Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00087 010054 16952195 na godz. na dobę w sumie
Pedagogiczna diagnoza i profilaktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej - ebook/pdf
Pedagogiczna diagnoza i profilaktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 218
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-002-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zjawiska zaburzeń w odżywianiu się młodzieży, manifestujące się głównie w formie anoreksji i bulimii, stają się coraz powszechniejsze. Obejmują one głównie młodzież w wieku dorastania - przede wszystkim dziewczęta. Przewrażliwienie na punkcie własnego wyglądu zewnętrznego wynika u młodzieży ze stanu rozwoju psychofizycznego a także, w bardzo dużym stopniu, z przyjmowania przez nią wzorców wyglądu fizycznego lansowanych przez środki masowej komunikacji, przede wszystkim telewizję i czasopisma. Niesie to z sobą różne rozterki i dramaty osobiste i zdrowotne, sytuacja powyższa powinna stawać się więc obiektem troski pedagogicznej w szkołach skupiających młodzież w wieku dorastania. Przyczyny i skutki zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej powinny być obiektem zainteresowania pedagogicznego i psychologicznego nie tylko w toku wychowania zdrowotnego, lecz także wychowania moralnego i estetycznego. Niezbędne stają się publikacje na temat diagnozy i profilaktyki zaburzeń odżywiania się uczniów, które byłyby pomocne dla nauczycieli, pedagogów szkolnych, nadzoru szkolnego, rodziców, studentów kierunków nauczycielskich i pedagogicznych. Taką publikacją jest praca Marty Kowalczuk pod tytułem „Pedagogiczna diagnoza i profilaktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej'.

Prof. zw. dr hab. Stanisław Palka

Uniwersytet Jagielloński, Instytut Pedagogiki

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Pedagogiczna diagnoza i profi laktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej Marta Kowalczuk Pedagogiczna diagnoza i profi laktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej Kraków 2008 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008 Recenzent: prof. zw. dr hab. Stanisław Palka Redakcja wydawnicza: Anna Gancarczyk Korekta: Jolanta Chrostowska-Sufa Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz ISBN 978-83-7587-002-2 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2008 Spis treści Wstęp ............................................................................................................ 7 Część I Teoretyczne podstawy pedagogicznej diagnozy i profi laktyki zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej ................................................ 13 Rozdział I Zaburzenia odżywiania się w ujęciu literatury psychologicznej i medycznej .... 15 Zaburzenia odżywiania się – wyjaśnienia terminologiczne ....................... 15 Anoreksja – charakterystyka zaburzenia ................................................... 17 Kryteria rozpoznawania ..................................................................... 18 Symptomatologia i przebieg .............................................................. 23 Uwarunkowania ................................................................................ 27 Główne strategie w terapii ................................................................. 31 Bulimia – charakterystyka zaburzenia ...................................................... 36 Kryteria rozpoznawania ..................................................................... 36 Symptomatologia i przebieg .............................................................. 38 Uwarunkowania ................................................................................ 42 Główne strategie w terapii ................................................................. 45 Rozdział II Diagnoza zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej w działalności pedagogicznej nauczycieli ........................................................ 49 Edukacyjny kontekst zaburzeń odżywiania się ......................................... 49 Pedagogiczna (nauczycielska) diagnoza zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej ................................................................................ 54 Podstawowe zasady metodyczne dotyczące diagnozowania zaburzeń odżywiania się u młodzieży w środowisku szkolnym ........... 59 Metody nauczycielskiej diagnozy zaburzeń odżywiania się ................. 61 Etapy stawiania diagnozy ................................................................... 77  Spis treści Rozdział III Profi laktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży w środowisku szkolnym ... 81 Cele i zadania działalności profi laktycznej w szkole w zakresie zaburzeń odżywiania się ........................................................ 84 Role i zadania dyrektorów, pedagogów szkolnych, nauczycieli, wychowawców i rodziców w profi laktyce zaburzeń odżywiania się u uczniów .............................................................................................. 86 Część II Program profi laktyczny „Powstrzymać anoreksję i bulimię” ......................... 95 Rozdział IV „Powstrzymać anoreksję i bulimię”– charakterystyka programu i jego realizacja ............................................................................................ 99 Cele i zadania programu ........................................................................ 99 Treści programu .................................................................................... 101 Zasady realizacji programu .................................................................... 102 Scenariusze zajęć szkoleniowych dla nauczycieli, wychowawców, pedagogów, dyrektorów i rodziców dotyczących problematyki zaburzeń odżywiania się u młodzieży ............ 103 Scenariusze zajęć psychoedukacyjnych dla młodzieży szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych dotyczących problematyki zaburzeń odżywiania się ............................... 115 Rozdział V Przebieg i rezultaty realizacji programu „Powstrzymać anoreksję i bulimię” w świetle wyników badań empirycznych ...................................................... 135 Metodologia badań własnych ................................................................ 135 Analiza wyników badań ......................................................................... 140 Przebieg realizacji programu i jego rezultaty w Szkole Podstawowej nr 29 im. Synów Pułku w Białymstoku ......... 140 Przebieg realizacji programu i jego rezultaty w Publicznym Gimnazjum nr 20 w Białymstoku ............................ 147 Przebieg realizacji programu i jego rezultaty w IV Liceum Ogólnokształcącym im. Cypriana Kamila Norwida w Białymstoku ... 164 Zakończenie ................................................................................................ 177 Bibliografi a .................................................................................................. 181 Aneksy ........................................................................................................ 193 Wstęp Przeobrażenia polityczne, społeczne, ekonomiczne i kulturowe, zachodzące we współczesnym świecie, przyczyniają się do zmiany warunków egzystencji lu- dzi, stosunków społecznych, sfery wartości i obyczajowości. Coraz więcej ludzi (a w szczególności młodzieży) ma trudności z przystosowaniem się do obecnej sytuacji, ze zrozumieniem świata, odnalezieniem w nim własnego miejsca oraz kreowaniem swojej tożsamości1. Wielu pedagogów, psychologów, socjologów i przedstawicieli innych nauk społecznych zwraca uwagę na pogłębiającą się destrukcję cielesną, psychiczną i umysłową współczesnego człowieka2. Dowodem tego jest stale zwiększająca się liczba występowania różnych postaci dewiacji, chorób psychicznych, zachowań irracjonalnych niezgodnych z ogólnie przyjętymi normami społecznymi. Niepokojące jest to, że przejawy patologii coraz częściej występują w środo- wisku młodzieży uczącej się3. Młodzi ludzie (zwłaszcza w okresie adolescencji) bezkrytycznie ulegają pokusie łatwego i szybkiego dostępu do uznania, władzy i pieniędzy4. Doświadczenia młodzieży skupione wokół potrzeby supremacji, sukcesów, awansu mają charakter stresujący, wywołują silny lęk przed porażką, 1 Por. A. Maciarz, Zagrożenie uczennic i studentek anoreksją i bulimią, „Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja” 2002, nr 2, s. 143. 2 Zob. m.in.: M. Libiszowska-Żółtkowska, Czego obawiają się ludzie? Współczesne zagrożenia spo- łeczne – diagnoza i przeciwdziałanie, Wyd. UW, Warszawa 2007; M. Grabowska, K. Rosiak (red.), Funkcjonowanie człowieka we współczesnym świecie – perspektywa społeczna, psychologiczna i biologiczna, Wyd. KPSW, Bydgoszcz 2005; C. Piecuch (red.), Kondycja człowieka współczesnego, Towarzystwo Au- torów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2006; W. Kułak, Lęk, wolność, nadzieja. Po- szukiwanie aksjologiczne [w:] T. Borowska (red.), Pedagogika wobec zagrożeń, kryzysów i nadziei, Impuls, Kraków 2002; M. Plopa (red.), Człowiek u progu trzeciego tysiąclecia. Zagrożenia i wyzwania, t. 1, Wyd. Elbląskiej Uczelni Humanistyczno-Ekonomicznej, Elbląg 2004. 3 Zob. m.in.: M. Biała, Problemy z zachowaniem dzieci i młodzieży, Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2006; B. Urban (red.), Dewiacje wśród młodzieży: uwarunkowania i profi laktyka, Wyd. UJ, Kraków 2001; S. Kawula, H. Machel (red.), Młodzież a współczesne dewiacje i patologie społeczne, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2000; A. Margasiński, B. Zajęcka (red.), Psychopatologia i psychoprofi laktyka: prze- jawy narkomanii, alkoholizmu, przemocy, zaburzeń psychicznych w rodzinie i szkole oraz możliwości im przeciwdziałania, Impuls, Kraków 2000; J. Żebrowski (red.), Zjawiska patologii społecznej i zachowań dewiacyjnych młodzieży, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Gdańsk 2001. 4 Zob. W. Kułak, Lęk, wolność..., dz. cyt., s. 81–83.  Wstęp niepowodzeniem w życiu zawodowym i osobistym. W konsekwencji u uczniów dość często występują różne uzależnienia (np. od narkotyków, leków, nikotyny, alkoholu)5, zachowania agresywne i zaburzenia zdrowia psychicznego, wśród któ- rych zaczynają się wyraźnie zaznaczać zaburzenia odżywiania się, co wskazuje, że jest to problem społeczny o coraz większej wadze6. Na początku XXI wieku w większości krajów wysoko rozwiniętych można za- obserwować wzrost zachorowań na zaburzenia odżywiania się typu adolescencyj- nego. Potwierdzają to wyniki badań epidemiologicznych prowadzonych w Polsce i w innych krajach, a także przejawy zainteresowania tym problemem młodzieży ze strony środków masowego przekazu. Poszukując wyjaśnień tego niepokojącego zjawiska, zwraca się uwagę przede wszystkim na czynniki kulturowe, takie jak: lansowany przez media wzorzec „wychudzonej” kobiecej sylwetki, wymagania dotyczące diety oraz wzmożona u kobiet potrzeba sukcesu, rywalizacji i perfekcjo- nizmu7. Przyczyny tych zaburzeń trudno określić na gruncie jednej teorii, dlatego uzasadnione wydaje się pluralistyczne spojrzenie na etiologię i odrzucenie nazbyt uproszczonych poglądów na temat uwarunkowań analizowanych chorób. Rozpo- wszechniany przez mass media ideał szczupłej sylwetki jest istotnym, ale nie de- cydującym czynnikiem występowania anoreksji psychicznej/bulimii psychicznej. Dopiero w połączeniu z wieloma innymi czynnikami (np. cechami indywidualny- mi jednostki, właściwościami rozwojowymi w stadium adolescencji, czynnikami rodzinnymi) może stać się przyczyną rozwoju analizowanych schorzeń8. 5 Zob. m.in.: A. Szymanowska (red.), Alkohol a zachowania problemowe młodzieży. Opinie i ba- dania, Wyd. Edukacyjne Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Warszawa 2004; M. Dziewiecki, Młodzież wobec alkoholu, „Ateneum Kapłańskie” 1997, nr 1; B. Fatyga, J. Roga- la-Obłękowska, Style życia młodzieży a narkotyki, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2002; B. Fa- tyga, J. Sierosławski, Uczniowie i nauczyciele o stylach życia młodzieży i narkotykach, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 1999; E. Stępień, K. Wojcieszek, Alkohol a polska młodzież. Raport 1994, „Alkohol a Zdrowie” 1995, nr 11, s. 5–12. 6 Zob. m.in.: B. Józefi k, Epidemiologia zaburzeń odżywiania się [w:] B. Józefi k (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się, Wyd. UJ, Kraków 1999, s. 22–29; M. Kowalczuk, Młodzież o odżywianiu się i atrakcyjności fi zycznej, „Nowa Szkoła” 2008, nr 2, s. 47–54; A. Maciarz, Zagrożenie uczennic i studentek..., dz. cyt., s. 143–152; J. Materlink, Anoreksja to nie kaprys, „Edukacja i Dialog” 2007, nr 4, s. 60–64; E. Śmiłowska-Mucha, M. Tomaszewska, Problemy żywienio- we licealistek, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2002, nr 6, s. 48–50; T. Sołtysiak, B. Grzanka, Bulimia – dychotomiczne uzależnienie wśród młodych kobiet (doniesienie z badań) [w:] T. Sołtysiak, M. Kowalczyk-Jamnicka (red.), Utrudnienia adaptacyjne młodego pokolenia: materiały z konferencji na- ukowej zorganizowanej 21–22.04.1998 r. przez Katedrę Pedagogiki Specjalnej Wyższej Szkoły Pedagogicz- nej w Bydgoszczy, Wyd. WSP, Bydgoszcz 1999, s. 199–213. 7 Por. M. Orwid, K. Pietruszewski, Psychiatria dzieci i młodzieży, Collegium Medicum UJ, Kra- ków 1993, s. 113. 8 Zob. m.in.: S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, tł. W. Rolski, M. Rolska, Pró- szyński i S-ka, Warszawa 1999, s. 50–66; B. Józefi k, W stronę integracji podejść [w:] B. Józefi k (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna..., dz. cyt., s. 115–117; B. Józefi k, Relacje rodzinne w anoreksji i bulimii psychicznej, Wyd. UJ, Kraków 2006, s. 39–49. Wstęp  Zaburzenia odżywiania się9 występują znacznie częściej u kobiet niż u męż- czyzn10. Maksymalne nasilenie zachorowań przypada na okres adolescencji, a więc od 12. do 19. roku życia11. Niski wskaźnik zachorowalności męskiej części po- pulacji tłumaczy się tym, że chłopcy lepiej niż dziewczęta przystosowują się do zmian fi zycznych, emocjonalnych, poznawczych i społecznych, które zachodzą w organizmie młodego człowieka w okresie adolescencji12. Posługując się w tym opracowaniu terminami „młodzież szkolna”, „uczniowie”, mam na myśli przede wszystkim dziewczęta w stadium adolescencji, które znajdują się w grupie największego ryzyka w zakresie rozwoju symptomatologii zaburzeń łaknienia. Przyjęcie takiego stanowiska zostało podyktowane tym, że analizowany problem w znacznym stopniu dotyczy żeńskiej części populacji młodzieży. Zdecydowana większość psychologów i psychiatrów podkreśla, że skuteczne działania diagnostyczne i profi laktyczne w odniesieniu do zaburzeń odżywiania się nie mogą być podejmowane przez pojedyncze osoby. Rozpoznawanie i przeciw- działanie zaburzeniom odżywiania się u młodzieży wymaga włączenia w ten pro- ces wielu podmiotów: rodziców, lekarzy pierwszego kontaktu, psychologów, psy- chiatrów, pedagogów, nauczycieli i wychowawców13; przy czym – moim zdaniem – nauczyciele, wychowawcy, pedagodzy odgrywają tu jedną z głównych ról, gdyż wchodząc w kontakt opiekuńczy i wychowawczy z uczniami, mogą poznawać ich problemy, potrzeby, pragnienia i marzenia. Codzienne spotkania z wychowanka- mi, obserwacja ich stanu zdrowia, postaw wobec odżywiania się i własnego ciała przyczyniają się do tego, że nauczyciele często jako pierwsi mogą dostrzec u nich zachowania będące przejawami zaburzeń odżywiania się. Od nich także nierzadko rozpoczyna się w takiej sytuacji procedura podejmowania określonych działań. W przypadku zaburzeń łaknienia ma to duże znaczenie, gdyż trafna diagnoza tych chorób, szybko rozpoczęte leczenie, ukierunkowane m.in. na zmianę stylu życia, zmianę nawyków i zachowań żywieniowych, mogą sprzyjać szybkiemu powrotowi młodej osoby do zdrowia14. Niniejsza praca składa się z dwóch części: teoretycznej i praktycznej. W pierw- szej części pracy analizuję literaturę przedmiotu, przedstawiam rozważania na 9 W niniejszej pracy wymiennie operuję terminami: zaburzenia odżywiania się, zaburzenia łak- nienia, zaburzenia na tle przyjmowania pokarmów, zaburzenia jedzenia. 10 W ostatnim okresie wskaźnik zachorowalności na anoreksję i bulimię u chłopców nieco wzra- sta. Można to tłumaczyć m.in. presją mediów, które narzucają młodym mężczyznom określony wygląd męskiego ciała. 11 Zgodnie ze strukturą polskiego systemu oświaty w tej kategorii wiekowej znajduje się głównie młodzież szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Por. Reforma systemu edukacji. Projekt, WSiP, Warszawa 1998, s. 11–12. 12 Por. B. Józefi k, Epidemiologia zaburzeń odżywiania się..., dz. cyt., s. 27. 13 Por. S. M. B. Pecyna, Psychologia kliniczna w praktyce pedagogicznej, Żak, Warszawa 1998, s. 132. 14 Zob. M. Kowalczuk, Powstrzymać anoreksję i bulimię, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2007, nr 6, s. 25.  Wstęp temat istoty, uwarunkowań, symptomatologii oraz metod i form leczenia ano- reksji psychicznej i bulimii psychicznej. Omawiam także podstawowe zasady metodyczne dotyczące diagnozowania zaburzeń odżywiania się u młodzieży w środowisku szkolnym, metody i etapy pedagogicznej (nauczycielskiej) dia- gnozy tych chorób oraz zamieszczam charakterystykę szkolnej profi laktyki ana- lizowanych zaburzeń u uczniów. W drugiej części pracy przedstawiam składniki strukturalne (cele i zadania, treści, zasady realizacji) programu profi laktycznego „Powstrzymać anoreksję i bulimię”, który stanowi autorską propozycję pro- gramu oddziaływań profi laktycznych obejmujących zaburzenia odżywiania się u młodzieży. Dopełnieniem tego są scenariusze zajęć szkoleniowych dla nauczy- cieli, wychowawców, pedagogów, dyrektorów i rodziców oraz scenariusze zajęć psychoedukacyjnych dla młodzieży szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych dotyczących problematyki zaburzeń odżywiania się. W tej części książki analizu- ję także przebieg i rezultaty realizacji tego programu w świetle wyników badań empirycznych. Książka może być użyteczna dla nauczycieli, wychowawców, pedagogów, dyrektorów i rodziców, a także dla studentów kierunków nauczycielskich i pe- dagogicznych uczelni wyższych zawodowych i magisterskich, którzy dostrzegają konieczność pomocy dzieciom i młodzieży w tworzeniu wizerunku własnego ciała, nabywaniu dystansu do rozpowszechnianych przez mass media kanonów mody i urody oraz w kształtowaniu pozytywnych postaw wobec odżywiania się i własnego wyglądu. Dziękuję osobom uczestniczącym w programie „Powstrzymać anoreksję i bulimię” – nauczycielom, wychowawcom, dyrektorom, pedagogom szkolnym (szczególnie Pani mgr Barbarze Kardasiewicz, Pani mgr Małgorzacie Jurewicz, Pani mgr Helenie Sajewicz), rodzicom oraz uczniom klas szóstych Szkoły Pod- stawowej nr 29 im. Synów Pułku w Białymstoku, uczniom Publicznego Gimna- zjum nr 20 w Białymstoku i IV Liceum Ogólnokształcącego im. Cypriana Kami- la Norwida w Białymstoku – za życzliwość, wsparcie i zaangażowanie w realizację działań programowych. Dziękuję moim studentom – członkom Koła Naukowego Młodych Teore- tyków Pedagogiki działającego przy Zakładzie Pedagogiki Ogólnej i Metodologii Badań Pedagogicznych Wydziału Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu w Bia- łymstoku – za pomoc w realizacji zajęć psychoedukacyjnych dla uczniów, a także w przeprowadzeniu badań i kodyfi kacji zebranego materiału empirycznego. Dziękuję Podlaskiemu Kuratorowi Oświaty – Pani mgr Jadwidze Marioli Szczypiń – za rekomendację książki i za podjęcie współpracy w dziedzinie profi lak- tyki zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej w województwie podlaskim oraz lek. med. Agacie Jasińskiej-Wojtulewicz za pozytywne zaopiniowanie pracy. Dziękuje również Panu prof. dr. hab. Włodzimierzowi Prokopiukowi – Kie- rownikowi Zakładu Pedagogiki Ogólnej i Metodologii Badań Pedagogicznych Wydziału Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu w Białymstoku – oraz Panu Wstęp  prof. dr. hab. Rafałowi Piwowarskiemu – Prodziekanowi ds. nauki Wydziału Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu w Białymstoku – za wiarę w moje moż- liwości, a także za cierpliwość i czas, które zechcieli poświęcić mojej pracy i pro- blemom z nią związanym. Szczególne podziękowania składam recenzentowi pracy, Panu prof. zw. dr. hab. Stanisławowi Palce z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Jagiellońskiego, za trud analizy tekstu i konstruktywne uwagi, a także za inspiracje badawcze i kon- sultacje metodologiczno-merytoryczne. Marta Kowalczuk Białystok, kwiecień 2008 roku Część I Teoretyczne podstawy pedagogicznej diagnozy i profi laktyki zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej W pierwszej części pracy wyjaśniam podstawowe, a zarazem istotne dla dal- szych rozważań pojęcia (zaburzenia odżywiania się, specyfi czne zaburzenia odżywiania się, zaburzenia odżywiania się niezaklasyfi kowane inaczej) oraz anali- zuję istotę, uwarunkowania, symptomatologię, metody i formy leczenia anoreksji psychicznej i bulimii psychicznej. W tej części przedstawiam także podstawowe zasady metodyczne dotyczące pedagogicznego diagnozowania zaburzeń odżywia- nia się u uczniów, metody i etapy pedagogicznej (nauczycielskiej) diagnozy tych schorzeń oraz dokonuję charakterystyki szkolnej profi laktyki w zakresie analizo- wanych zaburzeń u młodzieży. Rozdział I Zaburzenia odżywiania się w ujęciu literatury psychologicznej i medycznej Zaburzenia odżywiania się – wyjaśnienia terminologiczne W literaturze przedmiotu „zaburzenia odżywiania się” są defi niowane naj- częściej jako schorzenia, które powstają wówczas, gdy jednostka nadmiernie koncentruje się na jedzeniu. Pożywienie staje się dla niej elementem, któremu podporządkowuje swoje życie, źródłem obsesji, środkiem prowadzącym do pato- logicznego zaspokajania własnych potrzeb emocjonalnych15. Według F. Do zaburzenia odżywiania się [...] określane są przez [...] terminy, często mylone i niejasne, jak: anoreksja, bulimia, bulimarexia, anoreksja z albo bez stosowania diet eliminacyjnych, psychogenne zaburze- nie pokarmowe (DAP), syndrom jedzenia kompulsywnego, obżarstwo albo zaburzenie kontroli jedzenia (Binge Eating Disorder – BED)16. Poza tym, zdaniem tej autorki, [...] zbyt rzadko się wyjaśnia, że termin medyczny i etymologiczne znaczenie nazwy podstawowych zaburzeń pokarmowych nie odpowiadają chorobie17. Według klasyfi kacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (APA) przedstawionej w DSM-IV zaburzenia odżywiania się (Eating Disorders) obej- mują dwie jednostki chorobowe: anoreksję psychiczną i bulimię psychiczną18. Zaburzenia odżywiania się mogą także występować w postaci niepełnoobjawo- 15 Zob. m.in.: S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt.; G. Apfeldorfer, Anoreksja, bulimia, otyłość, tł. A. Kałkowska, Książnica, Katowice 1999; B. Grochmal-Bach, M. Rorat, Zaburzenia odżywiania się: problemy medyczne, pedagogiczne i społeczne, Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem, Rze- szów 2003; I. Niewiadomska, A. Kulik, A. Hajduk, Jedzenie, Gaudium, Lublin 2005. 16 Por. F. Do, Gdy jedzenie jest problemem, tł. M. Serejska-Wróbel, Wyd. Księży Marianów, War- szawa 2003, s. 9. 17 Tamże. 18 Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fourth Edition, American Psychiatric Association, Washington, DC 1994, s. 539–550.  Część I. Teoretyczne podstawy pedagogicznej diagnozy i profi laktyki... wej/subklinicznej. W klasyfi kacji APA DSM-IV są one ujęte w tzw. grupie zabu- rzeń odżywiania się niezakwalifi kowanych inaczej (Eating Disorder Not Otherwise Specifi ed)19. Zaburzenia te nie spełniają kryteriów diagnostycznych żadnego ze specyfi cznych zaburzeń odżywiania się i występują, gdy: – są spełnione wszystkie kryteria anorexia nervosa, ale pacjentka regularnie mie- siączkuje; – są spełnione wszystkie kryteria anorexia nervosa, z wyjątkiem ubytku masy ciała; – są spełnione wszystkie kryteria bulimii, ale napady gwałtownego objadania się oraz zachowania kompensacyjne występują rzadziej niż dwa razy w tygodniu lub trwają krócej niż trzy miesiące; – pomimo wagi ciała w granicach normy, pacjentka po spożyciu małych ilości po- żywienia stosuje zachowania kompensacyjne, np. prowokowanie wymiotów; – duże ilości pokarmu są regularnie żute i bez połykania wypluwane20. Do grupy tych zaburzeń odżywiania się zaliczono m.in. zespół gwałtownego objadania się (ang. BED, czyli Binge Eating Disorder)21. Podstawą do sformułowania defi nicji zaburzeń odżywiania się przyjętej w tym opracowaniu stały się z jednej strony poszczególne typologie zaburzeń odżywiania się przedstawione w klasyfi kacjach o największym zasięgu międzynarodowym22, z drugiej zaś – obserwacje kliniczne, prace naukowo-badawcze współczesnych psychologów i psychiatrów oraz własne doświadczenia i poglądy dotyczące podej- mowanego zagadnienia23. Zgodnie z takim podejściem przyjęłam, że „zaburzenia odżywiania się” to nienaturalny stosunek do odżywiania się i zaspokajania po- trzeby głodu obserwowany w postaci napadów niekontrolowanego objadania się lub rygorystycznego kontrolowania masy ciała za pomocą niewłaściwych, a wręcz patologicznych sposobów. Tak rozumiane zaburzenia odżywiania określane są także terminem s p e c y f i c z n e z a b u r z e n i a o d ż y w i a n i a s i ę i obejmują dwie jednostki chorobowe: anorexia nervosa i bulimia nervosa. Choroby te cechuje m.in.: 19 Diagnostic and Statistical..., dz. cyt., s. 539, 550. 20 Podaję za: B. Józefi k, M. Pilecki, Obraz kliniczny zaburzeń odżywiania się [w:] B. Józefi k (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna..., dz. cyt., s. 38. 21 Zob. tamże; B. Józefi k, Relacje rodzinne w anoreksji..., dz. cyt., s. 31; B. Ziółkowska, Ekspresja syndromu gotowości anorektycznej u dziewcząt w stadium adolescencji, Wydawnictwo Fundacji Huma- niora, Poznań 2001, s. 15–17. 22 Zob. m.in.: Diagnostic and Statistical..., dz. cyt.; Klasyfi kacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD–10: opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, tł. C. Brykczyńska, Vesalius, Kraków 2000. 23 Por. m.in.: S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt.; G. Apfeldorfer, Ano- reksja, bulimia..., dz. cyt.; B. Grochmal-Bach, M. Rorat, Zaburzenia odżywiania się: problemy medycz- ne..., dz. cyt.; I. Namysłowska, E. Paszkiewicz, A. Siewierska, Gdy odchudzanie jest chorobą: anoreksja i bulimia, W.A.B., Warszawa 2000; B. Ziółkowska, Ekspresja syndromu gotowości..., dz. cyt. Rozdział I. Zaburzenia odżywiania się w ujęciu literatury psychologicznej i medycznej  – silny lęk przed przybraniem na wadze; – stosowanie patologicznych metod obniżania masy ciała, takich jak: głodówki, prowokowanie wymiotów, zażywanie leków przeczyszczających i/lub moczo- pędnych, uprawianie intensywnych ćwiczeń fi zycznych; – zaprzeczanie istnieniu choroby i niedostrzeganie konieczności zmiany niewła- ściwych nawyków żywieniowych24. Anoreksja – charakterystyka zaburzenia Anorexia nervosa (grec. an – brak, orexis – apetyt) należy do grupy specy- fi cznych zaburzeń odżywiania się25. Termin „anoreksja” został wprowadzony do literatury przedmiotu przez E. Lasegue’a w 1873 roku i W. Gulla w 1874 roku26. Zgodnie ze znaczeniem terminu „anoreksja” przyjęło się błędne twierdzenie, że chorobie tej towarzyszy brak apetytu. Tymczasem osoby cierpiące na anoreksję czują głód, ale odmawiają spożywania posiłków w obawie przed przytyciem. W literaturze psychologicznej i medycznej anoreksję określa się najczęściej jako s c h o r z e n i e o p o d ł o ż u p s y c h i c z n y m, k t ó r e g o i s t o t ą j e s t ś w i a d o m e, r y g o r y s t y c z n e o g r a n i c z a n i e i l o ś c i p r z y j m o w a n y c h p o k a r m ó w, s i l n e k o n c e n t r o w a n i e s i ę n a w y g l ą d z i e i m a s i e c i a ł a p o w i ą z a n e z p a n i c z n y m l ę k i e m p r z e d p r z y b r an i e m n a w a d z e27. Anoreksja dotyka najczęściej dziewczęta w okresie adolescencji (między 12. a 19. rokiem życia). Trzeba zaznaczyć, że dolna granica wieku zachorowań nie- ustannie się obniża. Znane są przypadki występowania anoreksji u dzieci między 8. a 10. rokiem życia. Chłopcy stanowią niewielki odsetek populacji osób choru- jących. Choroba rozpoczyna się u nich ok. 15.–16. roku życia, jej przebieg jest 24 Zob. m.in. B. Ziółkowska, Ekspresja syndromu gotowości..., dz. cyt., s. 15–17. 25 W niniejszym opracowaniu wymiennie operuję terminami: jadłowstręt psychiczny, nerwicowy brak łaknienia, anoreksja, anorexia nervosa. 26 Początkowo funkcjonowała nazwa anorexia histerica. W. Gull zmienił tę nazwę na anorexia nervosa, zaznaczając tym samym odrębność anoreksji od histerii. Trzeba także podkreślić, że zarówno W. Gull, jak i E. Lasegue nie tylko wprowadzili nazwę „anoreksja”, ale przede wszystkim dokonali opi- su objawów zaburzenia oraz jego psychicznych uwarunkowań. Podaję za: B. Józefi k, Relacje rodzinne w anoreksji..., dz. cyt., s. 9, 20; G. Apfeldorfer, Anoreksja, bulimia..., dz. cyt., s. 30. 27 Zob. m.in.: S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt.; G. Apfeldorfer, Ano- reksja, bulimia..., dz. cyt.; J. Bomba, E. Mamrot, M. Orwid, Anorexia Nervosa [w:] M. Orwid (red.), Zaburzenia psychiczne u młodzieży, PZWL, Warszawa 1981; M. Goryniak, Anoreksja. Diagnostyka i epidemiologia [w:] A. Suchańska (red.), Podmiotowe i społeczno-kulturowe uwarunkowania anoreksji, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000; M. Starzomska, Anoreksja: trudne pytania, Impuls, Kraków 2006; B. Ziółkowska, Ekspresja syndromu gotowości..., dz. cyt.  Część I. Teoretyczne podstawy pedagogicznej diagnozy i profi laktyki... cięższy niż u dziewcząt, częściej także zdarzają się przypadki utrwalenia patologicz- nych nawyków żywieniowych28. Najwięcej przypadków zachorowań na anoreksję zauważa się w krajach wyso- ko rozwiniętych, gdzie pożywienie jest łatwo dostępne29. Trzeba jednak zaznaczyć, że w krajach biednych i nisko uprzemysłowionych wskaźnik zachorowalności na jadłowstręt psychiczny systematycznie wzrasta. Kryteria rozpoznawania W klasyfi kacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego przedstawionej w DSM-IV wyróżniono następujące kryteria diagnostyczne, które stanowią pod- stawę do rozpoznania anorexia nervosa: a) odmowa utrzymania ciężaru ciała na lub powyżej granicy wagi minimalnej dla danego wieku i wzrostu osoby; b) intensywny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością pomimo rzeczywis- tej niedowagi; c) zaburzony sposób postrzegania kształtu i masy ciała (pomimo skrajnego wy- chudzenia, osoby chorujące na anoreksję czują się grube); d) u dziewcząt brak przynajmniej trzech kolejnych cykli menstruacyjnych30. Ad a) Osoby chorujące na anoreksję odmawiają utrzymania ciężaru cia- ła na poziomie 85 wagi adekwatnej do ich wieku i wzrostu. Systematycznie stosują niewłaściwe, wręcz patologiczne metody zmniejszania masy ciała, takie jak: głodzenie się, stosowanie tzw. cudownych diet, zażywanie środków prze- czyszczających/moczopędnych/obniżających łaknienie, wywoływanie wymiotów, uprawianie intensywnych ćwiczeń fi zycznych31. Zdaniem niektórych badaczy analizowanego problemu przy diagnozowaniu anoreksji dość duże znaczenie ma obliczenie wartości BMI (Body Mass Index), czyli indeksu wagi ciała32. Wskaźnik ten określa stosunek masy ciała osoby do jej wzrostu. Oblicza się go według następującego wzoru33: 28 Zob. M. Popielarska, Zaburzenia w odżywianiu. Anoreksja, bulimia, żarłoczność, „Problemy Poradnictwa Psychologicznego” 2003, nr 1, s. 66–67. 29 Potwierdzają to badania epidemiologiczne prowadzone w Europie (np. w Szwecji) oraz w Sta- nach Zjednoczonych, Kanadzie, Nowej Zelandii, Afryce Południowej i Japonii; zob. m.in.: G. Ap- feldorfer, Anoreksja, bulimia..., dz. cyt., s. 32; M. Wolska, Zaburzenia odżywiania się w perspektywie kulturowej i społecznej [w:] B. Józefi k (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna..., dz. cyt., s. 111–114. 30 Diagnostic and Statistical..., dz. cyt., s. 544–545. 31 S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt., s. 34–35. 32 Zob. m.in. tamże, s. 35–36. U dziewcząt przed okresem dojrzewania indeks wagi ciała jest niższy w porównaniu z ich rówieśnicami po pierwszej miesiączce. 33 Tamże, s. 34–35. Rozdział I. Zaburzenia odżywiania się w ujęciu literatury psychologicznej i medycznej  BMI = ciężar ciała wyrażony w kg wzrost wyrażony w m2 Uzyskany w ten sposób wynik porównuje się z „Klasyfi kacją zaburzeń masy ciała BMI”, którą przedstawiam w zestawieniu 134. Zestawienie 1. Klasyfi kacja zaburzeń masy ciała w zależności od BMI Indeks wagi ciała Klasyfi kacja zaburzeń masy ciała poniżej 15 15–18,9 19–24,9 25–29,9 30–39,9 wyniszczenie niedowaga zakres prawidłowej wagi ciała nadwaga otyłość 40 lub więcej chorobliwa otyłość Źródło: opracowanie własne. Wartość BMI w przedziale 15–17 świadczy o znacznej niedowadze i może nasuwać przypuszczenia, że dziewczyna choruje na anoreksję35. Trzeba zaznaczyć, że utrata masy ciała występująca w przebiegu anoreksji nie powinna być mylona z utratą masy ciała, którą można zaobserwować w przebiegu innych chorób, m.in. nadczynności tarczycy, cukrzycy, choroby wrzodowej żołąd- ka i dwunastnicy, schorzeń podwzgórza i przysadki, nerwic, depresji, schizofrenii i bulimii36. W związku z tym, dokonując diagnozy anoreksji, należy najpierw wy- kluczyć występowanie innych schorzeń fi zycznych lub psychicznych, w przebiegu których następuje spadek masy ciała. Ad b) Dziewczęta chorujące na anoreksję bardzo obawiają się przytyć. Nie chcą być postrzegane jako grube. Silny lęk przed nadwagą skłania je np. do stosowania głodówek, uprawiania intensywnych ćwiczeń fi zycznych, zażywania preparatów obniżających masę ciała lub łaknienie37. 34 Korzystam tutaj przede wszystkim z publikacji: S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt., s. 37. 35 Tamże, s. 35. 36 Por. M. Pilecki, Diagnostyka zaburzeń odżywiania się [w:] B. Józefi k (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna..., dz. cyt., s. 45–48. 37 Zob. S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt., s. 33.  Część I. Teoretyczne podstawy pedagogicznej diagnozy i profi laktyki... Ad c) Dziewczęta z jadłowstrętem psychicznym, pomimo znacznej niedowa- gi, twierdzą, że są za grube. Najczęściej są niezadowolone ze swojego brzucha, ud i pośladków, a sylwetkę postrzegają jako nieproporcjonalną i nienaturalnie grubą38. Wygląd i waga ciała mają duży wpływ na samoocenę tych dziewcząt. Ponadto, nie dostrzegają one konsekwencji zbyt niskiej masy ciała. Za przykład mogą posłużyć prace plastyczne dziewcząt ze zdiagnozowaną anoreksją na temat „Takie jest moje ciało”, które zamieszczono na stronach 21 i 2239. Ad d) Ograniczanie przez dziewczęta ilości przyjmowanego pokarmu, upra- wianie ćwiczeń fi zycznych wywołują zaburzenia w gospodarce hormonalnej. W konsekwencji u dziewcząt zanika miesiączka. Ten stan określa się jako amenor- rhoea, czyli wtórny brak miesiączki40. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w DSM-IV wyróżnia dwa typy anoreksji: a) „restrykcyjny” („ograniczający”) – charakteryzuje się tym, że dziewczęta ograni- czają ilość spożywanego pokarmu do minimum, b e z r e g u l a r n e g o „prze- jadania się” i stosowania takich zachowań „wydalających”, jak: prowokowanie wymiotów, zażywanie środków przeczyszczających i/lub moczopędnych; b) „żarłoczno-wydalający” – polega na ograniczaniu przez dziewczęta ilości przyj- mowanego pokarmu i r e g u l a r n y m wywoływaniu wymiotów oraz stosowa- niu środków przeczyszczających i/lub moczopędnych41. 38 S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt., s. 37–39; J. Rabe-Jabłońska, A. Dunajska, Poglądy na temat zniekształconego obrazu ciała dla powstawania i przebiegu zaburzeń od- żywiania, „Psychiatria Polska” 1997, nr 31, s. 723–738. 39 Prace plastyczne wykonano podczas spotkań w ramach grupy samopomocowej dla dziewcząt chorujących na anoreksję i bulimię psychiczną, którą prowadziłam od 2004 do 2007 roku. Spotkania odbywały się w różnych miejscach (np. sale na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu w Bia- łymstoku, dom prywatny) w zależności od możliwości lokalowych i akceptacji pacjentek. 40 S. Abraham, D. Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, dz. cyt., s. 36. 41 Diagnostic and Statistical..., dz. cyt., s. 541.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pedagogiczna diagnoza i profilaktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: