Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00059 005925 20930458 na godz. na dobę w sumie
Pijaństwo i alkoholizm w piśmiennictwie Królestwa Polskiego w XIX i na początku XX wieku. Aspekty społeczne, pedagogiczne i kulturowe - ebook/pdf
Pijaństwo i alkoholizm w piśmiennictwie Królestwa Polskiego w XIX i na początku XX wieku. Aspekty społeczne, pedagogiczne i kulturowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 238
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-580-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Kto iw jaki sposób pisał w Królestwie Polskim w XIX i na początku XX wieku o alkoholizmie? Czy traktowano go jako chorobę, czy problem moralny? Które grupy społeczne uważano za szczególnie zagrożone alkoholizmem? Jak problemy związane z (nad)używaniem alkoholu przedstawiano w materiałach wizualnych?

W książce zaprezentowano wybór piśmiennictwa i materiałów ikonograficznych propagujących określone wyobrażenia i postawy moralne oraz upowszechniających wiedzę o pijaństwie i alkoholizmie w kontekście problemów społecznych, wychowawczych i kulturowych. Zamieszczenie w niej różnorodnych w formie i treści tekstów pozwala dostrzec, jak najczęściej przedstawiano przyczyny i skutki picia alkoholu, w jakich kontekstach ukazywano ten problem, jakie znaczenie nadawano mu w wymiarze indywidualnym oraz zbiorowym.

 

Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie – z perspektywy historii oświaty i wychowania – wyboru piśmiennictwa z Królestwa Polskiego dotyczącego pijaństwa, alkoholizmu i wstrzemięźliwości, skierowanego do szerokiego grona odbiorców. W tomie znalazły się teksty, które były ważnym elementem kształtowania przekonań, wyobrażeń i postaw opinii publicznej Kongresówki wobec problemów związanych z pijaństwem. Pełniły istotną funkcję w popularyzowaniu szeroko pojętej wiedzy o alkoholizmie. Mając świadomość kontrowersyjności takiego podejścia, zdecydowałam się przedstawić bardzo różne rodzaje piśmiennictwa: poradniki, literaturę kaznodziejską, publicystykę społeczną, przeznaczoną dla niespecjalistów publicystykę popularnonaukową. W XIX i na początku XX wieku wszystkie one odgrywały ważną rolę w procesach samokształcenia i samowychowania czytelników. Współcześnie pozwala ją poznać schematy myślenia naukowego  oraz potocznego rozumienia alkoholizmu i trzeźwości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Aneta Bołdyrew – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Marek Dutkiewicz REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Granosik SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Ilustracja wykorzystana na okładce Franciszek Kostrzewski, Chłopi w karczmie, 1854 rok, ol. płótno, wys. 54 cm, szer. 66 cm nr inw. MNK II a- 565 w zbiorach Muzem Narodowego w Krakowie Pracownia Fotograficzna Muzeum Narodowego w Krakowie © Copyright by Aneta Bołdyrew, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08948.18.0.M Ark. 13,5; ark. druk. 14,75 ISBN 978-83-8142-579-7 e-ISBN 978-83-8142-580-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SpiS treści Wstęp ..................................................................................................................................... Rozdział 1 Pijaństwo ludu a relacje społeczno-ekonomiczne w Królestwie Polskim w pierwszej połowie XIX wieku ......................................................................... Rozdział 2 Problemy pijaństwa w literaturze i publicystyce religijnej ............................ Rozdział 3 Obrazy pijaństwa i pijących w publicystyce społecznej w postyczniowym półwieczu ............................................................................................................... Rozdział 4 Pijaństwo w przekazie literatury popularnej .................................................... Rozdział 5 Popularyzacja wiedzy o alkoholizmie w perspektywie medycyny i higie- ny społecznej ......................................................................................................... Rozdział 6 Społeczności lokalne wobec alkoholizmu i abstynencji ................................ Rozdział 7 Między zagrożeniem nałogiem a walką z alkoholizmem – obrazy postaw młodzieży w aspekcie społeczno-pedagogicznym .......................................... Rozdział 8 Alkoholizm jako przyczyna dezintegracji rodziny i społeczeństwa w opi- nii inteligentek i działaczek oświatowych ......................................................... Rozdział 9 Walka z alkoholizmem jako czynnik odnowy moralnej i narodowej w pra- sie abstynenckiej na przykładzie „Przyszłości” .................................................. Postscriptum .................................................................................................................. Spis ilustracji .................................................................................................................. Od redakcji..................................................................................................................... 7 27 43 63 113 123 147 161 187 213 231 233 235 WStęp Pojęcie alkoholizmu, rozumiane jako trwałe, noszące znamiona choroby nadużywanie trunków, czyli „przewlekły alkoholizm” (alcoholismus chronicum), sformułowane zostało w 1849 roku przez szwedzkiego lekarza Magnusa Hus- sa1, a  spopularyzowało się w  piśmiennictwie naukowym i  publicystyce spo- łecznej w Europie i w USA w drugiej połowie XIX wieku. To dało początek procesowi medykalizacji alkoholizmu, przejawiającemu się przede wszystkim w ujmowaniu problemu (nad)używania alkoholu w kategoriach i praktykach zdrowotnych oraz ekspansji retoryki medycznej. Warto przy tym przypomnieć, że pierwsze próby rozróżnienia pijaństwa zwykłego od przewlekłego podej- mowano już na przełomie XVIII i XIX wieku. Opisy skutków upojenia alko- holowego dla organizmu ludzkiego, w tym wpływu nadmiernego spożywania trunków na powstawanie zmian chorobowych, przedstawiali między innymi Benjamin Rush2 – amerykański lekarz, pisarz i pedagog, oraz brytyjscy lekarze: Thomas Trotter3 i Thomas Sutton4. W pierwszej połowie XIX wieku prowadzo- no także badania nad społeczno-ekonomicznymi i kulturowymi uwarunkowa- niami naduży wania alkoholu; cenne informacje na temat pijaństwa wśród ro- botników we Francji przedstawił francuski uczony Louis-René Villermé5. Prace 1 Magnus Huss (1807–1890), szwedzki lekarz, autor rozprawy Alcoholismus chro- nicus, eller Chronisk alkoholssjukdom (1849–1851), w 1852 roku przetłumaczonej na ję- zyk niemiecki. 2 Benjamin Rush (1745 lub 1746–1813), amerykański lekarz, działacz społeczny i polityczny, autor rozprawy An Enquiry into the Effects of Spirituous Liquors upon the Hu- man Body and Mind, wydanej po raz pierwszy prawdopodobnie w 1784 roku. Kolejne wydania miały nieco zmieniony tytuł. 3 Thomas Trotter (1760–1832), lekarz marynarki wojennej, autor wydanej w 1804 roku rozprawy An Essay, Medical, Philosophical, and Chemical, on Drunkenness, and Its Effects on the Human Body. 4 Thomas Sutton (1767–1835), angielski lekarz, który jako pierwszy dokonał na- ukowego opisu delirium tremens. Autor wydanej w 1813 roku pracy Tracts on Delirium Tremens, on Peritonitis, and on Some other Internal Inflammatory Affections, and on the Gout. 5 Louis-René Villermé (1782–1863), francuski ekonomista, lekarz i  higienista, specjalista w  zakresie epidemiologii społecznej. Prowadził badania statystyczne nad 8 lekarzy tworzyły fundament dla dalszych badań naukowych nad problemem, który wcześniej postrzegano wyłącznie w kategoriach moralnych. Jednocześ- nie powstawały teksty moralizatorskie, w których nałóg alkoholowy traktowa- no tak jak przez wieki – jako słabość charakteru. W piśmiennictwie, w którym konceptualizowano pijaństwo jako problem moralny, ważnym punktem od- niesienia był aspekt religijny. Te dwa podejścia – moralne i naukowe – w ciągu XIX wieku funkcjonowały równolegle. Tendencja do traktowania problemu nadużywania trunków nie tylko jako tradycyjnie pojmowanego pijaństwa, ale także choroby, była z każdą dekadą drugiej połowy XIX wieku coraz bardziej widoczna. Dyskurs naukowy, z do- minującą wykładnią medyczną, obecny w fachowym piśmiennictwie, przenikał także do publicystyki społecznej, poradników, działań organizacji trzeźwościo- wych i  kongresów antyalkoholowych. Naukowa wykładnia pijaństwa szybko wyszła poza piśmiennictwo specjalistyczne i dyskusje gremiów uczonych. Jed- ną z wielu konsekwencji rozszerzenia oglądu problemu i wykorzystania nauko- wo zorientowanego podejścia było używanie, nie tylko w piśmiennictwie spe- cjalistycznym, nowego słownictwa – pojęć takich jak alkoholizm, degeneracja, zwyrodnienie, nałóg (ten ostatni termin wprowadzili w 1901 roku Ernest Kurtz i Emil Kraepelin6). Zainteresowanie problematyką alkoholizmu rozwijało się również na zie- miach polskich, w tym w utworzonym w 1815 roku Królestwie Polskim. Tak jak w krajach zachodnioeuropejskich i USA, typowe dla toczącej się w Królestwie dyskusji było występowanie dwóch, często przenikających się, ujęć tematu. W pierwszym pijaństwo przedstawiano w tradycyjnych kategoriach moralno-re- ligijnych. W drugim, scjentystycznym podejściu, opartym na wiedzy z zakresu medycyny i innych dyscyplin naukowych, jak ekonomia, statystyka, demografia, socjologia, prawo, pedagogika oraz psychologia, włączano nowe perspektywy w definiowaniu i analizowaniu problemu (nad)używania alkoholu. Objaśnienia medycznych aspektów nałogu, opisy fizycznej, psychicznej i społecznej degra- dacji spowodowanej uzależnieniem od alkoholu zaczęły się pojawiać w piśmien- nictwie adresowanym do szerszego grona odbiorców. śmiertelnością we Francji, stanem więziennictwa i zdrowotnością więźniów, analizował wpływ stanu higieny i warunków pracy w fabrykach oraz sytuacji bytowej robotników na stan ich zdrowia. Przedmiotem jego badań było także pijaństwo robotników. 6 Szerzej na temat rozwoju wiedzy medycznej o  alkoholizmie w  XIX i  XX  wie- ku zob. T. Nasierowski, Historia uzależnień, „Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej” 2007, nr 3. Wstęp 9 Pierwszą polską rozprawą naukową dotyczącą pijaństwa było wydane w  Wilnie w  1818  roku Dzieło o  pijaństwie autorstwa Jakuba Szymkiewicza7, uważanego za pioniera alkohologii polskiej. Tekst ten jest dobrze znany mię- dzy innymi dzięki opracowaniu Teresy Ostrowskiej8. Ważne miejsce w polskim piśmiennictwie zajmuje wydana w Krakowie w 1844 roku praca Fryderyka He- chela9 O pijaństwie, o jego szkodliwych skutkach i o środkach zapobieżenia onemu. W kolejnych dekadach XIX i na początku XX wieku szczególnie intensywnie na terenie zaboru austriackiego rozwijało się piśmiennictwo naukowe, publi- cystyka społeczna, ukazywały się poradniki dotyczące zagrożeń związanych z uzależnieniem od alkoholu. Był to rezultat postępu badań w zakresie medy- cyny, higieny społecznej i znajdującej się in statu nascendi alkohologii oraz efekt działalności prężnych organizacji abstynenckich. Równie dynamiczny rozwój w zakresie piśmiennictwa i działalności organizacyjnej na rzecz propagowania trzeźwości miał miejsce od połowy XIX wieku na ziemiach polskich pod zabo- rem pruskim. Kwestie te były wielokrotnie przedmiotem badań10, podobnie jak działalność organizacji abstynenckich w Królestwie Polskim. Słabiej natomiast jest rozpoznane piśmiennictwo poruszające problemy pijaństwa, alkoholizmu i wstrzemięźliwości. Tymczasem publikacje podejmujące powyższe zagadnie- nia, wydawane w  Kongresówce w  ciągu stu lat, tworzą pokaźny, różnorodny zbiór. O  pijaństwie, alkoholizmie i  abstynencji pisali duchowni, ekonomiści, lekarze, pedagodzy, działacze trzeźwościowi, społecznicy, działaczki ruchu ko- biecego, publicyści i pisarze. Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie – z perspektywy historii oświa- ty i wychowania – wyboru piśmiennictwa z Królestwa Polskiego dotyczącego 7 Jakub Szymkiewicz (1775–1818), lekarz, działacz społeczny, członek honorowy Uniwersytetu Wileńskiego, członek Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, wol- nomularz, nadworny lekarz cara Aleksandra I. Biogram Szymkiewicza zob. Polski Słow- nik Biograficzny (dalej PSB), t. L. 8 T. Ostrowska, Pierwszy polski traktat o pijaństwie z 1818 roku, „Archiwum Historii Medycyny” 1977, nr 2. Praca Ostrowskiej została wydana także w formie nadbitki. 9 Fryderyk Hechel (1795–1851), lekarz, historyk medycyny, profesor Uniwersy- tetu Jagiellońskiego. Biogram Hechela zob. PSB, t. IX. 10 Zob. m.in. T. Podgórska, Stowarzyszenie Patriotyczno-Religijne Eleusis w latach 1902–1914, Lublin 1999; J. Kracik, W Galicji trzeźwiejącej, krwawej, pobożnej, Kraków 2008; I. Krasińska, Ruch abstynencki w Wielkopolsce w latach 1840–1902, „Folia Historica Cracoviensia” 2013, nr 19; Eadem, Abstinence press in Wielkopolska: „Central Paper on Temperance in the Grand Duchy of Poznań” (1843–1845), „Alkoholizm i Narkomania” 2014, nr 3; Eadem, Polskojęzyczne czasopisma abstynenckie w latach 1843–1914, Kraków 2018 (bibliografia tej pracy zawiera zapisy wielu opracowań poświęconych działaniom organizacyjnym i piśmiennictwu dotyczącemu alkoholizmu i trzeźwości). Wstęp 10 pijaństwa, alkoholizmu i wstrzemięźliwości, skierowanego do szerokiego grona odbiorców. W tomie znalazły się teksty, które były ważnym elementem kształ- towania przekonań, wyobrażeń i postaw opinii publicznej Kongresówki wobec problemów związanych z pijaństwem. Pełniły ważną funkcję w popularyzowaniu szeroko pojętej wiedzy o alkoholizmie. Mając świadomość kontrowersyjności takiego podejścia, zdecydowałam się przedstawić bardzo różne rodzaje piśmien- nictwa: poradniki, literaturę kaznodziejską, publicystykę społeczną, przezna- czoną dla niespecjalistów publicystykę popularnonaukową. W XIX i na począt- ku XX wieku wszystkie one odgrywały ważną rolę w procesach samokształcenia i samowychowania czytelników. Współcześnie pozwalają poznać schematy my- ślenia naukowego, jak i  potocznego rozumienia alkoholizmu i  trzeźwości na ziemiach dzisiejszej Polski centralnej u progu epoki nowoczesności. Niektóre teksty okażą się być może bardziej przydatne do badań mentalnościowych i roz- ważań nad relacjami społecznymi niż problemem pijaństwa. Ukazują one jednak meandry postaw wobec alkoholizmu, które zawsze były pochodną aktualnych stosunków społecznych, politycznych, kulturowych. Ograniczona objętość pra- cy zmusiła mnie do przedstawienia tekstów z lat 1815–1914. Zamieszczenie różnorodnych w  formie i  treści tekstów, w  moim przeko- naniu reprezentatywnych dla swych gatunków i stylów, pozwala dostrzec, jak najczęściej przedstawiano przyczyny i skutki picia alkoholu, w jakich konteks- tach ukazywano ten problem, jakie nadawano mu znaczenie w wymiarze indy- widualnym i zbiorowym. Promując określone postawy wobec (nie)spożywania alkoholu, ich autorzy chcieli oddziaływać na mentalność jednostkową i społecz- ną. Teksty rzadko miały wymiar opisowy, neutralny aksjologicznie: zarówno te z założenia moralizatorskie, przekazujące expressis verbis albo implicite nakazy lub zakazy określonych zachowań i postaw, jak i teksty pisane z perspektywy na- ukowej, a kierowane do szerszego grona odbiorców, wszystkie zawierały obraz normatywno-etyczny alkoholizmu. Celem pracy nie jest pełna edycja określonej grupy źródeł, a przedstawienie wyboru piśmiennictwa i materiałów ikonograficznych propagujących określo- ne postawy moralne i upowszechniających wiedzę o pijaństwie i alkoholizmie w kontekście problemów społecznych, wychowawczych i kulturowych. Przed- miotem zainteresowania badawczego nie są teksty dotyczące kwestii stricte medycznych, adresowane wyłącznie do grona specjalistów – nota bene w czaso- piśmie „Zdrowie” w 1909 roku zamieszczono artykuł, w którym omówiono pol- skie piśmiennictwo medyczne (i teksty z zakresu nauk społecznych) dotyczące alkoholizmu11. W wyborze nie uwzględniono także specjalistycznych publikacji 11 T. Jaroszyński, Rzut oka na piśmiennictwo polskie w kwestii alkoholizmu, „Zdro- wie” 1909, nr 4. Wstęp 11 ekonomicznych, gospodarczych i prawnych dotyczących skutków spożywania trunków oraz alkoholizmu. Oczywiście, to bardzo bogate piśmiennictwo facho- we (którego pewna część pozostaje w rękopisach – jak na przykład dziewięt- nastowieczne teksty z  zakresu ekonomii politycznej, uwzględniające również problem pijaństwa) jest niezwykle cennym zasobem źródłowym, ale meryto- rycznie wykracza poza zakres tematyczny niniejszego opracowania. Z koniecz- ności zachowania określonej objętości pracy zrezygnowano także z  zamiesz- czenia w niej wyjątków z literatury pięknej i pieśni ludowych12. Zdecydowano natomiast o włączeniu kilku utworów literackich pozostających dotąd w postaci rękopisów. Należą one do tak zwanej literatury popularnej i w odróżnieniu od powszechnie znanych poematów, wierszy, dramatów, powieści, nowel, opowia- dań, w których występuje motyw pijaństwa (jak np. Pan Tadeusz Adama Mi- ckiewicza, Ziemia obiecana i Chłopi Władysława Stanisława Reymonta, Wesele Stanisława Wyspiańskiego, Gorzałka Adolfa Dygasińskiego, by wspomnieć naj- bardziej znane utwory), funkcjonowały jedynie w lokalnym środowisku, a póź- niej zostały zapomniane. W niniejszym tomie nie zamieszczono tekstów z za- kresu publicystyki politycznej oraz druków dotyczących takiej problematyki, w których odnoszono się także do kwestii nałogu alkoholowego. Zagadnienia te wymagają bowiem odrębnych studiów. Już wstępna kwerenda potwierdza, że są to materiały godne uwagi13. Dokonując wyboru materiału badawczego, zastosowano kilka kryteriów. Po pierwsze, wśród tekstów znalazły się te, które trafiały do szerokiego grona odbiorców – wysokonakładowe, a czasem także kilkakrotnie wznawiane książki i broszury poświęcone w całości lub we fragmentach problematyce pijaństwa. Są to głównie prace autorstwa duchownych, lekarzy oraz działaczek/działaczy organizacji abstynenckich. W publikacji znalazły się fragmenty tych tekstów. Włączenie w dość szerokim zakresie materiałów napisanych przez duchownych 12 Zagadnienia te poruszali m.in.: J. Tuwim, Polski słownik pijacki i antologia ba- chiczna, Warszawa 1935 (praca była wielokrotnie wznawiana); G. Godlewski, Bachus w kontuszu. Z dziejów motywu alkoholu w literaturze polskiej, Ciechanów 1989. 13 Archiwum Państwowe w  Radomiu, zesp. 206, sygn. 2579: Ulotka informują- ca o sankcjach w stosunku do członków PPS ulegających nałogowi pijaństwa: „Pijaństwo prowadzi do wrót występku; dlatego pijaków do partii nigdy nie przyjmujemy i pijacy, robiący z siebie nieprzytomne bydlęta, w szeregach naszych znajdować się nie mogą. Z pijaństwa rodzi się bijatyka i kłótnia, niegodne porządnego człowieka. Polska Partia Socjalistyczna oznajmia tu z całą stanowczością, że jednostki upadlające się pijaństwem nie są godne stanąć w jednym szeregu ze świadomym swoich celów proletariatem. Przy przyjmowaniu do kół organizacyjnych trzeba pilną zwracać na to uwagę. Kto był widzia- ny pijanym, do koła organizacyjnego przyjętym być nie może i musi przez trzy miesiące podlegać próbie”. Wstęp 12 katolickich wynika z obfitości tego rodzaju piśmiennictwa; obok elementarzy, modlitewników, literatury jarmarcznej pełniło w domach włościan ważną funk- cję w kształtowaniu ich wiedzy i postaw. Kolejną grupą tekstów mających sze- roki zasięg oddziaływania społecznego były artykuły publikowane w popular- nych czasopismach społeczno-kulturalnych, prasie adresowanej do ludu oraz tak zwanych czasopismach kobiecych. Wykorzystano także kilka dzienników i czasopism lokalnych – w tym wypadku zaprezentowane artykuły pochodzą z  prasy wydawanej poza Warszawą, co pozwala poznać teksty pisane z per- spektywy pozametropolitarnej. W zakresie naukowych i popularnonaukowych publikacji o tematyce medycznej uczyniono wyjątek, sięgając do czasopisma „Zdrowie”. Z założenia pismo to kierowano do grona szerszego niż środowi- sko lekarzy, a część artykułów zamieszczanych w „Zdrowiu” była wkrótce po publikacji w periodyku wydawana w postaci samodzielnych broszur kolporto- wanych wśród szerokiego grona odbiorców. Kolejną grupę materiałów stano- wią artykuły z pism propagujących odnowę moralną, w tym z „klasycznego” czasopisma abstynenckiego „Przyszłość”, które miało wprawdzie dość ograni- czoną grupę bezpośrednich odbiorców, ale część zamieszczanych tam tekstów była omawiana także w innych czasopismach społecznych. Do pracy włączono ponadto kilka rękopisów (pozostających w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie oraz w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie). Wstępna analiza wykazuje, że trudno mówić o ich szczególnej oryginalności, zarówno w treści, jak i formie. Opublikowanie owych interesujących, acz „ty- powych” w swej kategorii tekstów ma na celu udostępnienie nieznanych dotąd źródeł. Cenne nie tylko jako uzupełnienie piśmiennictwa, ale także jako samodziel- ne źródła są powstałe w Królestwie Polskim materiały ikonograficzne14. Obrazy oraz grafiki, które w dużej liczbie publikowano w czasopismach społeczno-kul- turalnych, były ważną formą budowania wyobrażeń, wiedzy i postaw dotyczą- cych problemu (nad)używania alkoholu. Ogląd dzieła wizualnego w badaniu hi- storycznym wymaga przyjęcia zasady, że nie istnieje tak zwane „niewinne oko”, rozumiane jako „spojrzenie całkowicie obiektywne, wolne od wszelkiego rodza- ju oczekiwań bądź uprzedzeń”15. Niezależnie od tego, czy malowidła i grafiki są dosłowne, czy metaforyczne, świetnie pokazują różnorodność postaw wobec spożywania alkoholu. W niniejszej pracy zamieszczono kilka wybranych dzieł; na uwzględnienie zasługuje wiele innych prac malarskich i graficznych. Intere- sujące są choćby wizualne „opowieści” o karczmie; motyw ten w sztuce dzie- 14 Odwołuję się także do dzieł powstałych poza Kongresówką, jeśli ich kopie były zamieszczane w czasopismach wydawanych w Królestwie. 15 P. Burke, Naoczność. Materiały wizualne jako świadectwa historyczne, Kraków 2012. Wstęp 13 więtnastowiecznej był równie ważny, jak w  literaturze pięknej i  publicystyce. W każdej formie wypowiedzi wyraźnie widoczne są ambiwalencje w konstruo- waniu tego miejsca. Karczma, przedstawiana jako istotny element życia wiejskiej wspólnoty, często stwarzała także okazję do sentymentalnych reminiscencji, by przywołać choćby powstałą w 1818 roku grafikę Kazimierza Żwana pod tytułem Karczma16, publikowaną w czasopismach społeczno-kulturalnych na początku XX wieku (ta i dzieła przywoływane w przypisach 18 i 19 nie zostały w niniej- szej pracy zamieszczone)17. Formy estetyzacji przedstawień indywidualnego i zbiorowego picia, wyobrażeń pijących i problemów wynikających z alkoholi- zmu – w tym na przykład stale powtarzający się motyw przemocy ze strony pija- nych mężczyzn wobec kobiet i dzieci, ale również (nie)obecność w malarstwie i grafice pochodzącej z czasów Królestwa Polskiego pewnych tematów, jak na- łóg alkoholowy kobiet – warte są odrębnej analizy. Ciekawym źródłem badaw- czym są rysunki satyryczne (np. Franciszka Kostrzewskiego i innych, nierzadko anonimowych, twórców), często opatrzone dowcipnymi w zamierzeniu auto- ra komentarzami i bon motami. Interesujące są porównania dzieł powstałych w Królestwie z pracami tworzonymi przez polskich artystów za granicą18. Warto także wspomnieć pochodzącą z około 1850 roku scenę alegoryczną Feliksa Pę- czarskiego znaną pod tytułem Satyra na pijaństwo19, choć w istocie pijaństwa nie przedstawia20. 16 https://polona.pl/item/karczma,MTEyMzI1NQ/0/#info:metadata [dostęp: 8.01.2019]. 17 Motyw karczmy, knajpy, pijących pojawiał się w  twórczości malarskiej wielu artystów tworzących w  Królestwie Polskim, np.  Józefa Chełmońskiego, Władysława Szernera, Stanisława Masłowskiego, Wojciecha Piechowskiego, Stanisława Konstantego Lentza. 18 Zob. np. Władysław Podkowiński, Przy barze w Paryżu, http://cyfrowe.mnw.art.pl/ dmuseion/docmetadata?id=13705 show_nav=true full_screen=true#full_screen [dostęp: 8.01.2019]; Karolina Grabowska, W gospodzie – Bretonka w gospodzie, http://cyfrowe.mnw. art.pl/dmuseion/docmetadata?id=41334 show_nav=true full_screen=true#full_screen [dostęp: 8.01.2019]; Maksymilian Antoni Piotrowski, Zabawa studentów –  chrzest fuksa, http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/docmetadata?id=16158 show_nav=true full_ screen=true [dostęp: 8.01.2019]. 19 http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/docmetadata?id=41491 show_ nav=true [dostęp: 8.01.2019]. 20 Zob. szerzej A. Świętosławska, Szpetne twarze, szpetne dusze. O wpływach teo- rii fizjonomicznych na malarstwo Feliksa Pęczarskiego, [w:] Szpetne w sztukach pięknych. Brzydota, deformacja i ekspresja w sztuce nowoczesnej, red. M. Geron, J. Malinowski, Kra- ków 2011. Wstęp 14 Zgromadzone materiały zostały podzielone na grupy rzeczowe, w ramach których kolejne teksty ułożone są w porządku chronologicznym. Celem tego zabiegu jest uwypuklenie głównych obszarów dyskusji oraz wyróżnienie jej szczególnie aktywnych uczestników, a także wskazanie na różnorodność piś- miennictwa poruszającego problem alkoholizmu. Każda część pracy poprze- dzona została mottem (cytatem ze źródła niewprowadzonego w głównej części antologii) oraz krótkim wstępem, w którym wyróżniłam kilka, w moim przeko- naniu szczególnie istotnych, zagadnień (merytorycznych i formalnych) zwią- zanych z zamieszczonymi tekstami i sposobami ujęcia w nich problematyki al- koholizmu. Kolorowe reprodukcje obrazów powstałych w połowie XIX wieku zamieszczono na końcu pierwszej części książki; czarno-białe materiały ikono- graficzne zamykają część zatytułowaną Obrazy pijaństwa i pijących w publicysty- ce społecznej w postyczniowym półwieczu; ułożone są w porządku chronologicz- nym. Źródła zostały opatrzone przypisami, które zawierają informacje na temat pochodzenia materiałów oraz o ich autorach (ustalenie autorstwa nie zawsze było możliwe; część tekstów nie jest w ogóle sygnowana, niektóre oznaczono inicjałami lub pseudonimami, a te nie zawsze można zidentyfikować). W przy- padku artykułów prasowych podane zostały podstawowe informacje na temat czasopisma. Teksty opatrzone są przypisami rzeczowymi, zawierającymi infor- macje dotyczące przywoływanych osób, miejsc, instytucji, wydarzeń i faktów. W przypadku występowania w źródle cytatu z Biblii w przypisach podane jest jego brzmienie na podstawie czwartego wydania Biblii Tysiąclecia21. Przypisom tekstowym i rzeczowym została nadana wspólna numeracja. Oryginalne przy- pisy, zawarte w tekstach źródłowych, umieszczone są pod tekstem i opatrzone odsyłaczami literowymi. W  materiałach źródłowych uwspółcześniona zosta- ła ortografia i interpunkcja, zgodnie z zasadami edycji źródeł dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych22. Zachowano oryginalne tytuły i śródtytuły oraz układ tekstów. W części materiałów dokonano skrótów, z uwagi na objętość tekstów; opuszczenia oznaczono znakiem: […]. W tekstach źródłowych kursywą zapi- sano słowa i zwroty obce oraz tytuły dzieł, a także motta. Drukiem rozstrzelo- nym oznaczono frazy wyróżnione w oryginalnym tekście (niektóre, uznane za nieistotne, pominięto). W cudzysłowy ujęto cytaty i tytuły czasopism, nato- miast tytuły i podtytuły artykułów wytłuszczono. Błędy gramatyczne, ortogra- ficzne i zwykłe omyłki językowe poprawiono, nie zaznaczając tego. Niniejsza praca nie spełnia wszystkich wymogów stawianym edycjom źródeł, ale wynika to z jej charakteru i celu. 21 http://biblia.deon.pl [dostęp: 5.02.2019]. 22 Zob. J. Tandecki, K. Kopiński, Edytorstwo źródeł historycznych, Warszawa 2014. Wstęp 15 W trakcie redakcji odsyłaczy sięgałam do wielu opracowań; z większości z nich korzystałam także w monografii Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec patologii społecznych w latach 1864–191423. W książce tej omówiłam wybrane zagadnienia związane z alkoholizmem; tam też znajduje się wykaz wykorzysta- nej literatury. W niniejszej pracy nie przywołuję jej ponownie. W tym miejscu warto odnotować publikacje, które ukazały się w  ostatnim czasie, oraz takie, których nie wymieniam we wspomnianym opracowaniu, a które były źródłem wiedzy i inspiracji w czasie pracy nad tym wydawnictwem. Do grupy tej zaliczyć należy znakomitą Bibliografię historii Polski XIX i XX wieku24, na podstawie któ- rej podaję informacje dotyczące wykorzystanych czasopism, oraz opracowanie bibliograficzne Marii Jasińskiej25. Udziałowi Żydów w wyszynku i motywowi „żydowskiej karczmy” poświęcona jest praca Glenna Dynnera26 oraz artykuł Jolanty Żyndul27. Obyczajowe aspekty picia alkoholu w XX wieku oraz kultu- rową rolę karczmy omawia Iwona Kurz28. Rozmaitości postaw wobec pijaństwa w  literaturze staropolskiej dotyczy cenny artykuł Marii Wichowej29. Spośród najnowszych prac należy wyróżnić monografię Izabeli Krasińskiej, dotyczą- cą prasy abstynenckiej30. Interesujące teksty zamieszczono w  poświęconym używkom numerze „Przeglądu Historycznego”31. Historii środków uzależnia- jących dotyczy także trzytomowe wydawnictwo Jedzą, piją, lulki palą. Kultu- rowe aspekty korzystania z  używek na przestrzeni wieków32. Warto odnotować 23 A. Bołdyrew, Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec patologii społecznych w la- 24 Bibliografia historii Polski XIX i XX wieku, t. III: 1865–1918, cz. 1, red. S. Soko- tach 1864–1914, Łódź 2016. łowska, Warszawa 2000. 25 M. Jasińska, Alkoholizm: bibliografia, t. I: Od XVI w. do 1969 r., Warszawa 1993. 26 G. Dynner, Yankel’s Tavern: Jews, Liquor, and Life in the Kingdom of Poland, Oks- ford 2014. 27 J. Żyndul, Karczma żydowska jako locus delicti, czyli próba przestrzennego usytu- owania zbrodni rytualnej, „Teksty Drugie” 2008, t. IV. 28 I. Kurz, Alkoholizm: „zalać robaka”, [w:] Obyczaje polskie. Wiek XX w krótkich hasłach, red. M. Szpakowska, Warszawa 2008; Eadem, Wieś: Karczma stała na końcu wsi, za plebanią, „Dwutygodnik.com Strona Kultury” 2016, z. 201. 29 M. Wichowa, Jakuba Kazimierza Haura dyskurs o pijaństwie na tle wypowiedzi na ten temat staropolskich autorów, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2015, t. XII. 30 I.  Krasińska, Polskojęzyczne czasopisma abstynenckie… Wykorzystałam także tekst I. Krasińskiej, Udział Zofii Daszyńskiej-Golińskiej w walce z alkoholizmem (1901– 1914), „Szkice Humanistyczne” 2015, nr 1, 2. 31 „Przegląd Historyczny” 2017, nr CVII: Używki. Tam także recenzja autorstwa S. Kuźmy-Markowskiej dotycząca mojej książki, Społeczeństwo Królestwa Polskiego… 32 Jedzą, piją, lulki palą. Kulturowe aspekty korzystania z  używek na przestrzeni wieków, t. I: Używki w świetle źródeł archeologicznych i historycznych, red. J. Żychlińska, Wstęp 16 również dwutomową publikację Jerzego Besali Alkoholowe dzieje Polski33. Poda- jąc informacje o polskich publicystach, działaczach, uczonych etc., korzystałam z Polskiego Słownika Biograficznego34, w przypisach stosuję skrót PSB i podaję numer tomu. Jednym z najważniejszych zadań pracy okazało się zamieszczenie w przypisach rzeczowych informacji na temat przywoływanych w materiałach źródłowych zagranicznych uczonych i społeczników, którzy zajmowali się prob- lemem alkoholizmu, oraz nazw organizacji i nazwisk działaczy abstynenckich. Wymagało to sięgnięcia między innymi do Słownika biograficznego XIX wieku35 oraz anglo-36 i niemieckojęzycznych37 opracowań. Bardzo przydatna była także bibliografia zestawiona przez Klausa Dedego38. A. Głowacka-Penczyńska, A. Klonder; t. II: Antropologia używek w gospodarce i życiu spo- łecznym, red. J. Żychlińska, A. Głowacka-Penczyńska, J. Woźny; t. III: Używki w sztuce i literaturze, red. J. Żychlińska, A. Głowacka-Penczyńska, Bydgoszcz 2016. 33 J. Besala, Alkoholowe dzieje Polski: czasy Piastów i Rzeczypospolitej szlacheckiej, Poznań 2015; Idem, Alkoholowe dzieje Polski: czasy rozbiorów i powstań, Poznań 2017. 34 Polski Słownik Biograficzny, t. I–L. 35 J.Z. Pająk, A. Penkalla, J. Szczepański, Słownik biograficzny XIX wieku, Toruń 2005. 36 R.F. Wetzell, Inventing the Criminal: A History of German Criminology, 1880– 1945, Chapel Hill, Karolina Północna 2000; Alcohol and Temperance in Modern History: An International Encyclopedia, t. 1–2, red. J.S. Blocker jr., D.M. Fahey, I.R. Tyrrell, Santa Barbara 2003; Visual Cultures of Science: Rethinking Representational Practices in Know- ledge Building and Science Communication, red. L. Pauwels, Hanover 2006; J.  Edman, Temperance and Modernity: Alcohol Consumption as a  Collective Problem, 1885–1913, „Journal of Social History” 2015, nr 49. 37 M. Hübner, Zwischen Alkohol und Abstinenz: Trinksitten und Alkoholfrage im deu- tschen Proletariat bis 1914, Berlin 1988; A. Heggen, Alkohol und bürgerliche Gesellschaft im 19. Jahrhundert: eine Studie zur deutschen Sozialgeschichte, Berlin 1988; R. Trechsel, Die Geschichte der Abstinenzbewegung in der Schweiz im 19. und frühen 20. Jahrhundert, Lozan- na 1990; H. Spode, Die Macht der Trunkenheit. Kultur und Sozialgeschichte des Alkohols in Deutschland, Berlin 1993; A. Kreuter, Deutschsprachige Neurologen und Psychiater: Ein biographisch-bibliographisches Lexikon von den Vorläufern bis zur Mitte des 20. Jahrhun- derts, t. 1–3, Monachium 1996–2013; S. Schaller, Familie – Geschlecht – Alkoholismus. Geschlechtsspezifische Ausdeutungen und der Blick auf die Familie (1880–1930), [w:] Fa- milienbande –  Familienschande: Geschlechterverhältnisse in Familie und Verwandtschaft, red. E. Labouvie, R. Myrrhe, Kolonia 2007; Biopolitik und Sittlichkeitsreform. Kampagnen gegen Alkohol, Drogen und Prostitution 1880–1950, red. J. Große, F. Spöring, J. Tschure- nev, Frankfurt nad Menem 2014; F. Spöring, Mission und Sozialhygiene Schweizer Anti- -Alkohol-Aktivismus im Kontext von Internationalismus und Kolonialismus, 1886–1939, Göttingen 2017. 38 K. Dede, Vom Rausch: Einige Hinweise auf die Literatur der und Temperenz- und Abstinenzbewegung, http://www.klausdede.de/bibliographievomrausch.pdf [dostęp: 10.01.2019]. Wstęp 17 Mam świadomość, że dokonując wyboru materiałów źródłowych pocho- dzących z XIX i początku XX wieku, tworzę własną narrację o historii alkoholu, pijaństwa i abstynencji, która staje się kolejną „konstrukcją społeczną”. Bogac- two materiału źródłowego, którego niewielką część zaprezentowano w niniej- szej pracy, oraz możliwość przyjęcia różnych założeń teoretycznych i metodolo- gicznych, z których duża część od dawna funkcjonuje w zachodnioeuropejskim obiegu naukowym, zapewniają szerokie pole analizy i  interpretacji. Sposób problematyzowania alkoholizmu w piśmiennictwie i ikonografii warto zbadać również w kontekście innych ważnych zjawisk i procesów epoki, tym bardziej że podobnie jak w zachodniej kulturze, problem alkoholowy w Królestwie Polskim był formułowany w kontekście bieżących dyskusji na ogólne tematy, takie jak rola jednostki w społeczeństwie, wyzwania współczesności, wkład nauki w roz- wiązywanie problemów tradycyjnie postrzeganych w kategoriach moralności. Pamiętając o  kilku szczególnie ważnych perspektywach analizy, w  pierw- szym rzędzie należy podkreślić spojrzenie na problematyzowanie pijaństwa i alkoholizmu przez pryzmat opracowanej przez Michela Foucaulta koncepcji władzy pastoralnej (inaczej – pasterskiej). Foucault pisał, że jest ona normalizu- jącą władzą przewodnika, którego działanie polega na tym, że „ma on moc zo- bowiązywania ludzi do robienia tego, co niezbędne do zbawienia”; jest autoryte- tem i lustratorem, który „sprawuje nad ludźmi nadzór i ciągłą kontrolę”39. Przez wieki realizowana w instytucjach religijnych, w dobie nowoczesności została za- adaptowana przez specjalistów, stając się ważnym narzędziem sprawowania wła- dzy nad jednostką i społeczeństwem. Dyskurs o alkoholizmie dobrze obrazuje pełnienie w XIX i XX wieku funkcji przewodnika nie tylko przez duchownych, ale także świeckich reformatorów oraz fachowców mających legitymację nauki – lekarzy, prawników, psychologów. Łączył ich ten sam cel oraz wykorzystanie „techniki wyznania” (częściowo także – ekspiacji). Będąc łagodną, dobroczyn- ną, indywidualizującą, władza pastoralna opiera się jednocześnie na pozbawie- niu jednostki i  zbiorowości autonomicznego wyboru oraz narzuceniu przez pasterzy-ekspertów rozwiązań problemów prowadzących do indywidualnego i kolektywnego dobrostanu – „zbawienia” – którym może być bezpieczeństwo, zdrowie, wykształcenie40. Równie ważna i interesująca perspektywa spojrzenia na alkoholizm łączy się z wykorzystaniem kategorii biopolityki, spopularyzowanej przez Foucaulta i innych badaczy, a rozumianej jako zarządzanie biologicznym życiem popula- cji; narzędziem tego zarządzania (urządzania) jest mająca bardziej techniczne znaczenie biowładza. Realizację biopolityki umożliwiała medycyna i  higiena 39 M. Foucault, Filozofia, historia, polityka. Wybór pism, Warszawa 2000. 40 H. Ostrowicka, Urządzanie młodzieży. Studium analityczno-krytyczne, Kraków 2015. Wstęp 18 społeczna, normalizujące życie ludzi (lub grup ludzi) zamieszkujących okreś- lone terytorium. Łączy się z  tym problem medykalizacji, czyli wpisania tra- dycyjnych, obecnych od wieków bolączek społecznych – takich jak pijaństwo – w kategorie i praktyki zdrowotne. Podejście do pijaństwa jako problemu klasy- fikowanego przy pomocy pojęć moralnych ustępowało konstrukcji alkoholizmu przekształconego w problem społeczny i medyczny zarazem. Dostarczając nowe sposoby opisu zjawiska, zmieniając kategorie pojęciowe i analityczne, medycy- na i higiena stały się narzędziem kontroli nad egzystencją człowieka, traktowaną jako potencjalnie niebezpieczna. Uznanie alkoholu za jedno z najważniejszych zagrożeń zdrowia publicznego, w myśl organicystycznych idei biopolitycznych, sprzyjało przyjęciu oczywistości medykalizacji alkoholizmu oraz formowaniu się podstaw alkohologii jako dyscypliny naukowej. Włączenie problemu (nad)uży- wania alkoholu w zakres pojęcia zdrowia, definiowanego w kategoriach ryzy- ka, zagrożenia i nadzoru, dotyczyło nie tylko piśmiennictwa specjalistycznego, było obecne także w publicystyce społecznej Królestwa Polskiego. Na przełomie XIX i XX wieku alkoholizm nierzadko traktowano w kategoriach stricte choroby – choć opisu alkoholizmu jako choroby i wyróżnienia jej stadiów dokonał do- piero Elvin Morton Jellinek (1890–1963, amerykański lekarz czeskiego pocho- dzenia, autor opublikowanej w 1960 roku rozprawy Koncepcje alkoholizmu jako choroby). Wart refleksji jest także problem, jak na początku XX wieku podejście do alkoholizmu zmieniało się w związku z rozwojem psychiatrii oraz eugeniki. Uwzględnienie kategorii biopolityki w  analizie piśmiennictwa pozwala historykowi oświaty i wychowania dostrzec szereg ważnych procesów, w tym higienizację i medykalizację zagadnień wychowawczych. W XIX wieku wywo- dy o kształtowaniu charakteru i moralności w obliczu problemów uznanych za szczególnie groźne – jak alkoholizm (ale także na przykład onanizm) – zaczęły być dyskutowane pod kątem higieny i zdrowia. Stąd dużą wagę przykładano do rozwoju higieny szkolnej oraz prowadzenia akcji edukacyjnych wśród młodzieży. Wyjaśnianie problemu nadużywania trunków za pomocą kategorii medyczno- -higienicznych miało wzmocnić efekt edukacyjny i wychowawczy. Stosowanie naukowych argumentów w piśmiennictwie adresowanym do szerokiego grona odbiorców skłaniało do postawienia pytania o społeczną rolę wiedzy naukowej, o jej znaczenie w budowaniu nowoczesnego społeczeństwa. Oczekując od oby- wateli troski pro publico bono w wymiarze moralnym i zdrowotnym, tworzono obraz alkoholizmu jako problemu bezwzględnie wymagającego rozwiązania. Po- pularyzując wiedzę o szkodliwości alkoholizmu, podkreślano, że indywidualna kondycja zdrowotna ma wymiar zbiorowy. Przy użyciu kategorii medyczno-hi- gienicznych i wychowawczych pisano także o szkodliwości spożywania różnych substancji – kawy, herbaty, czekolady, przypraw korzennych. Zastanawiano się Wstęp 19 również nad znaczeniem diety, w tym wegetarianizmu, jako czynnika mogącego zapobiegać, a nawet wyleczyć nałóg alkoholowy. Mówiąc o roli nauki w obrazowaniu skutków picia alkoholu, warto zwró- cić uwagę na możliwość odczytania wymienionego piśmiennictwa z uwzględ- nieniem tendencji wskaźnikowania alkoholizmu, sytuowania go w  tabelach statystycznych –  sporządzano zestawienia dla całej populacji oraz szczegóło- we, w  tym na przykład obrazujące poziom spożywania alkoholu przez dzieci i młodzież. Uznanie w XIX wieku statystyki za doskonałe narzędzie do badania zjawisk życia społecznego wiązało się z  przypisaniem jej roli diagnostycznej; w kolejnym stuleciu coraz częściej korzystano z jej możliwości monitorująco- -kontrolujących. Na ziemiach polskich, jak w całej Europie, statystyki dotyczące alkoholizmu miały też charakter porównawczo-rywalizacyjny41. Ważną ramą analityczną dyskursu o  alkoholizmie jest tak zwana panika moralna, pojęcie używane współcześnie do opisu nieadekwatnej reakcji spo- łeczeństwa na jakieś zjawisko, uznawane przez „obrońców moralności” oraz media za groźne. Wywodzi się z socjologii dewiacji: wybuch paniki moralnej jest związany z wykreowaniem społecznego lęku wobec zaistnienia lub eskala- cji zjawiska uważanego za zagrażające ładowi społecznemu. Łączy się z kreacją tak zwanych ludowych diabłów, którym przypisuje się odpowiedzialność za sytuację uznaną za groźną i dewiacyjną, poddaje etykietowaniu, stereotypiza- cji, stygmatyzacji i wykluczeniu42, wyznaczając im rolę wrogów publicznych43. Z zagadnieniami tymi łączy się mechanizm kozła ofiarnego, polegający na wy- kreowaniu ofiary (jednostki lub grupy) będącej obiektem agresji społeczno- ści. Wykorzystanie tych pojęć może służyć analizie kilku różnych zjawisk. Po pierwsze, warto spojrzeć na użycie alkoholizmu jako kozła ofiarnego w sytuacji pojawienia się dowolnego problemu społecznego; alkoholizm może też być te- matem zastępczym w obliczu pewnych ważnych wydarzeń i procesów (np. kon- fliktów na tle ekonomicznym i politycznym), co jest typowe dla mechanizmu wpisującego się w pojęcie paniki moralnej. Po drugie, warte refleksji są zjawiska etykietowania, stereotypizacji, stygmatyzacji i wykluczenia w odniesieniu do osób (nad)używających alkoholu – zwłaszcza mężczyzn z ubogich i średnio- zamożnych grup społecznych. Kategoryzowano ich jako zagrożenie dla nich 41 Z. Melosik, Wskaźnikowanie człowieka i rzeczywistości jako forma sprawowania władzy, „Przegląd Pedagogiczny” 2016, nr 2. 42 Szerzej na temat różnych perspektyw teoretyczno-badawczych w  kontekście stygmatyzacji społecznej zob. m.in. E. Goffman, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamo- ści, Gdańsk 2005; E. Czykwin, Stygmat społeczny, Warszawa 2007. 43 M.  Strupiechowska, Panika moralna jako pole starcia interesów publicznych, „Prakseologia” 2017, nr 159. Wstęp 20 samych, ich rodzin i społeczeństwa, w ikonografii przedstawiano jako osoby o dystynktywnym wyglądzie. Pijak łatwo mógł się stać potencjalnym przestęp- cą, wejść w konflikt z prawem, naruszyć normy życia społecznego. Trzecią kwe- stią jest analiza tego, jak wyznaczano osoby i grupy, którym przypisywano od- powiedzialność za poziom pijaństwa, zwłaszcza wśród ludu. W całym badanym okresie winę za taki stan rzeczy przypisywano Żydom. Kontynuowano przy tym retorykę obecną już w czasach Księstwa Warszawskiego, kiedy prowadze- nie szynków przez Żydów nazywano utrzymywaniem „poczwary pogryzającej w korzeniu jestestwo ludu rolniczego”44; podobny styl wypowiedzi był obecny w piśmiennictwie także w czasie I wojny światowej (pisano o „spekulantach Żydach”, sprzedających wódkę w „brudnych żydowskich sklepikach”45). War- tościujące wypowiedzi na temat udziału Żydów w wyszynku, uznanie ich za winnych rozpijania i demoralizacji społeczeństwa Kongresówki były odsłoną antysemickiego mitu, obecną także w  ikonografii. Graficzne przedstawienia żydowskiego karczmarza jako postaci o odrażającym wyglądzie, z wyraźnie od- miennymi cechami fizycznymi, to często powtarzany motyw przyczyniający się do utrwalenia niechęci wobec Żydów. Poszukiwanie „winnego” narastającego problemu pijaństwa i  przypisa- nie odpowiedzialności w tym zakresie żydowskim karczmarzom było związa- ne z przyjęciem perspektywy narodowej jako punktu odniesienia w dyskursie o alkoholizmie. Kierowano się potrzebą jedności narodu w opozycji do Innego, Obcego, choć w wypowiedziach identyfikujących alkoholizm jako zagrożenie dla wspólnoty narodowej zazwyczaj nie precyzowano rozumienia „narodu”, nie określano, kogo (nie) obejmowało to pojęcie ani co miało określać zbio- rową tożsamość i  wyznaczać granice wspólnoty. Włączenie do perswazyjno- -normatywnych wypowiedzi o nałogu alkoholowym kategorii narodu sprzyja- ło konstruowaniu zagrożeń dla bezpieczeństwa i stabilności wspólnoty, której niepodległościowe dążenia były eksponowane w bezpośredni lub zawoalowany, z uwagi na ingerencję cenzury, sposób. Trzeźwość można odczytywać jako con- ditio sine qua non działań niepodległościowych – jej brakiem tłumaczyć ich nie- powodzenia. Wyrażane na początku XX wieku sądy działaczy trzeźwościowych nawiązywały do słów Adama Mickiewicza: „A któż kiedy widział, aby brzuch pełny dawał mądrość, i głowa pijana zgodę, aby z mięsa i wina wskrzesić Ojczy- znę? I dlatego zmowy i spiski takie nie udają się, bo jaki początek, taki koniec. 44 Biblioteka Książąt Czartoryskich (rękopisy), sygn. 5234, Wykaz czyli sumariusz pism nadesłanych do Komitetu w materii polepszenia bytu włościan polskich: Uwagi wzglę- dem polepszenia losu włościan w Księstwie Warszawskim. Opinia połączonych rad powiatów łęczyckiego i zgierskiego, 18 X 1814, k. 86. 45 Zwalczajmy pijaństwo, „Polska Ludowa” 1916, nr 13. Wstęp 21 A lekarze wiedzą, iż dziecię poczęte z ojca, który się obżarł i opił, głupie jest i niedługo żyje”46. Wydaje się, że interesującym kryterium analizy jest włączenie kategorii Nest- beschmutzer, oznaczającej tę/tego, „co własne gniazdo kala”. Jej zastosowanie po- zwala ocenić stopień krytyki własnej grupy/wspólnoty/społeczności w odniesie- niu do problemu pijaństwa: kto i jak konstatował odpowiedzial ność własnej grupy, własnego środowiska za problem alkoholizmu. Bardzo istotna jest analiza problemu alkoholizmu z uwzględnieniem czyn- ników społeczno-środowiskowych, płciowych, różnic klasowych, narodowoś- ciowych i wyznaniowych. Warto zwrócić uwagę na jeden z aspektów – mianowi- cie oczywistość konstruowania pijaństwa w XIX wieku w związku z podziałami społecznymi. Społeczny stosunek do picia był różnicowany w  zależności od tego, o jakich osobach/grupach/warstwach społecznych mówiono. Pisali o nim przedstawiciele warstw wyższych, prezentujący paternalistyczny stosunek do zjawiska, które określali mianem problemu społecznego – rozumiejąc go jako nałóg rozpowszechniony wśród ludu, przemilczając zaś często pijaństwo elit47. W powstających w kręgach ziemiaństwa w okresie międzypowstaniowym opi- sach pijaństwa włościan widoczna była tendencja do traktowania chłopów jako społecznie niedojrzałych i moralnie niesamodzielnych. Zdaniem Tomasza Kiz- waltera, piśmiennictwo powstające w  kręgu „klemensowczyków”, skupionych wokół Andrzeja Zamoyskiego, charakteryzowało między innymi to, że „infan- tylizacji towarzyszyła nieodłączna protekcjonalność”48. W ostatnich dekadach XIX i na początku XX wieku wraz z postępem urbanizacji i industrializacji za dominujący problem uznano alkoholizm niższych grup miejskiej społeczności – niezamożnych rzemieślników i robotników. Zwłaszcza ci ostatni byli przed- miotem troski reformatorów społecznych. Ich starania na rzecz propagowania wstrzemięźliwości polegały w dużej mierze na dyscyplinowaniu klasy robotni- czej. Dla lekarzy i higienistów działających na przełomie wieków było jasne, że powszechne picie wśród elitarnych grup podważa słuszność założenia o biedzie jako głównym predykatorze alkoholizmu. Warto się zastanowić, w jakim stopniu 46 A. Mickiewicz, Księgi pielgrzymstwa polskiego, [w:] Idem, Dzieła poetyckie, t. 2, oprac. Z. Dokurno, Warszawa 1983. 47 Podobnie w  wielu tekstach przemilczany był obyczaj płacenia biedocie alko- holem przez zamożnych. Księgi domowych wydatków potwierdzają taką praktykę. Zob. np. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, sygn. 7171/I, Księga rachunków domowych nieznanej osoby z lat 1839–1842 i 1856–1857, k. 49v: „Za dwa dni prania kobiecie, wód- ka dla niej”, k. 65: „Wódka dla ludzi ze wsi i piwo”, k. 69: „Mydło, spirytus krawcowi za naprawy”. 48 T. Kizwalter, W stronę równości, Kraków 2014. Wstęp 22 higienizacja i medykalizacja pijaństwa była drogą do „zrównania” pijących oraz jakie nowe kategorie podziałów tworzono. Problemem godnym analizy jest porównanie piśmiennictwa dotyczącego alkoholizmu wychodzącego w Królestwie Polskim oraz na pozostałych ziemiach polskich, co wymaga uwzględnienia odmiennej sytuacji społeczno-ekonomicz- nej, politycznej, edukacyjnej, kulturalnej w każdym z zaborów. Interesujące wy- daje się zagadnienie współpracy ponadzaborowej oraz wzajemnych transferów wiedzy i modeli wyobrażeń problemu pijaństwa w kulturze wysokiej i popular- nej. Równie ważne są badania porównawcze tekstów powstałych na ziemiach polskich z piśmiennictwem zachodnim. Badaniom takim warto poddać zakres, założenia i formy polskiego i obcego piśmiennictwa skierowanego do szerokie- go grona czytelników i realizującego cele edukacyjne i wychowawcze. Intere- sująca jest kwestia stopnia oryginalności/wtórności polskiego piśmiennictwa. Jego analiza może pomóc również w odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu polski ruch abstynencki zaistniał jako zjawisko odrębne. W tekstach naukowych i popularnych wydawanych w Królestwie Polskim wiele miejsca poświęcano opisom aktywności amerykańskich i zachodnioeu- ropejskich organizacji trzeźwościowych, zamieszczano sprawozdania i recenzje dotyczące działalności badawczej specjalistów zajmujących się medycznymi, społecznymi i wychowawczymi aspektami alkoholizmu. Warto zwrócić uwagę, że w tekstach poruszających zagadnienia praktycznej działalności odwoływano się do antyalkoholowych inicjatyw podejmowanych w USA i różnych krajach europejskich, a w odniesieniu do kwestii naukowo-badawczych najczęściej przy- woływano dorobek uczonych z krajów niemieckojęzycznych (trudno się dziwić temu kierunkowi transferu wiedzy, zważywszy, że najwięcej pochodzących z Kongresówki studentów medycyny, poza rosyjskimi uniwersytetami, kształ- ciło się na uczelniach niemieckich oraz Uniwersytecie Wiedeńskim). Chętnie opisywano działalność antyalkoholową w społeczeństwach pozbawionych nie- podległego państwa, łączących walkę z alkoholizmem z modernizacją społecz- ną; dotyczyło to na przykład fińskiego ruchu abstynenckiego. Istotnym zagadnieniem jest sposób ukazywania problemu spożywania al- koholu przez dzieci i młodzież. Był to jeden z najważniejszych tematów pojawia- jących się w publicystyce społecznej i naukowej. Młode pokolenie, w zachod- nim piśmiennictwie przedstawiane w kategoriach szczególnej wartości narodu i  państwa, w  polskim dyskursie było kategoryzowane jeszcze wyraźniej: jako „przyszłość narodu”, jego najważniejsze zasoby w procesie budowy nowoczes- nego i – jak wierzono – niepodległego kraju. Degeneracja młodego pokolenia z  powodu nałogu alkoholowego budziła głęboką obawę lekarzy, higienistów, wychowawców. Próbując zbadać wpływ alkoholu na organizm dziecka, określić fizyczne, psychiczne i społeczne skutki alkoholizowania się dzieci i młodzieży, Wstęp 23 sięgano do argumentów medycznych i moralnych. Część owych badań i diagnoz została sfalsyfikowana w XX wieku; część obserwowanych na przełomie wieków XIX i XX negatywnych skutków podawania alkoholu dzieciom i młodzieży po- twierdzają dzisiejsze ustalenia – na przykład występowanie FAS – alkoholowe- go zespołu płodowego, będącego skutkiem działania alkoholu na płód w okresie prenatalnym. Warto też się zastanowić nad sposobami opisu zagrożeń wychowawczych wynikających z nałogu alkoholowego rodziców, analizując przy tym (de)misty- fikację nadużywania alkoholu przez kobiety, oraz skonfrontować (nie)obecność motywu pijącej matki z mitem matki-Polki. Wiele pisano o warunkach wycho- wania dziecka w rodzinie, w której spożywano alkohol, przy czym do lat 70.–80. XIX wieku eksponowano ten problem w odniesieniu do środowiska chłopskiego, a w ostatnich dekadach stulecia i na początku XX wieku łączono go zdecydowanie z rodziną robotniczą. Warto przeanalizować teksty i ikonografię pod kątem tego, jak ukazywano ofiary alkoholizmu w rodzinie. Znamienne, że w wielu źródłach przedstawiano jako oczywistą i powszechną obecność włościanek w karczmach. Na przełomie wieków kobietom nie tylko z wyższych warstw, ale także ze środowiska robotniczego, przypisywano określone zachowania i role. Widać tu wpływ zachodniej ideologii klasy średniej, którą w pewnej mierze starano się narzucić również warstwie robotniczej w Królestwie. Kobieta miała pełnić funk- cję niepracującej poza domem matki i żony. Alkoholizm męża przedstawiano jako źródło przemocy i pauperyzacji, co zmuszało kobietę do podjęcia pracy zarobkowej. Jak w  wielu innych wypadkach, problem alkoholizmu włączano jako temat zastępczy, przesłaniający ważne zagadnienia – w tym wypadku pracę zawodową kobiet, a w szerszym rozumieniu także edukacyjne aspiracje kobiet i ich dążenia emancypacyjne. Zagadnieniem zasługującym na analizę jest alkoholizm w  odniesienia do młodzieży jako osobnej grupy (czy używając pojęcia z zakresu socjologii – ka- tegorii); jest to tym istotniejsze, że kwestia konstrukcji młodzieży i młodzień- czości na przełomie XIX i XX wieku nie jest często podejmowana w polskich badaniach historycznych i pedagogicznych. Młodość przedstawiano jako etap dojrzewania, przygotowania do dorosłego życia, ale zarazem okres narażenia na szczególne ryzyko. Symptomatyczne było przypisywanie adolescentom, zwłasz- cza z ubogich środowisk, predyspozycji do czynów niemoralnych i przekracza- nia norm. Przyczyniło się to do trwałego (obecnego również współcześnie) włączenia do dyskusji o młodzieńczości kwestii zagrożeń, co miało uzasadniać biopolityczne kierowanie młodzieżą. „Zagrożona młodzież” była stale przywo- ływaną figurą retoryczną; uważano, że młodzież może się stać zarówno ofiarą, jak i  sprawcą czynów przestępczych i  zachowań dewiacyjnych. Alkoholizm, obok swobody seksualnej i prostytucji, uznano za szczególnie niebezpieczny dla Wstęp 24 procesów wychowania i socjalizacji. W odniesieniu do dziewcząt konsekwen- cje picia alkoholu łączono z obawami dotyczącymi ich seksualności. Niektórzy publicyści wpisywali w sferę seksualności dziewcząt i kobiet warunkowaną bio- logicznie „aktywną rozwiązłość”, wielu traktowało dziewczęcą i kobiecą seksual- ność jako przyczynę ich „pasywnego zagrożenia”. W każdej konstrukcji alkohol występował jako czynnik zwielokrotniający zagrożenia49. Problem alkoholizmu w odniesieniu do młodzieży warto odczytywać tak- że z zupełnie innej perspektywy. Chodzi mianowicie o szczególną rolę, wręcz posłannictwo w życiu społecznym, jakie wyznaczano młodym ludziom na po- czątku XX wieku. Podkreślano wagę ich uczestniczenia w działaniach odnowi- cielskich, w walce z symptomami społecznej degeneracji. Aktywność młodzieży była uznawana za stymulator przemian na rzecz społecznej modernizacji i sa- nacji etycznej. Podkreślano znaczenie uczestnictwa młodych w  organizacjach promujących trzeźwość (w  tym na przykład skautowskich albo skupiających młodzież towarzystwach działających pod auspicjami Kościołów) oraz absty- nenckich. Oczywiście postulowana aktywizacja w ograniczonym stopniu prze- kładała się na rzeczywisty udział młodzieży w życiu publicznym oraz działalność propagującą wstrzemięźliwość alkoholową. Łączyło się to również z  tym, że choć w warstwie normatywnej widoczna była tendencja do wyodrębnienia mło- dzieży jako grupy społecznej, w praktyce trudno mówić o wytworzeniu w oma- wianym czasie (podobnie jak w okresie II Rzeczypospolitej) koncepcji „jednej młodzieńczości”. W piśmiennictwie analizowano odrębnie położenie i proble- my młodych ludzi w różnych grupach społecznych. Niełatwo odpowiedzieć na pytanie, w jakim zakresie można mówić o inkluzyjnym definiowaniu młodzień- czości w kręgach samej młodzieży. Nieco uproszczając, można powiedzieć, że ekskluzywizm w konceptualizacji młodzieńczości sprawiał, że jedna grupa mło- dzieży (robotnicza, chłopska) była traktowana jako przedmiot paternalistycz- nych działań antyalkoholowych, podczas gdy młodzież z wyższych klas miała być współorganizatorem tychże działań. Szczegółowa analiza wymienionych zagadnień wymaga uwzględnienia dłuższej perspektywy czasu, zastosowania wiedzy z zakresu juwentologii, uwzględnienia różnych czynników zróżnicowa- nia młodych ludzi (nie tylko społecznych, ale także na przykład płciowych czy narodowościowych). Przemiany w podejściu do problemu nadużywania alkoholu, traktowanie go nie tylko jako tradycyjnie pojmowanego zjawiska pijaństwa, ale także jako 49 Zagadnienia te omawiam w  pracy: Alkoholizm, prostytucja, narkomania jako „trucizna młodzieży”. Dyskusja o zagrożeniach dorastania w realiach polskiej nowoczesności, [w:] Młodzież w sferze doświadczeń edukacyjno-zawodowych, red. A. Cybal-Michalska et al., Poznań 2018. Wstęp 25 alkoholizmu – w rozumieniu medycznym i społecznym – były paralelne do za- chodzących w Królestwie Polskim przeobrażeń cywilizacyjnych, politycznych, społeczno-ekonomicznych i  demograficznych. Uwzględnienie nowych pojęć i  sposobów postrzegania i  opisywania alkoholizmu, dążenie do racjonalizacji „problemu alkoholowego” na podstawie wiedzy medycznej, pedagogicznej, so- cjologicznej łączyło się z „wchodzeniem” Kongresówki w nowoczesność. Prze- miany imaginarium społecznego na początku XX wieku wiązały się z poszuki- waniem nowego porządku, wyznaczaniem nowych kryteriów życia społecznego. Jednym z przejawów tych tendencji było dążenie do „odnowy moralnej”. Moto- rem przemian były wpisywane w retorykę walki działania przeciw alkoholizmo- wi (podobnie jak akcje przeciw prostytucji, hazardowi, nałogowi tytoniowemu), uznanemu za patologię życia społecznego. Propagowane przez pozytywistów i kontynuatorów ich koncepcji na początku XX wieku „unowocześnienie” warto rozpatrywać również zgodnie z myślą konceptualizacji nowoczesności Frydery- ka Jamesona, omówionej przez Jana Sowę. Stan społeczeństwa i kultury określa- ny nowoczesnością Jameson opiera na dwóch dopełniających się filarach, sta- nowiących koherentną całość: pierwszy to modernizacja zachodząca w sferze materialno-gospodarczej, obejmującej przemysł, infrastrukturę, media; drugi, nazywany przez Jamesona modernizmem, dotyczy wartości społeczno-kulturo- wych i estetycznych50. Warto zauważyć, że w wypowiedziach publicystów i intelektualistów z po- czątku XX wieku występują symptomy myślenia w kategoriach „społeczeństwa ryzyka”, zjawiska współcześnie analizowanego przez socjologów, w  tym Ulri- cha Becka i Anthony’ego Giddensa51. Podsumowując przedstawione wcześniej wątki, należy podkreślić, że niektóre grupy – zwłaszcza robotników i młodzież – uznano za część populacji szczególnie zagrożoną demoralizacją, zatem potrze- bującą opieki, kurateli i korekty. W odniesieniu do alkoholizmu, podobnie jak wobec innych zjawisk uznanych za niepokojące lub patologiczne, działania re- formatorów społecznych koncentrowały się na edukacji, popularyzacji wiedzy oraz moralnej perswazji, choć w przededniu I wojny światowej pojawiały się tak- że postulaty legislacyjnych nakazów i zakazów. * 50 J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Kra- ków 2011. 51 U. Beck, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, Warszawa 2002; A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość, Warszawa 2001. Wstęp 26 Niektóre materiały źródłowe i refleksje towarzyszące opracowaniu niniejszej książki przedstawiałam w czasie posiedzeń gremiów, do których mam zaszczyt i przyjemność należeć. Są to: Komisja Badań nad Historią Nauk Medycznych Komitetu Historii Nauki i  Techniki Polskiej Akademii Nauk, Zespół Historii Wychowania przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN oraz Zespół Pedago- giki Młodzieży przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN. O swoich planach związanych z wydaniem tej książki mówiłam także w czasie posiedzenia Łódz- kiego Towarzystwa Naukowego. Serdecznie dziękuję uczestnikom tych spotkań za opinie, uwagi i sugestie. Wdzięczność za życzliwą pomoc winna jestem pra- cownikom Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie i Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie. Władzom Wydziału Nauk o Wychowaniu UŁ dzię- kuję za sfinansowanie badań i publikacji niniejszej pracy. Jak zawsze za pomoc, cierpliwość i wielkie wsparcie dziękuję moim Bliskim – Mężowi i Córkom. Wstęp
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pijaństwo i alkoholizm w piśmiennictwie Królestwa Polskiego w XIX i na początku XX wieku. Aspekty społeczne, pedagogiczne i kulturowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: