Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00267 005978 13110745 na godz. na dobę w sumie
Piąty wymiar - ebook/pdf
Piąty wymiar - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 274
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3235-2299-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-14%), audiobook).
Książka poświęcona socjologii wiedzy Eliasa, której głównymi czynnikami są władza i kultura. Autorka śledzi związki między nimi, by ukazać, jak wygląda współzależność władzy i kultury, czyli jak powstaje i jest wykorzystywana władza w procesie wytwarzania i podtrzymywania normatywności. Norbert Elias jest twórcą teorii procesu cywilizacji, która miała wyjaśnić przemiany europejskich instytucji władzy, obyczajów i mentalności od średniowiecza po czasy współczesne, dając zarazem klucz do analizy procesów transformacyjnych w innych społeczeństwach. Władza, cywilizacja, normatywność i kultura wiążą się ze sobą w modelu teoretycznym, który w całości mieści się w polu socjologii wiedzy. Władza jako relacja społeczna istnieje tam, gdzie istnieją reguły ograniczające stosowanie przymusu. Podstawową formą przymusu jest przemoc fizyczna. Cywilizacja to proces eliminowania przemocy fizycznej z życia społecznego, przekształcania jej w bardziej subtelne formy przymusu. Rozdział pierwszy Autorka poświęca kwestii relacji między światem przyrody a światem społecznym, następnie zaś zależnościom między różnymi poziomami integracji społecznej. W rozdziale drugim opisuje powstawanie normatywnych wzorców postępowania jako kanonów. W kolejnym rozdziale przedstawia proces wytwarzania normatywności, projektowania i przekazywania habitusu oraz konstruowania kanonów. W rozdziale czwartym kładzie nacisk na konieczność uwzględnienia w badaniu społeczeństwa doświadczenia ludzkiego jako jego konstytutywnego składnika, dochodząc do tytułowego piątego wymiaru ludzkiej egzystencji. Rozdział piąty to próba spojrzenia z dużego dystansu na kulturę i wiedzę. Autorka zadaje sobie pytanie o relacje między zaangażowaniem i neutralnością jako cechami wiedzy i jej symbolicznych reprezentacji a zaangażowaniem jako cechą kultury. To także pytanie o możliwość zastosowania Eliasowskiej socjologii wiedzy do współczesnych społeczeństw wielokulturowych. We współczesnym świecie zagadnienie wielości kultur i metod zapewnienia ich pokojowej koegzystencji stało się kluczowe. Zdaniem Autorki socjologia Eliasa może dostarczyć odpowiedzi także na pytania, jakich jej twórca nigdy sobie nie zadawał. Jedno z nich dotyczy związków między kulturą, wiedzą i władzą w świecie, w którym zaangażowanie we własną kulturę musi z konieczności uwzględniać fakt, że bliźni żyjący tuż obok mogą być równie zaangażowani w swoją. Odmowa zdobycia się na neutralność wystarczającą do uznania cudzego zaangażowania może być pierwszym etapem cyklu przemocy: narastającego spiętrzenia wrogości, podejrzliwości i niechęci, które owocuje kumulacją energii i często, w dalszej perspektywie, jej rozładowaniem w postaci otwartego konfliktu z użyciem przemocy. Socjologia Eliasa, zdaniem Autorki, wyjaśnia zarówno pełzające wykluczenie, które zaczyna się od drobiazgów w rodzaju wyśmiewania odmiennego, regionalnego akcentu, a kończy się na segregacji, jak i wielkie, międzynarodowe konflikty kulturowe, etniczne i religijne, w cieniu których żyje dziś ludzkość.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Norbert Elias – autor jednego z najambitniejszych pro- jektów socjologii historycznej, jakie zrodził XX wiek, twór- ca teorii procesu cywilizacji, która miała wyjaśnić przemiany europejskich instytucji władzy, obyczajów i mentalności od średniowiecza po czasy współczesne, dając zarazem klucz do analizy procesów transformacyjnych w innych społeczeń- stwach – zasługuje na podziw z co najmniej jednego względu. Otóż zdołał on stworzyć swoje dzieło, pomijając niemal zupeł- nie dwie sfery życia, które we wszystkich znanych mi analo- gicznych projektach – w tym i w tych stanowiących inspirację dla Eliasowskich rozważań, a powstałych w Niemczech na przełomie XIX i XX wieku – odgrywały nieodmiennie rolę pierwszoplanową: prawo i religię. Również po drugiej wojnie światowej, choć konkurencja wielkich narracji historyczno- -socjologicznych była nierównie mniejsza, nikt nie zdołał tak konsekwentnie jak Elias wyeliminować prawa i religii z opo- wieści o zmianie społecznej. W porównaniu z pracami auto- rów tak rozmaitych jak Pitirim Sorokin, Arnold Toynbee czy Shmuel N. Eisenstadt Elias wydaje się wręcz ekstrawagancki przez swój upór w nieuwzględnianiu tej problematyki. Nieobecność religii w refleksji Eliasa można po części wyjaśnić jego zdecydowanie antyreligijną postawą i przeko- naniem, że religie są zaledwie źródłem mitów i fantazmatów, nieskutecznych jako egzystencjalny paliatyw nawet na krót- ką metę, na dłuższą zaś – zdecydowanie szkodliwych (zob. Gouds blom 2004; Elias 2010d, s. 13). Nieobecność prawa wy- 11 daje się zagadką o wiele bardziej złożoną. Próbę jej rozwiąza- nia podjęłam w 2015 roku w książce zatytułowanej A Global Community of Self-Defense, poświęconej genezie norma- tywności według Eliasa. Zwłaszcza w rozdziałach czwartym i piątym wracam do problematyki i przykładów omawianych w tamtej pracy, lecz posługuję się nimi w innym celu. Posta- wiłam wówczas hipotezę, że Eliasowskie rozumienie prawa było całkowicie wtórne wobec jego poglądu na normatywność w ogólności, przez co nie widział on żadnego powodu, by wyodrębniać akurat prawo jako swoisty system normatywny i czynić je przedmiotem osobnego namysłu. To samo rozu- mowanie stosuje się zresztą do religii: normy ani prawne, ani religijne nie były zdaniem Eliasa na tyle odmienne od innych, dajmy na to obyczajowych czy estetycznych, by traktować cały ich korpus jako odrębną dziedzinę badań. Różnice mię- dzy normami należącymi do rozmaitych porządków norma- tywnych, wskazywane przez socjologów, prawników i teolo- gów, Elias uważał za iluzoryczne. Źródłem wszystkich norm była w jego ujęciu władza człowieka nad człowiekiem, róż- nice zaś między rozmaitymi rodzajami sankcji (to kryterium jest bowiem często stosowane w celu rozróżniania porządków normatywnych) uznawał za drugorzędne wobec zasadniczej jedności celu sankcjonowania, jakim było podtrzymanie lub zmiana różnicy posiadanej siły społecznej między aktorami w społecznej konfiguracji. Pogląd taki nosi wyraźne znamiona Marksowskich inspira- cji. Nie brak ich we wczesnych pracach Eliasa (zob. Kilminster 2007), na które niemały wpływ wywarły także – równie silnie zakorzenione w marksizmie – koncepcje Karla Mannheima. Co jednak charakterystyczne, podejście takie cechowało Eliasa aż do śmierci. W pracach z lat 70. XX wieku, dotyczących socjo- logii sportu i rozrywki (zob. Elias, Dunning 2008b), powracał niczym echo pogląd, że wszystkie normy są zasadniczo ho- mogeniczne i tak też należy je rozpatrywać: jako produkt kon- kretnego układu społecznego, który jest konfiguracją współ- zależności określanych przez różnice stopnia posiadanej przez 12 poszczególne jednostki siły społecznej, a zatem – władzy nad innymi jednostkami. Co więcej, w latach 70. XX wieku Elias wciąż jeszcze utrzymywał, że socjologiczne badania nad po- chodzeniem norm znajdują się w stanie godnym pożałowania: Nawet w socjologii poświęcanie uwagi procesom tworzenia reguł lub norm pozostaje dziś raczej nieczęste. […] A przecież nie badając tych procesów, pozbawiamy się dostępu do całego wymiaru rze- czywistości społecznej. […] Problem tego, jak i dlaczego powstają normy, to tylko jeden z przykładów. Statyczne badanie reguł czy norm jako czegoś danego raz na zawsze prowadziło w przeszłości, i prowadzi po dziś dzień, do dwuznacznych i w jakiś sposób niere- alistycznych obrazów społeczeństwa (Elias 2008a, s. 153)1. Uwaga ta – o której trafności długo można by dyskuto- wać – wydaje się o tyle zaskakująca, że w XX wieku na pierw- szy plan w socjologii wysunęła się co najmniej jedna dzie- dzina badań, w której geneza norm i ich funkcjonowanie są analizowane w sposób inny niż w tradycyjnych dziedzinach socjologicznych, takich jak socjologia religii, prawa czy sztu- ki. Mam tu na myśli socjologię kultury. Napisałam kiedyś, że Elias był w istocie człowiekiem XIX wieku (zob. Bucholc 2013a). Nie zmienia to faktu, że ramy jego życia intelektualnego wyznaczał z jednej strony heidel- berski salon Marianne Weber z połowy lat 20., a z drugiej – Amsterdam końca lat 80. XX wieku. Kiedy Elias postanowił zostać socjologiem w 1924 roku, w Heidelbergu wciąż nie było nawet katedry poświęconej tej dyscyplinie. Kiedy umie- rał, socjologia była nauką w rozkwicie, nie słyszało się jesz- cze o kryzysie socjologicznych powołań, o którym tak wiele czytamy dzisiaj, zwłaszcza w Polsce, ale była to oczywiście zupełnie inna socjologia. Wówczas odpowiedzią na Wielką 1 Zdecydowałam się wszystkie cytaty z prac Eliasa nieprzetłuma- czonych na język polski podawać za najnowszą krytyczną edycją jego dzieł w języku angielskim, w ramach której ukazało się osiemnaście to- mów w latach 2006–2014 nakładem University College Dublin Press. O ile nie zaznaczono inaczej, wszystkie przekłady – nie tylko z prac Eliasa – są mojego autorstwa. 13 Teorię, abstrakcyjny empiryzm, przesyt badaniami ilościowy- mi i wszechobecny żargon, a także fascynację akuratnością metodologiczną nauk ścisłych i przyrodniczych był zwrot ku językowi i kulturze, których badanie miało się stać podwaliną rozumienia społeczeństwa. Zwrot ten zaowocował powolną emancypacją problematyki badania kultury jako zjawiska spo- łecznego, powstały osobne dziedziny wiedzy wszechstronnie rozpatrujące ten właśnie wymiar ludzkiej egzystencji, w ra- mach zaś tych dziedzin zdążyły się już zrodzić debaty i spory tożsamościowe analogiczne do tych, jakie niegdyś dręczyły socjologię (zob. Bal 2012, s. 25 i nast.). Dzięki niezwykłej ścieżce rozwoju teoretycznego i ka- riery zawodowej Elias uniknął dziecięcej choroby kwanty- fikatywizmu. Swój stosunek do niej opisywał w 1984 roku następująco: Zacząłem pracę nad książką O procesie cywilizacji z pełną świa- domością, że będzie to rozumiane jako atak na falę prowadzonych wówczas przez psychologów badań postaw i zachowań. […] By- łem całkowicie przekonany, że próbowali oni po prostu zastosować procedury fizyczne lub biologiczne do istot ludzkich. Usuwało to z pola widzenia cały proces transformacji ludzi (Heerma van Voss, Stolk 2014, s. 118). Elias – podobnie jak wielu innych na czele z Sorokinem, którego zajadłej krytyki wymierzonej w amerykańską socjo- logię powojenną (zob. Sorokin 1958) Elias, jak się zdaje, nie znał – kojarzył chorobę socjologii z rozwojem badań ilościo- wych, któremu początek dała psychologia. Szybko jednak ro- zeszły się drogi tych dwóch nauk i socjologiczny kwantyfi- kacjonizm zaczął podążać własnym torem. Elias nie poszedł za tłumem i konsekwentnie zajmował się społeczeństwem w sposób, do jakiego był przekonany od lat 30.: ujmował je historycznie i procesualnie, wystrzegając się nadprodukcji po- jęć i nienaturalnego języka (zob. Kilminster 2007). Można by oczekiwać, że zwrot lingwistyczny i kulturali- styczny, który przyniosły lata 60. i 70., a którego wpływ jest odczuwalny do dziś w socjologii i poza nią, powinien się spo- 14 tkać z uznaniem Eliasa. Niestety, zaklasyfikował on ten zwrot zaledwie jako modę intelektualną, a zatem zjawisko miałkie i niegodne uwagi. Być może, nie cierpiąc nigdy na choro- bę, na którą zwrot ów miał być lekarstwem, nie docenił jego leczniczych właściwości. Być może zaś przeczuwał, że tak radykalne przestawienie się nauk społecznych na problema- tykę kultury zapowiada kłopoty z zachowaniem standardów jakości metodologicznej (zob. Bal 2012) i kolejną falę sporów o akademicki rząd dusz, z których instytucjonalna socjologia może nie wyjść obronną ręką, przegrywając z cultural studies, ethnic studies, gender studies i innymi odmianami badań zdo- minowanych przez perspektywę kulturową, socjologię traktu- jących ewentualnie jako naukę pomocniczą. Obojętny na dziewiętnastowieczne zainteresowanie nor- mami i normatywnością w formie, w jakiej przejawiało się ono – zwłaszcza w Niemczech – w historii i filozofii prawa, prawoznawstwie, teologii oraz filozofii religii, a także w socjo- logii prawa i socjologii religii, Elias pozostał równie nieczuły na pokusę refleksji nad kulturą. Tymczasem w ten właśnie ob- szar przesunął się w drugiej połowie XX wieku socjologiczny namysł nad normatywnością. Z początku miał on charakter tradycyjny, zgodny z tym, jak w socjologii od zawsze myślano o kulturze. Jeffrey C. Ale- xander nazywa to podejście „socjologią-czegoś” (sociology- -of-approach) i opisuje je następująco: W historii nauk społecznych istniała zawsze socjologia kultury. Nie- zależnie od tego, czy nazywana była socjologią wiedzy, socjo logią sztuki, socjologią religii czy socjologią ideologii, wielu socjologów okazywało szacunek ważnym rezultatom znaczeń zbiorowych. Jednak owi socjologowie kultury nie zajmują się w pierwszym rzę- dzie interpretacją zbiorowych znaczeń, a jeszcze mniej śledzeniem moralnych struktur oraz subtelnych i emocjonalnych dróg, którymi wywierają one wpływ na jednostki i grupy. Zamiast tego podejście „socjologii-czegoś” (sociology-of approach) starało się wyjaśnić to, co wytwarzało znaczenia; dążyło do odsłonięcia tego, jak idealne struktury kultury tworzone są przez inne struktury – bardziej mate- rialne, a mniej efemeryczne (Alexander 2010, s. 93; podkr. oryg.). 15 Głównie z tego okresu – z drugiej połowy XX wieku – pochodzą definicje kultury, które przywykło się określać jako współczesne, w odróżnieniu od tzw. klasycznych. Margaret S. Archer, podsumowując losy pojęcia kultury w dwudziesto- wiecznej socjologii, zwróciła uwagę na pewną zdumiewającą jego własność: „[…] wykazywało ono najsłabszy rozwój ana- lityczny ze wszystkich kluczowych pojęć socjologii i odegra- ło najbardziej chwiejną rolę w teorii socjologicznej” (Archer 1988, s. 1). Skądinąd w teoriach tych, jej zdaniem, kultura była pod każdym względem ubogą krewną struktury (Archer 1988, s. 1). Od lat 80. podejście do kultury zaczęło jednak ewoluować. Projekt Alexandra jest dobrym przykładem propozycji mają- cej zastąpić tradycyjną socjologię kultury, która zajmowała się skutkami wyobrażeń zbiorowych i determinacją struktur kul- tury przez struktury mniej ulotne, w tym te, które zwykło się nazywać po prostu strukturą społeczną. Tradycyjna socjologia odróżniała przy tym często – za cenę dużego uproszczenia – kulturę jako zbiór abstraktów od struktury jako rzekomego konkretu. Alexander, wywodząc się z tradycji funkcjonali- stycznej, czerpie z wielu stanowisk filozoficznych i badaw- czych, lecz z pewnymi znaczącymi pominięciami – nie bierze pod uwagę dorobku takich autorów jak Sorokin czy Florian Znaniecki, o czym pisze Elżbieta Hałas (Hałas 2010, s. 25). Jako czołowa postać zwrotu kulturalistycznego w socjologii Alexander postuluje niejako teoretyczny empowerment kultu- ry, przywrócenie należnych jej praw: Rozpoznanie ogromnego wpływu poglądów, sądów oraz emocji nie oznacza poddania się (niesocjologicznemu) woluntaryzmo- wi. Nie oznacza wiary w to, że ludzie są wolni, by czynić, co chcą. Nie oznacza popadnięcia w idealizm, przeciw któremu socjologia powinna faktycznie się określić, ani w życzeniowy moralizm, na który stanowi ona pożądane antidotum. Socjologia kulturowa może być równie praktyczna i krytyczna, co socjologia materialistyczna. Socjologia kulturowa czyni zbiorowe emocje i idee centralnym względem jej metod i teorii dokładnie dlatego, że te subiektywne i wewnętrzne uczucia tak często zdają się rządzić światem. Spo- 16 łecznie skonstruowana subiektywność tworzy wolę wspólnotową, kształtuje reguły organizacji, określa moralną istotę prawa oraz do- starcza znaczenia i motywacji dla technologii, gospodarek i machin wojennych (Alexander 2010, s. 93). Elias prawdopodobnie zgodziłby się bez zastrzeżeń z po- glądami wyrażonymi w tym cytacie. Jego teoria figuracji, czyli społecznych układów współzależnych jednostek, mię- dzy którymi zachodzą różnice siły społecznej, miała stano- wić przeciwwagę zarówno dla woluntaryzmu i idealizmu, jak i materializmu. Przeprowadzona przez niego analiza procesu cywilizacji miała pokazać to właśnie, na co nacisk kładzie Alexander: „społecznie skonstruowana subiektywność” sta- nowi siłę napędową wszystkich procesów społecznych, przy czym w równym stopniu uwzględnia się tu „społeczne kon- struowanie” i „subiektywność”, czyli podmiotowość. Różnica między Eliasem a Alexandrem polega na tym, że katalog skutków owej społecznie konstruowanej subiek- tywności vel podmiotowości, które przytacza ten ostatni, Elias uznałby za trafny, lecz staromodnie ograniczony. „Wola wspólnotowa” (czymkolwiek by była)? „Reguły organizacji”? „Moralna istota prawa”? „Znaczenie i motywacja dla techno- logii, gospodarki i machin wojennych”? Z pewnością tak, lecz ważniejsze jest to, że wszystkie one mają jedną wspólną cechę: powodują, że jednostki zachowują się w ten, a nie inny sposób, określony i zgodny z pewnym ustalonym z góry, możliwym do przewidzenia wzorcem. Według Eliasa prawdziwy sekret tkwił w tym, co sprawia, że tak właśnie jest. To w istocie pra- dawna socjologiczna tajemnica koordynacji. Fascynacja feerią skutków koordynacji w postaci wielości języków, religii, ustrojów politycznych, modeli rodziny, typów obyczajowości itp. może nam jedynie zaciemnić istotę zjawiska. Sednem jest bowiem odpowiedź na pytanie: dlaczego ludzie zachowują się tak, a nie inaczej? Jedną (bo nie jedyną) z odpowiedzi, jakich udzielano w socjologii, jest wskazanie na normatywność. Ludzie za- chowują się w sposób przewidywalny, ponieważ w swoim 17 działaniu orientują się na normy. Nie oznacza to, jak poucza nas Max Weber w słynnym przykładzie ze złodziejem (Weber 2002, s. 24), że chcą norm przestrzegać, ani nawet, że faktycz- nie ich przestrzegają – orientują się jednak na nie, czyli uzna- ją ich istnienie, zastosowanie do siebie i moc obowiązującą. Otóż pytanie brzmi: jak powstaje owo poczucie bycia związa- nym normą, które każe nadawać określoną wartość zgodnemu z normą zachowaniu? To kluczowe pytanie socjologii, która pragnie w centrum swojej refleksji postawić kulturę. To pytanie – jak sądzę – miał na myśli Elias, gdy mówił, że w socjologii nie ma wciąż zadowalającego opisu społecznej ge- nezy norm. Kultura stanowi zatem odpowiedź na jego problem, bo jest tą właśnie sferą, w której pojawiają się sensy porząd- kujące elementy rzeczywistości wedle klucza pozwalającego formułować maksymy i orientować się na nie. Sam Elias nie uważał pojęcia kultury za kolejny nieodzowny termin, bez któ- rego jego socjologia nie mogłaby się obyć. Uznawał jednak za konieczne zgłębianie społecznych źródeł normatywności, a to oznacza, że zastanawiał się nad kulturą jako źródłem – by użyć wyjątkowo fortunnego określenia Johna Searle’a – „niezależ- nych od pragnienia powodów do działania” (desire-indepen- dent reasons for action) (Searle 2010, s. 9). W Making the Social World Searle pisze: […] funkcje statusu są nośnikiem tego, co nazywam „mocami de- ontycznymi”. Oznacza to, że są one nośnikiem praw, obowiązków, zobowiązań, wymagań, pozwoleń, upoważnień, umocowań i tym podobnych. […] Funkcje statusu stanowią spoiwo, które utrzymuje w całości ludzką cywilizację, właśnie dlatego, że są one nośnikiem mocy deontycznych. Jak się to dzieje? Moce deontyczne mają pewną wyjątkową właściwość […]: gdy je raz uznamy, dostarczają nam powodów do działania, które są niezależne od naszych skłonności i pragnień. Jeśli na przykład uznaję dany przedmiot za „twoją wła- sność”, uznaję też, że jestem zobowiązany nie zabierać go ani nie używać bez twojego pozwolenia. Nawet jeśli jestem złodziejem, uznaję, że naruszam twoje prawo, gdy przywłaszczam sobie twoją własność (Searle 2010, s. 8–9). 18 Searle używa tego samego przykładu co Weber, ale przy- znać należy, że mimo żargonowych wtrętów charakterystycz- nych dla uprawianej przez siebie odmiany filozofii wypowiada się o wiele prościej. Warto jednak zauważyć, że jego przy- kład – jak i cały wywód w Making the Social World – opiera się na założeniu stabilności normatywnego porządku przeży- wanego i podzielanego zarówno przez złodzieja, jak i przez ofiarę kradzieży. Rozumowanie Searle’a ma w istocie podob- ne wady jak rozumowanie Talcotta Parsonsa, krytykowane przez Millsa w Wyobraźni socjologicznej (zob. Mills 2007, rozdz. 2), a przez Eliasa w nowej przedmowie do drugiego wydania O procesie cywilizacji z 1969 roku: Searle opisuje społeczeństwo o ustalonej i zasadniczo niezmiennej strukturze władzy, w którym przesłanki jej legitymizacji nie są kwestio- nowane. To w istocie filozoficzna apoteoza konserwatyzmu. Searle dostrzega jednak, że powody do działania niezależ- nie od własnego pragnienia, a zwłaszcza wbrew niemu, mogą być rozmaite, jednym z nich zaś jest władza, czyli możliwość zmuszania innych do działania wbrew ich woli2, przy czym dla zajścia relacji władzy między dwiema jednostkami nie jest ko- nieczne przekonanie podwładnego (czy też poddanego) o legi- tymizacji przewagi zwierzchnika (władcy). Kluczowe pytanie brzmiałoby więc: jak ma się władza do normatywności? Czy nagi, nielegitymizowany przymus wymiaru sprawiedliwości, który może zostać zastosowany wobec przestępcy, należy do tej samej klasy zjawisk co orientacja złodzieja na maksymę moralną, o której pisze Weber? Według Searle’a spoiwem świata społecznego nie jest wła- dza rozumiana jako nagi przymus, lecz moc deontyczna, czyli taka władza, która sprawia, że człowiek niezależnie od własne- go pragnienia orientuje się na normę i uznaje jej istnienie, a za- 2 Searle, sięgając po poetykę charakterystyczną dla filozofii anali- tycznej, ujmuje to następująco: „A ma władzę nad S względem działa- nia B wtedy i tylko wtedy, gdy A intencjonalnie doprowadza do tego, że S robi to, czego chce A w odniesieniu do B, niezależnie od tego, czy S tego pragnie, czy nie” (Searle 2010, s. 151). 19 tem uznaje pewien rozkład praw i obowiązków za fakt. Elias zgodziłby się z tym sądem o tyle, o ile twierdził, że kluczowy dla istnienia jakiejkolwiek formy organizacji społecznej, nawet najmniej złożonej, jest pewien poziom powściągliwości w sto- sowaniu przemocy fizycznej wynikający z obowiązywania uznawanych za zasadne standardów zachowania. Tam, gdzie ogranicza się w jakikolwiek sposób przemoc fizyczną, istnieje bariera dla stosowania przymusu (przemoc fizyczna silniejsze- go wobec słabszego jest wszak najprostszą formą przymusu), a zatem istnieją reguły określające dopuszczalny sposób spra- wowania władzy, która jest niczym innym niż możliwością przymuszenia jednego człowiek przez drugiego do określone- go działania. Reguły te jednak istnieją o tyle, o ile jednostki orientują się na nie jako na faktycznie obowiązujące. Dopiero taka orientacja nadaje regułom stosowania przymusu walor normatywności. Searle ujmuje to bardzo prosto i trafnie: fakt społeczny pojawia się tam, gdzie ktoś, kto chce dokonać jakiejś operacji deontycznej, „gets away with it” (Searle 2010, s. 106). W ten sposób władza, cywilizacja, normatywność i kultu- ra wiążą się ze sobą w modelu teoretycznym, który w cało- ści mieści się w polu socjologii wiedzy. Władza jako relacja społeczna istnieje tam, gdzie istnieją reguły ograniczające stosowanie przymusu. Podstawową formą przymusu jest prze- moc fizyczna. Cywilizacja to proces eliminowania przemocy fizycznej z życia społecznego, przekształcania jej w bardziej subtelne formy przymusu, opatrywania jej negatywnymi ety- kietami i treningu do reagowania na nią obrzydzeniem, zażeno- waniem i wstydem (zob. Elias 2008e). Te reakcje emocjonalne i związane z nimi wzorce zachowań, w których powściągli- wość w miarę postępów procesu cywilizacji odgrywa coraz większą rolę, są podyktowane normatywnymi standardami zachowań; ich normatywność wynika z wyobrażeń na temat tego, co wypada i nie wypada, co słuszne i niesłuszne, piękne i szpetne, dobre i złe. Między towarzyską nieodpowiedniością, estetyczną brzydotą i złem moralnym jest różnica skali i pól zastosowania, ale nie ma jakościowej różnicy wynikającej 20 z odmiennej genezy. Wszelkie normy pochodzą z tego samego źródła i składają się na klucz służący do sensownego uporząd- kowania rzeczywistości społecznej, który nazywamy kulturą. Dlaczego tak rozumiana kultura należy do domeny socjo- logii wiedzy? Najprościej mówiąc: ponieważ owe kulturowe wyobrażenia należą do podzielanych, uznawanych za uza- sadnione, przekazywanych z pokolenia na pokolenie przeko- nań na temat rzeczywistości, a zatem są formą wiedzy (So- jak 2004, s. 71). Zdaję sobie sprawę, że tak szerokie ujęcie wiedzy może być kontrowersyjne i prowadzić do trudności praktycznych, bowiem wiedzą staje się w takim razie niemal każdy pogląd na rzeczywistość. Ograniczenie zastosowania pojęcia wiedzy do poglądów uznawanych za prawdziwe lub przynajmniej takich, co do których zakłada się, że możliwe byłoby sprawdzenie ich prawdziwości, ma niewątpliwie wiele zalet metodologicznych, co więcej zaś, przemawiałaby za nim znaczna część tradycji socjologii wiedzy. Postanowiłam jed- nak rozszerzyć to pojęcie, ponieważ interesować mnie będzie nie tyle charakter przekonań składających się na kulturę, ile to, że są one wyrażane i przekazywane za pomocą symboli, któ- rych socjologiczne badanie stanowi kwintesencję tej odmia- ny socjologii wiedzy, w jaką chciałabym, by wpisały się moje badania. Odmiana ta mieści się z pewnością w paradygmacie socjologii wiedzy, który Robert Merton opisał w 1968 roku (zob. Merton 2002). Ten paradygmat, przewidujący badanie przez socjologów najogólniej rozumianych powiązań między tworami ducha a warunkami bytu społecznego, przez ostat- nie pół wieku rozrósł się oczywiście niepomiernie, ponieważ teorii zgłaszających akces do socjologii wiedzy lub do niej przypisywanych przybyło, a nie ubyło. Nadal jednak jest to paradygmat otwarty i pozostawiający tak badaczom, jak teore- tykom wiele swobody interpretacyjnej. Jest jednak także inny powód, dla którego ta książka nosi podtytuł Kulturowa socjologia wiedzy Norberta Eliasa. Po- gląd, że kultura należy do domeny wiedzy, nie wydaje się kontrowersyjny. Daleko bardziej problematyczne mogłoby się 21 wydawać, że socjologia wiedzy – zamiast być socjologią kul- tury jako podzbioru wiedzy – mogłaby być kulturową socjo- logią wiedzy. Podążam tu śladem Alexandra, który propozycję socjologii kulturowej jako „mocnego programu” badania kul- tury opisuje następująco: Pojęciem, które wyłoniło się z niezwykłej nowej dziedziny ba- dań nad nauką, jest inspirowana socjologicznie idea „mocnego programu”. Twierdzi się tu, że idee naukowe są w takim samym stopniu konwencjami kulturowymi i językowymi, jak po prostu rezultatami innych, bardziej „obiektywnych”, działań i procedur. Naukę rozumie się nie jako „odkrycia”, odzwierciedlające naturę jak w lustrze, lecz jako przedstawienie zbiorowe, grę językową, ukazującą aprioryczny wzór działań tworzących sens. W kontek- ście socjologii nauki pojęcie mocnego programu sugeruje, innymi słowy, radykalne oderwanie zawartości poznawczej od naturalnej determinacji. Chcielibyśmy zasugerować, że mocny program może powstać również w socjologicznym badaniu kultury. Taka inicjaty- wa postuluje radykalne analityczne oderwanie kultury od struktu- ry społecznej – czyli to, co określamy jako autonomię kulturową. W porównaniu z socjologią kultury socjologia kulturowa zależy od ustanowienia tej autonomii i tylko poprzez taki mocny program socjologowie mogą naświetlić potężną rolę, jaką kultura odgrywa w kształtowaniu życia społecznego. Natomiast „socjologia kul- tury” proponuje „słaby program”, w którym kultura jest zmienną słabą i ambiwalentną. Zapożyczając od Basila Bernsteina, może- my powiedzieć, że mocny program zasilany jest poprzez rozwinię- ty kod teoretyczny, podczas gdy słaby program określony jest przez kod ograniczony, odzwierciedlający zahamowania i habitus tra- dycyjnych, instytucjonalnie ukierunkowanych nauk społecznych (Alexander, Smith 2010, s. 101). Uważam za trafny postulat, by nie traktować kultury jako pochodnej i wtórnej wobec struktur społecznych. Kultura nie jest „słabą i ambiwalentną” zmienną, lecz pozostaje integralnie związana ze strukturą społeczną, zależna od niej; jednocześnie jest analitycznie rozróżnialna, choć w istocie nierozłączna. Ta- kie wnioski wyciągam z socjologii Eliasa i w tym sensie każ- dy wysiłek intelektualny polegający na powiązaniu „tworów umysłu”, w tym kulturowych sensów, z „podstawą egzysten- 22 cjalną” – by użyć wyrażeń Mertona (zob. Merton 2002) – na gruncie teorii Eliasa będzie odpowiadał powyższemu opisowi socjologii kulturowej. Twierdzę zatem, że socjologia Eliasa jest socjologią wie- dzy opierającą się na dwóch filarach: władzy i kulturze. W tej książce chcę dokładnie prześledzić związki między nimi, by ukazać, jak z bliska wygląda współzależność władzy i kultury, czyli jak powstaje i jest wykorzystywana władza w procesie wytwarzania i podtrzymywania normatywności. Pokażę to na poziomie figuracji i na poziomie interakcji, w pięciu kolejnych rozdziałach, których problematyka postępuje od najogólniej- szych problemów ontologii społecznej ku szczegółowym py- taniom o mechanizmy powstawania kanonów zachowań i in- terakcyjne źródła społecznej siły symboli, za pomocą których kanony te są wyrażane, by pod koniec powrócić do ogólnych zagadnień epistemologicznych: piątego wymiaru ludzkiego doświadczenia i zaangażowania w kulturę. Zaczynam od problematyki spójności i w rozdziale pierw- szym ujmuję ją w perspektywie integracji społecznej. To za- gadnienie podstawowe w socjologii Eliasa. Już w latach 30. XX wieku, podczas pracy nad O procesie cywilizacji3, dzie- łem, w którym problemy ontologii społecznej nie są omawiane systematycznie, podjął zagadnienie relacji między jednostką a zbiorowością, stawiając pytanie o zasadę istnienia ponad- jednostkowego poziomu integracji. W swoim opus magnum Elias opisywał proces cywilizacji jako między innymi proces wzrostu złożoności społecznej wskutek nadbudowywania po- nad istniejącymi formami organizacji społecznej – takimi jak 3 Tytuły prac Eliasa podaję albo po polsku – jeśli, rzecz jasna, zosta- ły przetłumaczone – albo po angielsku, nie zważając na to, że niektóre z nich ukazały się oryginalnie po niemiecku. Wybrałam takie rozwią- zanie z dwóch powodów: po pierwsze, niektóre teksty Eliasa mają tak zawiłą historię, że w zasadzie nie sposób stwierdzić, jaki jest właściwie język oryginału (np. An Essay on Time), po drugie, bazowym dla mnie wydaniem dzieł Eliasa jest wspomniana w przypisie pierwszym najnow- sza anglojęzyczna edycja krytyczna. 23 rodziny, plemiona, domeny panów feudalnych – wyższych po- ziomów obejmujących z zasady większe terytoria, zrzeszają- cych większą liczbę jednostek i wymagających ściślejszej oraz skuteczniejszej koordynacji działań poszczególnych aktorów, a zatem podporządkowania zachowań normom regulującym współżycie międzyludzkie. Poziomy złożoności społecznej są rzeczywiście warstwami rzeczywistości i to – według teorii, którą Elias wyłożył w Zaangażowaniu i neutralności – równie realnymi, jak warstwy wyróżnione w rzeczywistości przyrod- niczej. Rozdział pierwszy poświęcam przede wszystkim upo- rządkowaniu kwestii relacji między światem przyrody a świa- tem społecznym, następnie zaś zależności między różnymi poziomami integracji w ramach tego ostatniego. Wymaga to wyjaśnienia pojęcia figuracji i sposobu, w jaki można je stoso- wać po to, by uchwycić dynamikę życia społecznego – ta moż- liwość odróżnia figurację od struktury społecznej. Figuracje i układy figuracji zmieniają się, a ich ruch decyduje o wzroście lub spadku integracji i złożoności społecznej. Procesom tym towarzyszą zjawiska psychiczne i kulturowe, które przedsta- wiam jako koszty integracji, przypisując im potencjał dezin- tegracyjny, którego Elias był w pełni świadomy, przewidywał bowiem, że procesowi cywilizacji może towarzyszyć proces decywilizacji. W rozdziale drugim zbliżam się do rozpoznania mechani- zmów integracji: opisuję powstawanie normatywnych wzor- ców postępowania jako kanonów. Zbiory kanonów składają się na instruktaż funkcjonowania w życiu społecznym, który nazywamy habitusem. Eliasowska antropologia, w której wolność i sprawczość człowieka były równie ważne, jak spo- łeczne warunkowanie ludzkich myśli, uczuć i zachowań, nie mogłaby się obyć bez tego pojęcia: habitus łączy rozproszo- ne kanony w egzystencjalną całość. Wyuczenie habitusu jest możliwe właśnie dzięki temu, że kanony nie są przekazywa- ne jako odseparowane zestawy norm, lecz powielane przez korektę i naśladownictwo. Pojęcie korekty, które pojawia się w rozdziale drugim, jest kluczowe dla mojego rozumienia 24 Eliasowskiej koncepcji socjalizacji. Korekta, której zastoso- wanie wytwarza w korygowanym uznanie normatywności, ma jednak i tę właściwość, że może być stosowana w celu projektowania habitusu tak, by zawrzeć w nim nowy materiał normatywny. Zajmuję się szczegółowo jednym projektem ha- bitusu, który dla Eliasa – jako socjologa urodzonego w XIX wieku – miał szczególne znaczenie, a który pojawił się na Za- chodzie wraz z nastaniem nowoczesności. Abstrakcyjny opis tego projektu „myślącego posągu” zostaje zilustrowany losem nieszczęsnego Wolfganga Amadeusza Mozarta, którego bio- grafię można odczytywać jako niewczesną próbę stworzenia projektu jednostki nieadekwatnego do stanu figuracji, w jakiej przyszło jej żyć. W kolejnym rozdziale przyglądam się jeszcze bliżej proce- sowi wytwarzania normatywności, projektowania i przekazy- wania habitusu oraz konstruowania kanonów. W The Symbol Theory Elias przedstawił (niestety niedokończoną i niedopra- cowaną) koncepcję komunikacji symbolicznej, tym samym uzupełniając brakujące ogniwo w swoim opisie mechanizmów integracji społecznej. Przedstawiam moją interpretację tej koncepcji, której centrum stanowią czynności symboliczne: myślenie, mówienie, pamiętanie. Węzłowym problemem tego rozdziału jest zgodność wiedzy z rzeczywistością. To kwestia kluczowa dla socjologii wiedzy od jej naro- dzin: kwestia prawdy. Elias nie posługiwał się wprawdzie zbyt często tym terminem – wolał mówić o zbieżności czy zgod- ności (congruence) przekonań z rzeczywistością – w istocie jednak dotknął problemu, który doprowadził do uznania so- cjologii wiedzy za ostoję relatywizmu. W jakim stopniu nauka społeczna jest powołana do dzielenia ludzkich przekonań na prawdziwe i fałszywe? Czy ważniejsze jest to, co ludzie sądzą, czy też dlaczego sądzą to, a nie co innego w tych, a nie innych okolicznościach? Wreszcie zaś czy wielość przekonań na te- mat rzeczywistości – równie silnych i uznawanych za równie uzasadnione, ale ze sobą niezgodnych – powinna wpłynąć na rozumienie prawdy przez badaczy społecznych? 25 Odpowiedź Eliasa na te pytania była połączeniem pozy- tywistycznego obiektywizmu i konstruktywizmu. Z jednej strony, uznał on wielość wyobrażeń na temat rzeczywistości za skutek zróżnicowania warunków, w jakich wyobrażenia te powstają, co zbliża go do klasycznej socjologii wiedzy. Siła przekonania, z jaką ludzie są gotowi trzymać się swoich wyobrażeń, wiąże się z siłą zaangażowania w te wyobraże- nia wynikającą z kolei tyleż ze stanu figuracji, w której ludzie żyją, ile z relacji między zasobami wiedzy fantastycznej a wie- dzy zgodnej z rzeczywistością. W tym punkcie Elias przyjął, jak się zdaje, stanowisko obiektywistyczne. Twierdził miano- wicie, że wiedzę (oraz symbole używane do jej wyrażenia) można opisywać z punktu widzenia zawartego w niej pier- wiastka fantastycznego. Wyobrażenia fantastyczne to te, które nie mają pokrycia w wiedzy na temat świata takiego, jakim jest, lecz sprawdzają się w praktyce społecznej ludzi, którzy luki w swojej wiedzy zbieżnej z rzeczywistością muszą uzu- pełnić zmyśleniem. W tym punkcie Elias staje się pragmaty- stą: fantazja może działać i dlatego jest podtrzymywana i prze- kazywana z pokolenia na pokolenie, jednak wiedza zgodna z rzeczywistością zawsze działa – na dłuższą metę – lepiej. Dlatego też Elias uważał za najpewniejsze źródło informacji o świecie naukę, która rozwija się wprawdzie w toku historii podobnie jak każdy inny rodzaj wiedzy i na kolejnych etapach swojego rozwoju w różnym stopniu jest tworzona przez pier- wiastek fantastyczny, ale kieruje się ku poznaniu świata takie- go, jakim jest, i dąży do ideału neutralności. Refleksja nad neutralnością i zaangażowaniem kończy roz- dział trzeci książki. W rozdziale czwartym docieram wreszcie, drogą może nie okrężną, lecz biegnącą po torze sinusoidalnym, do tytułowego piątego wymiaru ludzkiej egzystencji. Rozdział ten ma dwóch bohaterów: Eliasowi towarzyszy Znaniecki. Oczywiście, nie ja pierwsza zwróciłam uwagę na podobień- stwa między tymi autorami: Elżbieta Hałas, najwybitniejsza badaczka myśli Znanieckiego, opisywała analogie między ich analizami kultury czy diagnozami słabości europejskiej filo- 26 zofii podmiotu (Hałas 2010, s. 209, 230). Mimo zasadniczych różnic między tymi dwoma wielkimi socjologami, zwłaszcza jeśli chodzi o wykorzystanie osobistego doświadczenia w pra- cy badawczej i o stosunek do filozofii jako inspiracji socjolo- gicznego poznania, trudno nie dostrzec wspólnego mianow- nika ich teorii. Jest nim nacisk na konieczność uwzględnienia w badaniu społeczeństwa doświadczenia ludzkiego jako jego konstytutywnego składnika. Piąty wymiar to wymiar doświadczenia, który jest związany zarówno z trzema wymiarami przestrzennymi, jak i z czasem. Ta teza Eliasa dawała wyraz jego przekonaniu, że człowiek jest jednocześnie istotą fizyczną, materialną i biologiczną oraz pod- miotem kulturotwórczej działalności, której produkt to swoisty sposób bycia w świecie, w tym doświadczania upływu czasu (zob. Elias 2007), przestrzeni oraz umiejscowionych w niej obiektów materialnych, zatem także innych ludzi. Filozoficzne korzenie myśli Eliasa (podobnie zresztą jak w wypadku Zna- nieckiego) niewątpliwie zaważyły na takiej wizji społecznej ontologii i epistemologii. Jednak bardziej niż to tło filozoficz- ne interesuje mnie aspekt pomijany w zasadzie w pismach kul- turalistycznych Znanieckiego4, a dla Eliasa kluczowy właśnie dlatego, że jego kulturowa socjologia wiedzy jest zarazem kul- turową socjologią władzy. Ludzie doświadczają rzeczywistości na różne sposoby, ale jak dokonuje się selekcja doświadczeń? Kto lub co i w jaki sposób ogranicza pulę możliwych sposobów doświadczania świata? Przede wszystkim znów – zgodnie z kantowską tradycją – Elias przyjął, że ograniczenia nakłada na nas nasze wyposaże- nie poznawcze, którego biologiczna podstawa pozostaje stała w dziejach ludzkiego gatunku. Ponieważ jednak odrzucał mo- del człowieka jako homo clausus, nacisk kładł nie na zasadni- czą identyczność i niezmienność wyposażenia poznawczego wszystkich ludzi jako reprezentantów gatunku biologicznego, 4 Choć obecny oczywiście w jego pracach badawczych, tych jednak tutaj nie analizuję. 27 lecz na kształtowanie się i zmiany sposobu funkcjonowania ich aparatu poznawczego w historycznym i społecznym tu i teraz. Taki otwarty poznawczo człowiek doświadcza świata na sposoby możliwe w owym historycznym tu i teraz. Zakres sposobów dostępnych poszczególnym jednostkom nie jest wszakże jakąś metafizyczną emanacją figuracji i momentu hi- storycznego: metafizykę zastępuje działanie społeczne. Ogra- niczanie możliwości doświadczania świata – podobnie jak ich stwarzanie – także dokonuje się poprzez działanie konkret- nych jednostek w określonym układzie społecznym. Ta banalna prawda często uchodzi uwadze socjologów, zafascynowanych konstrukcjami teoretycznymi, w których między pozorną praprzyczyną w postaci stanu społeczeństwa a skutkiem w postaci stanu jednostek w nim żyjących otwie- ra się otchłań. Jeśli jednak w teorii znajdzie się miejsce także dla sprawcy jako konkretnej jednostki, socjolog staje przed fa- scynującą możliwością rozpatrywania procesów społecznych przez pryzmat relacji między poszczególnymi ludźmi, których doświadczenie mieści się w ramach również przez ludzi wy- twarzanych. Zatem rozdział czwarty poświęcam wyrażeniu za po- mocą sztafażu teoretycznego Eliasowskiej socjologii prostej prawdy, którą Marks ujął niegdyś następująco: „Ludzie sami tworzą swoją historię, ale nie tworzą jej dowolnie, nie w wy- branych przez siebie okolicznościach” (Marks 1949, s. 13). Współzależność jednostek w figuracji sprawia bowiem, że nikt nie tworzy sam okoliczności swojego życia – w tym standardów działania, na które się orientuje. Niektórzy jed- nak tworzą je bardziej niż inni: ci, którzy mają więcej władzy, bardziej niż ci, którzy posiadają jej niewiele. Ci, którzy mają władzę, tworzą okoliczności, w jakich doświadczają świata inni. W rozdziale czwartym rozpatruję mechanizm tego zja- wiska, skupiając się szczególnie na tym, co nazywam „pra- wem korekty”. Twierdzę, że możliwość wytykania innym błędów w zachowaniu to sposób na to, by „get away with it”: 28 korygowanie jest podstawową formą władzy, ale też źródłem wszelkiej normatywności. Rozdział piąty to znowu próba spojrzenia z dużego dystan- su na kulturę i wiedzę. Tym razem zadaję sobie pytanie o relacje między zaangażowaniem i neutralnością jako cechami wiedzy i jej symbolicznych reprezentacji a zaangażowaniem jako cechą kultury. Zastanawiam się zwłaszcza nad tym, czy teoria Eliasa nie zawiera błędu w tym dokładnie punkcie, w którym twier- dził on, że w miarę docierania do wiedzy zgodnej z rzeczywi- stością ludzkość wspina się zarazem na coraz wyższe poziomy neutralności. Z takiej przesłanki można by bowiem wyciągnąć następujący wniosek: z czasem, o ile oczywiście nie dojdzie do żadnego załamania i regresu w procesie cywilizacji, ludzie po- winni przestać się różnić przekonaniami odnośnie do rzeczy- wistości, ponieważ wszyscy będą posiadać równie poprawną i skuteczną wiedzę na jej temat, a warunkiem skuteczności tej wiedzy będzie wyzbycie się zaangażowania. Czy można być za- angażowanym w wiedzę neutralną? To nie tylko pytanie o etykę nauki i o powołanie uczonego jako kapłana i piastuna wiedzy zorientowanej na ideał neutralności. To także pytanie politycz- ne: o możliwość zastosowania Eliasowskiej socjologii wiedzy do współczesnych społeczeństw wielokulturowych. Kultura i zaangażowanie są nierozerwalnie ze sobą zwią- zane. Z jednej strony, kultura zawiera ogół sądów warto- ściujących, te zaś w Eliasowskiej epistemologii sytuują się po stronie zaangażowania. Z drugiej jednak strony, projekty współżycia międzyludzkiego powstałe w niektórych krajach po drugiej wojnie światowej opierały się na założeniu, że lu- dzie zaangażowani w różne kultury mogą zaangażować się w coś jeszcze – w ideę pokojowego i w miarę spokojnego funkcjonowania w sposób, który od wszystkich uczestników wymaga odpowiedniej dozy neutralności. Przejawia się ona w uznaniu prawa innych do żywienia odmiennych przeko- nań, ale i w czymś więcej – w akceptowaniu (czy co najmniej znoszeniu) faktu, że zasady wspólnego życia nie odpowiadają 29 w pełni pragnieniom wynikającym z kulturowego zaangażo- wania. Czy może zaistnieć kultura, której aksjologiczną dominan- tą będzie neutralność? Brzmi to jak mrzonka oświeceniowego utopisty, w dodatku mrzonka niebezpieczna, skoro zaangażo- wanie w ujęciu Eliasa łączy się z emocjonalnością, z orienta- cją na wytworzony przez grupę obraz świata i system wartości oraz ze spontanicznym (czyli względnie mało powściąganym) dawaniem wyrazu uczuciom. Jednak orientacja na neutralność może być cenna tam, gdzie życie społeczne osiąga poziom in- tegracji, który prowadzi do wewnętrznego, kulturowego zróż- nicowania grup jednostek w figuracji bez wyraźnej dominacji jednej z nich. W rozdziale piątym przyglądam się Eliasowskiej wizji demokracji jako formy ustroju wymagającej bardzo wy- sokiego poziomu cywilizacji i neutralności oraz wskazuję sposób zaadaptowania tejże formy do realiów społeczeństwa wielu zaangażowań. Sam Elias, mimo że stykał się z problematyką koegzysten- cji odmiennych kulturowo grup wielokrotnie w ciągu swoje- go długiego życia, na ogół wybierał jako przedmiot analizy przypadki jednokulturowe. Dla nas jednak, we współczesnym świecie, zagadnienie wielości kultur i metod zapewnienia ich pokojowej koegzystencji stało się kluczowe. Sądzę, że socjo- logia Eliasa może dostarczyć nam odpowiedzi także na pyta- nia, jakich jej twórca nigdy sobie nie zadawał. Jedno z nich dotyczy związków między kulturą, wiedzą i władzą w świe- cie, w którym zaangażowanie we własną kulturę musi z ko- nieczności uwzględniać fakt, że bliźni żyjący tuż obok mogą być równie zaangażowani w swoją. Odmowa zdobycia się na neutralność wystarczającą do uznania cudzego zaangażowania może być pierwszym etapem cyklu przemocy: narastającego spiętrzenia wrogości, podejrzliwości i niechęci, które owocuje kumulacją energii i często, w dalszej perspektywie, jej rozła- dowaniem w postaci otwartego konfliktu z użyciem przemocy. Elias analizował takie wypadki w Rozważaniach o Niemcach i Humana Conditio, dochodząc do wniosku, że cykle przemocy 30 rozwijają się niepowstrzymanie, gdy wprzężone w nie zostaną procesy budowania tożsamości własnej grupy i kon struowania negatywnego obrazu grup innych. Preludium do takich pro- cesów stanowią zaś na pozór zupełnie zwyczajne i względnie niegroźne procesy wykluczenia symbolicznego, podobne do tych, jakie opisał Elias wraz z Johnem L. Scotsonem w The Established and the Outsiders. Socjologia Eliasa wyjaśnia zarówno pełzające wyklucze- nie, które zaczyna się od drobiazgów w rodzaju wyśmiewania odmiennego, regionalnego akcentu, a kończy się na segrega- cji, jak i wielkie, międzynarodowe konflikty kulturowe, et- niczne i religijne, w cieniu których żyje dziś ludzkość. Klucz do zrozumienia tych procesów leży w splocie kultury, wiedzy i władzy, w ich mocy tworzenia normatywności i wiązania lu- dzi siecią standardów, kanonów i reguł. Schodząc na poziom reguł i poszukując prawa korekty jako podstawowego mecha- nizmu regulowania zachowania jednych ludzi przez drugich, zmierzamy zatem ku źródłom tego, co w naszym świecie najbardziej niepokojące i najmniej zrozumiałe. Splot kultury, wiedzy i władzy, który w tej książce pragnę rozłożyć na czyn- niki pierwsze, nie jest jednak tylko klatką, w jakiej zamykają nas socjalizacja, nawyk i ograniczenie puli doświadczeń. Kul- tura i wiedza to także nasza skrzynka z narzędziami, a wła- dza – której nikt zupełnie nie jest pozbawiony na mocy ogólnej współzależności między ludźmi – to słowo opisujące zakres naszych możliwości działania w relacjach społecznych. Ambi- walencja sprawczości i determinacji, które wypływają z tego samego źródła, nieustannie od zarania dziejów socjologii sta- nowi powód zdumienia jej przedstawicieli. Moja książka wy- rosła z takich właśnie pobudek wpisuje się tym samym w dłu- gą tradycję zdziwienia człowiekiem jako istotą społeczną.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Piąty wymiar
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: