Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00463 009621 7507618 na godz. na dobę w sumie
Patrz gdzie patrzę. Psychologiczne aspekty podejmowania cudzej perspektywy - ebook/pdf
Patrz gdzie patrzę. Psychologiczne aspekty podejmowania cudzej perspektywy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 222
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8178-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Fenomen podejmowania perspektywy – bardzo dobrze osadzony, jako przedmiot badania psychologii, w konkretnej historycznej tradycji filozoficznej i psychologicznej oraz w określonym kontekście systematycznym – jawi się jednoznacznie jako interesujący poznawczo i praktycznie ważny obiekt badania, zasługujący na to, by się nim szczegółowo zająć, tak jak się to dzisiaj w psychologii robi i jak to zrobił Autor. Jego analizy, prowadzone zarówno w zakresie psychologii ogólnej (w systematycznym kontekście poznawania cudzych stanów umysłowych), psychologii rozwojowej (z uwzględnieniem także perspektywy ewolucyjnej), jak i psychologii społecznej, ukazują wielorakie związki łączące ten fenomen z innymi podstawowymi fenomenami interesującymi psychologię, dokładniej – rozmaite dyscypliny psychologiczne.

(...) Dociekania Autora, o szerokim zakresie i zróżnicowanym charakterze, ujawniają wysoki poziom całej roboty (zarówno analitycznej, jak i syntetycznej) – konkretnie jej szczegółowość, precyzję, swobodę poruszania się widoczną w zapowiedziach tego, co dopiero będzie, i przywołaniach tego, co już było, panowanie nad przedmiotem i materią analizy (o czym świadczy wielość przypisów i, przede wszystkim, ich treść) oraz wyczulenie na walor praktycznych zastosowań obecnego stanu zaawansowania psychologii w tym zakresie.
Z recenzji wydawniczej dra hab. Krzysztofa Krzyżewskiego

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Arkadiusz Białek Patrz gdzie patrzę Psychologiczne aspekty podejmowania cudzej perspektywy „Fenomen podejmowania perspektywy – bardzo dobrze osadzony, jako przedmiot badania psychologii, w konkretnej historycznej tradycji filozoficznej i psychologicznej oraz w określonym kontekście systematycz- nym – jawi się jednoznacznie jako interesujący poznawczo i praktycznie ważny obiekt badania, zasługujący na to, by się nim szczegółowo zająć, tak jak się to dzisiaj w psychologii robi i jak to zrobił Autor. Jego analizy, prowadzone zarówno w zakresie psychologii ogólnej (w systematycznym kontekście poznawania cudzych stanów umysłowych), psychologii rozwojowej (z uwzględnieniem także perspektywy ewolucyjnej), jak i psychologii społecznej, ukazują wielorakie związki łączące ten fenomen z innymi podstawowymi fenomenami interesującymi psychologię, a dokła- dniej – rozmaite dyscypliny psychologiczne. Dociekania Autora, o szerokim zakresie i zróżnicowanym charakterze, ujawniają wysoki poziom całej roboty (zarówno analitycznej, jak i synte- tycznej) – konkretnie jej szczegółowość, precyzję, swobodę poruszania się widoczną w zapowiedziach tego, co dopiero będzie, i przywołaniach tego, co już było, panowanie nad przedmiotem i materią analizy (o czym świadczy wielość przypisów i, przede wszystkim, ich treść) oraz wyczulenie na walor praktycznych zastosowań obecnego stanu zaawansowania psychologii w tym zakresie”. Z recenzji wydawniczej dra hab. Krzysztofa Krzyżewskiego i A r k a d u s z B a ł e k i P a t r z g d z i e p a t r z ę www.wuj.pl WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO Patrz gdzie patrzę Arkadiusz Białek Patrz gdzie patrzę Psychologiczne aspekty podejmowania cudzej perspektywy Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Instytutu Psychologii RECENZENT Dr hab. Krzysztof Krzyżewski PROJEKT OKŁADKI Jakub de Barbaro © Copyright by Arkadiusz Białek Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2010 All rights reserved Książka, ani żaden jej fragment nie może być przedrukowywana bez pisemnej zgody Wydawcy. W sprawie zezwoleń na przedruk należy zwracać się do Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISBN 978-83-233-2944-2, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8178-5 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-631-18-81, 12-631-18-82, fax 12-631-18-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Pamięci Babci „Sympatia” – 33 Einfühlung – 34 Spis treści Wstęp – 11 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.3.1. 1.3.2. 1.3.3. 1.3.4. 1.3.5. 1.3.6. 1.3.7. 1.3.8. 1.3.9. 2. 2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.3. Perspektywa – 19 Podejmowanie perspektywy – 30 „Sympatia” a empatia – 38 Przyjmowanie roli i „sympatia” w społecznym behawioryzmie – 40 Przyjmowanie punktu widzenia słuchacza w rozmowie – 44 Empatia a podejmowanie perspektywy – 45 – ujęcia historyczne – 32 Współodczuwanie – 37 Wnioskowanie przez analogie – 49 Teoria atrybucji Heidera – 50 Perspektywa i podejmowanie perspektywy – 19 Doświadczanie oraz poznawanie cudzych stanów umysłowych Podejmowanie perspektywy – współczesne wyjaśnianie – 55 Teorie-teorii – 56 Teorie symulacji – 64 Teoretyczny status potocznej psychologii – 57 Terminy odnoszące się do stanów umysłowych – 60 Rozwój „teorii umysłu” – 62 Symulacja jako udawanie i wyobrażanie (stanowisko Harrisa) – 65 Symulacja jako introspekcja i projekcja (stanowisko Goldmana) – 67 Symulacja jako identyfi kacja i wnioskowanie praktyczne (stanowisko Gordona) – 70 Podsumowanie i dyskusja – 74 Spis treści 7 3. 3.1. 3.2. 3.2.1. 3.2.2. 3.2.3. 3.2.4. 3.2.5. 3.2.6. 3.3. 3.3.1. 3.3.2. 3.3.3. 3.4. 3.5. 3.5.1. 3.5.2. 3.5.3. 3.5.4. 3.5.5. 3.5.6. 4. 4.1. 4.2. 4.3. Podążanie za spojrzeniem – 86 Podzielanie przeżyć – 88 Odnoszenie społeczne – 89 Rozpoznawanie intencji – 91 Gesty wskazujące – 94 Znaczenie wczesnego poznania społecznego – 96 Koordynowane wspólne zaangażowanie i podzielana intencjonalność – 101 Współdziałanie – 105 Znaczenie udziału w koordynowanym wspólnym Podejmowanie perspektywy – rozwój zdolności – 77 Relacje diadyczne – 81 Relacje triadyczne – wzbudzanie i uwzględnianie perspektywy – 85 Uwzględnianie i zamienianie perspektywy – 99 Udział podejmowania perspektywy w uczeniu się przez Podejmowanie perspektywy przez dzieci i dorosłych – 141 Alternatywne nazwy – 150 naśladowanie – 115 Przyswajanie języka i posługiwanie się językiem a podejmowanie perspektywy – 126 Wczesny okres posługiwania się językiem – 129 Wpływ posługiwania się językiem na podejmowanie Wpływ posługiwania się językiem na podejmowanie Wpływ posługiwania się językiem na podejmowanie – podsumowanie współzależności – 137 perspektywy – znaczenie konwersacji – 134 Posługiwanie się językiem a podejmowanie perspektywy Fałszywe przekonania – 141 Podejmowanie perspektywy wizualnej – 143 perspektywy – znaczenie słownictwa – 130 perspektywy – znaczenie składni – 132 zaangażowaniu – 111 Przyswajanie języka – 126 8 Arkadiusz Białek. Patrz gdzie patrzę Podsumowanie i dyskusja – 192 Podejmowanie perspektywy w interakcji społecznej w ujęciu psycholingwistyki – 165 Znaczenie według Grice’a – 166 Podejmowanie perspektywy w interakcji społecznej w ujęciu psychologii społecznej – 173 Problem regresu w nieskończoność – 172 4.4. Podejmowanie perspektywy wyższych poziomów – 155 4.5. Społeczno-poznawcza teoria rozwoju zdolności do podejmowania roli – 157 4.6. Podejmowanie perspektywy u osób w starszym wieku – 161 5. Podejmowanie perspektywy w interakcji społecznej w ujęciu psycholingwistyki i psychologii społecznej – 165 5.1. 5.1.1. 5.1.2. 5.2. 5.2.1. 5.2.1.1. 5.2.1.2. 5.2.1.3. 5.3. 6. Zakończenie – 197 Literatura cytowana – 203 Tendencyjność egocentryczna (egocentric bias) a podejmowanie perspektywy – 180 Heurystyka zakotwiczenia i dostosowania – 181 Epistemiczny egocentryzm (epistemic egocentrism) – 183 Dopasowanie perspektywy (perspective adjustment) – 187 Spis treści 9 Wstęp Siedzieliśmy w milczeniu już dłuższą chwilę. Michał zmarszczył brwi i bardzo wolno sięgnął po fi liżankę z herbatą. Może zdenerwowało go to, co powiedzia- łem i w taki sposób stara się uspokoić i zebrać myśli? Czy dostrzegł moją aluzję i zdecyduje się do niej ustosunkować? Może będzie udawał, że jej nie zrozu- miał i będzie czekał, jak na to zareaguję? A może w ogóle nie myśli o tym, co powiedziałem i wciąż zastanawia się nad tym dzisiejszym zdarzeniem z pracy? To byłoby dziwne. Ja na jego miejscu bym się tym nie przejmował, a i on prze- cież dotąd nie przejmował się podobnymi sytuacjami. Tacy ludzie jak Michał – chłodni profesjonaliści – szybko zapominają o podobnych epizodach. Więc może jednak myśli o tym, co powiedziałem? A teraz jeszcze to nagłe spojrzenie w prawo. Odruchowo popatrzyłem w tym samym kierunku, ale nie dostrze- głem niczego, co mogłoby przyciągnąć jego uwagę. Ta przedłużająca się cisza powoduje, że zaczynam czuć się spięty. Czy tylko dla mnie ta sytuacja staje się niezręczna, czy może udziela mi się jego zdenerwowanie? Powyższy zapis hipotetycznego monologu wewnętrznego oddaje starania zrozumienia cudzych stanów umysłowych, które są istotnym elementem wielu interakcji społecznych. Problematyka ta była i jest różnie ujmowana w fi lozofi i oraz psychologii. W niniejszym opracowaniu przyjmuje się, że uznanie takich starań za przejawy podejmowania perspektywy może okazać się efektywnym sposobem ich analizowania. Zagadnienie podejmowania perspektywy wpro- Wstęp 11 wadzają do psychologii – na różne sposoby – Piaget (1926; wyd. pol. 1992) i Mead (1934; wyd. pol. 1975), jednakże już wcześniej ów obszar fenomenów był konceptualizowany jako „sympatia”1 (Smith, 1759; wyd. pol. 1989) i em- patia (Lipps, 1903, za: Jahoda, 2005; Stein, 1917; wyd. pol. 1988). Obecnie naj- częściej wyjaśnia się obserwowane u ludzi starania rozpoznania cudzych sta- nów umysłowych oraz przewidzenia zachowania innej osoby przez odwołanie się do posiadanej przez nich „teorii umysłu”2, tj. zdolności do przypisywania sobie i innym organizmom stanów umysłowych (Premack i Woodruff , 1978). Ze względu na wieloznaczność, która towarzyszy aktualnemu używaniu tego terminu oraz uznanie – za Flavellem (1992) – że obecna w ostatnich trzech de- kadach intensyfi kacja poszukiwań empirycznych i teoretycznych dotyczących „teorii umysłu”, jest współczesnym wyrazem wcześniejszych historycznie ba- dań podejmowania perspektywy; w rozważaniach i badaniach prezentowa- nych w opracowaniu jest mowa o podejmowaniu perspektywy. Badania te nie obejmują swoim zakresem wszystkich wyróżnionych w literaturze kategorii tego procesu. Jeśli bowiem można odróżnić postaci perspektywy takie, jak: epistemiczna (percepcyjna i poznawcza), afektywna, wolitywna i pojęciowa oraz mówić o skierowanych na nie staraniach ich rozpoznania, to niniejsze rozważania skupiają się przede wszystkim na podejmowaniu perspektywy percepcyjnej (wyłącznie wizualnej) i poznawczej. Chociaż można zasadnie mówić o podejmowaniu cudzej perspektywy w toku pisania tekstu czy przygotowywania wystąpienia lub o podejmowa- niu własnej perspektywy, gdy np. wyobrażamy sobie, jak czulibyśmy się po zmianie pracy, to w niniejszym opracowaniu podejmowanie perspektywy jest rozpatrywane głównie w swoim pierwotnym fi lo- i ontogenetycznie „środo- 1 Angielskie sympathy (Smith, 1759; wyd. pol. 1989) i niemieckie sympathie (Scheler, 1926; wyd. pol. 1980) są przekładane na język polski jako „sympatia”. Wszystkie pochodzą od greckiego sympatheia, składającego się z syn – wspólne, razem oraz pathos – uczucia, emocje, doświad- czenia. Słownik wyrazów obcych PWN (2004) wyróżnia dwa znaczenia terminu sympatia: (1) życzliwy, przychylny, przyjazny stosunek do kogoś, rzadziej czegoś, (2) osoba płci odmiennej, którą się lubi, w której jest się zakochanym. Ze względu na istotną różnice między źródłosło- wem a współczesną słownikową defi nicją oraz w celu podkreślenia, że termin „sympatia” jest używany zgodnie z jego etymologicznym znaczeniem, jest on ujmowany w cudzysłów. 2 W literaturze przedmiotu zwrot „teoria umysłu” jest zapisywany w cudzysłowie lub bez niego. Postępując m.in. za Brüne (2005) i Hobsonem (1991) oraz w celu podkreślenia potoczonej natury postulowanych teorii i odróżnienia ich od teorii umysłu rozwijanych w akademickiej psychologii, w niniejszym opracowaniu zwrot „teoria umysłu” ujmuje się w cudzysłów. 12 Arkadiusz Białek. Patrz gdzie patrzę wisku” jako psychologiczny proces występujący u jednostki i uczestniczący w koordynowaniu interakcji międzyludzkich. Przyjmuje się, że właściwa dla człowieka interakcja społeczna jest zapośredniczona umysłowo (mentally-me- diated) (Enfi eld i Levinson, 2006), tzn. zawiera wzajemne przypuszczenia do- tyczące cudzych intencji i przekonań oraz starania przewidzenia przyszłych zachowań, czyli opiera się na podejmowaniu perspektywy przez obu uczest- ników interakcji. Podejmowanie perspektywy nie jest zdolnością wrodzoną (choć takimi są jej pewne składniki), lecz rozwija się w doświadczaniu społecznej interakcji (Enfi eld i Levinson, 2006). Jest to jeden z powodów przesądzających o tym, że zdecydowana większość z przeprowadzonych dotąd badań empirycznych, dotyczących zdolności do podejmowania perspektywy, skupiła się na jej roz- woju i odbyła się z udziałem niemowląt oraz dzieci. Mniejsze zainteresowanie wzbudzało zaś posługiwanie się tą zdolnością przez osoby dorosłe. Pomimo przyznawania podejmowaniu perspektywy istotnej roli w życiu społecznym, w niewielkim zakresie zbadano dotąd, w jaki sposób posługują się nią osoby dorosłe oraz jakie zmienne psychologiczne towarzyszą posiadaniu różnych poziomów zdolności do podejmowania perspektywy. Poczynione w ramach psychologii rozwojowej ustalenia dotyczące zmian rozwojowych w zdolności do podejmowania perspektywy skłaniają do od- różnienia podejmowania perspektywy od jej wzbudzania i uwzględniania. Wzbudzanie i uwzględnianie perspektywy to rozwojowe podwaliny wyła- niającej się około czwartego/piątego roku życia dziecka zdolności do podej- mowania perspektywy, czyli umyślnych prób rozpoznania różnicy między własną i cudzą perspektywą na ten sam stan spraw (Hobson, 2004; Moll i To- masello, 2007b). Stwierdzone u niemowląt i małych dzieci przejawy przej- mowania psychologicznego nastawienia innej osoby względem obiektu czy zdarzenia z najbliższego otoczenia to najwcześniejsze w rozwoju człowieka przykłady wzbudzania w sobie cudzej perspektywy. Gdy z kolei małe dzieci zaczynają aktywnie koordynować przebieg triadycznych interakcji z opieku- nem, kierować do niego protodeklaratywne gesty wskazujące oraz planować i wykonywać własne działania, biorąc pod uwagę odrębność i odmienność własnego i cudzego odnoszenia się do świata, to dostarczają one świadectwa uwzględniania cudzej perspektywy. Te różne zachowania uznaje się za wskaź- niki posiadania przez niemowlęta i małe dzieci niejawnej „teorii umysłu” (im- plicit theory of mind) (Bretherton, McNew i Beeghly-Smith, 1981 za: Repacho- Wstęp 13 li i Gopnik, 1997). O ile o zachowaniu dzieci, które nie są jeszcze zdolne do podejmowania perspektywy, można twierdzić, że zawiera jedynie uwzględ- nianie cudzej perspektywy, o tyle odróżnienie – aktywności opartej na wzbu- dzaniu i uwzględnianiu cudzej perspektywy od aktywności posługującej się także jej podejmowaniem – staje się trudniejsze w przypadku osób dorosłych. Dzieje się tak dlatego, że rozwijające się we wczesnym okresie życia procesy obecne u dorosłego człowieka wspierają i wchodzą w interakcje z procesami bardziej złożonymi, jak umyślne podejmowanie perspektywy (Bråten, 1998; Stern, 1985). Ponadto większość prób rozpoznania cudzego stanu umysłowe- go angażuje wiele różnych – prostych i złożonych – procesów psychologicz- nych (Davis, 2005; Hoff man, 2000). Formułowane w niniejszym opracowaniu wyjaśnienia nie odwołują się wyłącznie do procesów psychologicznych, ale uwzględniają także procesy ewolucyjne. Takie postępowanie opiera się na powszechnym w biologii, i jak się wydaje, użytecznym przy formułowaniu wyjaśnień w psychologii prze- konaniu, że pełne zrozumienie zjawisk czy procesów przebiegających w or- ganizmie wymaga wyjaśnienia i zinterpretowania dwóch grup ich przyczyn (Mayr, 1961). Przyczyn pierwszego typu – bezpośrednich – poszukuje się, ba- dając procesy fi zjologiczne, rozwojowe i behawioralne oraz przez dostarcza- nie odpowiedzi na pytanie „jak funkcjonuje dany element (komórka, organ, organizm)” – na przykład bezpośrednią przyczyną agresywnych zachowań dorastających mężczyzn jest wzrost poziomu testosteronu. Przyczyn drugiego typu – ultymatywnych – poszukuje się, badając procesy z przeszłości, w wyni- ku których doszło do zmiany genotypu oraz przez udzielanie odpowiedzi na pytanie „«dlaczego» lub «jak doszło» do powstania danej struktury czy funk- cji organizmu” – na przykład ultymatywną przyczyną agresywnych zacho- wań dorastających mężczyzn jest rywalizacja z innymi mężczyznami o do- stęp do partnerek (Mayr, 1961, 1998; wyd. pol. 2002). Podział ten uzupełnia Tinbergen (1963), którego zdaniem można odróżnić cztery typy wyjaśnień dotyczących: przyczyn bezpośrednich, ontogenezy (przyczyny pośrednie); znaczenie w przystosowaniu oraz ewolucyjnej historii – fi logenezy (przyczyny ultymatywne). W świetle tych rozróżnień w niniejszym opracowaniu zawarto przede wszystkim wyjaśnienia dostarczające odpowiedzi na pytanie „jak?”, tj. skupione na bezpośrednich (psychicznych) procesach uczestniczących w po- sługiwaniu się podejmowaniem perspektywy. Dodatkowo omówiono ontoge- netyczny rozwój zdolności do podejmowania perspektywy oraz rozważono 14 Arkadiusz Białek. Patrz gdzie patrzę zagadnienie „«dlaczego» doszło do jej powstania?”, czyli rozważono zagadnie- nie roli tej kompetencji w przystosowaniu się do środowiska. Wyjaśnienia formułowane w odniesieniu do człowieka powinny uwzględ- niać także, oprócz przyczyn bezpośrednich i ultymatywnych (ewolucyjnych), przyczyny kulturowe i w ten sposób zawierać pośredni (intermediate) poziom wyjaśnień (Henrich i Henrich, 2007). Tego typu stanowisko zasadza się na traktowaniu kultury jako drugiego, obok genów, systemu dziedziczenia [mo- del podwójnego dziedziczenia (Boyd i Richerson, 1985)]. Repertuar zachowań ludzi, w odróżnieniu od repertuaru zachowań innych zwierząt, jest wynikiem interakcji pomiędzy informacjami odziedziczonymi genetycznie i kulturowo. Ze względu na to, że kultura umożliwia lepsze przystosowanie się do środowi- ska, to w procesie doboru naturalnego doszło do ukształtowania u człowieka zdolności do jej przyswajania, tj. do kulturowego uczenia się. Właśnie owa forma uczenia się jest warunkiem koniecznym nie tylko przekazu kulturowe- go, ale także ewolucji kulturowej – akumulacji modyfi kacji wprowadzanych w elementach kulturowych (wariantach kulturowych), którymi są umiejętno- ści, wiedza, przekonania czy wartości. Warunkiem koniecznym dla zaistnienia kulturowego uczenia się, a tym samym współtworzenia się umysłu i kultury oraz kumulatywnej ewolucji kul- turowej, jest posiadanie zdolności do podejmowania perspektywy. Dzieje się tak dlatego, że nawet najprostsza forma kulturowego uczenia się – prawdziwe uczenie się przez naśladowanie (true imitation learning), czyli odtwarzanie za- obserwowanego zachowania w funkcjonalnie adekwatnym kontekście – opiera się na rozpoznaniu, choćby w elementarnym zakresie, intencji obserwowanej osoby. Rozpoznawanie cudzych intencji wymaga posiadania zdolności do pro- stego podejmowania perspektywy (Tomasello, Kruger i Ratner, 1993). Tym sa- mym, podejmowanie perspektywy umożliwia człowiekowi kulturowe uczenie się, pozwala mu na przyswojenie kultury, która z kolei zapewnia mu korzyst- niejsze przystosowanie się do środowiska. Wydaje się jednak, że pierwotnym powodem faworyzowania przez dobór naturalny podejmowania perspektywy nie był fakt umożliwiania przez tę zdolność uczenia się przez naśladowanie. Prawdopodobnie pierwotne znaczenie adaptacyjne zdolności do podejmowa- nia perspektywy było związane z umożliwieniem rozpoznawania intencji in- nego organizmu, a dzięki temu przewidywania jego zachowania i skutecznego z nim rywalizowania [hipoteza inteligencji makiawelicznej (Byrne i Whiten, 1997)]. Ukształtowana w ten sposób zdolność do podejmowania perspektywy Wstęp 15 była następnie faworyzowana przez dobór naturalny, gdyż umożliwiała ucze- nie się przez naśladowanie i kumulatywną ewolucję kulturową (Boyd i Richer- son, 2005b). Dalszy rozwój tej zdolności mógł być związany z faktem, że dla pomyślnego koordynowania kooperacyjnego współdziałania jest konieczne podejmowanie perspektywy drugiego rzędu („co X pomyśli, że zamierzam/ myślę, gdy robię z”) (Levinson, 2006), a współdziałanie pomiędzy członkami grupy zwiększa przeżywalność grupy (Mayr, 1998). Uczenie się kulturowe może zwiększać dostosowanie organizmu nie tylko dlatego, że umożliwia przyswojenie użytecznych umiejętności i wiedzy bez konieczności ponoszenia kosztów towarzyszących indywidualnemu uczeniu się, lecz także dlatego, że pozwala na selektywne uczenie się (tj. umożliwia w zależności od okoliczności posługiwanie się indywidualnym bądź kulturo- wym uczeniem się). Umożliwia również kumulatywne gromadzenie mody- fi kacji wprowadzonych w wariantach (elementach) kulturowych (Richerson i Boyd, 2005). Ukształtowana na drodze ewolucji genetycznej zdolność do kulturowego uczenia się umożliwiła rozwój kultury (jej kumulatywną ewo- lucję), która jako drugi systemem dziedziczenia, sama zaczęła wpływać na ewolucję genetyczną. Kultura stała się dodatkową presją selekcyjną wpływa- jącą na względne dostosowanie różnych genotypów, doszło zatem do koewo- lucji genowo-kulturowej. Właśnie w ramach owej koewolucji ludzkie proce- sy psychiczne znalazły się pod presją selekcyjną, która kształtowała je w taki sposób, aby umożliwiały coraz skuteczniejsze przyswajanie i posługiwanie się elementami kulturowymi oraz aby jednostka nie przyswajała przypadkowego elementu kulturowego, lecz ten, który zapewni jej najlepsze przystosowanie. Kształtowane w taki sposób procesy psychiczne wpływają na to, co jest przy- swajane w przekazie kulturowym, a tym samym wpływają na kształt kultu- ry (proces koewolucji przebiega zgodnie z zasadami dodatniego sprzężenia zwrotnego). Na przykład to, że grupy, których członkowie współpracowali ze sobą, wygrywały rywalizację z grupami o mniejszym natężeniu kooperacji, mogło spowodować wyłonienie się przekazywanych kulturowo norm sprzy- jających kooperowaniu oraz wpływać na ukształtowanie się procesów psy- chicznych sprzyjających przestrzeganiu takich (korzystnych dla grupy), a nie innych, norm. Tak ukształtowane procesy psychiczne, decydując o tym, co z otoczenia jest przyswajane i następnie odtwarzane we własnym działaniu, mogły zwrotnie kształtować kulturę (określać jej zawartość), a tym samym przesądzać o tym, co inne jednostki mogą przyswoić. 16 Arkadiusz Białek. Patrz gdzie patrzę Przyjmując powyższe rozróżnienia, należy zaznaczyć, że zawarte w niniej- szym opracowaniu wyjaśnienia odnoszące się do podejmowania perspektywy odwołują się do przyczyn bezpośrednich i ultymatywnych. Odzwierciedla to obecny w literaturze przedmiotu stan – niemal całkowity brak badań doty- czących relacji pomiędzy specyfi ką otoczenia społeczno-kulturowego a zdol- nością do podejmowania perspektywy. W niniejszym opracowaniu uporządkowano w następujący sposób analizę zagadnień związanych z podejmowaniem perspektywy. W rozdziale pierw- szym przedstawiono argumentację podnoszącą perspektywiczną naturę po- znawania oraz świadomego doświadczania, a następnie zrekonstruowano roz- winięte w nowożytnym zachodnim świecie poglądy dotyczące tego, jak ludzie doświadczają i poznają cudze stany wewnętrzne. Zreferowano konceptualiza- cje towarzyszące wprowadzeniu i używaniu terminów takich, jak: „sympatia”, empatia i podejmowanie perspektywy. W rozdziale drugim przedstawiono te- orie, które dominują we współczesnych rozważaniach w obszarze badań zwią- zanych z „teorią umysłu” – teorie-teorii i teorie symulacji. W rozdziale trzecim z jednej strony omówiono rozwój procesów wzbudzania oraz uwzględniania i zamieniania się perspektywami. Z drugiej strony, ze względu na to, że wedle obecnego stanu wiedzy wyłonienie się około czwartego roku życia zdolności do umyślnego podejmowania perspektywy musi być poprzedzone posługiwa- niem się językiem oraz ze względu na to, że większość z przeprowadzonych ba- dań podejmowania perspektywy przez osoby dorosłe związana była z użyciem języka, omówiono także relacje między językiem i podejmowaniem perspek- tywy w rozwoju dziecka. Rozdział czwarty zawiera analizę badań i wyjaśnień dotyczących pojawienia się zdolności do przemyślanego podejmowania per- spektywy u dzieci w wieku przedszkolnym oraz rozwoju tej zdolności w dal- szym życiu człowieka. Rozdział piąty poświęcono omówieniu, przeprowa- dzonych w psycholingwistyce oraz psychologii społecznej, badań i wyjaśnień przebiegu podejmowania perspektywy u osób dorosłych. Jako że duża część z omawianych zagadnień opiera się na literaturze an- glojęzycznej nieuniknione było zaproponowanie własnych rozstrzygnięć translatorskich. W przypadku najistotniejszych terminów oraz, gdy możliwe są inne formy translacji, obok polskiego przekładu zawarto oryginalną wer- sję terminu. W niektórych wypadkach zdecydowano się odstąpić od dotąd przyjętych konwencji przekładu i zaproponować własne rozwiązania lub po- zostawić termin w oryginalnej wersji bez polskiego odpowiednika. Uzasad- Wstęp 17 nienia dla takich decyzji umieszczono w przypisach. Ponadto, w tekście wiele terminów jest ujętych w cudzysłów. Poza konwencjonalnym posługiwaniem się cudzysłowem jest on także używany w celu podkreślenia specyfi cznego charakteru użycia takich terminów, jak „sympatia” czy „teoria umysłu”. Do- określenia specyfi ki użycia owych terminów umieszczono w przypisach. Na- tomiast kursywą posługiwano się – oprócz używania jej zgodnie z obowią- zującymi regułami – w celu wyróżnienia terminów szczególnie istotnych dla danej części wywodu, jak na przykład w wyrażeniu „dziecko może rozpoznać co widzi inna osoba, ale nie to jak ona widzi”. Zgodnie z konwencją pisania prac naukowych z psychologii (Nęcka i Stocki, 1991) w przypadku cytowania fragmentu jakiejś pracy zajmującego mniej niż 40 słów cytowano w tekście, stosując podwójny cudzysłów, cytując zaś tekst dłuższy niż 40 słów, wyodręb- niano go przez powiększenie marginesów. Niniejsze opracowanie jest częścią rozprawy doktorskiej obronionej na Wydziale Filozofi cznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej powstanie nie by- łoby możliwe bez pomocy i życzliwości wielu osób. Pragnę serdecznie podzię- kować promotorowi prof. dr hab. Halinie Grzymała-Moszczyńskiej za opiekę naukową oraz dr. hab. Krzysztofowi Krzyżewskiemu za wnikliwe zrecenzo- wanie niniejszego tekstu, które istotnie przyczyniło się do jego ostatecznej postaci. Uwag do pracy oraz wsparcia dostarczyli mi moi przyjaciele: dr Mag- dalena Góra i dr hab. Tomasz Sikora, za co im dziękuje. Moim rodzicom dzię- kuje za pomoc oraz cierpliwość. 18 Arkadiusz Białek. Patrz gdzie patrzę 1. Perspektywa i podejmowanie perspektywy 1.1. Perspektywa Perspektywa lub punkt widzenia ujęte literalnie to pozycja, z której patrzy się na coś (przedmiot, osobę czy zdarzenie), co jawi się wtedy jedynie w aspek- tach korespondujących z danym punktem widzenia (Graumann, 2002). Roz- szerzenie znaczenia terminu „perspektywa” – pierwotnie wchodzącego w za- kres teorii sztuki i rozumianego jako sposób takiego przedstawienia obiektu, który korespondowałby z jego pozycją w przestrzeni1 – na domenę poznania, 1 Posłużenie się perspektywą w malarstwie polega na ustaleniu punktu w przestrzeni (punktu widzenia), z którego wyprowadzone linie (promienie) łączą się z przedmiotem oraz na potrak- towaniu punktów przecięcia tych linii z płaszczyzną (ekranem), umieszczoną między punktem widzenia a przedmiotem, jako perspektywicznego odwzorowania przedmiotu (Deręgowski, 1990). Najstarszym przykładem rygorystycznego użycia perspektywy w malarstwie jest na- malowany w 1425 r. przez Masaccia obraz pt. Trójca (Kubovy, 1986). Według Kubovy’ego (1986) artyści epoki renesansu zaczęli się posługiwać perspektywą w malowaniu obrazów, gdyż umożliwiło im to: (1) racjonalizację reprezentacji przestrzeni, tj. zorganizowanie gru- powej sceny w złożony przestrzennie sposób, (2) tworzenie iluzji głębi, (3) zwrócenie uwagi obserwatora – dzięki zastosowaniu punktu zbieżności (vanishing point) – na główną postać lub element obrazu. Jego zdaniem, konieczne do namalowania przedmiotu w perspektywie ustalenie przez artystę punktu w przestrzeni, z którego wyprowadza promienie, a zatem od- 1. Perspektywa i podejmowanie perspektywy 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Patrz gdzie patrzę. Psychologiczne aspekty podejmowania cudzej perspektywy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: