Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00240 005140 20935031 na godz. na dobę w sumie
Pasażerski transport lotniczy w Unii Europejskiej. Wyzwania rynkowe - ebook/pdf
Pasażerski transport lotniczy w Unii Europejskiej. Wyzwania rynkowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 200
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-045-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Publikacja przenosi czytelnika w fascynujący świat współczesnego lotnictwa cywilnego. Stanowi cenną lekturę dla ekonomistów, naukowców, ekspertów i pracowników sektora lotniczego, a także pasjonatów transportu powietrznego. Zawiera prezentację teoretycznych i praktycznych aspektów pasażerskich przewozów lotniczych w Unii Europejskiej.

Autorka koncentruje się na zmianach strukturalnych rynku w wyniku procesu liberalizacji. Przedstawia strategie i globalne sojusze linii lotniczych w poszukiwaniu przewagi konkurencyjnej. Porusza problematykę konkurencji międzygałęziowej z koleją dużych prędkości. Przybliża także innowacje w transporcie lotniczym, istotne w wymiarze ekonomiczno-środowiskowym.

Książka zawdzięcza swą unikalność omówieniu czynników egzogenicznych – takich jak koniunktura gospodarcza, wahania cen ropy naftowej, klęski żywiołowe, epidemie, ataki terrorystyczne i zagrożenie bezpieczeństwa – które mają wpływ na funkcjonowanie sektora lotniczego. Szczególnie atrakcyjne są zawarte w niej liczne studia przypadków oraz powiązanie z wiedzą ekspercką, pochodzącą z praktyki gospodarczej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Renata Pisarek-Bartoszewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Analizy i Strategii Przedsiębiorstwa, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 37 ORCID: 0000-0001-5745-4407 RECENZENT Zbigniew Grzymała REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Krzysztof Lindstedt SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/anyaberkut © Copyright by Renata Pisarek-Bartoszewska, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09722.19.0.M Ark. wyd. 11,0; ark. druk. 12,5 ISBN 978-83-8220-044-7 e-ISBN 978-83-8220-045-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Transport lotniczy w ujęciu koncepcji teoretycznych 1.1. Zarys teoretycznych koncepcji konkurencji w ekonomii 1.2. Regulacja, deregulacja i liberalizacja transportu w teorii ekonomii 1.3. Transport lotniczy w świetle teorii rynków spornych Rozdział 2 Liberalizacja i deregulacja transportu lotniczego 2.1. Międzynarodowe regulacje sektora lotniczego 2.2. Deregulacja lotnictwa w USA jako impuls zmian w Europie 2.3. Proces liberalizacji transportu lotniczego w krajach UE Integracja i regulacja transportu lotniczego w UE 2.4. 2.5. Polityka transportowa UE wobec państw trzecich 2.6. Liberalizacja rynku lotniczego pomiędzy UE a USA Rozdział 3 Ekonomiczna charakterystyka sektora pasażerskiego transportu lotniczego 3.1. Rola i struktura lotnictwa cywilnego 3.2. Elastyczność popytu na usługę pasażerskich przewozów lotniczych 3.3. Podaż usług pasażerskiego transportu lotniczego – struktura i liderzy rynku 3.4. Koszty i przychody działalności przedsiębiorstw transportu lotniczego 3.5. Jakość usług lotniczych jako element kształtowania przewagi konkurencyjnej 3.6. Strategie linii lotniczych na rynku pasażerskich przewozów powietrznych 7 9 13 13 17 23 29 29 36 41 46 48 51 57 57 59 62 67 69 74 6 Spis treści Rozdział 4 Infrastrukturalne i instytucjonalne uwarunkowania sektora lotniczego 83 83 4.1. Infrastruktura transportu lotniczego i jej funkcje 86 4.2. Najwięksi producenci samolotów pasażerskich 4.3. Międzynarodowe organizacje pasażerskiego transportu lotniczego 89 92 4.4. Globalne sojusze linii lotniczych jako forma aliansu strategicznego Rozdział 5 Sektor pasażerskich przewozów lotniczych w UE 5.1. Zmiany struktury rynku pasażerskich przewozów lotniczych w UE 5.2. Konsolidacja przewoźników UE. Fuzje, przejęcia, holdingi i joint ventures 5.3. Porty lotnicze UE na tle rozwoju infrastruktury lotniczej w Europie 5.4. Transport lotniczy UE w świetle tendencji globalnych i prognoz ruchu Rozdział 6 Wpływ wybranych czynników egzogenicznych na funkcjonowanie transportu lotniczego 6.1. Zależność popytu na przewozy lotnicze od koniunktury gospodarczej 6.2. Wpływ cen ropy naftowej na sektor lotniczy 6.3. Ekonomiczne konsekwencje wybuchu wulkanu Eyjafjallajökull w 2010 roku dla sektora lotniczego 6.4. Skutki pandemii światowych dla lotniczych przewozów pasażerskich 6.5. Ryzyko polityczne i zagrożenie terroryzmem a transport lotniczy Zakończenie Bibliografia Wykaz tabel Wykaz wykresów Wykaz rysunków 103 103 111 117 121 127 127 133 148 157 166 181 185 195 197 199 Wykaz skrótów ACI AEA AMS ANSP ASK ATA ATCS ATM CAB CDG CR DUS ECAA EFTA ELFAA ERA –Airports Council International (Międzynarodowa Rada Por- tów Lotniczych) –Association of European Airlines (Zrzeszenie Europejskich Li- nii Lotniczych) –Port lotniczy Amsterdam –Air Navigation Service Provider (Instytucje Służby Żeglugi Po- wietrznej) –Available Seat Kilometres (Dostępne pasażerokilometry) –Air Transport Association (Stowarzyszenie Transportu Po- wietrznego) –Air Traffic Control Service (Kontrolerzy Ruchu Lotniczego) –Air Traffic Management (Zarządzanie Ruchem Lotniczym) –Civil Aeronautics Board (Izba Lotnictwa Cywilnego) –Port Lotniczy Paryż Charles de Gaulle –Concentration Ratio (Wskaźnik koncentracji) –Port Lotniczy Dusseldorf –European Common Aviation Area (Wspólny Europejski Ob- szar Lotniczy) –European Free Trade Association (Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu) –European Low Fares Airline Association (Zrzeszenie Europej- skich Niskokosztowych Linii Lotniczych) –European Regions Airline Association (Zrzeszenie Europej- skich Regionalnych Linii Lotniczych) EUROCONTROL–European Organization for the Safety of Air Navigation (Eu- ropejska Organizacja ds. Bezpieczeństwa Żeglugi Powietrznej) –Europejski Trybunał Sprawiedliwości –Europejska Wspólnota Gospodarcza –Port Lotniczy Frankfurt –General Agreement on Tariffs and Trade (Układ Ogólny w Sprawie Ceł i Handlu) ETS EWG FRA GATT 8 Wykaz skrótów GDS IACA-charters IAG IATA ICAO IEA ILO ILS IST LCC LGW LHR MAD MFW MLS NASA OECD ONZ ORY PKB RESA ROIC RPK RTK RTM SARS SAS SES SESAR UE VAAC WTO –Globalne Systemy Dystrybucyjne –International Air Carrier Association (Międzynarodowe Zrze- szenie Przewoźników Czarterowych) –International Airlines Group (Międzynarodowa Grupa Lotnicza) –International Air Transport Association (Międzynarodowe Zrzeszenie Przewoźników Powietrznych) –International Civil Aviation Organization (Organizacja Mię- dzynarodowego Lotnictwa Cywilnego) –International Energy Agency (Międzynarodowa Agencja Ener- getyczna) –International Labour Organisation (Międzynarodowa Organi- zacja Pracy) –Instrument Landing System (Radiowy System Nawigacyjny) –Port Lotniczy Stambuł –Low Cost Carriers (Niskokosztowe linie lotnicze) –Port Lotniczy Londyn Gatwick –Port Lotniczy Londyn Heathrow –Port Lotniczy Madryt –International Monetarny Fund (Międzynarodowy Fundusz Walutowy) –Microwave Landing System (Mikrofalowy System Lądowania) –National Aeronautics and Space Administration (Amerykań- ska Agencja Aeronautyki) –Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju –Organizacja Narodów Zjednoczonych –Port Lotniczy Paryż Orly –Produkt Krajowy Brutto –Runway and Safety Area (Zabezpieczenie końca drogi startowej) –Return on Invested Capital (Stopa Zwrotu z Zainwestowanego Kapitału) –Revenue Passenger Kilometres (Przychód w pasażerokilometrach) –Revenue Tonne Kilometres (Przychód w tonokilometrach) –Port Lotniczy Rotterdam –Severe Acute Respiratory Syndrome (Ciężki Ostry Zespół Od- dechowy) –Scandinavian Airline System (Skandynawskie Linie Lotnicze) –Single European Sky (Jednolita Europejska Przestrzeń Po- wietrzna) –Single European Sky ATM Research –Unia Europejska –London Volcanic Ash Advisory Center (Londyńskie Centrum Doradcze ds. Pyłu Wulkanicznego) –World Tourism Organization (Światowa Organizacja Turystyki) Wstęp Sektor pasażerskich przewozów lotniczych odgrywa istotną rolę w gospodarce, stanowiąc jeden z filarów globalizacji. Integruje rynki i zapewnia usługę relatyw- nie najszybszego przemieszczania się, w szczególności na długich trasach. Roz- wija się dynamicznie m.in. wskutek deregulacji transportu lotniczego, związanej z pojęciem liberalizacji1, a także dzięki postępowi technicznemu i wzrostowi go- spodarczemu. Transport lotniczy, będący częścią systemu transportowego, ma również znaczenie dla rozwoju lokalnego i regionalnego, generując wiele efektów społeczno-ekonomicznych2. Niniejsza książka, składająca się z sześciu rozdziałów, jest zwartym opraco- waniem, mającym na celu charakterystykę tego sektora oraz identyfikację zmian na rynku pasażerskich przewozów lotniczych Unii Europejskiej (w tym struk- turalnych po stronie podaży i popytu), które są wynikiem procesu liberalizacji3, stosowanych strategii rynkowych oraz wzrostu roli czynników egzogenicznych. W zawartych tu rozważaniach zwrócono uwagę na wpływ na rynek lotniczy UE wydarzeń i czynników zewnętrznych, takich jak: koniunktura gospodarcza, ceny ropy naftowej, klęski żywiołowe, epidemie, ryzyko polityczne, wojny i ataki terro- rystyczne. Przeprowadzone badania zostały skonfrontowane z koncepcjami teore- tycznymi, m.in. z teorią konkurencji oraz teorią rynków spornych. Analizowano: 1) okres od początku liberalizacji, której efekty były widoczne w latach dziewięć- dziesiątych XX wieku, 2) pierwsze piętnastolecie XXI wieku, a także 3) początek roku 2016 – ze względu na dostępność danych. W pierwszym rozdziale omówiono teoretyczne aspekty konkurencji, regula- cji, deregulacji oraz liberalizacji. Zaprezentowano rozważania dotyczące trans- portu lotniczego w świetle teorii rynków spornych (contestable markets theory)4. 1 2 3 4 Zob. D.I.R. Abeyratne, Aviation in Crisis, Ashgate Publishing, Aldershot 2004, s. 59. Zob. Air Transport Drives Economic and Social Progress. The Economic Social Benefits of Air Transport, Air Transport Action Group, Geneva 2005, s. 4. Zob. D.P. Bourqui, L’acces Au Marche Unique du Transport Aerien dans l’Union Europe- enne, Helbing Lichtenhahn Verlag, Bale 2006, s. 301. Zob. W.J. Baumol, Contestable markets. An uprising in the theory of industrial structure, „American Economic Review” 1982, vol. 72, s. 1–15; V.H. Amavilah, Baumol, Panzar, and 10 Wstęp W książce tej ujęto sektor lotniczy w UE w kategoriach rynku kontestowanego, wykorzystując analizę czasową i podejmując refleksję na temat aktualnej sytuacji rynkowej. Rozdział drugi przedstawia międzynarodowe regulacje dotyczące transportu lotniczego, a także proces deregulacji w Stanach Zjednoczonych jako impuls zmian w Europie. Zaprezentowano genezę i proces liberalizacji transportu lotniczego w UE – w kolejnych pakietach znoszących bariery rynkowe – a także metody integracji rynku i regulacji jego funkcjonowania. Przedstawiono ponadto relacje UE z kraja- mi trzecimi w zakresie transportu lotniczego oraz proces liberalizacji rynku trans- atlantyckiego z USA. Omówiono również politykę UE dotyczącą dalszego rozwoju transportu lotniczego. Trzeci rozdział prezentuje ekonomiczną charakterystykę sektora transportu lotniczego. Przedstawiono strukturę lotnictwa cywilnego i jego rolę w gospodar- ce. Omówiono wartość cenowej i dochodowej elastyczności popytu na transport powietrzny. Przeanalizowano podaż transportu lotniczego na świecie, strukturę i liderów rynku oraz dynamikę jego rozwoju na przestrzeni lat. Przedstawiono strukturę kosztów i przychodów działalności lotniczej. Omówiono zagadnienie ja- kości usług lotniczych w kontekście kształtowania przewagi konkurencyjnej, a tak- że rodzaje strategii stosowanych na rynku linii lotniczych, w tym: dyferencjacji, przywództwa kosztowego oraz hybrydowych. Rozdział czwarty przybliża infrastrukturalne i instytucjonalne uwarunkowa- nia sektora lotniczego oraz jego funkcjonowanie w wymiarze globalnym. Przed- stawiono charakterystykę infrastruktury lotniczej oraz użytkowanych samolotów pasażerskich. Zaprezentowano największe sojusze lotnicze jako formę aliansu stra- tegicznego, a ponadto ich znaczenie i ewolucję na przestrzeni lat. Omówiono zagad- nienie osiągania przez linie lotnicze efektu skali, a także korzyści ekonomii zakresu i zagęszczenia. Piąty rozdział zawiera opis badania rynkowych zmian strukturalnych, które miały miejsce w wyniku liberalizacji sektora pasażerskich przewozów powietrz- nych w całej UE. Przeanalizowano w nim również dynamikę ruchu lotniczego. Opisany został proces wzrostu konkurencji, który miał miejsce w wyniku powsta- nia nowej kategorii przewoźników, tzw. niskokosztowych. Następnie omówiono proces konsolidacji, który dotyczy głównie sieciowych linii lotniczych, a pojawił się w wyniku bankructw, fuzji, przejęć, powstawania holdingów oraz porozumień joint ventures. Przedstawiono rozwój i znaczenie portów lotniczych UE na tle sytuacji Europy i występującą nadpodaż infrastruktury punktowej (na przykła- dzie Hiszpanii). Przeanalizowano także sytuację transportu powietrznego wobec tendencji globalnych i turystyki międzynarodowej oraz prognozy wzrostu ruchu lotniczego. Willig’s Theory of Contestable Markets and Industry Structure: A Summary of Reactions, Resource Engineering Economics Publications Services, Phoenix 2012, s. 2–3. Wstęp 11 W szóstym rozdziale omówiono badanie wpływu czynników zewnętrznych na funkcjonowanie sektora pasażerskich przewozów lotniczych. Opisano zależność popytu efektywnego na przewozy lotnicze od koniunktury gospodarczej. Przeana- lizowano wpływ cen ropy naftowej na rentowność sektora lotniczego na przestrzeni lat, a także innowacje produktowe oraz organizacyjne mające na celu ograniczenie zużycia paliwa jako dominującego składnika kosztów. Przedstawiono ekonomiczne konsekwencje wybuchu wulkanu Eyjafjallajökull na Islandii w roku 2010 dla sek- tora lotniczego i częściowego lub całkowitego zamknięcia przestrzeni powietrznej w krajach UE. Omówiono skutki pandemii światowych, takich jak: SARS, wirusy grypy, Ebola i Zika dla lotniczych przewozów pasażerskich, zarówno w kontekście spadku liczby pasażerów, jak również podjętych działań organizacyjnych. Przeana- lizowano ponadto nabierający na znaczeniu czynnik ryzyka politycznego, w postaci rewolucji, zamieszek i wojen, m.in. Arabskiej Wiosny Ludów i wojny na Ukrainie, a także ataków terrorystycznych – począwszy od 11 września 2001 roku, aż do za- machu w porcie lotniczym w Brukseli w roku 2016 – oraz wpływ tych wydarzeń na poniesione przez sektor lotniczy straty finansowe i konieczne zmiany organiza- cyjne w prowadzonej działalności. W niniejszej książce przeanalizowano zagadnienia dotyczące modelu konkuren- cji, barier wejścia na rynek i wyjścia z rynku pasażerskich przewozów lotniczych oraz kwestii ekonomii skali i ekonomii zakresu. Przedstawiono zmiany, które zaszły w sektorze pasażerskich przewozów lotniczych. Wskazano czynniki konkurencyj- ności przewoźników oraz portów lotniczych na zliberalizowanym rynku. Określono efektywność strategii rynkowych stosowanych w sektorze lotniczym. Wyniki prze- prowadzonych badań mogą posłużyć optymalizacji działalności lotniczej w zakre- sie zarówno przewoźników lotniczych, jak i portów lotniczych. Książka ta pozwala ponadto – dzięki dokonaniu porównań i uchwyceniu prawidłowości zachodzących w UE – na wyciągnięcie wielu wniosków i sformułowanie zaleceń dla rynku lotnic- twa cywilnego. Rozdział 1 Transport lotniczy w ujęciu koncepcji teoretycznych 1.1. Zarys teoretycznych koncepcji konkurencji w ekonomii Terminem „konkurencja”, pochodzącym od łacińskiego słowa concurrere, które oznacza „biec razem”, określa się „współzawodnictwo wielu jednostek lub grup o osiągnięcie tego samego celu”1. W ujęciu ekonomicznym konkurencja oznacza rywalizację rynkową pomiędzy różnymi podmiotami. Jest najskuteczniejszą siłą determinującą rozwój produkcji dóbr lub świadczenia usług, a także poziom cen i dochodów. Umożliwia alokację ograniczonych zasobów w sposób efektywny, służy poszukiwaniu racjonalności gospodarowania i przewag konkurencyjnych. Skłania również do przyjęcia organizacji marketingowej przedsiębiorstwa, by poprzez jak najlepsze zaspokajanie potrzeb konsumentów, zgodne z ich preferencjami, maksy- malizować zysk dzięki zwiększeniu sprzedaży. Mechanizm konkurencji jest warun- kiem koniecznym efektywnego funkcjonowania rynku, co przekłada się na wzrost gospodarczy oraz korzyści osiągane przez konsumentów. Postrzeganie konkurencji w teorii ekonomii ulegało zmianie wraz z ewolucją gospodarki. Była traktowana jako stan, proces, wiązano ją z rywalizacją cenową lub innowacyjną2. Koncepcje rywalizacji rynkowej były znane już w Oświeceniu, ale dopiero klasycy ekonomii, tacy jak: D. Ricardo, J.S. Mill, T. Malthus, a przede wszystkim A. Smith, nadali temu pojęciu status kategorii ekonomicznej. Przed- stawiciele szkoły klasycznej hołdowali idei samodostosowującej się natury wolne- go rynku za pomocą „niewidzialnej ręki”. Cena naturalna, zapewniająca pokry- cie kosztów przedsiębiorcy i minimalny zysk, zostaje ustalona w długim okresie w wyniku wolnej rywalizacji podmiotów dążących do maksymalizacji własnych korzyści w myśl idei homo oeconomicus. 1 2 D. Hildebrand, The Role of Economic Analysis in the EC Competition Rules, Wolters Kluwer, Bedfordshire 2009, s. 101; O. Melnyk, I. Yaskal, Theoretical approaches to concept of compe- tition and competitiveness, „Ecoforum” 2013, vol. 2, issue 2, s. 8–10; G. Rosa, Konkurencja na rynku usług transportowych, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013, s. 13. Zob. G. Rosa, Usługi transportowe. Rynek – konkurencja – marketing, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006, s. 74. 14 Pasażerski transport lotniczy w Unii Europejskiej… Konkurencję wiązano z występowaniem dużej liczby sprzedawców, dobrze po- informowanych o warunkach rynkowych i mających możliwości realokacji zaso- bów między sektorami. Uważano, że jedynie wolny rynek i konkurencja warunku- ją efektywną alokację zasobów w gospodarce, a państwo nie powinno ingerować w działalność podmiotów prywatnych3. Neoklasyczna szkoła ekonomii ukształ- towała pojęcie „konkurencji doskonałej” jako stanu i określonej struktury układu rynkowego. A. Cournot zwrócił uwagę na możliwość zaobserwowania zróżnico- wanych form rynku i związanych z nimi modeli konkurencji w zależności od znaj- dującej się na nim liczby sprzedawców. Tabela 1.1. Modele konkurencji w gospodarce rynkowej Wyszczegól­ nienie Liczba przed­ siębiorstw Wielkość rynku Zróżnicowanie produktów Bariery wejścia na rynek Monopol Oligopol Jeden Duża lub mała Brak bliskich sub- stytutów, unikatowe Kilku Duża Identyczne, standar- dowe lub zróżnico- wane Konkurencja monopolis­ tyczna Konkurencja doskonała Wielu Bardzo wielu Raczej mała Mała Niewielkie różnice, bliskie substytuty Jednorodne Wysokie Wysokie Dość niskie Niskie Wpływ producentów na cenę Brak kon- kurencji cenowej Znaczny, ograniczo- ny współzależnością cenową Metody konkurowania Brak konku- rencji Informacja rynkowa Duża Poza cenowe: jakość, udogodnienia, różni- cowanie produktu Kupujący mogą lub nie być poinformo- wani, wysoki stopień nieprzejrzystości Znaczny, zależny od zróżnicowania produktu i liczby konkurentów Poza cenowe: jakość, udogod- nienia, promocja itp. Ograniczona, wysoki stopień nieprzejrzystości Brak wpływu Cenowa Pełna Źródło: opracowanie własne na podstawie M. Grzebyk, Z. Kryński, Konkurencja i konkurencyjność przedsiębiorstw. Ujęcie teoretyczne, [w:] M.G. Woźniak (red.), Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy. Uwarunkowania sprawnego działania w przedsiębiorstwie i regionie, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2011, s. 109. 3 Zob. G. Maniak, Konkurencja i konkurencyjność w badaniach współczesnej ekonomii, [w:] D. Kopycińska (red.), Regulacyjna rola państwa we współczesnej gospodarce, Printgro- up, Szczecin 2006, s. 151–152. Transport lotniczy w ujęciu koncepcji teoretycznych 15 Idea konkurencji doskonałej, którą podobnie postrzegał A. Marshall, tworząc teorię osiągania równowagi ogólnej na rynku, odwołuje się do koncepcji wolnego rynku sformułowanej przez A. Smitha. Oznacza dużą liczbę podmiotów na rynku, wysoki stopień homogeniczności produktów, swobodę wejścia i wyjścia z sektora, maksymalizację zysku jako główny cel działalności gospodarczej. Neoklasycy uzu- pełniają ją o dwa dodatkowe czynniki: doskonałą mobilność i podzielność czyn- ników produkcji oraz pełną wiedzę podmiotów o rynku. Trudne do osiągnięcia w rzeczywistości gospodarczej pojęcie konkurencji doskonałej podlegało szerokiej krytyce. Wspomniany A. Cournot podejmował problem polityki cen w warun- kach monopolu. Dopiero w latach dwudziestych XX wieku podjęto się zbadania po- średnich struktur rynkowych, znajdujących się pomiędzy konkurencją doskonałą a czystym monopolem, jakie stanowią konkurencja monopolistyczna i oligopol. Autorzy i rodzaj podejścia Behawioralne (A. Smith, M. Porter) Strukturalne (A. Cournot, J. Robinson, E. Chamberlain) Funkcjonalne (J. Schumpeter, F. Hayek) Tabela 1.2. Wybrane ujęcia konkurencji w myśli ekonomicznej Charakterystyka konkurencji – identyfikacja strategii zachowań konkurujących podmiotów – każda jednostka dąży do maksymalizacji korzyści własnej – motywowanie w celu zapewnienia konkurencyjności – bezosobowy mechanizm rynkowy nie zależy od działań po- szczególnych osób i podmiotów gospodarczych – tylko struktura rynku i  warunki funkcjonowania mają zna- czenie – traktowana jako mechanizm regulacji produkcji poprzez międzybranżową migrację czynników wytwórczych – postrzegana jako czynnik wzrostu gospodarczego, efekt orientowania przedsiębiorstw na wprowadzenie innowacyj- nych strategii rozwoju – aby konkurować na  rynku, podmioty muszą ograniczyć koszty produkcji i  oferować konsumentom nowe produkty dla zaspokojenia rosnącego popytu Źródło: opracowanie własne na podstawie O. Melnyk, I. Yaskal, Theoretical approaches to concept of competition and competitiveness, „Ecoforum” 2013, vol. 2, issue 2, s. 8–12. W praktyce gospodarczej zaobserwowano, że odejście od wolnej doskonałej konkurencji, poprzez zmniejszenie liczby przedsiębiorstw i większą koncentrację podaży, wpływa na poziom cen rynkowych, stwarzając możliwości zwiększenia zy- sków. W pracach J. Robinson dotyczących struktury rynku niedoskonałej konku- rencji podkreślono możliwość konkurowania za pomocą innych niż cena sposobów oraz zindywidualizowanego podejścia. Warto wspomnieć o koncepcji konkurencji zdolnej do działania J.M. Clarka, według którego kluczowe są dynamiczne procesy konkurowania i zróżnicowanie warunków podaży. Harwardzka szkoła ekonomii prowadziła badania nad współzależnościami między strukturami, zachowania- mi i efektami rynkowymi. J. Bain sugerował, że w branżach o wysokim stopniu 16 Pasażerski transport lotniczy w Unii Europejskiej… koncentracji ceny kształtują się na poziomie niższym od progu maksymalizacji zysków, co zniechęca potencjalnych konkurentów do wejścia do sektora4. Ekonomia ewolucyjna, odwołująca się do teorii doboru naturalnego poprzez analogię do darwinowskiej walki o przetrwanie, traktuje procesy konkurencji jako szczególnie dynamiczne, nie analizując stanów równowagi. Odrzuca przy tym za- łożenie konkurencji doskonałej oraz pełnej racjonalności podmiotów gospodaru- jących na rzecz stworzonej przez H. Simona koncepcji ograniczonej racjonalności, głosząc, że dla przetrwania na rynku nie jest konieczne dążenie do maksymalizacji zysku, a jedynie uzyskanie satysfakcjonującego wyniku finansowego. Analizu- jąc procesy gospodarowania w długim okresie, postrzegano fakt istnienia różnic w kontekście siły rynkowej przedsiębiorstw jako zjawisko permanentne i nieusu- walne w praktyce. Traktowano istnienie nieograniczonego dostępu do rynku jako warunek umożliwiający uzyskanie przejściowych przewag nad konkurentami, a wszelkie bariery dostępu do rynku uznawano za negatywne przesłanki ograni- czenia konkurencji5. Ekonomia instytucjonalna koncentruje się na zagrożeniach wynikających z me- chanizmu konkurencji, dostrzegając potrzebę roli państwa w usuwaniu lub łago- dzeniu jej skutków oraz prowadzeniu polityki przeciwdziałania nierównościom powstającym w wyniku działania siły rynkowej. Przyjęto pogląd, że zadaniem po- lityki konkurencji powinno być korygowanie nierówności układu sił rynkowych. J.K. Galbraith traktuje konkurencję jako mechanizm gospodarki, w którym każda aktywność wypierana jest przez siłę przeciwważącą, będącą samorodnym czynni- kiem regulacyjnym. Posługuje się przykładami korporacji, związków zawodowych oraz ingerującym w gospodarkę działaniem państwa6. Teoria gier – sformułowana przez J. von Neumanna i O. Morgensterna w kon- tekście powszechnego występowania w gospodarce struktur oligopolu – znajduje zastosowanie na gruncie teorii sektora i zarządzania strategicznego. Wprowadza pojęcie „gry o sumie zerowej” pomiędzy dwoma podmiotami gospodarczymi, w której wygrana jednego oznacza przegraną drugiego. Teoria gier poszukuje opty- malnych strategii działania dla każdego z konkurentów, zakładając, że firmy są bar- dziej skłonne do podejmowania rywalizacji niż współpracy w ramach porozumień. Może mieć jednak również zastosowanie do zobrazowania strategicznej kooperacji przedsiębiorstw w warunkach oligopolu. Nie wnosząc do myśli ekonomicznej no- wego modelu zachowania konkurencyjnego, przedstawia narzędzie rozpatrywania rzeczywistej sytuacji gospodarczej na rynkach oligopolistycznych7. Zob. ibidem, s. 152–154. Zob. M. Horynia (red.), Luka konkurencyjna na poziomie przedsiębiorstwa a przystą- pienie Polski do Unii Europejskiej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2002, s. 42–43. 4 5 7 6 Więcej w: J.K. Galbraith, American Capitalism: The Concept of Countervailing Power, Transaction Publishers, London 2009, s. 56–190. Zob. T. Burke, A. Genn-Bash, B. Haines, Competition in Theory and Practice, Routledge, London 1991, s. 58. Transport lotniczy w ujęciu koncepcji teoretycznych 17 Ekonomia menedżerska rozpatruje zjawisko konkurencji z praktycznego punk- tu widzenia przedsiębiorstw zmuszonych do funkcjonowania w konkurencyjnym otoczeniu. Firmy rywalizują o nabywców z dostawcami podobnych lub substytu- cyjnych produktów, a także usług, w skali krajowej oraz międzynarodowej. Mogą również współzawodniczyć o czynniki wytwórcze: aktywa rzeczowe, kapitał, tech- nologie, zasoby ludzkie. Przedsiębiorstwa dążą do zdobycia relatywnej przewagi zasobowej w celu osiągnięcia lepszej pozycji rynkowej i, w konsekwencji, finanso- wej. Analizy konkurencji stają się podstawą planowania strategicznego firm, służą osiągnięciu i utrzymaniu przewagi konkurencyjnej. Neoklasyczna szkoła ekonomii, reprezentowana przez A. Marshalla, postrzegała konkurencję jako stan rynku, odchodząc od klasycznej koncepcji procesu rywalizacji mającej na celu osiągnięcie korzyści własnych. Jej następcy odrzucają założenie o ist- nieniu w praktyce gospodarczej konkurencji doskonałej, uważając ją za nierzeczywistą. Współczesna teoria konkurencji powstała wskutek długotrwałej ewolucji poglądów. Możliwość zaistnienia doskonałej konkurencji jest nierzeczywista, w szczególności w sektorze pasażerskich przewozów lotniczych. W warunkach istnienia regulacji ob- serwowano monopole, natomiast po liberalizacji na znaczeniu zyskały formy pośred- nie, w tym oligopol. Mechanizm konkurencji obejmuje działania zmierzające do osią- gnięcia jak najkorzystniejszej sytuacji rynkowej. Konkurencję można postrzegać jako stan lub proces, a konkurencyjność jako właściwość danego podmiotu rynkowego. 1.2. Regulacja, deregulacja i liberalizacja transportu w teorii ekonomii Regulacja jest w ekonomii utożsamiana z interwencjonizmem państwowym i może mieć charakter ekonomiczny lub społeczny. Regulacje ekonomiczne kształtują ry- nek poprzez określanie limitów i zasad ograniczających swobodę prowadzenia dzia- łalności gospodarczej, a także dzięki kontroli cen. Natomiast regulacje społeczne to przepisy dotyczące firm i osób fizycznych prowadzących działalność gospodar- czą, mające na względzie niwelowanie niedoskonałości rynku8. Regulacja obejmuje sferę gospodarczą i społeczną, w tym m.in. politykę podatkową, celną oraz ochronę konkurencji. Podmioty rynkowe podlegają regulacji w wymiarze9: ƒ mikroekonomicznym (regulacja poszczególnych rynków i sektorów gospo- darki); ƒ makroekonomicznym (polityka gospodarcza). 8 9 Zob. A.I. Ogus, Regulation: Legal Form and Economic Theory, Hart Publishing, Oxford 2004, s. 11. Zob. A. Hoszman, Wpływ regulacji na sektor pasażerskiego transport lotniczego, Oficyna Wydawnicza Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2012, s. 9.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pasażerski transport lotniczy w Unii Europejskiej. Wyzwania rynkowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: