Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00169 005704 11251185 na godz. na dobę w sumie
Pieniądz, kredyt bankowy i cykle koniunkturalne - ebook/pdf
Pieniądz, kredyt bankowy i cykle koniunkturalne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Instytut Ludwiga von Misesa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-926160-5-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Według dr. Jörga Guido Hülsmanna jest to najważniejsza książka na temat pieniądza i bankowości od 1912 roku, czyli od wydania książki Misesa Theorie des Geldes und der Umlaufsmittel, która całkowicie zrewolucjonizowała podejście ekonomistów do tych zagadnień.

 

Książka Jesúsa Huerty de Soto to lektura obowiązkowa dla każdego, kto zastanawia się nad przyszłością gospodarki (a dziś, w czasie kryzysu, trudno o tym nie myśleć). Nie ulega wątpliwości, że powinni ją przeczytać studenci ekonomii. Gdybym był księdzem, to ksiązkę de Soto zadawałbym do czytania jako pokutę za grzechy wszystkim keynsistom. Byłaby to bardzo łagodna pokuta, bo połączona z przyjemnością, jaką daje lektura tego fascynującego dzieła.

Prof. Witold Kwaśnicki


Jesus Huerta de Soto rozwija w swojej pracy tradycję szkoły austriackiej - najbardziej wolnorynkowego kierunku we współczesnej ekonomii. Jego przedstawicielami byli tacy wybitni badacze jak Eugen von Bohm-Bawerk, Carl Menger, Ludwig von Mises i Friedrich A. Hayek, a prekursorami w niektórych zakresach szesnastowieczni hiszpańscy uczeni z Salamanki i wybitny szkocki filozof Dawid Hume. Autor omawia węzłowe zagadnienia pieniądza, bankowości, kapitału i kryzysów finansowych w powiązaniu z rozległą analizą historii instytucji i procesów gospodarczych oraz myśli ekonomicznej. We wszystkich tych dziedzinach de Soto wykazuje się wielką erudycją a jednocześnie umiejętnością przejrzystego przedstawiania skomplikowanych problemów. Choć nie każdy się zgodzi z jego propozycjami, to każdy, kogo interesują podstawowe kwestie społeczeństwa, gospodarki i pieniądza, powinien się zapoznać z książką Jesúsa Huerty de Soto.

Prof. Leszek Balcerowicz

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

R o z d z i a ł V I I I T e o r i a b a n k o w o ś c i c e n t r a l n e j i   w o l n e j Rozdział ten zawiera analizę argumentów podnoszonych w historii my- śli ekonomicznej na rzecz i przeciw bankowości zarówno centralnej, jak i  wolnej. Przyjrzymy się na początek sporowi między teoretykami opo- wiadającymi się za systemem bankowości uprzywilejowanej, a  więc nie poddanej tradycyjnym regułom prawnym i  tym samym zdolnej do eks- pansji kredytu (szkoła bankowości), a tymi, którzy zawsze twierdzili, że banki powinny przestrzegać uniwersalnych reguł i  zasad (szkoła obiegu pieniężnego)1. Analiza i ocena teoretycznych prac obu szkół pozwoli nam również zbadać spory pomiędzy zwolennikami banku centralnego i obroń- cami systemu wolnej bankowości. Zobaczymy, że stronnicy szkoły obiegu pieniężnego na ogół bronili banku centralnego, natomiast teoretycy szko- ły bankowości opowiadali się za systemem wolnej bankowości, ostatecz- nie jednak przeważyły inflacjonistyczne doktryny szkoły bankowości, i to jak na ironię pod auspicjami banku centralnego. Jeden z najważniejszych wniosków z naszej analizy to konstatacja, że bank centralny nie powstał w następstwie spontanicznego procesu współpracy społecznej, ale wyłonił się jako nieuchronna konsekwencja systemu prywatnej bankowości opar- tej na rezerwie cząstkowej. W warunkach rezerwy cząstkowej to właśnie prywatni bankierzy domagają się kredytodawcy ostatniej instancji, by po- mógł im przetrwać cykliczne kryzysy i recesje gospodarcze wywoływane przez ten system. Na zakończenie tego rozdziału przyjrzymy się twierdzeniu o niemożliwości rachunku ekonomicznego w socjalizmie. W odniesieniu 1 Przedstawione w tekście definicje „szkoły bankowości” i „szkoły obiegu pienięż- nego” są zasadniczo zgodne z propozycjami Anny J. Schwartz. Według niej teoretycy szkoły obiegu pieniężnego uważają, że polityka pieniężna powinna być zdyscyplino- wania i poddana ogólnym regułom i zasadom prawnym, podczas gdy stronnicy szkoły bankowości na ogół obstają za przyznaniem bankierom (i ostatecznie bankowi cen- tralnemu) pełnej swobody działania wedle własnego uznania, nawet z  odrzuceniem tradycyjnych zasad prawnych. Anna J. Schwartz zauważa wręcz, że owa kontrowersja ogniskuje się wokół tego, czy „polityka powinna się kierować zasadami (za czym opo- wiadają się zwolennicy szkoły obiegu pieniężnego), czy władze powinny dopuszczać swobodę działania (jak chcą zwolennicy szkoły bankowości)” (artykuł Anny J. Schwartz Banking School, Currency School, Free Banking School opublikowany w The New Palgra- ve: Dictionary of Money and Finance, Macmillan, London 1992, t. 1, s. 148–151). de soto.indb 453 2015-02-24 09:37:55 454 do funkcjonowania banku centralnego twierdzenie to wyjaśnia znane nam problemy bankowych przepisów administracyjnych. Na ostatek dowiedzie- my, że obecni rzecznicy wolnej bankowości popełniają na ogół błąd po- legający na tym, że akceptują i uzasadniają praktykę rezerwy cząstkowej, nie dostrzegając, iż takie ustępstwo nie tylko nieuchronnie prowadzi do odrodzenia się banku centralnego, lecz wyzwala także cykliczne kryzysy szkodliwe dla gospodarki i społeczeństwa. 1 . K r y t yc z n a a n a l i z a s z k o ł y b a n k o w o ś c i W  podrozdziale tym przeanalizujemy argumenty teoretyczne, jakie zwolennicy bankowości opartej na rezerwie cząstkowej wysuwali w celu uzasadnienia takiego systemu. Choć rozważano je tradycyjnie jako pro- dukt sporów pomiędzy szkołami bankowości i obiegu pieniężnego, jakie rozwinęły się w Anglii w pierwszej połowie XIX wieku, to jednak najwcze- śniejsze spory w sprawie bankowości opartej na rezerwie cząstkowej oraz dwa przeciwstawne stanowiska (koncepcja bankowości i koncepcja obiegu pieniężnego) można w istocie odnaleźć już w pracach teoretyków szkoły salamanckiej w XVI i XVII wieku. Koncepcja bankowości, koncepcja obiegu pieniężnego i szkoła salamancka Teoretycy szkoły salamanckiej wnieśli ważny wkład do badań nad pie- niądzem, szczegółowo studiując tę dziedzinę2. Pierwszym hiszpańskim scholastykiem, który opracował traktat o pienią- dzu, był Diego de Covarrubias y Leyva, autor traktatu Veterum collatio numi- smaticum (Zbiór [tekstów] o starych pieniądzach) wydanego w 1550 roku. W pracy tej słynny biskup Segowii bada historię dewaluacji kastylijskiego maraweda i zestawia wielką ilość danych statystycznych dotyczących ewo- lucji cen. Choć w traktacie Covarrubiasa są już zawarte implicite zasadnicze elementy ilościowej teorii pieniądza, to autor jeszcze wyraźnie nie sformuło- wał teorii pieniądza3. Dopiero kilka lat później, w 1556 roku Martín de Az- 2 Zob. zwłaszcza opublikowane pod kierunkiem F. A. Hayeka badania Marjorie Grice- -Hutchinson The School of Salamanca: Readings in Spanish Monetary Theory, 1544–1605; Rothbard, New Light on the Prehistory of the Austrian School, s. 52–74; Alejandro A. Cha- fuen, Wiara i wolność. Myśl ekonomiczna późnych scholastyków, tłum. Kinga i Krzysztof Koehlerowie i Borys Walczyna, Arwil, Warszawa 2007, s. 85–100. Pochlebne uwagi na temat Marjorie Grice-Hutchinson wypowiada Fabián Estapé w swoim wprowadzeniu do trzeciego hiszpańskiego wydania książki Schumpetera The History of Economic Analysis pt. Historia del análisis económico, Editorial Ariel, Barcelona 1994, s. XVI–XVII. 3 Korzystaliśmy z wydania Omnia opera opublikowanego w Wenecji w 1604 r. Tom 1 zawiera traktat Diega de Covarrubiasa o pieniądzu, którego pełny tytuł brzmi: Veterum de soto.indb 454 2015-02-24 09:37:55 Teoria bankowości centralnej i wolnej pilcueta jednoznacznie stwierdził, że wzrost cen, czyli spadek siły nabywczej pieniądza, jest następstwem zwiększenia się podaży pieniądza, co w Kastylii spowodował masowy napływ metali szlachetnych z Ameryki. Podany przez Martína de Azpilcuetę opis relacji pomiędzy ilością pie- niądza a cenami jest wręcz nienaganny: 455 W krajach, w których występuje poważny niedobór pieniądza, po- kupne towary, a  nawet pracę ludzi oddaje się za mniej pieniędzy niż tam, gdzie pieniądz jest w obfitości; na przykład doświadczenie pokazuje, że we Francji, gdzie jest mniej pieniędzy niż w Hiszpanii, chleb, wino, odzież i praca kosztują znacznie mniej; a nawet kiedy było mniej pieniędzy w Hiszpanii, towary i pracę ludzi oddawano za znacznie mniej niż po odkryciu Indii, kiedy Hiszpanię zalało złoto i srebro. Powód jest taki, że pieniądz jest wart więcej wtedy i tam, gdzie go brakuje, niż wtedy i tam, gdzie jest w obfitości4. W porównaniu z głębokimi i szczegółowymi badaniami, jakie prowa- dzono nad salamancką teorią pieniądza, jak dotąd analizą i  oceną sta- nowiska scholastyków tej szkoły w  sprawie bankowości zajmowano się w znikomym stopniu5. Niemniej teoretycy szkoły salamanckiej przeprowa- dzili wnikliwą analizę praktyk bankowych i w zasadzie byli poprzednikami różnych stanowisk teoretycznych, które ponad dwa wieki później pojawiły się na nowo w sporze szkoły bankowości i szkoły obiegu pieniężnego. Wspomnieliśmy już bowiem w  rozdziale drugim o  surowej krytyce bankowości opartej na rezerwie cząstkowej, jaką sformułował doktor Sa- ravia de la Calle w końcowych rozdziałach swojej książki Instrucción de mercaderes. W podobnym duchu, choć nie tak bardzo krytycznie jak Sa- ravia de la Calle, skrupulatną analizę bankowości przeprowadzają Martín de Azpilcueta i Tomás de Mercado, uwzględniając w niej listę wymagań collatio numismaticum, cum his, que modo expenduntur, publica, et regia authoritate per- pensa, s. 669–710. Pracę tę często cytuje Davanzati, a Ferdinando Galiani robi to przynaj- mniej raz w rozdz. 2 swojego słynnego dzieła Della moneta, s. 26. Również Carl Menger wspomina traktat Covarrubiasa w swojej książce Principles of Economics, New York Uni- versity Press, New York–London 1981, s. 317 (s. 257 wersji oryginalnej Grundsätze der Volkswirthschaftslehre). 4 Azpilcueta, Comentario resolutio de cambios, s. 74–75 (wyróżnienia kursywą dodane przeze mnie). Martína de Azpilcuetę wyprzedził jednak o niemal trzydzieści lat Mikołaj Kopernik, formułując (mniej rozwiniętą) wersję ilościowej teorii pieniądza w swojej książce De monetae cudendae ratio (1526); zob. Rothbard, Economic Thought Before Adam Smith, s. 165. 5 Zob. np. uwagi Francisco Gómeza Camacha w jego wprowadzeniu do: Luis de Molina, La teoría del justo precio, Editora Nacional, Madrid 1981; uwagi, jakie czyni Sierra Bravo w El pensamiento social y económico de la escolástica desde sus orígenes al comienzo del catolicismo social, t. 1, s. 214–237; artykuł Francisca Beldy, który tu dalej omawiamy szczegółowo; wreszcie nowszy artykuł: Huerta de Soto, New Light on the Prehistory of the Theory of Banking and the School of Salamanca. de soto.indb 455 2015-02-24 09:37:55 Krytyczna analiza szkoły bankowości 456 co do uczciwego i prawowitego depozytu bankowego. Tych dawnych au- torów można traktować jako przedstawicieli zalążków „szkoły obiegu pieniężnego”, która powoli rozwijała się w  samym sercu szkoły sala- manckiej. Uczeni ci z reguły przyjmują konsekwentne, bezkompromiso- we stanowisko wobec prawnych wymagań, jakie muszą spełniać umowy depozytu bankowego, a także w ogóle krytyczną, nieufną postawę wobec bankowości. Drugiej grupie teoretyków przewodzi Luis de Molina; należą do niej Juan de Lugo, Leonardo de Lessio i  w  mniejszym stopniu Domingo de Soto. Jak stwierdzono w rozdziale drugim, autorzy ci idą za przykładem Moliny i podobnie jak on opowiadają się za mało restrykcyjnymi podsta- wami prawnymi umowy bankowego depozytu pieniężnego oraz akceptują praktyki oparte na rezerwie cząstkowej, argumentując, że umowa taka jest raczej pożyczką „odwołalną” czy mutuum niż depozytem. Nie będziemy tu powtarzać wszystkich argumentów przeciw stanowisku Moliny w spra- wie umowy depozytu bankowego. Wystarczy powiedzieć, że opiera się ono na rozpowszechnionym błędnym wyobrażeniu, które można przypisać już średniowiecznym glosatorom i ich komentarzom w sprawie instytucji de- positum confessatum. Teraz interesuje nas jedynie to, że owa druga grupa scholastyków była znacznie bardziej pobłażliwa w swojej krytyce bankie- rów i posuwała się nawet do usprawiedliwiania bankowości opartej na re- zerwie cząstkowej. Niezupełnie byłoby więc nadużyciem uznanie tej grupy za wczesną „szkołę bankowości” w obrębie szkoły salamanckiej. Podobnie jak parę stuleci później mieli to robić ich angielscy i kontynentalni następ- cy, przedstawiciele tej szkoły myśli nie tylko usprawiedliwiali, z wyraźnym pogwałceniem tradycyjnych zasad prawnych, bankowość opartą na rezer- wie cząstkowej, ale również uważali, że wywiera ona wielce dobroczynny wpływ na gospodarkę. Choć argumenty Luisa de Moliny w sprawie umowy bankowej opie- rają się na bardzo niepewnej podstawie teoretycznej i oznaczają w pew- nym sensie regres w stosunku do innych poglądów przedstawicieli szko- ły salamanckiej, należy podkreślić, że Molina jako pierwszy w tradycji szkoły bankowości uświadomił sobie, iż czeki i inne dokumenty upraw- niające do wypłaty na żądanie pewnych kwot z depozytów pełnią do- kładnie tę samą funkcję co gotówka. Nie jest więc prawdą, wbrew po- wszechnemu przekonaniu, że dziewiętnastowieczni teoretycy angielskiej szkoły bankowości jako pierwsi odkryli, iż depozyty na żądanie w ban- kach stanowią część ogólnej podaży pieniądza, a tym samym wpływają na gospodarkę w  ten sam sposób jak bilety bankowe. Luis de Molina wyraźnie pokazał to już ponad dwa stulecia wcześniej w Dyspucie 409. swojego dzieła Tratado sobre los cambios (Traktat o wymianach). Molina stwierdza bowiem: Ludzie płacą bankierom na dwa sposoby: zarówno w gotówce, dając im monety, jak i wekslami czy dowolnym innym rodzajem traty, na de soto.indb 456 2015-02-24 09:37:55 Teoria bankowości centralnej i wolnej 457 mocy których ten, kto musi zapłacić tratę, staje się dłużnikiem banku na kwotę, która, jak wskazuje trata, będzie wpłacona na rachunek osoby deponującej tratę w banku6. Molina mówi tu o określonych dokumentach, które nazywa chirogra- phis pecuniarum („pisany pieniądz”), a  których używano jako środków płatniczych w wielu transakcjach na rynku. Pisze tak: Choć wiele transakcji odbywa się w gotówce, większość przeprowa- dza się za pomocą dokumentów, które potwierdzają, że albo bank jest komuś winien pieniądze, albo ktoś zgadza się zapłacić, a pienią- dze pozostają w banku. Co więcej, Molina podkreśla, że czeki te uważa się za środki „na żąda- nie”: „Na opisanie tych środków płatniczych używa się powszechnie terminu «na żądanie», ponieważ pieniądze muszą być wypłacone po przedstawieniu i odczytaniu traty”7. Najważniejsze tu jest zaś to, że na długo przed Thorntonem (1797) i Pen- ningtonem (1826) Molina wyraża zasadniczą myśl, iż całkowity wolumen transakcji rynkowych nie mógłby być przeprowadzony za pomocą gotówki w tej ilości, jaka przechodzi z rąk do rąk na rynku, czyli bez uwzględnienia pieniądza tworzonego przez banki za pomocą zapisów depozytowych oraz czeków wystawianych przez deponentów na poczet tych depozytów. Stąd też następstwem aktywności finansowej banków jest tworzenie ex nihilo nowej kwoty pieniądza (w postaci depozytów), wykorzystywanego potem w transakcjach. Molina wyraźnie mówi: Większość transakcji regulowanych z góry [finalizuje się] za pomo- cą podpisanych dokumentów, ponieważ nie ma dość pieniędzy, aby było można opłacić w gotówce olbrzymie ilości dóbr sprzedawanych na rynku, jeśli muszą być zapłacone w gotówce, bądź przeprowadzić wiele operacji handlowych8. I wreszcie Molina wyraźnie rozróżnia operacje niezwiązane z udziela- niem pożyczki, ponieważ spłata długu jest czasowo odroczona, i te, które przeprowadza się w  gotówce za pomocą czeków lub depozytów banko- wych. W konkluzji stwierdza: Musimy przestrzec, że rzecz nie może być uznana za zakupioną na kredyt, jeżeli jej cena zostaje wycofana z rachunku bankowego, na- wet jeśli nie dokonuje się natychmiastowej płatności gotówkowej; 6 Molina, Tratado sobre los cambios, s. 145. 7 Ibid., s. 146. 8 Ibid., s. 147 (wyróżnienie kursywą dodane przeze mnie). de soto.indb 457 2015-02-24 09:37:55 Krytyczna analiza szkoły bankowości 458 bankier bowiem zapłaci należną kwotę w gotówce z chwilą zamyka- nia rynku, a nawet wcześniej9. Juan de Lugo całkowicie zgadza się z doktryną Moliny i uważa banko- we depozyty pieniężne za pożyczkę czy mutuum „odwołalne”, które ban- kier może wykorzystywać w swoich prywatnych interesach dopóty, dopóki deponent ich nie zażąda10. Dezorientacja Moliny i Luga co do podstaw prawnych umowy depozy- tu bankowego sięga tak daleko, że twierdzą nawet, iż może ona mieć inny charakter prawny dla każdej strony (czyli że może być równocześnie depo- zytem dla deponenta i pożyczką dla bankiera). Obaj ci teoretycy wyraźnie nie dostrzegają wewnętrznej sprzeczności tego stanowiska, a co do działań bankierów, to sądzą, że wystarczy ich przestrzec, aby postępowali „roz- ważnie”, czyli w ten sposób, by zgodnie z prawem wielkich liczb zacho- wywali zawsze płynność wystarczającą do zaspokojenia „zwykłych” żądań zwrotu depozytów. Nie zdają sobie sprawy, że ich pojmowanie rozwagi nie jest obiektywnym kryterium wystarczającym, by pokierować działaniami bankierów. Z pewnością nie jest zbieżne ze zdolnością bankierów do tego, by w każdej chwili zwrócić wszystkie przechowywane depozyty, a Molina i Lugo sami zauważają, że bankierzy popełniają „grzech śmiertelny”, kiedy wykorzystują środki swoich deponentów spekulacyjnie i nierozważnie, na- wet jeśli działania takie kończą się dobrze i bankierzy mogą w terminie zwró- cić pieniądze swoim deponentom11. Co więcej, takie pojmowanie rozwagi nie jest warunkiem wystarczającym: bankier może być bardzo rozważny, ale niezbyt spostrzegawczy, a nawet może mieć pecha w interesach, toteż gdy przyjdzie czas na płacenie, zabraknie mu płynności i nie zdoła zwró- cić depozytów12. Jaki zatem poziom rozwagi jest możliwy do przyjęcia? Na pytanie to oczywiście nie ma obiektywnej odpowiedzi, która mogłaby służyć jako wytyczna w bankowości. Co więcej, jak widzieliśmy we wcze- śniejszych rozdziałach, prawo wielkich liczb nie ma zastosowania do ban- kowości opartej na rezerwie cząstkowej, ponieważ ekspansja kredytowa 9 Ibid., s. 149. 10 „Quare magis videntur pecuniam precario mutuo accipere, reddituri quotis- cumque exigetur a deponente. Communiter tamen, pecunia illa interim negotiantur, et lucrantur, sine ad cambium dando, sine aliud negotiationis genus exercendo” (jest to dosłowny cytat zaczerpnięty z dzieła Luga Hispalensisa [Joannes Lugo Hispalensis to łacińska wersja nazwiska Juan de Lugo – uw. red.] Disputationum de iustitia et iure, dział 5, nr 60, De Cambiis, s. 406). 11 Zasadę tę najjaśniej i  najzwięźlej wyłożył być może właśnie Juan de Lugo, co widzieliśmy w przypisie 102 do rozdz. II. 12 Innymi słowy, bankier może popełniać czyste czy prawdziwe błędy przedsiębior- czości (niemożliwe do ubezpieczenia z  wykorzystaniem prawa wielkich liczb), które prowadzą do poważnych strat przedsiębiorczych niezależnie od stopnia rozwagi, jaką się wykazał. W sprawie koncepcji „prawdziwego błędu” zob. Israel Kirzner, Economics and Error, w: Perception, Opportunity and Profit, University of Chicago Press, Chicago 1979, rozdz. 8, s. 120–136. de soto.indb 458 2015-02-24 09:37:55 Teoria bankowości centralnej i wolnej 459 związana z  takimi praktykami bankowymi prowadzi do powtarzających się cykli boomu i recesji, które niezmiennie sprawiają bankierom trudności. Działalność bankowa jako taka wywołuje więc kryzysy płynności, a tym samym powszechną niewypłacalność banków. Jest w każdym razie wyso- ce prawdopodobne, że w  czasie kryzysu bank nie będzie zdolny płacić, toteż zawiesi płatności, a nawet jeśli ostatecznie wszyscy jego wierzyciele będą mieli tyle szczęścia, że dostaną swoje pieniądze, to w najlepszym razie nastąpi to po długim procesie upadłościowym, w którym zmieni się rola deponentów. Stracą oni bezpośredni dostęp do swoich pieniędzy i staną się przymusowymi pożyczkodawcami, którzy nie mają innego wyjścia, jak odroczyć wycofanie swoich depozytów aż do zakończenia likwidacji. Tomás de Mercado niewątpliwie uwzględniał przedstawione tu oko- liczności, kiedy podkreślał, że przyjmowane przez Molinę i Luga zasady rozwagi są celem, którego żaden bank w praktyce nie osiąga. Wydaje się, że Tomás de Mercado był świadom, iż zasady takie nie dają praktycznych wskazówek gwarantujących wypłacalność banków. Co więcej, skoro za- sady te są nieskuteczne, jeśli chodzi o konsekwentne osiąganie celu w po- staci wypłacalności i płynności, to system bankowości opartej na rezerwie cząstkowej okaże się niezdolny do honorowania swoich zobowiązań we wszystkich sytuacjach. Poglądy tych scholastyków na bankowość badali ostatnio dwaj ekono- miści jezuiccy: jeden z  perspektywy szkoły bankowości, drugi z  punktu widzenia szkoły obiegu pieniężnego. Pierwszy z nich to hiszpański jezuita Francisco Belda, autor interesującej pracy zatytułowanej Ética de la cre- ación de créditos según la doctrina de Molina, Lesio y Lugo (Etyka tworzenia pożyczek w doktrynie Moliny, Lessia i Luga)13. O. Belda uważa wręcz za oczywiste, że: Z  opisu Moliny można wywnioskować, że w  przypadku bankierów dochodzi do rzeczywistego tworzenia pożyczek. Interwencja banków doprowadziła do stworzenia nowej siły nabywczej, która wcześniej nie istniała. Tego samego pieniądza używa się jednocześnie na dwa sposo- by: posługuje się nim bank w swoich interesach i jednocześnie posłu- guje się nim również deponent. W rezultacie ilość środków wymiany w obiegu jest kilka razy większa od realnej ilości gotówki, na której środki te się opierają, a bank ma korzyści z wszystkich tych operacji. Co więcej, zdaniem Beldy Molina uważa, iż rozsądnie jest przyjąć, że banki mogą prowadzić interesy za pomocą depozytów swoich klientów dopóty, dopóki robią to rozważnie i nie 13 Opublikowane w „Pensamiento” 73, nr 19, styczeń–marzec 1963, s. 53–89. Jest to badawczo-informacyjny kwartalnik filozoficzny wydawany przez Facultades de Filo- sofía de la Compañía de Jesús en España. de soto.indb 459 2015-02-24 09:37:55 Krytyczna analiza szkoły bankowości 460 narażają na ryzyko swojej zdolności terminowego honorowania wła- snych zobowiązań14. Belda poza tym pisze, że Juan de Lugo przedstawia gruntowny opis praktyk właścicieli kantorów i  bankierów. Znaj- dujemy tu wyraźną aprobatę dla tworzenia pieniądza, choć bez formalnego pojawienia się stworzonego kredytu. Banki prowadzą interesy posługując się depozytami swoich klientów, którzy rów- nocześnie nie rezygnują z korzystania z własnych pieniędzy. Banki zwiększają ilość środków płatniczych za pomocą pożyczek, dyskon- towania weksli i innych działań gospodarczych, które przeprowa- dzają, używając pieniędzy stron trzecich. Ostateczny rezultat jest taki, że siła nabywcza na rynku zostaje zwiększona daleko poza to, co odpowiada depozytom gotówkowym, które stanowią jej pod- stawę15. Belda oczywiście w konkluzji stwierdza trafnie, że spośród wszystkich doktryn owych scholastyków najbardziej sprzyjają bankowości koncepcje Moliny i Luga. Musimy jednak skrytykować o. Beldę za to, że nie wyjaśnia stanowisk innych przedstawicieli szkoły salamanckiej, na przykład Tomása de Mercada, a zwłaszcza Martína de Azpilcuety i Saravii de la Calle, którzy, jak wiemy, są znacznie surowszymi i bardziej krytycznie nastawionymi sę- dziami instytucji bankowości. Co więcej, Belda opiera swoją analizę prac Moliny i Luga na Keynesowskim ujęciu ekonomii, a więc w perspektywie, która nie tylko lekceważy wszystkie szkodliwe skutki ekspansji kredytowej dla struktury produkcji, lecz także przedstawia takie praktyki jako wielce korzystne, ponieważ zwiększają „efektywny popyt” i  dochód narodowy. Belda przyjmuje więc punkt widzenia keynesizmu i  szkoły bankowości oraz analizuje prace tych tylko przedstawicieli szkoły salamanckiej, którzy są najmniej wymagający w kwestiach prawnego uzasadnienia bankowego depozytu pieniężnego, a tym samym najbardziej skłonni bronić bankowo- ści opartej na rezerwie cząstkowej. Inny wybitny jezuita, o. Bernard W. Dempsey jest autorem traktatu eko- nomicznego zatytułowanego Interest and Usury16, w którym również bada poglądy przedstawicieli szkoły salamanckiej na działalność bankową. Fun- damentem tego studium jest teoretyczna wiedza o. Dempseya na temat pie- 14 Belda, s. 63, 69. 15 Ibid., s. 87. Belda odnosi się tu do Juana de Lugo Disputationum de iustitia et iure, t. 2, klauzula 28, dział 5, nr 60–62. 16 Dempsey, Interest and Usury, American Council of Public Affairs, Washington D.C. 1943. Musimy zauważyć, że istotnym zamierzeniem artykułu o. Beldy była Keynesow- ska krytyka idei przedstawionych w tej książce przez o. Dempseya. Jesteśmy wdzięczni prof. Jamesowi Sadowsky’emu z Fordham University za dostarczenie nam egzemplarza książki Dempseya, której nie zdołaliśmy znaleźć w Hiszpanii. de soto.indb 460 2015-02-24 09:37:55 Teoria bankowości centralnej i wolnej 461 niądza, kapitału i cykli, stanowiąca podstawę znacznie solidniejszą od tej, na której buduje o. Belda17. Dziwi, że Dempsey nie rozwija swojej tezy poprzez analizę poglądów scholastyków najbardziej przeciwnych bankowości (Saravii de la Calle, Martína de Azpilcuety i Tomása de Mercada), lecz skupia się na pismach autorów najbardziej sprzyjających działalności bankowej (Luisa de Moliny, Juana de Luga i Lessia). Dempsey przeprowadza egzegezę ich dzieł i kon- kluduje, że bankowość oparta na rezerwie cząstkowej nie byłaby uprawniona nawet z punktu widzenia ich własnych doktryn. Ci salamanccy autorzy bro- nią pewnych tradycyjnych zasad dotyczących lichwy, a Dempsey wspiera swoją konkluzję, odnosząc te zasady do bankowości i jej gospodarczych konsekwencji, które, choć w czasach tych scholastyków nieznane, zostały rozpoznane w teoriach Misesa i Hayeka, zanim Dempsey opracował swój traktat. Chociaż bowiem musimy przyznać, że Molina i Lugo traktowali bankowość bardziej życzliwie, to Dempsey wyraźnie stwierdza, iż pożyczki tworzone przez banki ex nihilo w toku operacji opartych na rezerwie cząst- kowej pociągają za sobą tworzenie siły nabywczej, która nie opiera się na żadnych wcześniejszych dobrowolnych oszczędnościach czy poświęceniu. W rezultacie poważne straty ponosi wielka liczba osób postronnych, któ- rych jednostki pieniężne tracą siłę nabywczą wskutek inflacyjnej ekspansji banków18. Według Dempseya tworzenie ex nihilo siły nabywczej, które nie wymaga uprzedniego zmniejszenia siły nabywczej jakiejś grupy ludzi, na- rusza istotne zasady prawne wyłożone przez Molinę i Luga, więc w tym sensie jest naganne. Dempsey twierdzi w szczególności: Możemy na tej podstawie uznać, że siedemnastowieczny scholastyk, widząc dzisiejsze problemy pieniężne, chętnie opowiedziałby się za planem stuprocentowej rezerwy czy za czasowym ograniczeniem 17 Schumpeter w swoim wprowadzeniu do książki o. Dempseya dobitnie podkreśla jego dogłębną znajomość poglądów ekonomicznych Ludwiga von Misesa, Friedricha A. Hayeka, Wicksella, Keynesa i innych. Poza tym, Schumpeter w swoim monumen- talnym dziele The History of Economic Analysis czyni pochlebną wzmiankę na temat Dempseya. 18 „Ekspansja kredytowa prowadzi do deprecjacji każdego środka w obiegu, z jakim bank ma do czynienia. Rosną ceny; następuje aprecjacja aktywów. Bank uwalnia się od swojego długu, wypłacając z depozytu pieniądz o mniejszej wartości. (...) Scholastyczny au- tor nie uzna żadnej konkretnej osoby za winną grzechu lichwy. Jednak proces przebiegał w sposób lichwiarski; znów spotykamy lichwę systematyczną czy instytucjonalną. (...) Dzisiejsza sytuacja, do której teoretycy stosują rozróżnienia między odsetkami natural- nymi a odsetkami pieniężnymi, między oszczędnościami a inwestycjami, między docho- dem rozporządzalnym dowolnie a przymusowymi wydatkami – wszystko to ma z późno- średniowieczną analizą wystarczająco dużo punktów stycznych, by uzasadnić określenie «instytucjonalna lichwa» w odniesieniu do posunięć opisanych tu w powyższych zwro- tach” (Dempsey, Interest and Usury, s. 225, 227–228, wyróżnienie kursywą dodane przeze mnie). Krótko mówiąc, Dempsey po prostu odnosi do bankowości tezę przedstawioną przez Juana de Marianę w jego pracy Tratado y discurso sobre la moneda de vellón. de soto.indb 461 2015-02-24 09:37:56 Krytyczna analiza szkoły bankowości 462 ważności pieniądza. Ustalona podaż pieniądza czy podaż zmieniana jedynie zgodnie z obiektywnymi i obliczonymi kryteriami jest nie- zbędnym warunkiem sensownej, sprawiedliwej ceny pieniądza19. Dempsey utrzymuje, że bankowa ekspansja kredytowa ściąga w dół siłę nabywczą pieniądza, toteż banki zwracają na ogół depozyty w jednostkach pieniężnych o coraz mniejszej sile nabywczej. Dochodzi stąd do wniosku, że gdyby przedstawiciele szkoły salamanckiej dysponowali szczegółową teoretyczną wiedzą o przebiegu i skutkach procesu gospodarczego wyzwa- lanego przez bankowość opartą na rezerwie cząstkowej, to nawet Molina, Lessio i Lugo potępiliby go jako ogromny, szkodliwy i bezprawny proces instytucjonalnej lichwy. Przeanalizowaliśmy już główne stanowiska, jakie wobec bankowości przyjmowali przedstawiciele szkoły salamanckiej; zobaczmy teraz, jak ich poglądy odbierali i rozwijali w późniejszych stuleciach myśliciele zarówno z Europy kontynentalnej, jak i anglosascy. Odpowiedź świata anglojęzycznego na scholastyczne koncepcje pieniądza bankowego Choć wyczerpująca analiza ewolucji teorii pieniądza od scholastyków po angielską szkołę klasyczną wykraczałaby poza zakres tej książki20, jed- nak powinniśmy tutaj pokrótce skomentować ewolucję koncepcji doty- czących bankowości opartej na rezerwie cząstkowej w okresie poprzedza- jącym spór pomiędzy szkołą bankowości a szkołą obiegu pieniężnego, jaki w ostatecznej formie wybuchł w Wielkiej Brytanii w XIX wieku. Istotne koncepcje pieniądza sformułowane przez przedstawicieli szko- ły salamanckiej zyskały później poparcie Włochów, Bernarda Davanza- tiego21 i  Geminiana Montanariego, którego książka La moneta22 ukazała się w  1683 roku. W  swoich traktatach teoretycy ci przyjmują za punkt wyjścia osiągnięcia szkoły salamanckiej i rozwijają ilościową teorię pienią- dza przedstawioną przez Azpilcuetę i innych scholastyków. Chociaż wpły- wy tego nurtu koncepcji pieniądza szybko objęły Anglię, głównie dzięki 19 Dempsey, Interest and Usury, s. 210. 20 Znakomite zwięzłe przedstawienie tej historii koncepcji pieniądza zawiera En- glish Monetary Policy and the Bullion Debate; jest to cz. 3 (rozdz. 9–14) t. 3, The Col- lected Works F. A. Hayeka. Zob. też: D. P. O’Brien, The Classical Economists, Oxford University Press, Oxford 1975, rozdz. 6; Rothbard, Classical Economics, rozdz. 5–6. 21 Angielski przekład książki Davanzatiego ukazał się w 1696 r.: Bernardo Davan- zati, A Discourse upon Coins, J. D. and J. Churchill, London 1696. 22 Książka Montanariego, pierwotnie wydana pod tytułem La zecca in consulta di stato, jako La moneta została opublikowana w Scrittori classici italiani di economía po- lítica, G. Destefanis, Milano 1804, t. 3. de soto.indb 462 2015-02-24 09:37:56 Teoria bankowości centralnej i wolnej 463 pracom Williama Petty’ego (1623–1687)23, Johna Locke’a  (1632–1704)24 i innych, to dopiero w pracach Johna Lawa, Richarda Cantillona i Davida Hume’a znajdujemy bezpośrednie odniesienia do problemów bankowości opartej na rezerwie cząstkowej, zarówno w związku z zagadnieniami pie- niądza, jak i realną strukturą gospodarczą. Wspominaliśmy już w tej książce o Johnie Lawie (1671–1729). W roz- dziale drugim wskazywaliśmy na jego niezwykłą osobowość, a także na jego utopijne, inflacjonistyczne propozycje pieniężne. Choć niektóre jego kon- cepcje były oryginalne i cenne, kiedy na przykład sprzeciwiał się przyjmo- wanej przez Locke’a nominalistycznej, konwencjonalnej teorii pochodze- nia pieniądza25, to jednak John Law podjął również pierwszą próbę nadania pozoru teoretycznego uzasadnienia błędnej popularnej idei, że wzrost ilości pieniądza w obiegu zawsze pobudza aktywność gospodarczą. Law bowiem, wyszedłszy z  prawidłowego pierwotnego założenia, że pieniądz jako sze- roko akceptowany środek wymiany sprzyja rozwojowi handlu i podziało- wi pracy, sformułował błędny wniosek, że im większa jest ilość pieniądza w obiegu, tym większa liczba transakcji i tym wyższy poziom aktywności gospodarczej. Wynikał z tego kolejny fatalny błąd jego doktryny, a miano- wicie przekonanie, że podaż pieniądza zawsze musi odpowiadać „popyto- wi” nań, a przede wszystkim liczbie mieszkańców i poziomowi aktywności gospodarczej. Oznacza to w konsekwencji, że jeśli ilość pieniądza w obie- gu nie dotrzymuje kroku aktywności gospodarczej, dochodzi do jej spadku oraz wzrostu bezrobocia26. Ta teoria Lawa, kwestionowana później przez Hume’a i teoretyków pieniądza ze szkoły austriackiej, w takiej lub innej po- staci przetrwała aż do dziś za sprawą nie tylko dziewiętnastowiecznych teo- 23 Zob. William Petty Quantulumcumque Concerning Money, w: The Economics Writings of Sir William Petty, Augustus M. Kelley, New York 1964, t. 1, s. 437–448. 24 Na temat teorii pieniądza Locke napisał m.in.: Some Considerations of the Con- sequences of the Lowering of Interest, and Raising the Value of Money, Awnsham and John Churchill, London 1692 oraz Further Considerations Concerning Raising the Value of Money, Awnsham and John Churchill, London 1695. Obie te prace zostały prze- drukowane w: The Works of John Locke, wyd. 12, C. and J. Rivington, London 1824, t. 4, a także w: Several Papers Relating to Money, Interest, and Trade, etcetera, Augustus M. Kelley, New York 1968. Locke jako pierwszy przedstawił w Anglii myśl, że wartość jednostki pieniężnej jest określana ostatecznie ilością pieniądza w obiegu. 25 Musimy pamiętać, że według Carla Mengera John Law jako pierwszy poprawnie sformułował ewolucjonistyczną teorię pochodzenia pieniądza. 26 Zob. John Law, Money and Trade Considered: With a Proposal for Supplying the Nation with Money, A. Anderson, Edinburgh 1705, Augustus M. Kelley, New York 1966. Jak ujmuje to Law: „Ilość pieniądza w państwie musi być dostosowana do licz- by jego mieszkańców. (...) Jeden milion może stworzyć zatrudnienie dla ograniczonej tylko liczby osób (...) większa ilość pieniądza może stworzyć zatrudnienie dla większej liczby ludzi niż mniejsza kwota, a każde zmniejszenie podaży pieniądza w tym samym zakresie obniża poziom zatrudnienia” (cytowane przez Hayeka w First Paper Money in Eighteenth-century France, pracy stanowiącej rozdz. 10 książki The Trend of Economic Thinking, s. 158). de soto.indb 463 2015-02-24 09:37:56 Krytyczna analiza szkoły bankowości 464 retyków szkoły bankowości, ale także wielu współczesnych monetarystów i  keynesistów. Krótko mówiąc, Law przypisuje niski poziom aktywności gospodarczej w Szkocji jego czasów „obniżonej” podaży pieniądza, a tym samym doprowadza do logicznych konkluzji idee szkoły merkantylistycz- nej. Law twierdzi, że z tego powodu podstawowym celem każdej polityki ekonomicznej musi być zwiększanie ilości pieniądza w obiegu, co sam sta- rał się zrobić w 1705 roku, kiedy wprowadził pieniądz papierowy, mający pokrycie w  ziemi, najważniejszym wówczas realnym składniku majątko- wym27. Później Law zmienił zdanie i skupił wszystkie swoje wysiłki gospo- darcze i polityczne na utworzeniu systemu bankowości opartego na rezer- wie cząstkowej, który poprzez emisję pieniądza papierowego umarzanego w kruszcu miał, jak oczekiwano, zwiększać podaż pieniądza stosownie do potrzeb określonej sytuacji, aby utrzymać i podsycać aktywność gospodar- czą. Nie będziemy się tu rozwodzić nad szczegółami inflacyjnego boomu, do jakiego propozycje Lawa doprowadziły we Francji w XVIII wieku, ani nad załamaniem jego systemu bankowego, które przyniosło temu krajowi wielkie szkody społeczne i gospodarcze. Współczesnym Johna Lawa był Richard Cantillon (ok. 1680–1734), którego życiem i przygodami już się zajęliśmy. Cantillon, również spekulant i bankier, był obdarzony wielką zdolnością analizy teoretycznej. Opraco- wał ogromnie ważną analizę wpływu wzrostu ilości pieniądza w obiegu na ceny, który to wpływ staje się widoczny najpierw w cenach pewnych dóbr i usług, po czym stopniowo rozprzestrzenia się na cały system gospodarczy. Cantillon twierdził więc, podobnie jak później Hume, że wahania ilości pieniądza wpływają głównie na strukturę względnych cen, a nie na ogólny poziom cen. Cantillon, będący przede wszystkim bankierem, usprawiedli- wiał bankowość opartą na rezerwie cząstkowej oraz to, że sam we własnym interesie wykorzystywał pieniądze i papiery wartościowe powierzane mu przez klientów jako depozyt nieregularny dóbr zamiennych, nieodróżnial- nych od siebie. Rozdział szósty (Des Banques, et de leur credit) trzeciej części jego doniosłego dzieła Essai sur la nature du commerce en général zawiera pierwszą teoretyczną analizę bankowości opartej na rezerwie cząstkowej. Cantillon nie tylko usprawiedliwia tę instytucję, ale również dochodzi do wniosku, że banki w zwykłych warunkach mogą płynnie prowadzić swoje interesy, gdy rezerwa gotówkowa wynosi 10 procent. Cantillon pisze: Jeżeli jedna prywatna osoba ma zapłacić drugiej 1000 uncji, to da jej bilet bankowy na tę sumę, ta druga może nie pójść do bankie- ra z żądaniem pieniędzy, może zachować bilet i przy okazji zapłacić nim trzeciej osobie, i tak bilet bankowy może w wielkich wypłatach przechodzić z rąk do rąk, i przez długi czas nikt nie będzie żądał od bankiera pieniędzy, chyba ktoś, kto nie ma do niego zaufania, albo 27 Zob. John Law, Essay on a Land Bank, red. Antoin E. Murphy, Aeon Publishing, Dublin 1994. de soto.indb 464 2015-02-24 09:37:56 Teoria bankowości centralnej i wolnej 465 musi wypłacić kilka mniejszych sum. W tym pierwszym przykładzie kasa bankiera stanowi tylko dziesiątą część jego obrotów28. Po Cantillonie, pomijając pewne ciekawe analizy pieniądza pióra Tur- gota, Monteskiusza i Galianiego29, nie napisano niczego ważnego o banko- wości aż do czasu powstania doniosłych prac Hume’a. Rozważania Davida Hume’a (1711–1776) na temat pieniądza są zawar- te w trzech krótkich, acz dogłębnych i pouczających esejach, zatytułowa- nych Of Money, Of Interest i  Of the Balance of Trade30. Hume zasługuje na szczególne uznanie za to, że z powodzeniem obalił merkantylistyczne błędy Johna Lawa dowodząc, iż ilość pieniądza w obiegu nie ma znaczenia dla aktywności gospodarczej. Hume twierdzi wręcz, że wolumen pieniądza w obiegu jest bez znaczenia i ostatecznie wpływa jedynie na kierunek zmian cen nominalnych, jak stwierdza to ilościowa teoria pieniądza. Zacytujmy Hume’a: „Większa lub mniejsza obfitość pieniądza nie ma żadnych konse- kwencji, ponieważ ceny towarów zawsze są proporcjonalne do obfitości pieniądza”31. Niemniej kategoryczne stwierdzenie Hume’a, że wolumen 28 „Si un particulier a mille onces à païer à un autre, il lui donnera en paiement le billet du Banquier pour cette somme: cet autre n’ira pas peut-être demander l’argent au Banquier; il gardera le billet et le donnera dans l’occasion à un troisième en paiement, et ce billet pourra passer dans plusieurs mains dans les gros paiements, sans qu’on en aille de long-temps demander l’argent au banquier: il n’y aura quelqu’un qui n’y a pas une parfaite confiance, ou quelqu’un qui a plusieurs petites sommes à païer qui en de- mandera le montant. Dans ce premier exemple la caisse d’un Banquier ne fait que la dix- ième partie de son commerce” (Cantillon, Ogólne rozważania nad naturalnymi prawami handlu, s. 221). Cantillon czyni oczywiście takie samo spostrzeżenie, jakie teoretycy szkoły salamanckiej niemal dwa wieki wcześniej formułowali w odniesieniu do bankie- rów z Sewilli i innych miast. Ponieważ bankierzy ci cieszyli się zaufaniem publicznym, mogli stale prowadzić swoje interesy, utrzymując jedynie niewielką część w gotówce na pokrycie bieżących płatności, a przede wszystkim udzielać pożyczek, których wartość przewyższała wartość depozytów, co zwiększało podaż pieniądza i wywoływało chaos (s. 231–234; wyróżnienie kursywą dodane przeze mnie). 29 Ferdinando Galiani idzie w  ślady Davanzatiego i  Montanariego, a  jego pisma (włączone do Della moneta) rywalizują nawet z pracami Cantillona i Hume’a. 30 Eseje te zostały przedrukowane we wspaniałych wydaniach Liberty Classic. Zob. Hume, Essays: Moral, Political and Literary, s. 281–327. 31 Zob. Of Money, Ibid., s. 281. Nawet dziś to istotne spostrzeżenie Hume’a umyka uwagi niektórych bardzo wybitnych ekonomistów, co wyraźnie widać w następującym twierdzeniu Luisa Ángela Roja: „Ze społecznego punktu widzenia realne salda pienięż- ne utrzymywane przez ogół powinny być na takim poziomie, aby społeczna krańcowa produktywność pieniądza była równa społecznemu krańcowemu kosztowi jego wy- tworzenia – kosztowi, który w nowoczesnej gospodarce jest bardzo niski. Z perspekty- wy prywatnej ogólne posiadane realne salda pieniężne sięgają takiego poziomu, że ich prywatna produktywność krańcowa – co do której możemy dla uproszczenia przyjąć, że jest równa społecznej produktywności krańcowej – jest równa prywatnym kosztom alternatywnym trzymania majątku w postaci pieniężnej. Skoro ogół decyduje, opierając się na osobistych standardach, jaki wolumen realnych sald pieniężnych chce utrzymy- wać, to kwota rzeczywiście trzymana będzie zwykle niższa od tej, jaka byłaby idealna de soto.indb 465 2015-02-24 09:37:56 Krytyczna analiza szkoły bankowości 466 pieniądza jest nieistotny, nie przeszkadza mu trafnie uznać, że wzrost i spa- dek ilości pieniądza w obiegu mają istotny wpływ na aktywność gospodar- czą, ponieważ zmiany te zawsze wpływają przede wszystkim na strukturę względnych cen, a nie na „ogólny” poziom cen. Zawsze bowiem niektórzy przedsiębiorcy jako pierwsi otrzymują nowy pieniądz (lub doświadczają spadku sprzedaży w wyniku zmniejszenia się podaży pieniądza) i tak roz- poczyna się sztuczny proces boomu (lub recesji), mający dalekosiężne kon- sekwencje dla aktywności gospodarczej. Hume twierdzi: Moim zdaniem tylko w tej przejściowej czy pośredniej sytuacji, po- między nabyciem pieniądza a  wzrostem cen, rosnąca ilość srebra i złota jest korzystna dla przemysłu32. Choć Hume’owi brakuje teorii kapitału, która pokazałaby mu, w jaki sposób sztuczny wzrost ilości pieniądza szkodzi strukturze produkcji i wy- zwala recesję jako nieunikniony odwrót początkowych ekspansyjnych skut- ków takiego wzrostu, to trafnie wyczuwając ten proces, wątpi, aby wzrost ekspansji kredytowej i emisja pieniądza papierowego dawały jakąkolwiek długookresową korzyść gospodarczą. Wyraził to tak: „Kazało mi to żywić wątpliwość co do korzyści z banków i kredytu papierowego, które tak po- wszechnie uważa się za korzystne dla każdego narodu”33. Z tego powodu Hume potępia ekspansję kredytową w ogólności, a bankowość opartą na rezerwie cząstkowej w szczególności oraz, jak widzieliśmy w rozdziale dru- gim, domaga się utrzymywania w bankowości ścisłego wymagania stupro- centowej rezerwy. W konkluzji zaś stwierdza: Próby sztucznego zwiększenia takiego kredytu nie mogą leżeć w in- teresie żadnego narodu handlowego, lecz muszą go stawiać w pozy- cji niekorzystnej, zwiększając zasób pieniądza poza jego naturalną proporcję do pracy i towarów, a tym samym podwyższając ich cenę dla kupca i wytwórcy. Stąd też trzeba uznać, że żaden bank nie może być bardziej korzystny niż taki, który zamykał wszystkie otrzymane pieniądze [jest to przypadek Banku Amsterdamskiego] i  nigdy nie zasilał obiegowej monety, jak to się zwykle dzieje, poprzez zwracanie handlowi części swojego skarbu34. ze społecznego punktu widzenia” (Luis Ángel Rojo, Renta, precios y balanza de pagos, Alianza Universidad, Madrid 1976, s. 421–422). We fragmencie tym Luis Ángel Rojo nie tylko ujmuje pieniądz tak, jakby był jakiegoś rodzaju czynnikiem produkcji, ale również nie uwzględnia faktu, że pieniądz doskonale spełnia swoje funkcje zarówno indywidualne, jak i społeczne bez względu na jego wolumen. Jak stwierdził Hume, każda ilość pieniądza jest optymalna. 32 Hume, Essays, s. 286. 33 Ibid., s. 284; wyróżnienia kursywą dodane przeze mnie. 34 Ibid., s. 284–285. de soto.indb 466 2015-02-24 09:37:56 Teoria bankowości centralnej i wolnej 467 Równie wartościowy jest esej Hume’a  Of Interest poświęcony cał- kowicie krytyce merkantylistycznej (obecnie Keynesowskiej) koncepcji związku pomiędzy ilością pieniądza a stopą procentową. Hume rozumuje następująco: Załóżmy bowiem, że pewnej nocy w cudowny sposób w kieszeni każ- dego człowieka w WIELKIEJ BRYTANII znalazłoby się pięć funtów; w ten sposób wszystkie pieniądze, jakie są obecnie w królestwie, wię- cej niż by się podwoiły; jednak następnego dnia, ani przez pewien czas, nie byłoby żadnych nowych pożyczkodawców ani żadnych zmian procentu35. Według Hume’a wpływ pieniądza na stopę procentową jest tylko przej- ściowy (czyli krótkookresowy), kiedy to ilość pieniądza zwiększa się w wy- niku ekspansji kredytowej i zostaje zainicjowany proces, który – gdy dobie- gnie końca – powoduje powrót odsetek do poprzedniej stopy: Wzrost liczby pożyczkodawców ponad liczbę pożyczkobiorców ob- niża procent; dzieje się to o wiele szybciej, jeśli ci, którzy nabyli te wielkie sumy, nie znajdują w państwie żadnego przemysłu ni handlu ani też żadnej metody wykorzystania swoich pieniędzy oprócz poży- czania ich na procent. Kiedy jednak ta nowa masa złota i srebra zostaje przyswojona i wchodzi w obieg w całym państwie, sprawy wkrótce wra- cają do poprzedniego stanu; posiadacze ziemscy bowiem i posiadacze nowych pieniędzy, żyjąc bezczynnie, trwonią ponad swoje dochody: pierwsi co dzień zaciągają długi, drudzy naruszają swoje zasoby aż do ich ostatecznego wyczerpania. Cały ten pieniądz może wciąż pozo- stawać w państwie, co może się dać odczuć poprzez wzrost cen; skoro jednak nie jest już zgromadzony w wielkich masach czy zasobach, to dysproporcja pomiędzy pożyczkobiorcami a  pożyczkodawcami jest taka sama jak poprzednio i  w  konsekwencji powraca wysoki pro- cent36. Te dwa krótkie eseje Hume’a zawierają niebywale zwięzłą i trafną ana- lizę ekonomiczną. Możemy się zastanawiać, o ile odmienna byłaby teoria ekonomii i rzeczywistość społeczna, gdyby Keynes i jego zwolennicy zaczę- li od przeczytania i zrozumienia tych ważnych prac Hume’a, uodporniając się tym samym na przestarzałe idee merkantylistyczne, które wciąż odży- wają i zyskują akceptację37. 35 Hume, Of Interest, w: Essays, s. 299. 36 Ibid., s. 305–306, wyróżnienia kursywą dodane przeze mnie. 37 Hayek podkreślał zaskakujące luki w wiedzy Keynesa na temat historii myśli eko- nomicznej co do kwestii pieniężnych w Anglii w XVIII i XIX w. oraz wskazywał, że de soto.indb 467 2015-02-24 09:37:56 Krytyczna analiza szkoły bankowości 468 Dzieło Adama Smitha w  porównaniu z  osiągnięciami Hume’a  trzeba na ogół uznać za oczywisty krok wstecz. Smith nie tylko wyraża znacznie przychylniejszą opinię o pieniądzu papierowym i kredycie bankowym, ale także otwarcie popiera bankowość opartą na rezerwie cząstkowej. Twier- dzi nawet: Jeżeli bank postępuje rozsądnie, to udzielając pożyczki kupcowi lub w  ogóle jakiemukolwiek przedsiębiorcy nie pożycza mu ani całego kapitału, jakim ten obraca, ani nawet jakiejś znaczniejszej części tego kapitału. Bank może mu pożyczyć tylko taką część jego kapitału, jaką przedsiębiorca ten musiałby w  innym przypadku trzymać bezczynnie w gotówce na pokrycie bieżących płatności38. Jedyne ograniczenia, jakie nakłada Smith na udzielanie pożyczek z de- pozytów na żądanie, polega na tym, że banki muszą czerpać z  depozy- tów „rozsądnie”, ponieważ jeśli zaniechają ostrożności, stracą zaufanie klientów i upadną. Podobnie jak było to w przypadku tych salamanckich scholastyków (Molina i Lugo), których poglądy najbardziej zbliżały się do szkoły bankowości, Smith nigdzie nie definiuje swojego kryterium „roz- wagi” ani nie rozumie niszczących skutków przejściowej ekspansji kredy- towej (przewyższającej poziom dobrowolnych oszczędności) dla struktury produkcji39. Po Adamie Smisie najważniejszymi teoretykami działalności bankowej byli Henry Thornton i  David Ricardo. W  1802 roku Thornton, skądinąd bankier, opublikował godną uwagi książkę na temat teorii pieniądza, zaty- gdyby wiedza Keynesa była głębsza, ustrzeglibyśmy się oczywistego regresu, jaki stano- wiły doktryny keynesizmu; zob. F. A. Hayek, The Campaign Against Keynesian Inflation, w: New Studies in Philosophy, Politics, Economics and the History of Ideas, s. 231. 38 Adam Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, przeł. Zdzi- sław Sadowski, Stefan Wolff i Osfald Einfeld, PWN, Warszawa 2007, t. 1, s. 379 (wy- różnienie kursywą dodane przeze mnie). Na temat ewolucji poglądów Adama Smitha na bankowość zob. James A. Gherity, The Evolution of Adam Smith’s Theory of Banking, „History of Political Economy” 26, nr 3, jesień 1994, s. 423–441. 39 Edwin G. West zauważył, że zdaniem Perlmana Smith był świadom problemu po- większania kredytu poza dobrowolne oszczędności, nawet jeśli nie potrafił rozwiązać sprzeczności pomiędzy swym przychylnym ujęciem bankowości opartej na rezerwie cząst- kowej a swoją zdrową tezą, że tylko inwestycje finansowane przez dobrowolne oszczędno- ści są korzystne dla gospodarki; zob. Edwin G. West, Adam Smith and Modern Economics: From Market Behaviour to Public Choice, Edward Elgar, Aldershot (U. K.) 1990, s. 67–69. Pedro Schwartz zauważył, że „Adam Smith nie wyraził swoich poglądów na sprawy kre- dytu i pieniądza tak jasno jak Hume” i że w gruncie rzeczy „zmylił paru swoich zwolen- ników (...) nie zawsze wskazując na swoje założenia co do instytucji”. Schwartz podkreślił również, że Adam Smith wiedział o bankowości i pieniądzu papierowym znacznie mniej niż James Steuart, a nawet stwierdził: „Niektóre kryteria w prezentacji Smitha mogą po- chodzić z lektury książki Steuarta Political Economy” (zob. Pedro Schwartz, El monopolio del banco central en la historia del pensamiento económico: un siglo de miopía en Inglaterra, w: Homenaje a Lucas Beltrán, Editorial Moneda y Crédito, Madrid 1982, s. 696). de soto.indb 468 2015-02-24 09:37:56 Teoria bankowości centralnej i wolnej 469 tułowaną An Inquiry into the Nature and Effects of the Paper Credit in Great Britain40. Thornton przeprowadził bardzo precyzyjną analizę skutków eks- pansji kredytowej dla cen na różnych etapach struktury produkcji. Podej- rzewał nawet, że kiedy bankowa stopa procentowa jest niższa od osiąganej przez firmy „przeciętnej stopy zysku”, dochodzi do niewłaściwego zwiększe- nia emisji not, co wyzwala inflację, a na dłuższą metę recesję. Przypuszczenia Thorntona były zapowiedzią nie tylko teorii naturalnej stopy procentowej Wicksella, ale także w znacznej mierze austriackiej teorii cyklu koniunktu- ralnego41. Nie mniej ważne niż dokonania Thorntona były osiągnięcia naukowe Davida Ricarda, który nieufnością wobec banków dorównuje Hume’owi. Ricarda można uznać za oficjalnego ojca angielskiej szkoły obiegu pienięż- nego. Nie ulega wątpliwości, że Ricardo był stanowczym przeciwnikiem nadużyć popełnianych przez ówczesnych bankierów, a  w  szczególności miał im za złe straty, jakie ponosiła klasa niższa i średnia w sytuacji nie- zdolności banków do wypełniania swoich zobowiązań. Zjawiska takie uważał za wynik nadużyć w  bankowości, a  choć nie był bezpośrednim prekursorem austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego opartej na kredy- cie fiducjarnym, to przynajmniej rozumiał, że sztuczne procesy ekspansji i depresji wynikają z pewnych praktyk bankowych, mianowicie z niekon- trolowanej emisji pieniądza papierowego bez pokrycia w gotówce oraz ze wstrzykiwania tych pieniędzy w  gospodarkę za sprawą ekspansji kredy- towej42. W  kolejnym ustępie zbadamy szczegółowo podstawowe zasady zapoczątkowanej przez Ricarda szkoły obiegu pieniężnego, a także główne postulaty szkoły bankowości43. 40 Zob. wydanie tej książki opracowane i opatrzone wstępem przez F. A. Hayeka (Augustus M. Kelley, New York 1978). 41 Hayek, The Trend of Economic Thinking, s. 194–195. 42 Schwartz, El monopolio del banco central en la historia del pensamiento económico: un siglo de miopía en Inglaterra, s. 712. 43 Główne przemyślenia Ricarda na temat bankowości są przedstawione w  jego dobrze znanej książce Proposals for and Economical and Secure Currency (1816), prze- drukowanej w: Piero Sraffa (red.), The Works and Correspondence of David Ricardo, Cambridge University Press, Cambridge 1951–1973, t. 4, s. 34–106. Krytykę banków zawiera między innymi list Ricarda do Malthusa z 10 września 1815 r. opublikowany w tym samym wydaniu The Works, t. 4, s. 177. Poza tym musimy pamiętać, że Ricardo nigdy nie doradzałby rządowi przywracania parytetu zdewaluowanego pieniądza do poziomu sprzed deprecjacji, jak to wyraźnie stwierdza w  liście do Johna Wheatleya z 18 września 1821 r. (The Works, t. 9, s. 71–74). Hayek w 1975 r. pisał: „Zadaję sobie często pytanie, jak dalece inna mogłaby być historia gospodarcza świata, gdyby w dys- kusji prowadzonej przed 1925 rokiem któryś angielski ekonomista pamiętał i wskazał ten dawno już opublikowany fragment jednego z listów Ricarda” (Hayek, New Studies in Philosophy, Politics, Economics and the History of Ideas, s. 199). I rzeczywiście, fatalny błąd widoczny w podjętej w powojennej Wielkiej Brytanii próbie powrotu do standar- du złota zarzuconego podczas pierwszej wojny światowej oraz przywrócenia funtowi jego poprzedniej wartości, obniżonej przez wojenną inflację, został już sto lat wcześniej ujawniony przez Davida Ricarda w bardzo podobnej sytuacji (po wojnach napoleoń- de soto.indb 469 2015-02-24 09:37:56 Krytyczna analiza szkoły bankowości 470 Spór pomiędzy szkołą obiegu pieniężnego a szkołą bankowości Popularne argumenty podnoszone przez obrońców bankowości opartej na rezerwie cząstkowej od czasów szkoły salamanckiej upowszechniły się i zostały usystematyzowane w Anglii w pierwszej połowie XIX wieku za sprawą tak zwanej szkoły bankowości44. W okresie tym znaczna grupa teo- retyków (Parnell, Wilson, MacLeod, Tooke, Fullarton itd.) sformułowała, zestawiła i usystematyzowała trzy główne aksjomaty szkoły bankowości, a  mianowicie: a) bankowość oparta na rezerwie cząstkowej ma uzasad- nienie prawne i  doktrynalne oraz jest bardzo korzystna dla gospodarki; b) idealny system pieniężny to taki, który dopuszcza ekspansję podaży pieniądza stosownie do „potrzeb handlu”, a w szczególności korygowanie jej odpowiednio do liczby ludności i rozwoju gospodarczego (myśl tę sfor- mułował pierwotnie John Law); c) system bankowości oparty na rezerwie cząstkowej wskutek ekspansji kredytowej i emisji banknotów papierowych bez pokrycia w pieniądzu towarowym umożliwia zwiększanie podaży pie- niądza w celu zaspokojenia „potrzeb handlu”, nie prowadząc do skutków inflacyjnych ani zniekształceń struktury produkcji. John Fullarton (ok. 1780–1849) był niewątpliwie najwybitniejszym przedstawicielem szkoły bankowości, zaliczanym do najbardziej przeko- nujących autorów tej szkoły. W 1844 roku opublikował poczytną książkę zatytułowaną On the Regulation of Currencies45. Przedstawia w niej swoją sławną później doktrynę – prawo Fullartona powrotu banknotów i kredy- tu. Według Fullartona ekspansja kredytowa w  postaci not emitowanych przez system bankowości opartej na rezerwie cząstkowej nie stwarza żad- skich). Ricardo stwierdził wówczas: „Nigdy nie doradzałbym rządowi przywracania pieniądza, który uległ deprecjacji o 30 procent w stosunku do wartości nominalnej; zalecałbym, jak pan proponuje, choć nie w ten sam sposób, aby waluta została ustabili- zowana na zdeprecjonowanej wartości przez obniżenie standardu, aby nie następowały już żadne dalsze odchylenia” (wspomniany wyżej list Davida Ricarda do Johna Whe- atleya z 18 września 1821, w: Piero Sraffa (red.), The Works of David Ricardo, Cambrid- ge University Press, Cambridge 1952, t. 9, s. 73; zob. też rozdz. VI, przyp. 46). 44 Główne doktryny szkoły bankowości zostały w  istocie przedłożone, przynaj- mniej w postaci zalążkowej, już przez teoretyków szkoły antybulionistycznej w Anglii w XVIII w. Zob. rozdz. 5 (The Early Bullionist Controversy) książki Rothbarda Classical Economics, Edward Elgar, Aldershot (U. K.) 1995, s. 159–274, oraz Hayek, The Trend of Economic Thinking, t. 3, rozdz. 9–14. 45 John Fullarton, On the Regulation of Currencies, being an examination of the prin- ciples on which it is proposed to restrict, within certain fixed limits, the future issues on credit of the Bank of England and of the other banking establishments throughout the country, John Murray, London 1844, wyd. 2 popr. 1845. Prawo powrotu Fullartona pojawia się na s. 64 tej książki. W Europie kontynentalnej Fullartonowską wersję infla- cjonistycznego credo szkoły bankowości popularyzował Adolph Wagner (1835–1917). John Fullarton był chirurgiem, wydawcą, niestrudzonym podróżnikiem, a także ban- kierem. Na temat wpływu, jaki Fullarton wywarł na autorów tak różnych jak Marks, Keynes i Rudolph Hilferding, zob. esej Roya Greena opublikowany w The New Palgrave: A Dictionary of Economics, t. 2, s. 433–434. de soto.indb 470 2015-02-24 09:37:56 Teoria bankowości centralnej i wolnej 471 nej groźby inflacji, ponieważ noty emitowane przez banki wstrzykuje się w system gospodarczy jako pożyczki, a nie jako bezpośrednie płatności za dobra i usługi. A więc, wywodzi Fullarton, kiedy gospodarka „potrzebuje” więcej środków płatniczych, domaga się zwiększonych pożyczek, a kiedy potrzebuje ich mniej, pożyczki zostają spłacone i napływają z powrotem do banków, toteż ekspansja kredytowa nie ma absolutnie żadnych nega- tywnych skutków dla gospodarki. Doktryna ta stała się dość popularna, jednak stanowiła wyraźny krok wstecz w stosunku do postępów w teorii pieniądza odnotowanych już przez Hume’a i innych autorów. Zaskakujące jednak, że zyskała nieoczekiwane poparcie nawet Johna Stuarta Milla, któ- ry w końcu zasadniczo zaaprobował teorie Fullartona w tej kwestii. Wyjaśnialiśmy już obszernie, dlaczego istotne zasady szkoły bankowo- ści są z gruntu błędne. Tylko ignorancja w najbardziej elementarnych spra- wach teorii pieniądza i kapitału może nadać inflacjonistycznym błędom tej szkoły jakikolwiek pozór wiarygodności. Główny błąd prawa powrotu Fullartona polega na nieuwzględnieniu natury pożyczek fiducjarnych. Wie- my, że kiedy bank dyskontuje weksel lub udziela pożyczki, wymienia do- bro dzisiejsze na dobro przyszłe. Ponieważ banki powiększające pożyczki wytwarzają dobra dzisiejsze ex nihilo, to jakiekolwiek naturalne ogranicze- nie wolumenu środków fiducjarnych, jakie może wytworzyć system ban- kowy, da się pojąć tylko pod takim warunkiem, że ilość dóbr przyszłych oferowanych na rynku w zamian za pożyczki bankowe byłaby w jakiś spo- sób ograniczona. Mises jednak przekonująco wykazał, że nigdy tak się nie dzieje46. W rzeczywistości banki mogą poszerzać kredyt bez ograniczeń, ob- niżając po prostu oprocentowanie pożyczek. Co więcej, zważywszy na to, że odbiorcy pożyczek zobowiązują się zwrócić na koniec pewnego okresu większą liczbę jednostek pieniężnych, ekspansja kredytowa nie ma żadnych granic. Pożyczkobiorcy bowiem mogą spłacić swoje pożyczki nowymi jed- nostkami pieniężnymi, które system bankowy wytworzy ex nihilo w przy- szłości. Mises ujmuje to następująco: „Fullarton nie dostrzega takiej możli- wości, że dłużnik może sprokurować niezbędną ilość środków fiducjarnych na spłatę, zaciągając po prostu nową pożyczkę”47. Choć teorie pieniądza szkoły bankowości były nieuzasadnione, to co do jednej sprawy jej przedstawiciele mieli rację. Teoretycy szkoły bankowości jako pierwsi powrócili do doktryny pieniężnej „bankowego” sektora szkoły salamanckiej, uznali mianowicie koncepcję, że salda depozytów pełnią do- kładnie tę samą funkcję gospodarczą co banknoty. Jak jeszcze zobaczymy, w toku debaty pomiędzy szkołą bankowości a szkołą obiegu pieniężnego, w której ta druga skupiała się wyłącznie na szkodliwych skutkach pozba- wionych pokrycia banknotów papierowych, obrońcy szkoły bankowości 46 Mises, The Theory of Money and Credit, s. 340–341. 47 Ibid., s. 342. Krytykę szkoły bankowości można też znaleźć w innych pracach Misesa: On the Manipulation of Money and Credit, s. 118–119, oraz Ludzkie działanie, s. 365–375. de soto.indb 471 2015-02-24 09:37:56 Krytyczna analiza szkoły bankowości 472 trafnie argumentowali, że gdyby zalecenia szkoły obiegu pieniężnego były sensowne (a były), należałoby je również odnieść do wszystkich depozy- tów bankowych, ponieważ depozyty jako pieniądz bankowy pełnią rolę identyczną jak banknoty bez pokrycia. Nawet jeśli za tą doktryną (zgodnie z którą depozyty bankowe są częścią podaży pieniądza) opowiadali się już najbardziej przychylni bankowości uczeni z  Salamanki (Luis de Molina, Juan de Lugo i in.), to kiedy w Anglii w XIX wieku teoretycy szkoły ban- kowości odkrywali ją na nowo, była właściwie zapomniana. Jako pierwszy być może wspomniał tę kwestię Henry Thornton, kiedy 17 listopada 1797 roku zeznawał przed Komisją ds. Ograniczenia Bankowych Wypłat w Go- tówce: „Salda w banku należy traktować w taki sam sposób jak obieg pa- pieru”48. Jeszcze jaśniej na ten temat wypowiedział się w 1826 roku James Pennington: Kredyt księgowy bankiera w Londynie i weksel własny bankiera w in- nym mieście są w istocie tym samym, ponieważ są różnymi postaciami tego samego rodzaju kredytu i są wykorzystane w tej samej funkcji (...) zarówno pierwszy, jak i drugi są substytutami pieniądza metalowego i  podlegają znacznym wzrostom i  pomniejszeniom bez odpowied- niego zwiększania się lub kurczenia podstaw, na jakich się opierają49 (wyróżnienie kursywą dodane przeze mnie). W Stanach Zjednoczonych w 1831 roku Albert Gallatin ukazał gospo- darczą równoważność not bankowych i depozytów, przy czym zrobił to jeszcze precyzyjniej niż Condy Raguet. Gallatin napisał: Kredyty w rachunkach bieżących czy depozyty w naszych bankach są również co do swych źródeł i skutków całkowicie równe banknotom, nie możemy zatem postąpić inaczej, jak tylko uznać łączne kwoty kredytów płatnych na żądanie wyszczególnionych w  księgach tych kilku banków za część pieniądza Stanów Zjednoczonych50. 48 Przedrukowane w Records from Committees of the House of Commons, Miscel- laneous Subjects, 1782, 1799, 1805, s. 119–131. 49 Praca Jamesa Penningtona, datowana na 13 lutego 1826 r., jest zatytułowana On Private Banking Establishments of the Metropolis. Ukazała się jako dodatek do książki Thomasa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pieniądz, kredyt bankowy i cykle koniunkturalne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: