Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00229 006212 13650782 na godz. na dobę w sumie
Pierwotne formy kontraktualizmu. Polityczny wymiar przymierza biblijnego w myśli i praktyce protestanckiej XVI i XVII wieku - ebook/pdf
Pierwotne formy kontraktualizmu. Polityczny wymiar przymierza biblijnego w myśli i praktyce protestanckiej XVI i XVII wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 432
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8133-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> religioznawstwo i teologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Autorka publikacji precyzyjnie omawia zarówno filozoficzne, jak i teologiczne źródła nowożytnego konstytucjonalizmu. Wnikliwie analizuje wpływ biblijnego pojęcia przymierza na zachodnią myśl polityczną. Pokazuje, jak teologowie i duchowni protestanccy, zwłaszcza wywodzący się z angielskich purytanów, za pomocą kazań, traktatów i pamfletów stymulowali rozwój tego aspektu myśli politycznej, który stawiał sobie za cel ograniczenie prerogatyw rodzącego się absolutyzmu. Odwoływali się przy tym do wzorowanej na przymierzu umowy i zasad będących jej przedmiotem.

Przymierze jest pojęciem religijnym, ale miało też ogromny wpływ na sferę społeczną i polityczną tej części Europy, która doświadczyła rewolucji protestanckiej. W książce pokazano związki przymierza biblijnego z rozwojem kontraktualizmu, przedstawiając różne formy przymierzy i umów, poprzedzających klasyczną teorię umowy społecznej znaną z prac Thomasa Hobbesa i Johna Locke’a oraz znaczących drogę dla jej rozwoju. Pojęcie przymierza biblijnego, obecne w tradycji religijnej Żydów, za pośrednictwem protestantów reformowanych, zwłaszcza hugenotów francuskich i purytanów angielskich, odegrało ważną rolę w procesie ograniczania prerogatyw rodzącego się absolutyzmu. Sprzeciwiano się władzy autorytetów religijnych i politycznych, argumentując, że nawet Bóg nie rządzi światem arbitralnie, lecz na podstawie przymierzy zawieranych między Nim a ludźmi, których czyni współrządzącymi i współodpowiedzialnymi za świat.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Lucyna Chmielewska – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Teorii Polityki i Myśli Politycznej, 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3 RECENZENT Anna Peck REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/georgios https://commons.wikimedia.org/Luther, Melanchthon, Pomeranus and Crucicer Wellcome © Copyright by Lucyna Chmielewska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07057.15.0.M Ark. wyd. 23,9; ark. druk. 27,0 ISBN 978-83-8088-132-7 e-ISBN 978-83-8088-133-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 „Dopóki żyjesz i oddychasz, nikomu nie oddawaj władzy nad sobą” (Syr 33:21) SPIS TREŚCI WSTĘP 1. Temat i cel pracy 2. Pojęcie kontraktualizmu Rozdział I PRZYMIERZA – BIBLIJNE PRAWZORCE KONTRAKTUALIZMU 11 11 20 33 35 1. Przymierze a umowa 38 2. Przymierze z Noem: potwierdzenie prawa natury 41 3. Przymierze z Abrahamem: porzucenie stanu natury 4. Przymierze synajskie: wyjście Hebrajczyków ze stanu natury 46 5. Przymierze-arka: przejście ze świata natury do świata antropologicznego 53 Rozdział II IZRAELICI–LUDPRZYMIERZA 1. Prawo królem 2. Król pod prawem 3. Diaspora 4. Odnowienie Prawa 5. Wolność pod Prawem 59 61 70 85 90 95 Spis treści Rozdział III REFORMACJA:ROZPADRELIGIJNO-POLITYCZNEJSTRUKTURY CHRISTIANITAS.ŁASKAPRZECIWNATURZE 1. Marcin Luter – religijny rewolucjonista, polityczny konserwatysta 2. Jan Kalwin – polityzacja religii, etyzacja polityki a. Antropologia pesymistyczna b. Kościół c. Społeczeństwo z natury, państwo z konieczności d. Afirmacja świata e. Kalwinizm i jego znaczenie polityczne 3. Reformacja a doktryna prawa natury a. Koncepcja prawa natury Tomasza z Akwinu b. Prawo natury w ujęciu Jana Kalwina c. Łaska versus natura Rozdział IV TEOLOGIAPRZYMIERZA(NAPRZYKŁADZIEHEINRICHA BULLINGERAI JOHANNESACOCCEIUSA) 1. Nowe przymierze 2. Przymierze Uczynków i Przymierze Łaski – kluczowe pojęcia protestanckiej teologii przymierza 3. Teologia przymierza Heinricha Bullingera 4. Kalwin a teologia przymierza Bullingera 5. Teologia przymierza Johannesa Cocceiusa Rozdział V POLITYZACJAPRZYMIERZA 1. Przymierze i umowa w teorii monarchomachów a. Późnośredniowieczne źródła teorii zgody i aktywnego oporu b. Reformacja i miasta – sojusz dla wolności religijnej i politycznej c. Przymierze i umowa w teorii aktywnego oporu monarchomachów francuskich 8 99 102 118 119 120 129 141 143 151 151 157 166 171 173 177 182 193 198 205 207 207 212 217 Spis treści d. Monarchomachizm szkocki – George Buchanan 2. Konsocjacjonizm Johannesa Althusiusa Rozdział VI ODMIANYPRZYMIERZAŁASKI.PRZYMIERZENARODOWE W REFORMACJIANGIELSKIEJI SZKOCKIEJ.POCZĄTKI KONGREGACJONIZMU 1. Reformacja w Anglii 2. Pactum subiectionis Richarda Hookera 3. Rozwój ruchu purytańskiego. Przymierze narodowe purytanów- -prezbiterian 4. Szkockie Przymierze Narodowe – i przymierze, i umowa społeczna 5. Początki kongregacjonizmu (brownizm). Przymierze kongregacyjne 6. „Święty i wolny lud Pana” – kongregacja jako pierwowzór społeczeństwa politycznego 7. Kontraktualizm lewellerów i zwolenników parlamentu Rozdział VII KONTRAKTUALNYCHARAKTEROSADNICTWANOWEJANGLII 1. Rzeczpospolita z New Plymouth a. Mayflower Compact – historyczny przykład umowy społecznej 237 249 267 269 272 278 291 298 308 309 325 327 i wzorzec umów osadniczych b. Ustrój New Plymouth 327 333 2. „Nowy Kanaan” – teocentryczny charakter osadnictwa Massachusetts 336 336 344 347 c. Przymierze narodowe z Arbelli d. Kontraktualna społeczność „widzialnych świętych” e. Half-Way Covenant 3. The Providence Agreement. Civility podstawą społeczeństwa politycznego 4. Nazewnictwo i charakter nowoangielskich dokumentów osadniczych 5. Przymierze kongregacyjne a protokonstytucjonalizm amerykański 350 366 372 9 Spis treści Zakończenie Bibliografia The original forms of contractualism. Political dimension of the biblical covenant in the protestant thought and practice in the sixteenth and seventeenth century Indeks osobowy Indeks rzeczowy O autorze 383 387 411 415 425 431 WSTĘP 1. Temat i cel pracy Religia i polityka są najstarszymi formami życia społecznego. Przenikały się wzajemnie i prowadziły ze sobą dyskurs, którego stałym elementem było na- pięcie, znane nam chociażby z biblijnej opozycji proroków wobec królów. Dy- chotomie usiłujące rozdzielić polityczne od religijnego funkcjonują najlepiej jako abstrakcje, nie doceniają bowiem faktu, że religia i polityka mają tę samą antropologiczną podstawę. Natura ludzka wykazuje skłonności zarówno re- ligijne, jak i polityczne, ma charakter duchowo-świecki, nie akceptuje zasady „albo, albo”, jest i religijna, i polityczna1. Eric Voegelin zauważał, że wyjaśnień przyczyn i sensu zjawisk politycznych należy szukać również w sferze sacrum, człowiek egzystuje bowiem w płaszczyźnie politycznej w kilku równoległych wymiarach: biologicznym, intelektualnym oraz religijnym. Myśliciel był prze- konany, że nie można rozpatrywać polityki wyłącznie jako sfery profanum, a więc w oderwaniu od religijnej symboliki i przeżyć wynikających z obcowa- nia z transcendencją2. 1 G. A. Moots, Politics Reformed: The Anglo-American Legacy of Covenant Theo- logy, The University of Missouri Press, Columbia 2010, s. 2. 2 Voegelin upatrywał źródeł totalitaryzmu w ruchach gnostyckich, uważał komu- nizm, podobnie jak wcześniejszy purytanizm, za formę gnozy politycznej, odrzu- cającej, podobnie jak gnoza religijna, zastaną rzeczywistość, uznającej za leżącą w zakresie ludzkich możliwości naprawę istniejącego w świecie zła (E. Voegelin, Nowa nauka polityki, przeł. i wstępem opatrzył P. Śpiewak, Aletheia, Warszawa 1992; idem, Lud Boży, przeł. M. Umińska, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994). Wstęp Temat pracy mieści się w ramach subdyscypliny politologii, jaką od nie- dawna stała się politologia religii. Jej wyodrębnienie związane było z rosnącą pod koniec wieku XX świadomością znaczenia religii jako czynnika politycz- nego. Naukowa refleksja nad relacjami religii i polityki występowała jednak od dawna, choć zajmowała peryferyjne miejsce w badaniach politologicznych. Jako pierwszy terminem politologia religii posłużył się Claus Ekkehard Bärsch, prawnik i politolog, uczeń Erica Voegelina. Z jego inicjatywy w roku 1996 po- wstał Instytut Politologii Religii na Uniwersytecie w Duisburgu3. Pojęcie poli- tologii religii, funkcjonujące od niedawna również na gruncie religioznawstwa, odnosi się do relacji zachodzących między religią a życiem politycznym. Obej- muje takie zagadnienia, jak wpływ proroków, duchownych i reformatorów reli- gijnych na losy społeczności i ich świadomość polityczną, wpływ etyki religijnej na mentalność i polityczne postawy społeczeństw, relacje między instytucjami religijnymi (Kościołami) a instytucjami państwowymi, teokratyzm czy wojny religijne4. Politologia religii zajmuje się, mówiąc najprościej, politycznymi kon- sekwencjami wyznawanych przez społeczeństwa religii. Ten obszar badawczy mieści się w zakresie politologii, jeśli przyjmiemy założenie, że polityka jest bytem zróżnicowanym w sensie ontologicznym, że tworzą ją byty realne, ale również ideowe i symboliczne, za pomocą których społeczności ludzkie opi- sywały siebie i swoje miejsce w świecie, co pozostawało w związku z system wierzeń. Mimo że praca wykorzystuje wiedzę z dziedziny teologii i religioznawstwa, ma charakter politologiczny. Elementy wiedzy teologicznej i o religii podpo- rządkowane zostały badaniu kontraktualizmu jako kategorii politologicznej. Początków kontraktualizmu możemy doszukiwać się zarówno w tradycji 3 P. Burgoński, M. Gierycz, Politologia i religia. Wprowadzenie, [w:] Religia i poli- tyka. Zarys problematyki, red. P. Burgoński, M. Gierycz, Dom Wydawniczy Elip- sa, Warszawa 2014, s. 21. 4 K. Banek, Politologia religii (Zakres tematyczny, cele i perspektywy rozwoju), s. 166– 168, https://dk.upce.cz/bitstream/handle/10195/35282/BanekK_Politologia 20re- ligii_Pantheon_2007.pdf?sequence=1 isAllowed=y [data dostępu: 14.11.2015]; zob. też: idem, Politologia religii – nowa dziedzina religioznawstwa. Zakres tematyczny, cele i perspektywy rozwoju, „Przegląd Religioznawczy” 2003, nr 3; idem, Główne problemy politologii religii, „Nomos” 2001, nr 34–36; A. Paszko, Politologia religii, „Przegląd Religioznawczy” 1998, nr 3–4. 12 1. Temat i cel pracy Aten, jak i w tradycji Jerozolimy5. Koncepcja umowy społecznej rozważana była przez sofistów, o czym wiemy z dialogów Platona, ich intelektualnego prze- ciwnika. W Państwie umowa traktowana jest jako możliwość uzasadnienia sprawiedliwego porządku państwowego. Stanowi argument w debacie, której głównym tematem było pytanie o sprawiedliwość, rozumianą zarówno jako cnota jednostki, jak i zasada, leżąca u podstaw wspólnoty politycznej6. Temat pracy dotyczy początkowych form kontraktualizmu w tradycji Jerozolimy. W tym kontekście mówienie o pierwotnych jego formach jest w istocie opisem procesu polityzacji pojęcia przymierza. Celem pracy jest pokazanie, jak pojęcie przymierza ulegało polityzacji, stając się kategorią, do której odwoływano się dla uzasadnienia przekonania, że rząd powinien wywodzić się ze zgody rządzo- nych. Stanowisko takie odnajdujemy już u starożytnych Izraelitów, u których według opisu biblijnego w okresie monarchii królowie obejmowali władzę po uprzedniej akceptacji starszyzny plemiennej, reprezentującej lud Izraela. Istot- ne znaczenie w budowaniu świadomości, że zgoda rządzonych stanowi waru- nek konieczny do legalności rządu, mieli zaangażowani politycznie wyznawcy kalwinizmu – francuscy hugenoci czy angielscy purytanie. Przyjęta hipoteza badawcza zakłada, że przymierze, określane hebrajskim pojęciem berith, pozostające w związku z hebrajskim czasownikiem barah 5 Przeciwstawienia Jerozolimy i  Aten dokonał Leo Strauss. Te dwa kluczowe dla dziedzictwa Zachodu miasta symbolizują dwie sprzeczne ze sobą wartości – wiarę i rozum, Objawienie i filozofię, pistis i episteme. Hebraizm, opowiadający się po stronie mądrości religijnej oraz hellenizm, preferujący racjonalność filo- zofii pozostają, zdaniem Straussa, w niemożliwym do wyeliminowania napięciu. Obie tradycje oferują rozwiązania całościowe i wykluczające się wzajemnie, nikt zatem nie może być filozofem i teologiem jednocześnie (L. Strauss, Jerozolima i Ateny oraz inne eseje z filozofii politycznej, przeł. i wstępem opatrzył R. Mor- darski, Kęty 2012, s. 69, 76–77). Wspólna dla Aten i Jerozolimy jest idea spra- wiedliwości, jednak jej rozumienie pozostaje różne. W tradycji Aten człowiek sprawiedliwy to człowiek mądry, filozof, który – począwszy od filozofii sokratej- skiej – poświęca życie dla szukania wiedzy tożsamej z dobrem. Człowiek spra- wiedliwy według Biblii to sługa Boga; nie poszukuje on wiedzy o dobru, gdyż wie, czego Pan od niego oczekuje – czynienia sprawiedliwości i pozostawania wiernym (ibidem, s. 55–56). 6 Zob. więcej: Z. Stawrowski, Idea umowy społecznej w myśli sofistów i Platona, [w:] Umowa społeczna i jej krytycy w myśli politycznej i prawnej, red. Z. Rau, M. Chmieliński, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010, s. 60–67. 13 Wstęp (zawierać pakt), stanowiło punkt wyjścia ewolucji kontraktualizmu. Teoria umowy społecznej, która w wieku XVII stała się racjonalnym uzasadnieniem historycznego przekonania o zgodzie jako podstawie legitymizacji władzy politycznej, sięgała swymi korzeniami do przymierzy biblijnych. Ewoluowała poprzez dwustronne umowy o władzę (pactum subiectionis), których ślady od- najdujemy w historii biblijnych Izraelitów i do których odwoływali się między innymi hugenoci francuscy, po purytańskie przymierza kongregacyjne, wy- kazujące już cechy wielostronnej umowy społecznej, podobnie jak przymierza polityczne (osadnicze) w Nowej Anglii. Zanim powstały klasyczne finezyjne teorie kontraktualizmu Thomasa Hobbesa, Johna Locke’a czy Jeana-Jacque- sa Rousseau możemy mówić o jego pierwotnych formach, dla których punkt wyjścia stanowiło przymierze. Kontraktualizm wyrastał z religijnych i poli- tycznych doświadczeń przymierza, podobnie jak późniejsze i bardziej złożone formy wyrastają z wcześniejszych i prostszych. Od przymierza do umowy społecznej w jej klasycznej formie droga była da- leka. Długi czas historyczny może zakłócić dostrzeżenie zależności pomiędzy biblijnym przymierzem a teorią kontraktualizmu, faktu, że źródła teorii umo- wy społecznej sięgają przekazu starotestamentowego. Przymierze było umo- wą, na podstawie której Bóg nawiązywał relację z ludźmi, ustanawiał zasady, na jakich relacja ta miała się opierać, będące fundamentem funkcjonowania ludzkiego świata. Stary Testament uczy, że Bóg nie rządzi światem arbitralnie, lecz wykorzystując zasady przymierza, które czynią ludzi współrządzącymi i współodpowiedzialnymi za świat. Obok tradycji przymierza silnie obecnej wśród kalwinistów, zwłaszcza purytanów, na nowoczesny kształt kontraktu- alizmu wpływ miała filozofia empiryzmu oraz rodzący się w XVII-wiecznej Anglii język naturalnych uprawnień jednostki, pozostający w związku ze świe- cką nauką prawa natury. Zagadnienia te stanowią jednak temat na oddzielne rozważania. W niniejszej pracy chodzi o pokazanie, jak idea przymierza inspirowała kontynentalnych myślicieli protestanckich w ich argumentacji przeciwko dok- trynie boskiego prawa królów oraz angielskich purytanów przeciw oficjalnemu Kościołowi Anglii z królem jako jego zwierzchnikiem. W ramach ruchu mo- narchomachów odwoływano się do przymierza synajskiego postulując, by na jego wzór zawierać umowę z królami, podobnie jak czynili to biblijni Izraelici. Umowa z wstępującym na tron królem (pactum subiectionis) miała stanowić 14 1. Temat i cel pracy zabezpieczenie przymierza ludu z Bogiem, czyli ochronę pobożności. Do ar- gumentacji przymierza, choć w nieco inny sposób, nawiązywali również pu- rytańscy independenci. Independenci nieseparatystyczni, postulujący dalszą reformę Kościoła Anglii i pragnący pozostać w jego ramach, odwoływali się do przymierza narodowego (the national covenant), upatrując w nim narzędzia ułożenia relacji pomiędzy Bogiem a Anglią, widząc w Anglikach nowy naród wybrany. Do przymierza narodowego odwoływali się również Szkoci, bronią- cy swego prezbiteriańskiego Kościoła przed próbami jego episkopalizacji na wzór Kościoła anglikańskiego i ustanowieniem króla jego zwierzchnikiem. In- dependenci separatystyczni natomiast nie dostrzegali szans na dalszą reformę Kościoła Anglii, uważali za konieczne zorganizowanie własnego Kościoła, ro- zumianego jako lokalna, niezależna społeczność prawdziwie wierzących (pre- destynowanych), powstała dzięki przymierzu, do którego każdy wierzący miał przystępować indywidualnie. Przymierze Kościoła Roberta Browne’a, który położył podwaliny pod kongregacjonizm, wykazywało cechy umowy społecz- nej, podobnie jak późniejsze przymierza kongregacyjne w Nowej Anglii. Kon- gregacjonizm doświadczył rozkwitu w warunkach Nowej Anglii. Przymierza kongregacyjne, będące podstawą tworzenia lokalnych Kościołów, inspirowały przymierza polityczne, dające początek lokalnym społecznościom politycz- nym. Przymierza polityczne dość szybko przybierały formę umów politycznych (compacts). Echa tych doświadczeń znalazły się w preambułach późniejszych, XVIII-wiecznych konstytucji stanowych. Można przypuszczać, że doświad- czenia te nie pozostawały bez wpływu również na angielską XVII-wieczną fi- lozofię polityczną, która z kolei sama stanowiła później inspirację dla działaczy i kaznodziejów amerykańskich. Ćwierć wieku przed Deklaracją Niepodległości, w połowie XVIII w., cześć purytańskich duchownych, sympatyzująca z wigami, posługiwała się językiem Locke’a. Na podstawie Dwóch traktatów o rządzie głosi- li idee umowy społecznej i prawa natury. Czynili to zwykle podczas New England Election Sermons, wygłaszanych wiosną w głównych miastach Massachusetts i Connecticut7. Choć część duchownych uczestniczyła w debatach politycznych, w których odwoływali się oni do umowy społecznej (the theory of social contract), nie kolidowało to z wciąż żywym wśród nich przekonaniem, że władza pochodzi od Boga. Idea umowy społecznej nie była im bowiem obca. Jak zauważa Alan 7 A. Heimert, Religion and the American Mind: From the Great Awakening to the Revolution, Harvard University Press, [b.m.w.] 1966, s. 16. 15 Wstęp Heimert, była ona – wyrażoną w języku świeckim – purytańską ideą przymie- rza, odnoszoną do sfery społecznej (the idea of social covenant)8. Z zakładanym celem stawianym przed pracą wiążą się następujące pyta- nia badawcze: dlaczego warunkowe przymierza starotestamentowe zyskały znaczenie w chrześcijańskiej Europie w początkach nowożytności? dlaczego biblijny Izrael inspirował protestantów reformowanych? dlaczego przymie- rze jako pojęcie religijne stawało się argumentem politycznym w uzasadnia- niu teorii zgody? jakie zatem elementy kontraktaulizmu odnaleźć możemy w przymierzach starotestamentowych oraz w późniejszych przymierzach i umowach tworzonych przez protestantów zarówno w postaci koncepcji te- oretycznych, jak i dokumentów historycznych? Hipoteza badawcza weryfikowana była przede wszystkim za pomocą we- wnętrznej analizy krytycznej źródeł oraz analizy pojęciowej. Podstawę pracy stanowią teksty źródłowe w języku angielskim oraz angielskie tłumaczenia z języka łacińskiego. Prezentują one religijną i polityczną myśli reformacji, a w przeważającej części dostępne są za pośrednictwem Internetu. Ich ogromna liczba i różnorodność wymuszały jednak dokonanie selekcji, o której – mimo intensywnych starań – decydowała w pewnej mierze również ich dostępność. Najwięcej materiałów źródłowych dotyczących reformacyjnej myśli politycznej znalazłam w zasobach wirtualnej biblioteki Internet Archive (https://archive. org). Internet Archive to organizacja non-profit, obok innej działalności ar- chiwalnej udostępniająca zdigitalizowane książki i zbiory specjalne z różnych bibliotek i instytucji dziedzictwa kulturowego z całego świata. Działalność ta służy celom badawczym i edukacyjnym. Część niezbędnych materiałów dostęp- na była na stronach Online Library of Liberty (http://oll.libertyfund.org), pro- wadzonych przez Fundusz Wolności (Liberty Fund) oraz – na stronach Towa- rzystwa Konstytucyjnego (the Constitution Society) (http://www.constitution. org) – prywatnej organizacji non-profit, prowadzącej działalność mającą na celu pomoc w badaniach naukowych i edukacji publicznej, propagującej idee konsty- tucyjnego rządu republikańskiego. Korzystałam także z publikacji źródłowych, dostępnych w domenie publicznej za pośrednictwem Books Google. Pomocne okazały się również strony: http://www.contra–mundum.org, www.ccel.org, di- gitalcommons.unl.edu, anglicanhistory.org, reformationhistory.org i inne. 8 S. Filipowicz, Pochwała rozumu i cnoty. Republikańskie credo Ameryki, Znak, Kraków 1997, s. 63–64; A. Heimert, Religion and the American Mind..., s. 241. 16 1. Temat i cel pracy Poprzez metodę indukcyjną9 ukazana została rola przymierza w myśli poli- tycznej. Z wykorzystaniem metody progresywnej, zakładającej wnioskowanie rozwojowe, biblijne pojęcie przymierza poddane zostało analizie pod kątem genezy kontraktualizmu w następnych okresach, aż do wieku XVII, do którego sięga tematyka pracy. Wobec skromności, jaką Stary Testament reprezentuje jako źródło polityczne, naturalna wydawała się również retrogresywna me- toda badawcza10, polegająca na wnioskowaniu wstecz opierając się na faktach znanych z czasów późniejszych. Problem ten dotyczy początków politycznego wymiaru życia Izraelitów, bardzo słabo zaznaczonych w Biblii. Również me- toda genetyczna, polegająca na doszukiwaniu się związków przyczynowych o bardziej złożonym charakterze (z odwołaniem się do procesów świadomoś- ciowych czy społecznych) niż proste związki wynikające z następstwa czasu, wydawała się adekwatna do ukazania ewolucji pojęcia samego przymierza, jak i jego oddziaływania politycznego11. Analiza i krytyka piśmiennictwa stano- wiła metodę pomocniczą. Temat umowy społecznej doczekał się licznych opracowań. Z pewnością wspomnieć należy o pracy Johna Wiedhoffta Gougha, The Scial Contract: A Critical Study of Its Development, Oxford 1957, a spośród polskiej literatu- ry przedmiotu o pracy Antoniego Peretiatkowicza, Idea umowy społecznej w rozwoju historycznym, Fiszer i Majewski, Poznań 1920, Zbigniewa Raua, Contractarianism versus Holism: Reinterpreting Locke’s Two Treatises of Go- vernment, Lanham 1995, Czesława Porębskiego, Umowa społeczna. Renesans idei, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999 czy pracy zbiorowej Umowa społeczna i jej krytycy w myśli politycznej i prawnej pod redakcją Z. Raua i M. Chmieliń- skiego, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010. Jeśli chodzi o pojęcie przymierza w myśli protestanckiej i jego kontekst polityczny, to tematyka ta jest przedmiotem licznych analiz naukowych, zwłaszcza w Stanach Zjednoczo- nych i Wielkiej Brytanii. W kontekście zainicjowania naukowej dyskusji nad 9 B. Miśkiewicz, Wstęp do badań historycznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1985, s. 230–231. 10 Ibidem, s. 236–237. 11 A. J. Chodubski, Wstęp do badań politologicznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2004, s. 127–128, 131; K. Jensen, Genetic Method, „Review of Educational Research” 1939, Vol. 9, No 5 (Methods of Research in Education), s. 491. 17 Wstęp protestantyzmem, zwłaszcza purytanizmem, fundamentalne znaczenie przy- pisuje się dwutomowej pracy Perry’ego Millera12 The New England Mind, opub- likowanej w 1939 r. (The New England Mind. The Seventeenth Century), i w roku 1953 (The New England Mind. From Colony to Province). W wieku XIX pisano oczywiście o purytanizmie, jednak praca Millera przedefiniowała dotychczaso- wą wiedzę na ten temat. Jej nowatorstwo, oparte na skrupulatnej analizie źród- łowej, polegało na zupełnie innym przedstawieniu purytanizmu, które stanowi podstawę analiz współczesnych. Idea przymierza zajmowała szczególne miej- sce w badaniach Daniela J. Elazara zarówno jeśli chodzi o żydowską tradycję religijno-polityczną, jak i w odniesieniu do historii Stanów Zjednoczonych. Na uwagę zasługują też prace Salomona Rufusa Davisa, Alexandra S. Rosenthala, Charlesa S. McCoy’a i J. Wayne Bakera, Gleena A. Moots’a, Erica Voegelina i innych autorów. Na gruncie polskim pojęcie przymierza jest przedmiotem analiz teologicz- nych, brak natomiast opracowań odnoszących się do przymierza jako sym- bolu politycznego, którym niewątpliwie również było. Także temat związków protestantyzmu i polityki nie cieszy się zainteresowaniem badaczy, dotyczy to również okresu wczesnonowożytnego, kiedy ten związek był najsilniejszy. W przedstawianiu historii myśli politycznej zwykle dokonuje się przeskoku od tego, co chrześcijańskie i średniowieczne, do tego, co świeckie i nowoczes- ne, pomijając religijno-polityczny wymiar reformacji XVI i XVII w., kiedy na- stępowały istotne przemiany, znaczące przejście do świeckiej nowoczesności. W języku polskim dostępne są biografie Marcina Lutra i Jana Kalwina, w któ- rych – co zrozumiałe – myśl reformatorów przedstawiana jest w ujęciu synte- tycznym. Są to tłumaczenia na język polski biografii autorstwa Bernarda Cot- tretta (Kalwin, Warszawa 2000) i Alistera E. McGratha (Jan Kalwin. Studium kształtowania kultury Zachodu, Warszawa 2009) oraz prace Stanisława Piwko (Filozoficzne aspekty doktryny Jana Kalwina, Warszawa 1987; Jan Kalwin. Życie i dzieło, Warszawa 2005). Wspomnieć należy o pracach Niny Gładziuk (Druga Babel. Antynomie siedemnastowiecznej angielskiej myśli politycznej, Warszawa 2005), Adama Wielomskiego (Myśl polityczna reformacji i kontrreformacji, t. I, Rewolucja protestancka, Radzymin 2013), Piotra Stawińskiego (Boży ekspery- 12 Na temat osoby Perry’ego Millera i znaczenia jego dorobku badawczego zob.: M. G. Murphey, Perry Miller and American Studies, „American Studies” 2001 (Summer), Vol. 42, No 2, s. 5–18. 18 1. Temat i cel pracy ment. Purytanie w siedemnastowiecznej Ameryce, Lublin 2012), Mateusza Wi- chary („Cała rzeczywistość dla Chrystusa”. Abraham Kuyper (1837–1920) jako przedstawiciel kalwinistycznej teologii politycznej, Warszawa 2014) czy Macieja Potza (Teokracje amerykańskie. Źródła i mechanizmy władzy usankcjonowanej religijnie, Łódź 2016). Dwa pierwsze rozdziały pracy mają charakter wprowadzający. Rozdział pierwszy dotyczy przymierzy starotestamentowych, rozważanych w katego- riach prawzorców kontraktualizmu. Rozdział drugi jest próbą rekonstrukcji polityczności starożytnych Izraelitów, dla której podstawą było przymierze synajskie. Stanowiło ono źródło Prawa (Tora), organizującego Izraelitów nie tylko jako społeczność religijną, ale również jako pewien rodzaj społeczeństwa politycznego. Rozdział trzeci stanowi wprowadzenie w myśl reformacyjną. Przedstawia główne aspekty myśli religijno-politycznej Marcina Lutra oraz Jana Kalwina. Rozdział czwarty dotyczy teologii przymierza, ze szczególnym uwzględnieniem teologii Heinricha Bullingera i Johannesa Cocceiusa. Nie tylko Nowe Przymierze, ale również przymierza starotestamentowe nabrały znaczenia w teologii reformowanej wraz z ukierunkowaniem jej zaintereso- wań na starotestamentowe źródła chrześcijaństwa. Teologia przymierza jest nie tyle teologią w sensie systematycznego nauczania doktrynalnego, ile raczej metodą interpretacji Pisma Świętego. Kluczowe są dla niej pojęcia przymierza uczynków (Covenant of Works) i przymierza łaski (Covenant of Grace). Po- dział ten ujmuje się również jako przymierze Prawa i przymierze Ewangelii. Przymierze łaski (Ewangelii) było nowotestamentową interpretacją przymie- rza, odnoszącą się do ludzkiej indywidualnej duszy, czyli do obszaru bezpo- średniej, intymnej relacji każdego człowieka z Bogiem. Przymierze uczyn- ków stanowiło starotestamentową interpretację przymierza, miało związek z „tym światem”, z ziemskim wymiarem ludzkiej egzystencji. Na gruncie teologii przymierza funkcjonowało również pojęcie przymierza narodowego (National Covenant), zwłaszcza w Anglii i Szkocji, odnoszącego się, na wzór przymierza synajskiego, do wspólnotowego losu, co w bezpośredni sposób do- tyczyło sfery politycznej. Rozdział piąty traktuje o, pozostającej pod wpływem teologii przymierza, myśli politycznej ruchu monarchomachów, odwołującego się do przymierza jako czynnika legitymizującego prawo oporu wobec tyranii, oraz o konsocjacyjnej teorii Johannesa Althusiusa, będącej alternatywą dla idei suwerenności absolutnej państwa, uosabianej przez monarchę. Rozdział 19 Wstęp szósty dotyczy reformacji w Anglii i Szkocji, przemian polityczno-religijnych dokonujących się w związku z kluczowym dla purytańskich independentów pojęciem przymierza łaski, którego formę stanowiło przymierze narodowe oraz przymierze kongregacyjne. Rozdział siódmy jest poświęcony osadnictwu purytanów w Nowej Anglii, które w pewnej przynajmniej mierze przynio- sło przykłady przymierzy politycznych i umów politycznych (osadniczych), noszących znamiona umów społecznych. Najbardziej znamiennym przykła- dem były Mayflower Compact, Providence Agreement czy same przymierza kongregacyjne, będące przykładem zarówno dwustronnej umowy z Bogiem, jak i wielostronnej umowy społecznej. Nowa Anglia stanowiła ważny etap w rozwoju kontraktualizmu, który był tutaj praktykowany zanim znalazł od- zwierciedlenie w teoriach filozofów politycznych. W rozdziale tym pokazano również, że siedemnastowieczne przymierza i umowy osadnicze stanowiły pierwszy, oddolny krok na drodze budowania świadomości konstytucyjnej wśród nowoangielskich osadników. W pracy staram się przybliżyć spuściznę ideową związaną z pojęciem przymierza i jej wpływ na rozwój teorii umowy społecznej. Temat związków przymierza z kształtowaniem się nowożytnego kontraktualizmu wydaje się za- sługiwać na uwagę nie tylko z racji ogromnego znaczenia Biblii w zachodnim kręgu kulturowym, ale również dlatego, że przyczynia się on do pogłębienia rozumienia źródeł nowoczesności. Ta ostatnia, opisywana pojęciami takimi, jak świeckość, racjonalność, indywidualizm, konstytucjonalizm, nie pojawi- ła się sama z siebie. Wyrastała opierając się na nowych, jak i istniejących już ideach. Do tych ostatnich należała idea przymierza, znacząca w dużej mierze etap przejścia od średniowiecza do nowoczesności, od świata ufundowanego na religii do świata określanego wolą i zgodą ludzi. 2. Pojęcie kontraktualizmu Jak piszą Zbigniew Rau i Maciej Chmieliński, idea umowy społecznej wiąże się z przekonaniem, że moralna wartość, jak i normatywna moc wszelkich instytucjonalnych rozwiązań, którym ludzie podlegają, znajduje uzasadnie- nie w ich zgodzie. Pierwotnego źródła wartości i norm w życiu społecznym oraz politycznym należy szukać w ludzkiej woli. W teorii umowy społecznej kwestią podstawową jest pojęcie zgody. Zgoda może mieć charakter dwu- 20 2. Pojęcie kontraktualizmu stronny lub wielostronny, może zatem mieć postać umowy o władzę (pactum subiectionis, contract of government), między władcą a jego poddanymi, czy też właściwej umowy społecznej (pactum societatis, social contract), zawartej przez jednostki, które tworzą w ten sposób społeczeństwo polityczne, powo- łujące rząd. Oba rodzaje umów mogą stanowić fakt historyczny albo filozo- ficzno-prawną hipotezę13. W pracy przedstawione zostały przykłady umowy o władzę zarówno jako hipotezy (umowa opisywana przez Richarda Hookera czy przez teoretyków manarchomachizmu), jak i jako wydarzenia historyczne (przymierze narodowe ze statku Arbella). Historyczne przykłady umów spo- łecznych to umowa ze statku Mayflower (Mayflower Compact), umowa dająca początek świeckiej społeczności Providence (Providence Agreement), Szkockie Przymierze Narodowe (National Covenant) czy lewellerowska Umowa Ludu (An Agreement of the People). Przykładem umowy społecznej jako hipotezy była teoria Johannesa Althusiusa, stanowiąca konglomerat dwu- i wielostron- nych porozumień. Hipotetyczna umowa może mieć charakter zamierzony lub niezamierzony, jednak niezależnie od tego rozróżnienia każdą postać hipotetycznej umowy określa założenie, że przyjęte rozwiązania nie stanowią rzeczywistego porozu- mienia między stronami, jednak z dużym prawdopodobieństwem zostałoby ono zawarte, gdyby konkretne strony znalazły się w danych okolicznościach14. Stronami umowy są najczęściej monarcha i lud, jak w klasycznej, dwustronnej umowie o władzę (pactum subiectionis), albo jednostki zawiązujące społeczeń- stwo i powołujące rząd, jak w typowej wielostronnej umowie społecznej (pac- tum societatis). Przykładów dwustronnych umów dostarcza Biblia. Znajdujemy tam opis przymierza, czyli umowy dwustronnej Boga zarówno z pojedynczym człowiekiem, np. w przypadku przymierza z Noem i z Abrahamem, jak i z ca- łym ludem, czego najbardziej charakterystycznym przykładem było przymie- rze synajskie z ludem Izraela15. Dla teorii umowy charakterystyczny jest stan natury, opisujący kondycję ludzi przed ustanowieniem społeczeństwa politycznego i państwa. Stan natu- ry został omówiony ze szczegółami w klasycznych teoriach kontraktualizmu 13 Z. Rau, M. Chmieliński, Wprowadzenie, [w:] Umowa społeczna i jej krytycy…, s. 7–8. 14 Ibidem, s. 9. 15 Ibidem, s. 10. 21 Wstęp Thomasa Hobbesa czy Johna Locke’a. Na wcześniejszych etapach rozwoju kon- traktualizmu, w umowach o władzę lub w pierwszych umowach noszących znamiona umów społecznych, nie był on przedstawiany tak dokładnie, choć większość twórców obu rodzajów umów nie tylko miała świadomość istnienia takiego stanu, ale dawała również jego ogólny zarys. Czynił tak chociażby Ri- chard Hooker w swoim koncepcie umowy o władzę, czy Henry Parker w swej koncepcji umowy przypominającej umowę społeczną. Stan natury ma dwa wymiary – analityczny i normatywny. Wymiar anali- tyczny sprowadza się do opisu form interakcji pomiędzy pozostającymi w sta- nie natury podmiotami. Interakcja jest wynikiem aspołecznego lub społecz- nego charakteru podmiotów oraz zróżnicowanej struktury instytucjonalnej, począwszy od kondycji pozbawionych jakichkolwiek instytucji właściwych do życia razem, aż po takie, które przypominają dobrze urządzone społeczeństwo. Na jednym biegunie tej prezentacji stanu natury znajdują się jednostki zupeł- nie zatomizowane, pozbawione interakcji między sobą poprzez jakąkolwiek zinstytucjonalizowaną infrastrukturę, na drugim zaś te, których silne więzi społeczne wyrażają się w nieustannej współpracy, kreującej i wykorzystującej instytucje społeczne16. Jak wspomniano, pierwotne koncepcje kontraktuali- zmu nie zawierały dogłębnej analizy stanu natury, opis interakcji pomiędzy pozostającymi w stanie natury ludźmi ograniczał się zwykle do zaakcentowa- nia ich kondycji, będącej następstwem grzechu pierworodnego, a wyrażającej się w degradacji ich pierwotnej, danej od Boga, prospołecznej natury. Wnikliwy opis stanu natury znamionował późniejsze klasyczne koncepcje kontraktuali- zmu, autorstwa Thomasa Hobbesa (Lewiatan 1651) i Johna Locke’a (Dwa trak- taty o rządzie 1690). Istotą analitycznego wymiaru stanu natury jest brak władzy politycznej, obecnej dopiero w zawiązanym w wyniku umowy społeczeństwie i w powo- łanym jej aktem państwie. Ten brak pozwala ująć najbardziej autentyczne ludzkie relacje jako naturalne, następnie użyć ich do określenia przyszłych relacji politycznych, wprowadzonych postanowieniami umowy17. Stan natu- ry jest kondycją pozbawioną władzy politycznej zarówno wtedy, gdy brakuje w nim jakichkolwiek instytucji życia społecznego, jak i wtedy, gdy instytucje te są obecne. W stanie natury mogą funkcjonować inne niż polityczna rodzaje 16 Ibidem, s. 15–16 17 Ibidem, s. 16–17. 22 2. Pojęcie kontraktualizmu władzy – władza rodzicielska, władza pana nad sługą, a nawet władza państwo- wa, jeśli ma ona charakter despotyczny czy absolutny, czyli jest władzą pry- watną panującego, a więc taką, którą – jak uważali teoretycy kontraktualizmu – każdy człowiek posiadał w stanie natury nad samym sobą, by bronić swoich naturalnych uprawnień. W świetle teorii kontraktualizmu władza państwowa monarchy absolutnego czy despoty stanowi zawsze koncepcyjnie radykalną alternatywę dla władzy politycznej18. Normatywny wymiar stanu natury wiąże się z obecnymi w nim wartościa- mi i normami, których urzeczywistnienie ma się stać celem umowy, realizo- wanym przez zawiązanie społeczeństwa i powołanie państwa. Oznacza to, że te wartości i normy będą przestrzegane przez współpracujących ze sobą obywateli i instytucje państwa. W konsekwencji normatywny wymiar stanu natury spro- wadza się do dwóch zasadniczych elementów. Pierwszym jest uświadomienie sobie przez strony przyszłej umowy wspomnianych wartości i norm, drugim – wola ich realizacji19. Przedmiotem pierwotnych form kontraktualizmu, jak i koncepcji nowożytnych była przede wszystkim polityczna legitymizacja pań- stwa czy też jego konkretnej formuły ustrojowej20. Za inicjatora nowożytnej tradycji kontraktualistycznej uznaje się Thomasa Hobbesa. Mniej znany jest fakt wpływu kalwinizmu, w tym idei przymierza, na jego teorię. W filozofii politycznej, przedstawionej w Lewiatanie dostrzec można elementy myśli samego Jana Kalwina, jak i teologii przymierza21. Hob- bes należał do drugiego pokolenia reformacji, dorastał w tradycji purytańskiej, gdzie świadomość przymierza była silna, choć sam dystansował się od teologów przymierza. Wpływ przymierza jest jednak w jego teorii zauważalny. Podobnie jak czynili to inni, przeniósł pojęcie przymierza w sferę relacji międzyludzkich, czyniąc z niego koncept umożliwiający ludziom wyjście ze stanu natury i stwo- rzenie państwa. Hobbesa nurtowało zasadnicze pytanie, jak można zorganizować państwo nie będące, tak jak w przypadku Izraelitów, wybranym królestwem Boga z ob- jawionym Prawem Bożym, lecz królestwem Boga w ramach prawa natury. 18 Ibidem, s. 17. 19 Ibidem, s. 18. 20 Ibidem, s. 19. 21 Zob. więcej: L. Chmielewska, Teoria polityczna Thomasa Hobbesa a teologia re- formowana, „Politeja” 2014, nr 32, s. 111–128, DOI:10.12797/Politeja.11.2014.32.07. 23 Wstęp Filozof rozpoczynał swoją odpowiedź od konceptualizacji stanu natury, w któ- rym brak jest władzy politycznej, a każdy człowiek posiada prywatną władzę nad samym sobą. Cechujące stan natury dążenie ludzi do tego samego celu, ja- kim jest zachowanie własnego życia, rodziło nieprzyjaźń i stan permanentnego konfliktu22. W koncepcji Hobbesa stan natury to stan wojny, będący efektem nieograniczonego dążenia jednostek do realizacji własnego interesu, związane- go z zachowaniem własnego życia. Opisany przez Hobbesa stan natury wydaje się wykazywać powinowactwo z kalwińskim pesymizmem antropologicznym, z postrzeganiem ludzkości jako upadłej i spustoszonej duchowo przez grzech pierworodny. Dowodem na religijną inspirację Hobbesa są też liczne odwołania do Biblii w Lewiatanie, jak i w innych jego pismach. Alternatywą dla koncepcji stanu natury była koncepcja pokoju, opartego na prawie natury – regule ogólnej rozpoznawalnej przez ludzki rozum, zabrania- jącej człowiekowi czynić to, co jest dla życia jego oraz jego bliźnich niszczące23. Aby było możliwe wyjście ze stanu natury i życie w pokoju każdy człowiek winien być gotowy, jeśli gotowi byli inni, do rezygnacji ze swego naturalnego uprawnienia, ze swej wolności i używania swej mocy wedle woli, tak dalece, jak będzie uważał za stosowne dla zachowania pokoju24. Tak długo bowiem, jak ludzie zachowywali swe naturalne uprawnienie, by czynić wszystko według własnego upodobania, trwał stan wojny. Hobbes, podobnie jak Kalwin, źródeł życia społecznego dopatrywał się w ludzkim rozumie, w którym mimo nisz- czącego działania grzechu pierworodnego zachowały się resztki obrazu ładu społecznego. Te uczucia społeczne stanowiły pozostałość z czasów rajskiego przebywania z Bogiem25. Kolejnym pytaniem postawionym przez Hobbesa było, jak związać ludzi ich własnym słowem, by zasady prawa natury stały się skuteczne w organizacji po- rządku społecznego. Dotychczas więzy słowa pozostawały zbyt słabe, by utrzy- mać w ryzach ludzkie namiętności i przestrzegać prawa natury. Konieczne sta- wało się zapewnienie bezpieczeństwa, które leżało w mocy jedynie rządu świe- 22 T. Hobbes, Lewiatan, czyli materia, forma i władza państwa kościelnego i świe- ckiego, przeł. Cz. Znamierowski, PWN, Warszawa 1954, I, 13, s. 108, 112. 23 Ibidem, I, 14, s. 113. 24 Ibidem, I, 14, s. 113–114. 25 J. Calvin, Institutes of the Christian Religion, translated by H. Beveridge, Hen- drickson Publishers, Peabody 2008, Book II, Ch. 2, s. 13. 24 2. Pojęcie kontraktualizmu ckiego. Ludzkie przymierza bez władzy miecza, stwierdzał Hobbes, były jedynie słowami, niezdolnymi do zapewnienia człowiekowi ochrony („and Covenants, without the Sword, are but Words, and of no strength to secure a man at all”)26. Hobbes podzielał Kalwinowe przekonanie, że pokój i harmonijnie funkcjonujące społeczeństwo mogą zostać osiągnięte tylko za pomocą władzy politycznej. Wy- dawał się zgadzać ze stwierdzeniem Kalwina, że bez rządu świeckiego nie może się zachować żadna publiczna forma religii wśród chrześcijan i człowieczeństwo wśród ludzi27. Jedynym sposobem ustanowienia rządu, powszechnej mocy (common power), która chroniłaby ludzi przed agresją zewnętrzną oraz przed krzywdą wyrządzaną sobie nawzajem, było przeniesienie ich mocy na jednego człowieka, by indywidualną wolę ludzi sprowadzić do jednej woli. Ta powszech- na moc była siłą, zdolną zapewnić trwałość uprzedniemu przymierzu, zawar- temu między ludźmi28. Podporządkowanie woli wszystkich woli jednego jest czymś więcej niż zgodą, jest to realna jedność ich wszystkich [ludzi – L. Ch.] w jednej i tej samej osobie, uczyniona poprzez przymierze (cove- nant) każdego z każdym w taki sposób, jakby każdy człowiek powiedział do drugiego człowieka: daję upoważnienie i przekazuję moją władzę nad sobą temu człowiekowi lub temu zgromadzeniu ludzi, pod warunkiem, że ty przekażesz mu swoje prawo i uprawomocnisz wszystkie jego działania w podobny sposób. Po uczynieniu tego, wielość zjednoczona w jednej oso- bie jest nazwana common-wealth, po łacinie civitas. Jest to tworzenie tego wielkiego Lewiatana, lub raczej (mówiąc bardziej wzniośle) tego śmiertel- nego boga, któremu, pod panowaniem Boga nieśmiertelnego, zawdzięcza- my nasz pokój i obronę29. Hobbes postawił w miejsce Boga jako najwyższego suwerena osobę wład- cy, który przejął moc wielu ludzi opierając się na przymierzu, które ci zawarli między sobą. Podczas gdy inni przedstawiciele klasycznego kontraktualizmu – John Locke i Jean J. Rousseau posługiwali się pojęciem umowy (contract), 26 T. Hobbes, Leviathan, Oxford 1929 (reprint wyd. z  1651), II, 17, s. 128, www. archive.org/stream/hobbesleviathan00hobbuoft#page/n3/mode/2up [data do- stępu: 8.07.2016]. 27 J. Calvin, Institutes of the Christian…, Book IV, Ch. 20, s. 3. 28 T. Hobbes, Leviathan…, II, 17, s. 131. 29 Ibidem, II, 17, s. 131–132. 25 Wstęp Hobbes stosował pojęcie przymierza (covenant). Przymierze Hobbesa, podob- nie jak przymierze w teologii Kalwina, miało charakter jednostronny, różnica polegała jednak na odwróceniu ról: ofiarodawcą przymierza nie był Bóg czy władca („bóg śmiertelny”), lecz ludzie. Poprzez przymierze, jakie ludzie zawarli ze sobą, każdy zrzekał się swego naturalnego uprawnienia do rządzenia swoją osobą i zgadzał się ofiarować je osobowemu suwerenowi. Hobbes zauważał, że umowa (contract), ukierunkowana na przyszłość, na spełnienie w przyszło- ści warunków, określonych w teraźniejszości, nazywana jest przymierzem (is called Pact or Covenant)30. W opisanym przez Hobbesa powołaniu państwa przeniesienie uprawnień nie było wzajemne, lecz jedna ze stron, czyli ludzie, przeniosła je w nadziei, że zyska tym w przyszłości pewne korzyści (bezpie- czeństwo). W takim przypadku – stwierdzał Hobbes – nie tyle jest to umowa, co „dar nieodpłatny czy łaska”31. Przymierze, będące darem, ofiarowaniem uprawnień przez ludzi suwerenowi, można porównać z pojęciem łaski Boga w teologii Kalwina. Hobbes przypisał łaskę jednak nie Bogu, lecz ludziom. Jeśli człowiek unilateralnie przekaże swoje prawo czemuś bądź komuś innemu, to właśnie ów człowiek staje się źródłem łaski32. W ujęciu Hobbesa trzecie prawo natury nakazywało dotrzymywanie przy- mierzy. W tym prawie natury zawarte jest źródło i pierwowzór sprawiedliwości. Gdzie początkowo nie zostało zawarte żadne przymierze (covenant), tam żadne uprawnienie nie zostało przeniesione i każdy człowiek ma prawo do każdej rzeczy i w konsekwencji, żadne działanie nie może być niesprawied- liwe. Jednak gdy przymierze jest zawarte, wówczas złamać je jest rzeczą nie- sprawiedliwą. I definicją niesprawiedliwości nie jest nic innego niż niedo- pełnienie przymierza33. Istota sprawiedliwości w ujęciu Hobbesa polegała więc na dotrzymywaniu za- wartego przymierza, a zatem wierność przymierzu stanowiła podstawę państwa. 30 Ibidem, I, 14, s. 102. 31 T. Hobbes, Lewiatan…, I, 14, s. 117. 32 A. P. Martinich, The Two Gods of Leviathan: Thomas Hobbes on Religion and Politics, Cambridge University Press, Cambridge 2003, s. 139. 33 T. Hobbes, Leviathan…, I, 15, s. 110. 26 2. Pojęcie kontraktualizmu Choć istnieje wyraźny rozdział pomiędzy przednowoczesnością i nowo- czesnością, to nie odnosi się on do pojęcia przymierza, które przetrwało od czasów biblijnych i wywarło wpływ na nowożytną myśl polityczną. Stanowiło pojęcie teologiczne, które wykorzystywano również dla celów politycznych. Zanim umowa społeczna stała się racjonalnym uzasadnieniem historycznego przekonania, że władza rządzących winna wywodzić się ze zgody rządzonych, rolę tę odgrywało przymierze i wzorowane na nim umowy. Stopniowa sekula- ryzacja koncepcji przymierza doprowadziła do rozwoju teorii umowy, służącej wyłącznie celom politycznym34. Jednym z istotnych znaków, odróżniających czasy nowożytne od średnio- wiecza, była zmiana charakteru relacji międzyludzkich. W miejsce dotych- czasowego sytemu stanowego, zasadzającego się na kryterium urodzenia, ich podstawą stawał się system przypisujący priorytetowe znaczenie umowie (compact, contract)35. Ta fundamentalna zmiana dokonała się za pośredni- ctwem przymierza. Według Daniela J. Elazara pojęcie to stanowiło pomost pomiędzy systemem stanowym, opartym na kryterium urodzenia, a rodzą- cym się systemem klasowym, w którym znaczenia nabierała umowa (com- pact, contract) jako podstawa relacji międzyludzkich. W tym okresie przej- ściowym przymierze pełniło funkcję umowy, w której zobowiązania, wzoro- wane na zobowiązaniach religijnych powiązane zostały z osiąganiem celów ziemskich, z doczesnym dążeniem do szczęścia36. We wczesnonowożytnym ciele politycznym organiczną hierarchię zastąpiła, wynikająca z przymierza, organiczna wzajemność, poprzez relację wzajemności zaczęto definiować tożsamość jednostki37. Jak wiadomo teoria umowy społecznej stanowi racjonalne uzasadnienie ważnego historycznego przekonania, że legalny rząd musi wywodzić się ze 34 A. Mittleman, Religion and the Legitimate State, „First Things. A Monthly Jour- nal of Religion and Public Life”, March 2006, Is. 161, s. 48; zob. więcej: L. E. Lo- masky, Contract, Covenant, Constitution, „Social Philosophy and Policy” 2011, Vol. 28, Is. 1, s. 50–71, DOI:10.1017/S0265052510000051. 35 E. S. Morgan, Introduction, [w:] Puritan Political Ideas 1558–1794, ed. by E. S. Mor- gan, Bobbs–Merrill, 1965, reprint by Hackett Publishing Company, Indianapo- lis 2003, s. XX. 36 D. J. Elazar, Covenant and Constitutionalism: The Great Frontier and the Matrix of Federal Democracy, Transaction Publishers, New Brunswick 1998, s. 24. 37 Ibidem, s. 22. 27 Wstęp zgody społeczeństwa (teoria zgody). Teoria zgody, obok teorii prawa i teorii suwerenności, składa się na treść pojęcia konstytucjonalizmu. Jednym z naj- istotniejszych tematów filozofii politycznej jest pytanie o to, dlaczego i w jaki sposób jedni ludzie stają się poddanymi drugich? Patriarchaliści twierdzili, że podległość jednych wobec drugich uzasadniały wywiedzione z natury relacje, przypominające – jak dowodził Robert Filmer – władzę ojca nad dziećmi. Kon- stytucjonaliści widzieli to inaczej, przekonywali, że zobowiązanie polityczne wyrasta ze zgody i że jedynie rządy oparte na zgodzie rządzonych mogą być uważane za posiadające legitymację. Teoria zgody odwoływała się z kolei do pierwotnej umowy (the original compact) pomiędzy rządzącymi a rządzonymi, dającej początek określonej formie rządu38. Przymierze, będące kluczowym pojęciem dla biblijnych Izraelitów i w znacznej mierze również dla protestantów nurtu kalwińskiego, wywar- ło istotny wpływ na konstytucjonalizm, rozumiany jako konstytucjonalizm substancjalny, czyli jako pewien zasób przekonań filozoficznych i politycznych oraz wartości moralnych, nie obejmujący funkcjonowania instytucji. Proces budowania świadomości konstytucyjnej wiązał się, obok teorii zgody, rów- nież z rządami prawa, naturalnego i stanowionego, ograniczającego rząd, oraz z przekonaniem o suwerenności ludu39. Teologowie i duchowni protestanc- cy, teoretycy i praktycy, wsparli wysiłki tych myślicieli nowożytnych, którzy próbowali ograniczyć prerogatywy rodzącego się nowego tworu politycznego – scentralizowanego państwa, jego pretensje, wyrażające się we władzy abso- lutnej reprezentowanej przez osobę króla. Wyłanianie się państwa konstytu- cyjnego nie było zatem świecką reakcją obronną nowoczesności przeciw śred- niowiecznej koncepcji boskiej władzy królów, którą Alexander S. Rosenthal określił jako oświeceniowy mit40, lecz wiązało się ze zmianami religijnymi i politycznymi, jakie przyniosła reformacja. Kategoria przymierza stanowiła ideowe źródło ograniczenia władzy ar- bitralnej. W historii ludzkości istniały różne rodzaje porządków polityczno- -prawnych. W dużym uproszczeniu ich historię można ująć jako historię 38 A. S. Rosenthal, Crown under Law. Richard Hooker, John Locke and the Ascent of Modern Constitutionalism, Lexington Books, Lanham–Boulder–New York 2008, s. XXVI. 39 Ibidem, s. XXV–XXVI 40 Ibidem, s. XXVI. 28 2. Pojęcie kontraktualizmu dwóch typów państw: despotii, czy autokracji, oraz nieautokracji rozumianych jako formy ustroju, w których dobro wspólnoty i ograniczenia władzy wpisane były w telos tej społeczności i w którym pluralizm ośrodków władzy czynił powstanie i trwanie despotii praktycznie niemożliwym41. W niniejszej pra- cy, na przykładzie wybranych zagadnień, staram się pokazać, jak religijna idea przymierza czyniła możliwym powstanie i funkcjonowanie nieautokratyczne- go porządku politycznego. Przymierze odgrywało rolę religijno-kulturowego kodu, który już w fazie wyobrażeniowej delegitymizował rządy tyrana (przy- kładem starożytny Izrael), stanowiło również mechanizm generujący żądania ograniczenia władzy już sprawowanej. Jako przykład mogą posłużyć huge- noci francuscy, sprzeciwiający się tyranii królewskiej, kowenanterzy szkoccy, broniący swego Kirku przed episkopalizmem anglikańskim i zwierzchnością króla, czy purytanie angielscy sprzeciwiający się Kościołowi anglikańskiemu z monarchą jako jego głową. W pracy pokazane zostały kluczowe momenty, wyznaczające punkty orientacyjne, w ramach których rozwijały się elementy konstytucjonalizmu, przede wszystkim teoria zgody, mierzące się z problemem ograniczenia władzy, traktowania jej jako narzędzia podporządkowanego ce- lom ogólnym, uznanym przez daną społeczność za niezbędne dla jej zacho- wania i funkcjonowania. Izraelicka idea przymierza z Bogiem, która odegrała w czasie reformacji tak ważną rolę, nie mogłaby zaistnieć, gdyby nie przemiana świadomości wśród plemion hebrajskich, polegająca na zmianie samorozumie- nia własnego istnienia, na potraktowaniu ludzkiego losu nie jako kierowane- go cykliczną koniecznością, którego nieodłącznym elementem jest przemoc i zniewolenie. Hebrajczycy i późniejsi Izraelici rozumieli, że tyrania nie może być elementem polityki, że rządy tyrana, oparte na przemocy, nie mogły być traktowane jako władza polityczna42, nie posiadają bowiem prawomocności 41 A. Bryk, Konstytucjonalizm. Od starożytnego Izraela do liberalnego konstytucjo- nalizmu amerykańskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013, s. 14. 42 Według Hannah Arendt władza, to ludzka zdolność działania jednomyślnego. Nigdy nie jest ona własnością jednostki, lecz należy do grupy i istnieje dopóki grupa ta trzyma się razem. Sprawującego czy sprawujących władzę grupa ta upoważniła do działania w jej imieniu. Wraz ze zniknięciem grupy, od któ- rej pochodziła władza, znika też bycie kogoś u władzy. Będąc nieodłączna od istnienia społeczności politycznych władza nie potrzebuje usprawiedliwienia (justification), lecz uprawomocnienia (legitimacy). Swą prawomocność czerpie 29 Wstęp dotyczącej wspólnotowego losu43. Prawomocność ta może przybrać dwojaką formę. Pierwszą jest prawomocność wypływająca z porządku nadprzyrodzo- nego, mogąca być jedynie rozpoznana, ale nie stworzona przez ludzi. Takie roz- wiązanie zostało przyjęte przez starożytnych Izraelitów i, aż do nowoczesności, przez chrześcijańską Europę. Drugą formą prawomocności jest prawomocność wypływająca z rozumu, starającego się stworzyć uniwersalne kategorie moral- nego zobowiązania, ograniczającego władzę. Jest to rozwiązanie nowoczesno- ści, oparte na uznaniu fundamentalnych zasad prawa natury44. Tematyka niniejszej pracy wiąże się z pierwszą formą prawomocności, re- prezentowaną przez społeczności religijne przekonane o tym, że obowiązuje je lojalność wyższa niż bezpośrednia lojalność polityczna, że ta ostatnia jest tej pierwszej podporządkowana. Z władzą poddaną lojalności wyższej mieli- śmy po raz pierwszy do czynienia w starożytnym Izraelu. Jeśli można tak rzec, Izraelici wyszli ze stanu natury, z kręgu cyklicznych sił przemocy i odwetu, z podległości despotycznej, czyli prywatnej, władzy faraona. Dotychczasowe kulty religijne wpisywały się w naturalny cykl. Religia Jahwe pozwoliła Izrae- litom opuścić ten krąg, wolność, jaką dawało życie w ramach przyjętego przez nich Prawa – przeciwstawić zaznanej niegdyś niewoli egipskiej i konieczności natury. Przymierze synajskie z Jahwe, przyjęcie Prawa, czyniło ich życie zro- zumiałym, wolnym i odpowiedzialnym. Dotyczyło to także władzy politycz- nej, ograniczonej lojalnością wywiedzioną z objawionego Prawa, które w kon- tekście politycznym potraktować można jako rodzaj prawzoru konstytucji. Odwoływanie się do Prawa biblijnego, stanowiącego przedmiot przymierza między Bogiem a ludźmi, cechowało postawę protestantów reformowanych, domagających się, w imię wyznawanej religii, zmiany porządku politycznego, równoznacznej z ograniczeniem władzy monarszej. z zebrania się ludzi razem. Przemoc stanowi przeciwieństwo władzy, gdy mamy do czynienia z ta pierwszą, druga przestaje istnieć. Przemoc niszczy władzę, obywa się bez społeczności. Można próbować ją usprawiedliwić, lecz nigdy nie może ona zostać uprawomocniona. Często spotykana jest sytuacja, że gdy sprawujący władzę tracą ją, próbują zastąpić ją przemocą (H. Arendt, O prze- mocy. Nieposłuszeństwo obywatelskie, przeł. A. Łagodzka, W. Madej, Fundacja Aletheia, Warszawa, 1999, s. 55–73). W kontekście idei przymierza władza rozu- miana była w podobny sposób. 43 A. Bryk, Konstytucjonalizm..., s. 15. 44 Ibidem, s. 15–16, 19–20. 30 2. Pojęcie kontraktualizmu Z czasem nastąpiło odejście od lojalności wyższej w postaci Objawienia na rzecz innej formy Objawienia, za jakie uznawano prawo natury. Wydaje się mieć to przyczynę polityczną i teologiczną. Odwołanie się do mającego uni- wersalne znaczenie prawa natury jawiło się jako jedyne rozwiązanie w sytua- cji niekończących się sporów i konfliktów religijnych. Mogło też mieć związek z dokonanym na gruncie teologii protestanckiej rozdziałem łaski bożej i natury wynikającym z dogmatu grzechu pierworodnego i protestanckiej zasady sola gratia, odmawiającej ludzkim uczynkom znaczenia zbawczego. W konsekwen- cji pociągnęło to za sobą rozdział sfery duchowej i świeckiej. W polityce zaś wiązało się ze stopniowym zastępowaniem Boga jako najwyższego suwerena przez lud, określany jako ciało polityczne czy społeczeństwo polityczne. W ten sposób rodziła się świadomość konstytucyjna, której wczesnym wyrazem były przymierza i umowy osadnicze Nowej Anglii, stanowiące rodzaj siedemnasto- wiecznego protokonstytucjonalizmu amerykańskiego.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pierwotne formy kontraktualizmu. Polityczny wymiar przymierza biblijnego w myśli i praktyce protestanckiej XVI i XVII wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: