że Jerzy Giedroyc zmarł we śnie 14 września. Śmierć Redaktora postawiła osta- teczną kropkę w historii „Kultury”, oznaczała jej koniec jako pisma, wydaw- nictwa i ośrodka politycznego. Paradoksy…, co całkowicie zrozumiałe, uto- nęły w morzu mów pożegnalnych, wspomnień i przedruków wszystkiego, co tylko napisano na temat „Kultury” i Giedroycia po II wojnie światowej. Jak pisała recenzentka tego wydania: „Nieoczekiwanie książka J. Korka zapo- czątkowała całą serię wznowień poświęconych J. Giedroyciowi i »Kulturze«”5. 1  J. K o r e k: Paradoksy paryskiej „Kultury”. Ewolucja myśli politycznej w latach 1947– –1980. Stockholm 1998, s. 7. 2  A. S. K o w a l c z y k: Powrót „Kultury”. „ResPublica Nowa” 1998, nr 12 (123), s. 61–64. 3  Książkę dostrzegli i docenili także historycy, uznając, że jest „ważnym etapem w bada- niach nad dziejami pisma”, i wykorzystując jej konstatacje w trzech tomach serii: „Druga Wielka Emigracja 1945–1990”. Zob. A. F r i s z k e, R. H a b i e l s k i, P. M a c h c e w i c z: Wstęp. W: A. F r i s z k e: Życie polityczne emigracji. Warszawa 1999, s. 10. 4  J. K o r e k: Paradoksy paryskiej „Kultury”. Styl i tradycje myślenia politycznego. Lublin 2000, s. 13. 5  I. H o f m a n: O książce Janusza Korka „Paradoksy paryskiej »Kultury«”. W: Przeszłość przyszłości. Red. M. K o s m a n. Poznań 2001, s. 156. 12 Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” Umarł Książę, niech żyją… historycy! Od tego momentu można bowiem było rozpocząć badanie dokumentów w Maisons-Laffitte, prywatnych archi- wów zmarłych, włączając do nich także osobiste zbiory Redaktora. Otworzy- ły się nagle, jak się powszechnie wydawało, nieograniczone możliwości. Pa- nowało przekonanie, że badania nad „Kulturą” dopiero się zaczynają. Nastawiono się na żmudne prace archiwalne, liczono na wieloletnie projekty naukowe i kontrakty wydawnicze. Na początku przebąkiwano także na te- mat „nowych perspektyw badawczych”6, ale szybko się okazało, że tak na- prawdę chodziło przede wszystkim o badanie dokumentów, listów i zbiera- nie wspomnień. Niniejsze, zmienione i uaktualnione wydanie Paradoksów... wychodzi także w sytuacji niezwyczajnej. Mamy za sobą rok 2006, uchwalo- ny przez ministerstwo kultury „rokiem Jerzego Giedroycia”. Wypełniły go konferencje, obchody i prasowe celebracje, z których publikowane są właśnie kolejne tomy referatów i materiałów. Potencjalni czytelnicy powinni więc być jeśli nie znudzeni samym tematem, to znużeni odmienianiem nawiska Giedroycia przez wszystkie przypadki przez cały rok 2006 i 2007. Obecne wydanie ukazuje się więc po prawie dziesięciu latach od pierwsze- go. Po co drukować znowu tę samą książkę? Móżna by oczywiście powołać się na popularny dzisiaj argument wolnego rynku, czyli: nakład książki zo- stał całkowicie wyczerpany. Skądinąd ważny, powód ten nie jest w tym wy- padku jedynym. Najważniejsze jest to, że nie ukazała się jeszcze podobna do Paradoksów… praca, która mogłyby je zastąpić. W okresie rozciągającym się między śmiercią Redaktora a rokiem jego imienia opublikowano wiele ksią- żek, setki komentarzy, artykułów, wywiadów i wspomnień o nim, „Kulturze” i jej współpracownikach (nie tylko publicystach), aczkolwiek nadal nie po- wstała inna pozycja o ambicjach monograficznych, analizująca publicystykę pisma i myśl polityczną „Kultury”, ujmująca je także na tle tradycji między- wojennej7. Wspomniany rok Giedroycia wzbudził wiele nadziei. Osobiście liczyłem, że przy okazji wielu spotkań i konferencji, jeśli nie wyjaśni się całkowicie „zagadka” „Kultury”, to postawione zostaną chociaż nowe, trafniejsze pyta- nia, jak ją rozwikłać. Patrząc na nazwiska i tytuły uczestników tych konfe- rencji, można było przypuszczać, że otwierała się możliwość naprawdę cie- kawych, ponaddyscyplinarnych dyskusji, dowiedzenia się nie tylko tego, kto 6  Ibidem. 7  W artykule na temat stanu badań nad „Kulturą”, który ukazał się pod koniec 2006 roku, czytamy, że niniejsza książka nadal „stanowi istotną pozycję w studiach nad wkładem ludzi »Kultury« w rozwój polskiej powojennej myśli politycznej. Ze względu na wagę poruszanej w niej problematyki oraz tak szeroki zakres przedmiotowy i czasowy uznać należy ją za naj- poważniejsze z dotychczasowych opracowań dotyczących dorobku autorów Instytutu Literac- kiego w tej dziedzinie”. M. T y r c h a n: Lekcje „Kultury”. „Przegląd Polityczny” 2006, nr 77, s. 148. Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” 13 i co opublikował w danym roku lub co pisali w listach do Redaktora jego współpracownicy (co też oczywiście niezmiernie ważne). Miałem nadzieję, że przedyskutowane zostaną podstawowe założenia, choćby dlatego, że „Kul- tura” nie była ani partią polityczyną, ani tylko czasopismem czy wydawnic- twem, ani wreszcie klasycznym ośrodkiem dywersyjnym. Zakładałem, że doj- dzie do dyskusji w sprawie periodyzacji działalności „Kultury”, skoro już wiadomo, że Giedroyc nie będzie mógł nas zaskoczyć jakimś kolejnym nie- przewidzianym zwrotem politycznym czy ideologicznym. Spodziewałem się sporów na temat trafności wyborów taktycznych, zamieszczanych analiz eko- nomicznych, proponowanych sojuszy ujmowanych na przestrzeni całej, za- mkniętej już ponadpięćdziesięcioletniej działalności „Kultury”. Wysłuchałem, co prawda, wielu interesujących wystąpień, ciekawych uwag oraz wzruszają- cych wyznań. Ujawniono sporo szczegółów dopełniających naszą wiedzę o Giedroyciu i jego współpracownikach. I za to należą się słowa uzania orga- nizatorom tych konferencji. Brakło jednak prób ustalenia generalnych kwali- fikacji politycznych, ideologicznych czy etycznych oraz innych kluczowych problemów interpretacyjnych. Nic nie zastąpi poważnego namysłu nad spe- cyfiką „Kultury”, analiz jej niespotykanego w tradycji polskiej sposobu myślenia politycznego ani poszukiwań rozwikłania zagadki jej sukcesu. Wszak w historii Polski, przetykanej rozbiorami, klęskami i porażkami (które z ko- nieczności przedstawia się jako moralne zwycięstwa), stanowiła ona wyjątko- wy przykład ośrodka, który rzeczywiście osiągnął swoje najważniejsze cele. Jednocześnie autorzy „Kultury” byli współtwórcami kanonu literatury polskiej, o czym mówi się – jak uważam – zbyt okazjonalnie. „Kultura” za- tem, jako bezprecedensowy fenomen, rzadki w tradycji polskiej, mogłaby stać się dla polskiej samoświadomości alternatywnym wzorem działania, myśle- nia i wrażliwości. Jej działalność i dokonania przejawiają cechy na tyle nowe i unikalne na tle całej XX-wiecznej tradycji polskiej, że bez większego ryzyka można orzec, że mieliśmy do czynienia z powstaniem nowej szkoły myślenia politycznego, a także z propozycją nowego typu polskości, bez kompleksów, prowincjonalnego zasklepienia, otwartej na Europę i świat. Brak rozważań typu ogólniejszego, prób rozstrzygnięcia zasadniczych pro- blemów, o których wspominałem, nie tylko sprzyja szerzeniu się hagiografii i utrwala pewien „zaduch” w łonie „giedroyciologii”, ale pośrednio wpływa także na zastój pokomunistycznej myśli politycznej czy nawet przyczynia się do powrotu populistycznych dyskursów peerelowskich8. Mimo iż miało miejsce wiele ważnych wystąpień, dokonano ciekawych odkryć źródłowych oraz mimo innych plusów propagandowych roku Gie- droycia, muszę powtórzyć po raz trzeci, że „zagadka »Kultury«” jest w dal- 8  Odsyłam do polemiki z tezami Xymeny D o l i ń s k i e j Socjalistyczne półpancerze prak- tyczne. „ResPublica Nowa” 2000, nr 8, s. 70–76. 14 Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” szym ciągu nie do końca wyjaśniona i być może pozostanie taką, dopóki nie zajmą się nią badacze młodszego pokolenia, czyli ci, którzy nie czytali „Kul- tury” na bieżąco, nie mieli przyjacielskich relacji z Giedroyciem, nie byli uczestnikami debat ideologiczynch na łamach jego miesięcznika czy w ogóle nie brali bezpośrednio udziału w walkach politycznych o obalenie komuni- stycznego Lewiatana. W obchodach odsłonięcia pamiątkowej tablicy na ogrodzeniu domu „Kultu- ry” w Maisons-Laffitte, które odbyły się 27 lipca 2006 roku (w dniu setnej rocz- nicy urodzin Giedroycia), wzięło udział ponad 150 osób. Przy okazji tych uro- czystości współpracownik „Kultury”, Leopold Unger, powiedział: „Jerzy Giedroyc na pewno by się z nich nie cieszył, bo nie o uroczystości mu szło”. Ksiądz Boniecki przypomniał natomiast pełne goryczy wypowiedzi Redaktora, iż całe życie minęło mu na „rzucaniu grochem o ścianę”, że otrzymuje liczne doktoraty honoris causa, ale z jego tezami politycznymi nikt nie podejmuje po- ważnej dyskusji9. Brak takiej dyskusji najbardziej doskwiera w kwestii polskiej polityki wschodniej. Jak słusznie zauważył Andrzej Brzeziecki, wszyscy lubią przywoływać idee paryskiej „Kultury”; służą one za zaklęcia, z którymi nikt nie polemizuje. [Dlatego – J. K.] powoływanie się na Giedroycia świadczyć może nie tyle o wielkości jego idei, co o miałkości obecnej refleksji nad polityką zagra- niczną. Cytowany przez Brzezieckiego i wspominany już Unger dodaje: Giedroyc to już literatura i inna epoka. Miał kilka pomysłów i sto procent racji, ale dziś mówienie o tym, że potrzebujemy dobrych stosunków z sąsiadami, nie jest odkryciem. […] Linia „Kultury” nakreślona została przed kilkudziesięciu laty. Od tego momentu układ geopolityczny się zmienił, a Polska nie wymyśliła nic nowego10. Unger oczywiście grubo tutaj przesadza, chcąc zapewne sprowokować pożądaną dyskusję, ale ma rację, moim zdaniem, co do jednego, najważniej- szego: koncepcje, projekty i plany polityczne Giedroycia i „Kultury” (w tym także Ungera) tworzone były w danym momencie historycznym, konkret- nym układzie polityki krajowej, europejskiej czy światowej. Nie da się ich powielać i stosować dzisiaj bez retuszów czy nawet gruntownych zmian. Badania nad dorobkiem „Kultury” nie powinny ograniczać się tylko, powtó- rzę, do opisu numerów pisma, wydawania korespondencji jej redaktorów i współpracowników czy wyliczania koncepcji politycznych na jej łamach opublikowanych. Powinno się równolegle starać rozpoznać mechanizmy po- 9  A. F r a n a s z e k: Grochem o ścianę?. „Tygodnik Powszechny” 2006, nr 32, s. 1. 10  A. B r z e z i e c k i: Powinności i interesy. „Tygodnik Powszechny” 2006, nr 37, s. 18. Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” 15 znawcze i sposoby myślenia, procesy powstawania tych koncepcji oraz in- strumenty analizy, nie wyłączając języka tych rozważań. Powinniśmy się za- tem przyjrzeć bliżej, jak wyłaniał się specyficzny dla „Kultury” dyskurs, który był czymś nowym w polskiej tradycji myśli politycznej. Może wtedy dowiemy się dopiero, co, na przykład, sprawiało, że koncepcje polityczne „Kultury” były nad wyraz przenikliwe i trafne. Być może analizując jej doświadczenia, ale także sposób myślenia politycznego Redaktora i jego współpracowników, nie musielibyśmy poprzestawać na powtarzaniu tego, co nam, czasami apo- dyktycznie, nakazywał, ale moglibyśmy się sami nauczyć, jak wyznaczać polityczną drogę na jutro? Gdy patrzymy na „giedroyciologię” z dystansu, uderza jej różnorodność. Rozmaitość gatunkowa tekstów, ich funkcji oraz języka badań sprawia trud- ności w sprowadzeniu ich do wspólnego mianownika czy wskazaniu zasad- niczych podobieństw. Nawet w przypadku tekstów uznawanych za naukowe ich wielorakość wprawia w zadumę. Od szczegółowych obserwacji faktogra- ficznych prowadzonych na poziomie mikro do eseistycznej jazdy figurowej na lodzie, gdzie wszystko staje się jedną wielką metaforą. Ściśle opisane me- tody statystyczne sąsiadują z zupełnym brakiem samorefleksji badawczej. Czyniąc niniejsze uwagi, skupię się zatem na pewnych trendach, na charak- terystycznych grupach tekstów, a nie na pojedynczych autorach czy poszcze- gólnych pozycjach. Tym bardzej że różnorodność i ogrom materiału spra- wiają, że trudno byłoby tutaj wymienić nawet same tytuły relewantnych publikacji11. W niektórych przypadkach, co oczywiste, zmuszony będę przy- wołać jakiś tekst jako przykład, choć wtedy także, co chciałbym podkreślić, będę miał na uwadze zasadniczo generalne kwestie. Przede wszystkim rzuca się w oczy fakt, że wypowiedzi na temat „Kultury” świadczą często raczej o stylu jej odbioru charakterystycznym dla danego czy- telnika niż o niej samej. „Kultura” była, a zarazem nie była pismem jednej generacji. Pokolenie twórców-założycieli (tzw. pokolenie 1910), wraz z reda- gującym pismo Redaktorem Giedroyciem, miało decydujący wpływ na profil miesięcznika i w tym sensie był on wyrazicielem tej fomacji intelektualnej. Przez jego łamy przewinęło się jednak wiele różnych wiekowo grup autorów emigracyjnych i krajowych. „Kultura” była czytana przez kilka pokoleń w Polsce i poza nią. Różne perspektywy (krajowa lub emigracyjna) lub okresy, w których czyta- no miesięcznik, wpływają na to, że różne grupy odbiorców utożsamiają się ze „swoją” „Kulturą” i nieraz nie biorą pod uwagę, że prawomocna może być też „Kultura” „innych”. Sytuacja poznawcza takiej grupy przypomina sytua- cję ślepca ze znanej powszechnie anegdoty o słoniu. Szukając po omacku 11  Istnieje, poza tym, omówienie publikacji na temat „Kultury” do roku 2006 autorstwa Mi- kołaja T y r c h a n a: Lekcje „Kultury”..., s. 139–149. 16 Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” drogi, ślepiec, który zabłądził w dżungli, napotyka na swojej drodze słonia. Nie wie oczywiście, z czym lub kim ma do czynienia. Gdy dotyka trąby, są- dzi, że to z drzewa zwisa wąż boa. Gdy zderza się z nogą słonia, przypusz- cza, że wszedł na pień tego drzewa. Na koniec zaś chwyta jego ogon, po czym oddala się przekonany, że miał w ręku zwisającą lianę. Nawet pokoleniowo bliscy Redaktorowi i powszechnie uznawani za sztan- darowych współpracowników „Kultury” autorzy, jak Juliusz Mieroszewski, Witold Gombrowicz czy Czesław Miłosz, nie byli z Giedroyciem od samego początku i dlatego ich niektóre wypowiedzi świadczą o tym, że też nie do- strzegli całego słonia: Jako wieloletni współpracownik „Kultury” – pisał w 1996 roku Miłosz – jestem jednym z nielicznych świadków jej różnych faz, jak również stopniowego two- rzenia się jej mitu. Wydaje mi się, że pisząc o niej teraz, powinienem pamiętać, jak dalekie są lata 40., kiedy powstawała, i jak trudno dzisiejszemu czytelnikowi przenieść się wyobraźnią w tamte czasy12. Mimo tej nad wyraz mądrej oceny, nie brak w artykule Miłosza błędów interpretacyjnych, które wybaczalne u wielkiego poety, nie powinny być tole- rowane u badaczy „Kultury”. Trudno zgodzić się, na przykład, z powtarza- nym przez niego twierdzeniem, ważnym, co prawda, dla założycielskiej legendy „Kultury”, że Giedroyc w latach czterdziestych i na początku lat pięć- dziesiątych „ani w wejście Rosjan, ani w trzecią wojnę światową nie wierzył” oraz że dlatego „stawiał na bliżej nieokreślone zmiany, z szansą wygranej jedną na milion”13. Otóż Giedroyc liczył na nową wojnę, działał nawet na rzecz utworzenia wschodnioeuropejskich sił zbrojnych, mających stanąć po stronie Amerykanów. Nie będę tutaj polemizował z noblistą; temu tematowi poświęcone są spore części niniejszej książki. Podając przypadek Miłosza, chciałem tylko udowodnić, że nie tylko każda grupa czytelnicza miała swoją „Kulturę”, ale mieli ją nawet bliscy współpracownicy pisma. Wnioski, jakie należy z tego wyciągnąć, pozostawiam zainteresowanym badaczom. To, że każda z grup generacyjnych (czy światopoglądowych), do których pismo się zwracało w swojej długiej karierze, miała swój własny obraz „Kul- tury”, potwierdzają także odmienne interpretacje profilu politycznego pisma. Przykładowo, wielu badaczy czy autorów z pokolenia Marca ’68 czy formacji postrewizjonistycznej było jeszcze do niedawna święcie przekonanych o tym, iż „Kultura” była pismem prawie że „lewicowym”. Nie jest to ocena aż tak bardzo rozmijająca się z prawdą, jakkolwiek nie jest to prawda jedyna. Błąd, jaki tu popełniano, polega na tym, że rozciągano swoje doświadczenia oparte na dorywczej lekturze pisma rozpoczętej w połowie lat sześćdziesiątych na 12  C. M i ł o s z: O dawnym czasie „Kultury”. „Rzeczpospolita” z 17–18 lutego 1996 roku – dodatek „Plus Minus”, s. 1. 13  Ibidem. Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” 17 całą „Kulturę” – tak jakby cały poprzedni, ponaddwudziestoletni okres (1947– –1968) działalności pisma nie istniał (nie wspomnę już o pismach wydawa- nych przez Giedroycia przed wojną). Stąd nagłe zdziwienie i pewne rozcza- rowanie, gdy ukazują się świadectwa, że tak nie było. Niedawno wydany książ- kowy wywiad z Jerzym Giedroyciem nie wnosi w zasadzie nic nowego do badań nad „Kulturą”, mimo że we wstępie do tej książki jest napisane, iż „Nikt nigdy nie postawił Redaktorowi takich pytań i nikt nie uzyskał takich odpowiedzi”14. Stosunek Giedroycia i „Kultury” do pokolenia ’68 i postrewi- zjonistów jest w literaturze przedmiotu nieźle opisany i przeanalizowany, więc może cytowane stwierdzenie to tylko chwyt reklamowy? O tym, że nie wyłącznie o reklamę tutaj chodzi, świadczy dyskretne wyrzucanie Giedroy- ciowi instrumentalnego traktowania lewicowych grup krajowej inteligencji. Postawa Giedroycia szokować może chyba wyłącznie członków tych grup. Ich reakcje świadczą bardziej o prywatnych aktach wiary i samoświadomości niż o linii politycznej pisma czy nielojalności Giedroycia. O dystansie ideolo- gicznym „Kultury” wobec tego pokolenia i wobec starszych marksizujących rewizjonistów można było przekonać się z kart samego miesięcznika (także w latach późniejszych). Wszelkie wątpliwości rozwiewa także wydawana suk- cesywnie korespondencja Redaktora. Ani Giedroyc, ani Mieroszewski nigdy nie ukrywali, że „grają na wielu fortepianach” krajowych i zagranicznych, nie tylko na tych, co stały po „lewej stronie” sceny politycznej. Ci, co czytali miesięcznik od pierwszego numeru, znajdą w tym wywiadzie tylko potwier- dzenie znanych sobie faktów, bynajmniej nigdy nie ukrywanych, a wręcz na- molnie oznajmianych przez samego Redaktora czy naczelnego publicystę „Kultury” – Juliusza Mieroszewskiego. „Kultura” widziana z perspektywy swojej ponadpółwiekowej działal- ności była mozaiką poglądów, programów i przekonań. Jeśli nie zna się ich wszystkich i nie rozpatruje w ścisłym związku z mającymi miejsce równo- legle wydarzeniami w kraju i na świecie, to jest się skazanym na powierz- chowne impresje. Co więcej, jak wspomniałem, każdy znajdzie jakieś podsta- wy do swoich twierdzeń, gdyż powojenny dyskurs „Kultury” zawierał w sobie elementy wielu ideologii, i to ideologii postrzeganych przez ich wyznawców jako wzajemnie sprzeczne. Nie przejmując ich en bloc, korzystała „Kultura” z różnych ideologemów, którymi się owe różne ideologie posługiwały, acz- kolwiek funkcjonalizowała je po swojemu. Dlatego dyskurs „Kultury” uznać należy za synkretyczny, a nie tylko „lewicowy” bądź „prawicowy”, czego – mam nadzieję – dowodzi niniejsza książka. Osobiście z „Kulturą” zetknąłem się stosunkowo późno, bo dopiero w po- łowie lat siedemdzisiątych. Rozpoczynałem studia polonistyczne na Uniwer- 14  A. M i c h n i k: Wstęp. W: B. T o r u ń c z y k: Rozmowy w Maisons-Laffitte, 1981. Warszawa 2006, s. 5. 18 Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” sytecie Śląskim i była ona dla mnie wtedy przede wszystkim synonimem wy- dawnictwa, które publikowało książki tak wybitnych pisarzy, jak Witold Gom- browicz czy Czesław Miłosz. Kontakty z miesięcznikiem natomiast były bardzo utrudnione czy wręcz niemożliwe na terenie oddalonego od opozy- cyjnych salonów „czerwonego” Śląska i Zagłębia. Znałem tylko kilka nume- rów pisma, w których szukałem zresztą także przede wszystkim wrażeń lite- rackich. Nic dziwnego zatem, że zakładając w 1980 roku (wraz z przyjacielem Januszem Nowakiem) największe na Śląsku wydawnictwo podziemne Ofi- cyna Nieobecnych, zaczęliśmy od publikacji literackich pozycji Biblioteki „Kultury”. Oficyna (a pośrednio i Instytut Literacki) były, jak się można do- myślić, powodem wymuszonego „wyjechania” mojej osoby na emigrację. Tutaj dopiero mogłem czytać bieżące numery paryskiego miesięcznika regularnie. Nie muszę dodawać, że Redaktor, gdy nawiązałem z nim kontakt, nie zamie- rzał nas ścigać za przedruki jego autorów bez pozwolenia. Poprosił tylko o notatkę, jakie tytuły wydaliśmy i w ilu egzemplarzach. Wszystko. Gruba krecha. Gdy poznałem bliżej „Kulturę”, dostrzegłem różnicę jakościową i od- mienność horyzontów w stosunku do czasopiśmiennictwa krajowego (także podziemnego). Poczułem przedsmak innej rzeczywistości, innej Polski niż ta, w której byłem wychowany. Zaciekawiło mnie to na tyle, że lekturę zaczą- łem od pierwszych numerów pisma. Założyłem bowiem, że dla mojej gene- racji „Kultura” była już na poły propagandową, na poły legandarną kon- strukcją, której poznawanie, jeśli chce się cokolwiek w ogóle zrozumieć, należało zaczynać od zera. Inną typową cechą wielu wypowiedzi o Giedroyciu, jego współpracowni- kach i „Kulturze”, obok ich generacyjnego nachylenia, jest ich (niefrasobliwa czasami) bezkontekstowość oraz aczasowość. Tysiące cytatów z „Kultury” unoszących się w powietrzu jak kolorowe liście, nie wiadomo gdzie lub której jesieni opadłe. Poglądy niezakorzenione w czasie ani w sytuacji, w której były głoszone. Chciałoby się powtórzyć za Giedroyciem: „Polityka to nie ślub”! Koncepcje „Kultury” nie były nigdy pomyślane jako rozwiązania raz na zawsze, miały przylegać każdorazowo do „zmieniającej się rzeczywistości”. Wnioskownie zatem o koncepcjach „Kultury” czy planach politycznych Giedroycia bez odtworzenia rzeczywistości w kraju, na emigracji i bez prze- analizowania istotnego międzynarodego kontekstu działalności pisma wyda- je się co najmniej nieprawomocne. Nawet badacze świetnie rozumiejący problematykę „Kultury” i często traf- nie oceniający publicystykę Mieroszewskiego mają tendencję do takich ujęć. Szczególnie zapomina się o tak ważnym w kontekście paryskiego adresu mie- sięcznika (i rozrzucenia jego autorów po świecie) otoczeniu „zewnętrznym”: sytuacja międzynarodowa, polityka globalna, wielojęzyczna prasa leżąca co- dziennie na biurkach twórców i autorów „Kultury” oraz inne inspiracje za- chodnie (nie polskich ośrodków emigracyjnych na Zachodzie, lecz dokonania Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” 19 i idee rzeczywiście „innych”!). Jak zrozumieć krytykę polonocentryzmu, jaką uprawiała „Kultura”, skoro mentalnie pozostaje się w ramach polskiej twier- dzy? Publicystyka Mieroszewskiego aż prosi się, by ją interpretować w kontek- ście polityki międzynarodowej, zachodnich doktryn, tradycji angielskiego ra- cjonalizmu, oczywiście w związku ze zmieniającą się przez lata PRL-u sytuacją w całym bloku wschodnim. Nawet w przypadku doniesień z Londynu, które miały mieć charakter polsko-emigracyjny, Mieroszewski podkreślał w listach do Giedroycia: „Kronikę ściśle angielską będę starał się pisać pod kątem wi- dzenia polityki światowej i Sowietów […]”15. Niedługo potem stwierdzał: „[…] jestem większym zwolennikem Bertranda Russella niż św. Tomasza z Akwinu […]”16. Podobnych wypowiedzi można znaleźć wiele. Umysł każdego człowieka (nawet publicysty) nie tylko rejestruje rzeczywi- stość, ale też ją problematyzuje. Nie tylko zmiany na świecie wpływają na nas, ale nasz sposób ujmowania świata, nasze analizy rzeczywistości konstru- ują ten świat, wzbogacają (lub zubażają) nasze zdolności refleksji, prowadzą do zmiany zdania nawet w sprawach wydających się do wczoraj oczywistymi. Tym bardziej dla zrozumienia londyńczyka istotne wydają się takie kontek- sty, jak zachodnie doktryny polityczne, filozofia, publicystyka oraz politolo- gia angielskojęzyczna. Brak zanurzenia w tego typu kontekstach „zewnętrz- nych” sprawia niektórym badaczom kłopoty w ostatecznej ocenie charakteru publicystyki Mieroszewskiego, będącego, jak wiemy, politycznym porte-pa- role Giedroycia i „Kultury”. Kolejną cechą charakteryzującą sporą grupę wypowiedzi o „Kulturze”, w tym także wypowiedzi o ambicjach naukowych, jest ich instrumentalizm. Nie chodzi w tym przypadku ich autorom o lepsze zrozumienie fenomenu „Kultury”, lecz o zawłaszczenie jej imienia i zdyskontowanie jej autorytetu na własny rachunek. Tutaj prym wiodą politycy i autorzy z „Kulturą” nie- wiele mający wcześniej wspólnego, choć tendencje takie zauważalne są także wśród jej byłych współpracowników17. Niewielu z nich, niestety, wypowiada- jąc się o „Kulturze” na konferencjach naukowych, ma w takim stopniu roz- budzoną świadomość swojej podwójnej roli, jak cytowany historyk: Nie chciałbym […] tworzyć wrażenia, że zajmuję wobec mego przedmiotu po- stawę bezstronną i beznamiętną. Będę się starał sprostać obowiązkom historyka w miarę mych możliwości, nie potrafię jednak stłumić uczuć sympatii i podziwu dla osób, których historię odtwarzam18. 15  J. M i e r o s z e w s k i: List z 5 marca 1950 roku. W: J. G i e d r o y c, J. M i e r o- s z e w s k i: Listy 1949–1956. Red. K. P o m i a n. Warszawa 1999, s. 67. 16  J. M i e r o s z e w s k i: List z 4 sierpnia 1951 roku. W: J. G i e d r o y c, J. M i e r o- s z e w s k i: Listy 1949–1956…, s. 133. 17  Data urodzenia, czyli przynależność generacyjna, nie jest oczywiście żadną gwarancją jakości. Także najnowsze prace o „Kulturze” nie są wolne od brązownictwa. 18  K. P o m i a n: W kręgu Giedroycia. Warszawa 2000, s. 20. 20 Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” Słowa te kierują naszą uwagę w stronę niebezpieczeństwa innego rodzaju. Chodzi o ambicje brązownicze, o próby kreowania nieumotywowanego fak- tami, pozytywnego obrazu „Kultury”, jakby to jej było potrzebne. Intencje takie, same w sobie może szlachetne, nie powinny iść w parze z funkcją ba- dacza. Poza tym wszak wszystkim wiadomo, że tak zwanymi „dobrymi chę- ciami” piekło jest wybrukowane. Uwaga ta dotyczy także autorów, którzy pisząc o „Kulturze”, przybierają postawę dyplomatów zatrudnionych w mi- nisterstwie spraw zagranicznych Giedroycia. Jest to szczególnie widoczne w przypadku „wschodnich” koncepcji „Kultury” oraz problematyki porozu- mienia z Litwinami, Białorusinami i Ukraińcami. W założeniu więc dobre intencje nie muszą pomagać, a nawet mogą szkodzić, gdy okaże się, że nie mają wystarczającego pokrycia w faktach. Zasadniczego stanowiska Giedroy- cia i „Kultury” w sprawie pojednania z naszymi sąsiadami nie jest w stanie nic zdyskredytować, a na pewno nie to, że Redaktor zmieniał – jak każdy polityk wart imienia – swoje doraźne koncepcje i konkretne rozwiązania w zależności od koniunktury międzynarodowej. Jeśli chodzi o generalne za- dania polityki polskiej wobec wschodnich sąsiadów, to Giedroyc był jednak głęboko przeświadczony o tym, że – jak pisze jego bliski współpracownik – trzeba było wymagać wyrzeczeń – nie tylko w odniesieniu do Lwowa i Wilna, ale nadto odrzucenia uprzedzeń wobec Litwinów, Białorusinów, nade wszystko zaś Ukraińców. Radykalną poprawę relacji z tymi narodami, rezygnację z wszel- kich prób dominacji nad nimi, uznanie ich za sojuszników Giedroyc stawiał w centrum swojego projektu19. Próby przemilczenia bardziej złożonych problemów mogą tylko zaszko- dzić tak rozumianemu projektowi Giedroycia. Redaktor uważał, że sąsiedz- kie stosunki należy opierać na wzajemnej szczerości i wyjaśnianiu sobie na- wet najbardziej trudnych i bolesnych kwestii. Rosjanom, na przykład, nieustannie doradzał jak najszybsze przyznanie się do Katynia, by sprawa została wyjaśniona i nie ciążyła na przyszłości. Gdy otrzymał od Collins- -Knowlyon-Wing Inc. bezpłatne prawa wydania fragmentów pamiętnika Swietłany Alilujewny (córki Stalina)20, zwrócił się do dyrektora tego wydaw- nictwa, sugerując mu, by Swietlana do wydania polskiego dała akapit na temat Katynia. To byłaby nie tylko prawdziwa bomba w Polsce i Rosji, ale (to moje głębokie przekonanie) 19  J. P o m i a n o w s k i: Na wschód od Zachodu. Warszawa 2004, s. 34. 20  Jako ciekawostkę dodam, że Giedroyc żałował, iż książki Swietlany nie mógł przetłuma- czyć wnuk Dzierżyńskiego, który się do niego zwrócił w tej sprawie za późno: „Stalinowa przy- słała mi fotokopię listu wnuka Dzierżyńskiego (stryjecznego), który jest w Londynie, w którym namawia ją, żeby drukowała u nas, chwali »Kulturę« i podejmuje się przekładu jej książki. Co za szkoda, że dopiero teraz się odezwał. Książka Stalinowej tłumaczona przez Dzierżyńskiego to miałoby swą wymowę i pikanterię”. List Jerzego Giedroycia do Alicji Iwańskiej z 4 listopada 1967 roku. Hoover Institution Archives. Stanford University. California. Box 11: 27. Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” 21 na dłuższą metę przyczyniłoby się do normalizacji stosunków pol. rosyjskich. Zawsze lepiej wyrwać bolący ząb niż dopuszczać do zatruwania organizmu. Już Chruszczow chciał to zrobić, tylko Gomułek [!] się sprzeciwił. Swietlana ma wdzięczne zadanie wytłumaczyć, że to NKWD zrobiło bez wiedzy papy. Nam idzie o to, by wreszcie stwierdzono oficjalnie, że to zrobili jednak Rosjanie21. Rozważając cienie „giedroyciologii” – blaski i zasługi znamy wszak wszyscy na pamięć – warto może zastanowić się nad tym, co mogłoby dopo- móc w rozświetleniu tych cieni. Wielu polityków i działaczy przywoływało i przywołuje nadal, jak wspominałem, koncepcje „Kultury”, uznając także za swoje polityczne wskazówki Giedroycia. Nie przyczyniło się to jednak (a może wręcz zaszkodziło – skoro wszyscy już wszystko wiedzą?) do powstania akademickiego ośrodka naukowego, który zająłby się badaniem dorobku „Kultury”, jej myśli politycznej, koncepcji Redaktora i jego współ- pracowników w sposób wielostronny, rzetelny i długofalowy; to znaczy taki, aby cząstkowe badania archiwalne prowadzone były w szerszej perspekty- wie, aby analizy i interpretacje poszczególnych wydarzeń łączyć z ogólniej- szą autorefleksją, aby wreszcie ujmować problematykę „Kultury” interdyscy- plinarnie. A tego – moim zdaniem – domaga się złożony jej fenomen. Sama analiza publicystyki Mieroszewskiego wymaga współpracy badaczy różnych dyscyplin (i specjalistów od różnych kultur). Jak słusznie pisze badacz, „wiel- kość spuścizny pisarskiej Mieroszewskiego” powinna być mierzona nie tylko liczbą napisanach przez niego tekstów, ale także tyleż roz- ległym, ile dość kłopotliwym obszarem jego zainteresowań, obejmującym grzą- skie pogranicze polityki, historii, socjologii i kultury22. Zaczyna pojawiać się coraz więcej publikacji na temat „Kultury”, niepo- przestających na rewelatorskiej stronie zagadnienia. Nie słyszałem jednak o żadnym projekcie badawczym, w którym dziedzictwo Giedroycia i „Kultu- ry” staraliby się wyjaśniać wspólnie badacze krajowi i zagraniczni czy bada- cze różnych dyscyplin (historycy, politolodzy, literaturoznawcy, historycy idei, socjologowie). Taki projekt byłby, moim zdaniem, nie tylko zgodny z poznawczymi preferencjami Redaktora Jerzego Giedroycia, ale stanowił- by chyba także uczczenie jego pamięci w sposób niecelebracyjny i pompa- tyczny. Dwa lata temu cytowany już współpracownik Giedroycia pisał: […] bez poważnego, wszechstronnego, naukowego, krytycznego opracowania tego dziedzictwa, na co się, jeżeli się nie mylę, na razie w Polsce demokratycznej nie 21  List Jerzego Giedroycia do Leopolda Tyrmanda z 7 sierpnia 1967 roku. Hoover Institution Archives. Stanford University. California. Box 11: 27. 22  R. H a b i e l s k i: Gra możliwości. O pisarstwie Juliusza Mieroszewskiego. W: Myśl poli- tyczna na wygnaniu. Red. A. F r i s z k e. Warszawa 1995, s. 142. 22 Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” zanosi, nie będzie można napisać ani wiarygodnej historii Polski drugiej połowy XX wieku, ani historii polskiej myśli politycznej w ogóle23. Na zakończenie wspomnę o zmianach, jakie zaszły w obecnym wydaniu Paradoksów… Przekazywana do rąk Państwa książka jest w całości uaktual- niona na podstawie dokonanego na nowo przeglądu stanu badań oraz uzu- pełniona o spostrzeżenia, które po jej wydaniu przedstawiłem w innych publikacjach na temat „Kultury”. Zostały one oczywiście wymienione w bi- bliografii. Nie było sensu włączać ich wszystkich do głównego tekstu książki, gdyż rozbiłyby tok wywodu, który dzięki dokonanym poprawkom uzyskał bardziej spójny i przejrzysty kształt. W niniejszym wydaniu uzupełniłem bibliografię, zmieniłem zauważone przez recenzentów pomyłki, sprecyzowałem niejasne dla nich (czasami dla mnie również) zwroty i fragmenty, zamieściłem stosowne wyjaśnienia i poparłem podawane przez nich w wątpliwość tezy dowodami i cytatami. Uprościłem kompozycję książki oraz zmieniłem używaną w poprzednich wy- daniach kategorię „światopoglądu pisma”24. Mnie także nie wydawała się ona najtrafniejsza i używałem jej tylko dlatego, że nic lepszego nie wpadło mi wcześniej do głowy. Skłoniłem się do jej użycia przede wszystkim dlatego, że założyciele i twórcy „Kultury” sami używali pojęcia światopoglądu. Dla Jerzego Giedroycia oraz środowiska „Buntu Młodych” i „Polityki” już w okre- sie przedwojennym było to pojęcie kluczowe. Kształtowanie światopoglądu stanowiło ponadto jeden z głównych celów politycznych Giedroycia jako Redaktora i polityka od samego początku jego działalności wydawniczej25. W niniejszym wydaniu zamiast sformułowania „światopogląd pisma” uży- wam kategorii „dyskurs pisma” – w znaczeniu, jakie dyskursowi nadaje Michel Foucault26. Myślę, że pozwoliło to na uniknięcie pewnej antropomor- fizacji medium, jakim jest czasopismo, oraz pomogło w sprecyzowaniu nie- których hipotez interpretacyjnych. Na zakończenie, w Apendyksie, który podobnie jak niniejszy wstęp jest nową częścią książki, zamieszczam rozważania na temat tytułu paryskiego mie- 23  L. U n g e r: Potrójna misja Pomianowskiego. W: J. P o m i a n o w s k i: Na wschód od Zachodu…, s. 15. 24  Na niedogodności używania tej kategorii zwrócił uwagę Leszek S z a r u g a w recenzji: Kultura polityczna. „Nowe Książki” 2001, nr 2, s. 23. 25  W podpisanej przez niego własnym imieniem i nazwiskiem Polskiej idei imperialnej z 1938 roku wymieniana już we wstępie kategoria „światopoglądu” (na stronie 9 używa się jej pięciokrotnie) uzyskuje kluczowe znaczenie w rozdziale pod tytułem Założenia ideowe, gdzie za cel polityczny uznaje się wypracowanie „światopoglądu katolickiego” (o czym szerzej w książce). 26  Zob. m.in. M. F o u c a u l t: Archeologia wiedzy. Przeł. A. S i e m e k. Warszawa 1977. Szerzej na temat metody Foucaulta oraz mojego rozumienia dyskursu prasowego piszę w książce: Demokrativetande i Polen och Ukraina under den postkommunistiska perioden. En diskursanalytisk studie av polska och ukrainska tidskrifter 1989–2001. Stockholm 2004, s. 17–32. Nieskromne uwagi o Paradoksach... i „giedroyciologii” 23 sięcznika. O ile wiem, nikt nie podejmował tego tematu wcześniej w sposób systematyczny, choć problem ten jest kluczowy dla zrozumienia dyskursu „Kultury”. Wybór tytułu wiążę przede wszystkim z panującym w powojennej Europie kryzysem tożsamości. Ponieważ wychodzę poza sferę koncepcji politycznych oraz wracam do czasów tuż po wojnie, które analizowałem w pierwszej części książki, uznałem, że włączenie tych rozważań do tekstu głównego zakłóciłoby porządek wywodu. Podobnie z następującą po tych roz- ważaniach próbą odpowiedzi na pytanie: gdzie szukać należy niepolitycz- nych wyjaśnień dla nigdy nie osłabłej żywotności myślenia federacyjnego „Kul- tury” oraz co było w tym myśleniu zmienne, a co stałe27? Trzecią część Apendyksu stanowi podrozdział Polemiki, w którym zamieszczam dokład- niejsze komentarze i szczegółowe ustosunkowanie się do tez, które wzbudzi- ły wątpliwości niektórych kolegów. Omawiam tam, między innymi, sprawę „zrzeczenia się” Wilna i Lwowa na łamach „Kultury” po 1952 roku oraz kwestię publikacji reportażu Janty-Połczyńskiego w 1948 roku. 27  Jest to fragment tekstu In the Face of the „West” and the „East” – The Formation of the Identity of the Polish Intelligentsia after the End of the World War II, opublikowanego w: From Sovietology to Postcoloniality. Poland and Ukraine in the Postcolonial Perspective. Ed. J. K o r e k. Stockholm 2007, s. 229–267. Indeks osobowy 537 Indeks osobowy Acheson Dean, 134 Adamiec Marek, 505 Adenauer Konrad, 158, 159, 163, 164, 169, 170, 223, 228, 233, 237, 331 Aleksander Wielki, 93 Alilujewna Swietłana, 20 Anders Władysław, 154, 180, 477, 485 Andrzejewski Jerzy, 286 Aron Raymond, 84–87, 89, 96, 107, 395 Bacon Franciszek, 409 Bagłajewski Arkadiusz, 513 Bauman Zygmunt, 489, 490 Bączkowski Włodzimierz, 514–516 Beck Józef, 208 Berdychowska Bogumiła, 33, 384, 513 Bergquist Mats, 198 Berlinguer Enrico, 333 Bernanos Georges, 159 Bębenek Stanisław T., 185 Bieńkowski Władysław, 394 Bierut Bolesław, 171, 172, 183,263, 264, 267, 296 Bismarck Otto von, 83, 329 Bjöl Erling, 134, 136, 223, 243 Bobkowski Andrzej, 30, 32, 59–61, 63, 64, 68, 69, 108, 141, 450, 484, 485, 487, 492 Bobrowski Czesław, 352 Bocheński Adolf, 431, 475, 515 Bocheński Aleksander, 64, 66, 431 Bocheński Józef Maria (Innocenty), 156, 186, 189, 190, 447, 463, 464, 497 Bogusławska Anna, 384 Bonhoeffer Dietrich, 465 Boniecki Andrzej ks., 14 Borejsza Jerzy, 64, 65, 67 Borowski Tadeusz, 409 Breżniew Leonid, 387, 393 Brodziński Bogdan, 408 Bromke Adam, 413, 414, 468 Broncel Zdzisław, 279, 306 Broński Maciej – patrz Skalmowski Woj- ciech Brus Włodzimierz, 408 Brystygierowa Julia, 67 Brzeziński Zbigniew, 316, 335 Brzozowski Stanisław, 450 Bujnicki Teodor, 52, 104, 171, 483 Bułganin Nikołaj A., 222, 277 Burnetko Krzysztof, 383 Burnham James, 57, 87, 89, 93–96, 98, 106, 107, 113, 121, 173, 179, 196, 359 Byrski Zbigniew, 33, 384, 394, 403, 406 Ceaus¸escu Nicolae, 339–342, 374, 375, 460 Chałasiński Józef, 87, 361 Chruszczow Nikita S., 21, 255–257, 263, 267, 269, 274, 277, 286, 311, 312, 314, 330, 353 Chruślińska Iza, 485 Ciołkosz Adam, 51, 52 Ciołkoszowa Lidia, 51, 53, 100, 490 Cohen Saul B., 329 Cohn Bendit Daniel, 349 Constant Benjamin, 467 Croce Benedetto, 497 Cyrankiewicz Józef, 269, 367 Czapska Maria, 156, 159, 172 538 Indeks osobowy Czapski Józef, 26, 30, 32, 37, 59, 92, 121, 150, 156, 272, 383, 424, 477, 479, 483, 485, 500, 503 Czuchnowski Marian, 426 Daniel Julij, 344 Danilewicz-Zielińska Maria, 30, 188 Davies Norman, 452 Dąbrowska Maria, 187 Dąbrowski Eugeniusz ks., 66 Deat M., 487 Deutscher Isaac, 250 Dmowski Roman, 215, 300, 429, 437, 438, 440 Dominik H. S., 106 Drąg-Korga Iwona, 140 Drewnowski Jan, 384, 406, 407 Drucer Peter, 316 Dubczek Aleksander, 347, 400 Dulles John Foster, 123, 125, 134–137, 163, 218, 223–227, 237 Dybciak Krzysztof, 383 Dziewanowski Marian K., 388, 400 Dżilas Milovan, 373 Eckhard Tibor, 162 Erlich Stanisław, 361 Eisenhower Dwight David, 119, 120, 123, 125, 128, 146, 222, 231, 313, 451, 460 Engels Fryderyk, 373, 395 Fabre-Luce Alfred, 82–84, 90, 106, 107 Fejtö Francois, 133, 162 Florczak Zbigniew (ps. Pelikan), 65, 67– –73, 80, 101–104, 108, 114, 186, 305, 450, 485, 486, 495 Foucault Michel, 22, 30, 487, 488 Franco Francisko Bahamonde, 116, 183, 209, 460 Freud Zygmunt, 471 Friszke Andrzej, 11, 21, 55, 66, 104, 106, 277, 305, 330, 352, 372 Gafencu Grigore, 233 Garczyński-Gąssowski Ludomir (ps. Jan Hussowski), 397, 408 Gasset Ortega y, 494 Gaulle Charles de, 82, 245, 312, 320–323, 460, 475 Gesche Janina, 30 Giedroyc Henryk, 27, 30, 32 Giedroyc Jerzy (Redaktor), 11–22, 25–27, 29–42, 44, 46, 52, 53, 55–59, 61, 64–68, 73, 81, 82, 87, 92, 98, 101, 103, 104, 106– –108, 113, 115, 120, 121, 125, 132, 138, 139, 141, 147–149, 151, 152, 155, 156, 170, 171–175, 177, 179–181, 186–188, 196, 202, 208, 209, 218, 219, 222, 233, 234, 259, 263–266, 270, 272–278, 283– –285, 292–294, 304, 305, 326, 330, 335, 344–347, 349, 352, 359, 362, 365, 367, 372, 373, 376, 378, 383, 387–390, 394, 397, 400, 401, 417, 423, 425–427, 431, 437, 442, 448, 450–452, 455, 460–463, 465, 471, 472, 474–480, 483–487, 495– –501, 508, 510–515, 518–520 Gierek Edward, 408 Girnius Juzoas, 434 Gombrowicz Witold, 16, 18, 32, 57, 62, 185, 194, 272, 383, 446, 447 Gomułka Władysław, 21, 47, 65, 102, 217, 224, 257, 259, 263, 265–268, 273–277, 279, 281–287, 289, 291, 292, 297, 298, 305,, 341, 342, 347, 351, 353, 355, 358, 366, 368, 371, 375, 378, 379, 434, 460, 473, 516 Griffith William E., 335 Gros Jan, 394 Gross Feliks, 362 Grydzewski Mieczysław, 401 Grynberg Henryk, 384 Gryziewicz Stanisław, 181 Gurbanowicz Rafał, 410, 411 Gutowski Antoni (ps. Romuald Barwicz), 35, 384, 395, 408 Habielski Rafał, 11, 21, 55, 65, 152, 427, 512–515, 519, 520 Hammarskjöld Dag, 256 Hass Ludwik, 372 Haupt Zygmunt, 32 Haushofer Karl, 136 Indeks osobowy 539 Karpiński Wojciech, 38, 87, 98, 156, 335 Kawałkowski Aleksander, 320, 321 Kekkonen Urho Kaleva, 242 Kennan George F., 117, 118, 125, 142, Heller Michał (ps. Adam Kruczek), 32, 33, 384, 395 Herbert Zbigniew, 495 Herling-Grudziński Gustaw, 26, 27, 29– –32, 52, 306, 367, 368, 376, 384, 394, 406–410, 458, 461, 485, 486 Hertz Aleksander, 403 Hertz Paweł, 286 Hertz Zofia, 26, 30, 31, 186, 485 Hertz Zygmunt, 26, 30, 186, 485 Hinterhoff Eugeniusz, 306 Hitler Adolf, 52, 54, 75, 105, 166, 171, 172, 379, 487, 488, 496, 506 Hłasko Marek, 286, 383 Hofman Iwona, 11, 36, 448, 479, 507, 510, 511, 513, 514 Horodyński Dominik, 66, 67 Houben Robert, 465 Hrabyk Klaudiusz, 293–297 Infeld Leopold, 361 Iwańska Alicja, 20, 343, 344 Janta-Połczyński Aleksander, 62, 63, 65, 102, 108, 305, 484 Jasienica Paweł, 376 Jaspers Karl, 167 Jastrun Mieczysław, 286 Jedlicki Jerzy, 372 Jedlicki Witold, 330 Jeleński Konstanty Aleksander, 30, 38, 84, 87, 98, 124, 125, 156, 188, 272, 317, 319, 327, 335, 359, 360–362, 367, 383, 384, 447, 497, 498 Jodziewicz Jan, 181 Johnson Lyndon B., 335, 342 Jordan Zbigniew, 35, 285, 288, 289, 306, 394 Kalaga Wojciech, 489 Kalecki Michał, 352 Kamiński Leszek, 207, 449 Kantak Kamil ks., 174 Karol Wielki, 144 Karpiński Jakub (ps. Jan Nowicki), 383, 409 146, 203, 243 322 Kennedy John F., 218, 246, 249, 312, 314, Kerski Basil, 33, 45 Kersten Krystyna, 172, 184, 188 Kęszycka Helena, 488 Kiereński Aleksandr F., 403 Kisielewski Stefan, 66, 100, 282, 283, 290, 292, 306, 356 Kjellén Rudolf, 136 Klemperer Victor, 409 Kłoczowski Jan Maria, 140 Kobrzyński Alfred, 409 Koestler Artur, 141, 471 Kolarz Walter, 255, 343 Kolbe Maksymilian, 159 Kołakowski Leszek, 35, 278, 289, 306, 344, 345, 361, 364, 373, 384, 385, 389, 394, 395, 400, 404–407, 410–412, 414, 415, 457, 458, 469 Konaszewicz Bogdan, 156 Konwicki Tadeusz, 502 Kopczyński Krzysztof, 34, 40, 45 Kornacki Jerzy, 306 Kosman Marceli, 11 Kowalczyk Andrzej Stanisław, 11, 33, 39, 45, 148, 171, 174, 187, 188, 209, 219, 222, 233, 259, 264, 272, 498, 510, 513 Kowalewski Janusz, 259 Kowalik Jan, 26, 56 Kowalska Anna, 187 Kozłowski Leon, 427 Kozłowski Maciej (ps.: Jan Matis, Jan Makowski), 383, 394, 397–399 Kroński Tadeusz, 60, 485 Król Marcin, 426, 427 Krzeczkowski Henryk, 286 Krzeczunowicz Jerzy, 516, 517 Kudelski Zdzisław, 31, 65, 104, 330, 352, Kuroń Jacek, 344, 345, 367, 373, 377, 397, 372, 485 398, 452 540 Indeks osobowy Lange Oskar, 352, 361 Laswell Harold, 409 Le Bon Gustaw, 496 Lenin Włodzimierz Iljicz, 395 Lewandowski Józef (ps. Marcin Wy- ziębło), 38, 384, 407, 423 Lewycky Borys, 514 Lipiński Edward, 352 Lisiecka Alicja, 361 Lorentz Stanisław, 175 Łobodowski Józef, 33, 149–151, 514 Łubieński Henryk, 425 Łukasiewicz Sławomir, 122, 140, 236, 448 Machcewicz Paweł, 11, 157, 176 Mackiewicz Józef, 168, 170–173, 175 Mackiewicz Stanisław (ps. Gaston de Cerizay), 264, 372 Mackinder Halford, 135–137 Majewski Józef Z., 36, 148, 149, 510, 511, 513, 514, 517 Malenkow Gieorgij M., 127, 134 Markert Werner, 177 Markiewicz Henryk, 44 Marks Karol, 317, 395 Martin, 98
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Paradoksy paryskiej Kultury . Styl i tradycje myślenia politycznego. Wyd. 3. zm. i uzup
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: