Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00209 005146 20010550 na godz. na dobę w sumie
Planowanie procesów rewitalizacji miast. Teoria a praktyka - ebook/pdf
Planowanie procesów rewitalizacji miast. Teoria a praktyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 278
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-011-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie projektami
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

W publikacji zaprezentowano wyniki badań autorskich, mających na celu weryfikację zgodności procesów planowania rewitalizacji podjętych w miastach polskich z modelem teoretycznym ukazywanym w literaturze przedmiotu. Jako materiał porównawczy posłużyły doświadczenia takich państw, jak Wielka Brytania, Francja, Niemcy czy Stany Zjednoczone.

Przedstawione rozważania mają wymiar zarówno teoretyczny, jak i aplikacyjny. Sposób realizacji tematu przyjęty przez Autorkę umożliwił kompleksowe ujęcie problematyki rewitalizacji w kontekście przemian współczesnych miast i stojących przed nimi wyzwań.

Walory aplikacyjne książki wynikają przede wszystkim z opracowanego na potrzeby realizacji celu badawczego uniwersalnego zestawu wskaźników, który umożliwia przeprowadzenie analiz zgodności z modelem procesu planowania rewitalizacji dla każdego miasta w Polsce. Narzędzie to może okazać się przydatne między innymi na etapie weryfikacji i oceny programów rewitalizacji przez urzędy marszałkowskie jako instytucje zarządzające alokacją funduszy unijnych.

*

Publikacja jest potrzebna zarówno teoretykom, jak i praktykom rewitalizacji miast. Do jej podstawowych zalet należy zaliczyć wybór ważnego, teoretycznie i praktycznie, zagadnienia badawczego, będącego de facto luką badawczą, oraz kompleksowość opracowania tematu.

Książka kierowana jest do teoretyków, którzy będą manipulować przy istniejącym modelu rewitalizacji, a chcąc uczynić go lepszym, najpierw powinni przeczytać monografię Katarzyny Olbińskiej; praktyków stosujących ten model; studentów uczących się o problemach rewitalizacji miast oraz wszystkich, którzy planują procesy rewitalizacyjne w miastach - decydentów i członków zespołów ich wspomagających.

Prof. zw. dr hab. Marek Bryx

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Olbińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Gospodarki Przestrzennej, Katedra Inwestycji i Nieruchomości 90-255 Łódź, ul. POW 3/5 RECENZENT Marek Bryx REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Oleg Aleksejczuk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro Zdjęcie wykorzystane na okładce autorstwa Katarzyny Olbińskiej © Copyright by Katarzyna Olbińska, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09826.20.0.M Ark. wyd. 18,0; ark. druk. 17,375 ISBN 978-83-8220-010-2 e-ISBN 978-83-8220-011-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI 7 Rozdział 1. Potrzeba odnowy miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Aktualność problematyki i motywacja podjęcia badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2. Stan wiedzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 3. Cel pracy i hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 4. Zastosowane metody badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 17 1.1. Procesy rozwoju i transformacji miast. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.2. Kryzys miast i jego przejawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1.3. Przyczyny degradacji obszarów miejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Rozdział 2. Rewitalizacja jako odpowiedź na kryzys miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 2.1. Wyzwania współczesnych miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 2.2. Idea zrównoważonego rozwoju miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.3. Konceptualizacja rewitalizacji jako nieodłącznego elementu zrównoważonego rozwoju miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 Rozdział 3. Kształtowanie się koncepcji rewitalizacji na przykładzie wybranych państw . . . . 81 3.1. Ewolucja koncepcji rewitalizacji w Stanach Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 3.2. Przemiany podejścia do rewitalizacji w Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 3.3. Politique de la ville a koncepcja rewitalizacji we Francji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 3.4. Rozwiązywanie problemów miejskich w obliczu transformacji ustrojowej na przykładzie Niemiec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Rozdział 4 . Wpływ doświadczeń państw rozwiniętych na kształtowanie się zintegrowanego Rozdział 5 . Modelowe ujęcie procesu rewitalizacji na etapie planowania w Polsce . . . . . . podejścia do rewitalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 4.1. Zbieżność ewolucji koncepcji rewitalizacji w skali międzynarodowej. . . . . . . . . . . . . . 135 4.2. Transfer doświadczeń w podejściu do rozwiązywania problemów miejskich . . . . . . . . 143 4.3. Uwarunkowania wewnętrzne a przemiany polityki rewitalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 4.4. Rola instytucji międzynarodowych w kształtowaniu zintegrowanego podejścia do rewitalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 159 5.1. Zintegrowane podejście a model planowania procesu rewitalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . 159 5.2. Algorytm planowania w procesie rewitalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 5.3. Partycypacja społeczna jako podstawa planowania procesu rewitalizacji . . . . . . . . . . . 183 191 6.1. Metodologia badań. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 6.2. Praktyka wyznaczania obszarów zdegradowanych i obszarów rewitalizacji, formułowanie wizji i celów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Rozdział 6 . Model a praktyka planowania procesu rewitalizacji w Polsce . . . . . . . . . . . . . 6 Spis treści 6.3. Spójność wizji, celów i działań jako odpowiedź na problemy obszarów rewitalizacji . . . 210 6.4. Uspołecznienie i zaangażowanie interesariuszy na etapie planowania . . . . . . . . . . . . . . 225 6.5. Planowanie operacyjne i monitoring efektów procesu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 251 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 Załączniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Załącznik 1. Wykaz dokumentów objętych analizą z wykorzystaniem metody desk research i wykorzystanych na potrzeby analizy wskaźnikowej (w kolejności alfabetycznej wg miast). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 Załącznik 2. Podsumowanie wyników analizy wskaźnikowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 Załącznik 3. Scenariusz wywiadu swobodnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Spis rysunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 WSTĘP 1. Aktualność problematyki i motywacja podjęcia badań Na przestrzeni ostatnich dwustu lat obserwujemy intensywne zmiany w za- kresie rozmieszczenia ludności świata, które można określić mianem miejskiej rewolucji. W efekcie dynamicznych procesów urbanizacyjnych, miasta stały się ośrodkami przemian ekonomiczno-społecznych i rozwoju technologii na niespo- tykaną dotąd skalę. Miasta odgrywają kluczową rolę w rozwoju gospodarczym i społecznym. Są węzłami i inkubatorami wiedzy i innowacji, ośrodkami kon- sumpcji, produkcji usług, handlu i kultury. Koncentracja ludności i przedsiębiorstw na niewielkich obszarach niesie sze- reg korzyści, rodzi jednak również określone konsekwencje. Obszary miejskie wyróżniają się występowaniem szczególnego nasilenia i koncentracji zróżnico- wanych i złożonych problemów, takich jak ubóstwo, bezrobocie, nierówności i wykluczenie społeczne, przestępczość, konflikty czy niska jakość środowiska, stanowiących objawy kryzysu (degradacji). Miasta i ich przestrzeń podlegają cią- głym przekształceniom, w których toku kształtują się zarówno obszary dynamicz- nego wzrostu, jak i stagnacji, wyróżniające się kumulacją zjawisk kryzysowych charakterystycznych dla procesu degradacji. Zjawiska kryzysowe w miastach, ich przyczyny i możliwe do zastosowania środki zaradcze są przedmiotem zainteresowania w niniejszej monografii. Stan kryzysowy związany jest z nagromadzeniem na danym obszarze wielu negatyw- nych zjawisk, będących przejawem i zapowiedzią niekorzystnych przemian struk- turalnych, przestrzennych, gospodarczych i społecznych, których skutkiem jest pogarszanie się jakości życia jego mieszkańców. Degradacja obszarów miejskich przyjmuje formę samopodtrzymującej i samonakręcającej się spirali przemian. Rozwój i degradacja miast napędzane są przez siły o złożonej i zróżnico- wanej naturze. Literatura przedmiotu skupia się przede wszystkim na negatyw- nych następstwach przemian miejskich, podczas gdy przyczyny tych zjawisk są w mniejszym stopniu przedmiotem analiz. W konsekwencji większość teorii do- tyczących przemian miejskich dostarcza jedynie częściowego obrazu tego złożo- nego i skomplikowanego procesu1. 1 P. Roberts, H. Sykes (red.), Urban Regeneration: A Handbook, Sage Publications, London 2000, s. 21; T. Lang, Insights in the British Debate about Urban Decline and Urban Regeneration, 8 Wstęp Jest to szczególnie istotne w kontekście wyzwań, przed jakimi stoją współ- czesne miasta. Próby przezwyciężenia negatywnych zjawisk obserwowanych w przestrzeni miejskiej powinny uwzględniać nie tylko dążenie do odwróce- nia i przeciwdziałania degradacji, ale także powinny stać się okazją do spojrzenia w przyszłość, stawienia czoła wyzwaniom i zagrożeniom oraz do wykorzysta- nia pojawiających się szans. Na wyzwania te składają się globalizacja, zmiany obserwowane w procesie kreacji wartości, skutki kryzysu gospodarczego i finan- sowego z lat 2008–2009, rozwój ekonomii dzielenia się, ogólnoświatowe trendy społeczno-demograficzne, a także troska o jakość środowiska i ograni- czenie postępujących zmian klimatu. Odwrócenie lub nawet zatrzymanie procesu degradacji miast wymaga szczególnej interwencji – wszechstronnych, skoncentrowanych, komplekso- wych i długotrwałych działań, określanych mianem rewitalizacji. Pojęcie to nie jest jednak jednoznaczne i możemy obserwować jego ewolucję. Przemiany po- dejścia do rewitalizacji wynikają z procesu uczenia się i zdobywania doświad- czeń w toku rozwoju szerszej koncepcji polityki miejskiej. Na proces uczenia się składają się zarówno doświadczenia poszczególnych miast i krajów, jak i proces wymiany tych doświadczeń i transgranicznego transferu rozwiązań. W toku ewolucji polityki miejskiej koncepcja rewitalizacji została włączona w szerszy nurt zrównoważonego i zintegrowanego rozwoju miast. Motywacją do podjęcia badań nad planowaniem procesów rewitalizacji była obserwacja zjawisk kryzysowych w miastach polskich i podejmowanych przez władze tych miast działań zaradczych. Zjawiska kryzysowe w miastach w Polsce charakteryzują się szczególną intensywnością i tempem przemian, wynikających ze złożonych czynników, wśród których wskazać można: transformację ustrojową, zaniedbania w zakresie utrzymania stanu technicz- nego zasobów budowlanych obszarów śródmiejskich i miejscami specyficz- ną strukturę społeczną odziedziczoną po systemie socjalistycznym, a także transformację społeczno-gospodarczą i dynamiczną dezindustrializację. Po- nad ćwierć wieku od rozpoczęcia tych przemian miasta polskie stoją przed niezwykle trudnym wyzwaniem odnowy i przezwyciężenia zjawisk kryzy- sowych poprzez proces rewitalizacji. Potrzeby w tym zakresie są ogromne2. „Working Paper”, Leibniz – Institute Regional Development and Structural Planning (IRS), Erkner 2003, s. 4, https://leibniz-irs.de/fileadmin/user_upload/IRS_Working_Paper/wp_insights.pdf (do- stęp: 13.05.2020). 2 Szacunkowe nakłady finansowe na rewitalizację wielorodzinnych zasobów mieszkaniowych w Polsce (w cenach bieżących z uwzględnieniem nakładów na remonty i modernizację mieszkań i lokali użytkowych) wyniosły w 1995 roku ok. 1,3 mld zł, w 2000 roku ok. 3,5 mld zł, a w 2005 roku ok. 5 mld zł. Według szacunków przeprowadzonych przez Jana Korniłowicza rozmiary luki remontowej dla zasobów mieszkaniowych w Polsce zostały określone w roku 1995 na 36 mld zł. Szacunkowe nakłady finansowe na modernizację zasobów mieszkaniowych w ramach rewitalizacji w Polsce zostały określone w roku 2008 przez zespół Hanki Zaniewskiej na poziomie od 3,7 mld zł 9 Szacuje się, że tereny zdegradowane stanowią ponad 1/5 powierzchni miast w Polsce3. Do podjęcia badań zainspirował autorkę również: • rozdźwięk pomiędzy znacznym dorobkiem badawczym odnoszącym się do doświadczeń międzynarodowych i wyłaniającym się z literatury przed- miotu modelem planowania procesu rewitalizacji a formą podejmowanych przez władze polskich miast działań zaradczych, • a także konstatacja, że rozwój literatury przedmiotu nie idzie w parze z do- skonaleniem podejścia do rewitalizacji na gruncie praktyki. Podejmowana w monografii tematyka jest zatem istotna z punktu widzenia teorii i możliwości aplikacyjnych. 2. Stan wiedzy Osiągnięcie sukcesu w złożonym i wieloaspektowym procesie, jakim jest re- witalizacja bez podstawy w postaci dobrze przygotowanego programu, nie jest możliwe. Planowanie polega na formułowaniu pożądanej wizji przyszłości oraz sku- tecznych środków jej realizacji4. Obejmuje ono rozpoznanie sytuacji, na którą składają się uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, definiowanie celów stra- tegicznych i operacyjnych, a następnie określanie sposobów ich realizacji. Plano- wanie jest procesem składającym się z szeregu decyzji, uwzględniających przewi- dywanie przyszłych warunków i środków działania oraz sytuacji w jakiej znajdzie się podmiot. Na etapie planowania dochodzi ponadto do ważnych rozstrzygnięć odnoszących się do wskazania podmiotów odpowiedzialnych za realizację sfor- mułowanych przedsięwzięć, w tym identyfikacji potencjalnych partnerów, okre- ślania źródeł finansowania i zasad okresowej weryfikacji realizacji celów i aktu- alności przygotowanego programu. Poprawne przeprowadzenie etapu planowania w procesie rewitalizacji wa- runkuje jego prawidłowe wdrażanie i realizację, a także osiągnięcie celu nadrzęd- nego, jakim jest trwałe wyprowadzenie miejskich obszarów zdegradowanych ze w wariancie minimalnym, a 43,3 mld zł w wariancie maksymalnym. Źródło: S. Belniak, M. Wierz- chowski, Ekonomiczne aspekty rewitalizacji, [w:] Z. Ziobrowski, W. Jarczewski (red.), Rewitaliza- cja miast polskich – diagnoza, Seria: „Rewitalizacja miast polskich”, t. 8, Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2010, s. 136–138. Por. E. Kucharska-Stasiak, Luka remontowa w zasobach mieszkaniowych w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1990. 3 W wyniku przeprowadzonych badań różnych typów obszarów zdegradowanych oszacowa- no, że w miastach około 21 obszarów zainwestowanych wymaga rewitalizacji i dotyczy bezpo- średnio niemal 2,4 mln mieszkańców. Źródło: W. Jarczewski, Skala degradacji miast w Polsce, [w:] Z. Ziobrowski, W. Jarczewski (red.), Rewitalizacja miast polskich – diagnoza…, s. 63. 4 R.L. Ackoff, Zasady planowania w korporacjach, PWE, Warszawa 1993, s. 35. Wstęp 10 stanu wieloaspektowego kryzysu5. Przykłady pozytywnych doświadczeń i do- brych praktyk mogą na tym etapie okazać się szczególnie cenne. Warto także kompleksowo rozpoznać i wskazać złe praktyki oraz błędy popełniane na eta- pie planowania. Daje to szanse na unikanie powielania podobnych rozwiązań w przyszłości. Doświadczenia międzynarodowe i powstające na ich podstawie prace teore- tyczne i badawcze prowadzone już w latach 90. doprowadziły do wypracowania koncepcji zintegrowanej rewitalizacji miast i wynikającego z tej koncepcji mode- lu procesu rewitalizacji. Współczesny model rewitalizacji miast, oparty w znacznej mierze na do- świadczeniach brytyjskich, sformułowany został w publikacjach Petera Robertsa, Hugha Sykesa6 i Andrew Tallona7. Badania w zakresie doświadczeń francuskich i propozycje przeniesienia modelowego kształtowania procesu rewitalizacji na grunt polski opracował Krzysztof Skalski8. Brytyjskie i francuskie doświadczenia w obszarze odnowy miejskiej były także rozważane w Polsce w kontekście prze- mian instrumentów polityki mieszkaniowej i ich roli w rewitalizacji9. Zarys mo- delu rewitalizacji w kontekście zrównoważonego rozwoju, a także systematyzację procedury planowania i przygotowania programu rewitalizacji, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów finansowania tego procesu opracował Marcin Ko- peć10. Bogate doświadczenia amerykańskie w tym zakresie stały się przedmiotem licznych publikacji Andrzeja Majera11. Konsolidacji doświadczeń brytyjskich12, francuskich13 i niemieckich14 podjęli się liczni autorzy w cyklu publikacji pt. „Re- witalizacja miast polskich” przygotowanej przez Instytut Rozwoju Miast. Efek- tem prac było sformułowanie jednolitego modelu rewitalizacji, jako propozycji 5 Zob. K. Janas, W. Jarczewski, Model procesu rewitalizacji – poziom lokalny, [w:] K. Janas, W. Jarczewski, W. Wańkowicz (red.), Model rewitalizacji miast, Seria: „Rewitalizacja miast pol- skich”, t. 10, Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2010, s. 53. 6 P. Roberts, H. Sykes (red.), Urban Regeneration… 7 A. Tallon, Urban Regeneration in UK, Routledge, London–NewYork 2010. 8 K. Skalski, O budowie systemu rewitalizacji dawnych dzielnic miejskich, Krakowski Instytut Nieruchomości, Kraków 1996. 9 Z. Ziobrowski, A. Matuszko (red.), Odnowa miast. Doświadczenie brytyjskie i francuskie oraz wybrane materiały Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Kraków 2000. 10 M. Kopeć, Rewitalizacja miejskich obszarów zdegradowanych, C.H. Beck, Warszawa 2010. 11 A. Majer, Miasta Ameryki. Kryzys i polityka odnowy, Wydawnictwo Naukowe PWN, War- szawa 1999; tenże, Odrodzenie miast, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Wydawnictwo Na- ukowe Scholar, Łódź–Warszawa 2014. 12 R. Guzik (red.), Rewitalizacja miast w Wielkiej Brytanii, Seria: „Rewitalizacja miast polskich”, t. 1, Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2009. 13 K. Skalski, Rewitalizacja we Francji, Seria: „Rewitalizacja miast polskich”, t. 2, Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2009. 14 M. Bryx, A. Jadach-Sepioło (red.), Rewitalizacja miast w Niemczech, Seria: „Rewitalizacja miast polskich”, t. 3, Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2009. Wstęp 11 rozwiązań systemowych w Polsce15. Zaproponowane w tych publikacjach rozwią- zania w znacznej mierze stanowiły punkt wyjścia do usankcjonowania modelu procesu rewitalizacji na gruncie ustawowym16, a także sformułowania Wytycznych w zakresie rewitalizacji w programach operacyjnych na lata 2014–202017. Rewitalizacja w ujęciu ustawy o rewitalizacji18 stanowi proces. Ustawodaw- ca wskazuje podstawowe fazy procesu rewitalizacji. Są nimi: (1) przygotowanie rewitalizacji; (2) prowadzenie rewitalizacji i (3) ocena rewitalizacji19. Na gruncie literatury przedmiotu znaleźć można różne koncepcje podzia- łu procesu rewitalizacji. Jedną z takich koncepcji proponują Karol Janas i Woj- ciech Jarczewski20, którzy wyodrębniają w tym procesie pięć następujących faz: (1) inicjującą – polegającą na zidentyfikowaniu problemów, wskazaniu obszarów kryzysowych i doprowadzeniu do rozpoczęcia działań w kierunku rewitalizacji; (2) ustalenia zakresu – w której następuje dokładne określenie problemów i ich uwarunkowań, a także wybór obszaru rewitalizacji; (3) planowania – w której na- stępuje przygotowanie programu rewitalizacji oraz jego integracja z innymi doku- mentami strategicznymi i planistycznymi; (4) realizacji – obejmującej wdrożenie zaplanowanych działań oraz (5) finalizacji – polegającą na formalnym zakończe- niu i podsumowaniu realizacji programu. Autorzy komentarza do ustawy wska- zują, że faza przygotowawcza w znaczeniu ustawowym zawiera w sobie zarówno fazę inicjującą, fazę ustalającą zakres rewitalizacji, jak i fazę planistyczną21. Podjęte w monografii rozważania koncentrują się na planowaniu procesów rewitalizacji, którego podstawą jest realizacja fazy inicjującej i ustalenia zakre- su. Te elementy są ze sobą ściśle powiązane. Przedmiotem analiz jest zatem wy- cinek modelu rewitalizacji odnoszący się do sfery planowania. Dlatego też na potrzeby monografii, model22 będzie rozumiany jest jako algorytm planowania procesu rewitalizacji. Na algorytm planowania składają się: (a) diagnoza zjawisk kryzysowych uwzględniająca ich zróżnicowanie w przestrzeni całego miasta; (b) delimitacja obszaru zdegradowanego i wskazanie obszaru rewitalizacji; (c) szczegółowa diagnoza obszaru rewitalizacji, ujawniająca jego problemy oraz po- tencjał rozwojowy; (d) sformułowanie kompleksowej wizji, celów i działań w pro- cesie rewitalizacji, jako odpowiedzi na zidentyfikowane problemy i możliwości 15 K. Janas, W. Jarczewski, W. Wańkowicz (red.), Model rewitalizacji… 16 Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji, Dz.U. 2018, poz. 1398 z późn. zm. 17 Wytyczne w zakresie rewitalizacji w programach operacyjnych na lata 2014–2020, Minister 18 Tamże, art. 2.1. 19 J.H. Szlachetko, K. Borówka (red.), Ustawa o rewitalizacji. Komentarz, Instytut Metropo- Rozwoju, Warszawa 2016. litalny, Gdańsk 2017, s. 16. 20 K. Janas, W. Jarczewski, Model procesu rewitalizacji…, s. 59. 21 J.H. Szlachetko, K. Borówka (red.), Ustawa o rewitalizacji…, s. 16. 22 Według Słownika języka polskiego model można rozumieć jako m.in.: (a) wzór, według którego coś jest lub ma być wykonane, lub (b) konstrukcję, schemat lub opis ukazujący działanie, budowę, cechy, zależności jakiegoś zjawiska lub obiektu. Wstęp 12 wykorzystania potencjałów; (e) zaangażowanie szerokiego spektrum podmiotów we współdziałanie w procesie rewitalizacji; (f) poszukiwanie źródeł finansowania, zabezpieczających możliwość realizacji zaplanowanych przedsięwzięć; (g) zaan- gażowanie społeczności lokalnej na każdym etapie planowania; (h) sformułowanie struktury zarządzania umożliwiającej efektywne wdrożenie programu oraz (i) opra- cowanie systemu monitoringu i ewaluacji procesu rewitalizacji. W dotychczasowym dorobku badawczym brakuje kompleksowych badań dotyczących konfrontacji modelowego podejścia do planowania procesu rewitali- zacji z praktyką reprezentowaną przez programy rewitalizacji powstałe po wpro- wadzeniu regulacji ustawowych. Prowadzone do tej pory badania odnosiły się do oceny jakości programów i projektów rewitalizacji powstających w poprzed- nich okresach programowania, czyli w latach 2004–2006 i 2007–2013. Badania te stanowią tło analiz przeprowadzonych w niniejszej pracy. Ocenę programów przygotowanych w latach 2004–2006 prowadzili Waldemar Siemiński i Teresa Topczewska23. Przedmiotem badania była ocena poziomu spełnienia wymogów w zakresie zintegrowanego planowania rewitalizacji, koordynacji działań, dą- żenia do osiągnięcia efektów synergicznych, selekcji obszarów interwencji oraz montażu finansowego. Badania wykazały, że realizacja tych wymogów napotkała na znaczne trudności. Efektem było sformułowanie szeregu rekomendacji dla ko- lejnych okresów programowania. W odniesieniu do programów rewitalizacji powstałych w latach 2007–2013 prowadzono badania24, w których poruszano kwestie wybranych elementów mo- delowego ujęcia i wskazywano braki w tym zakresie. Tylko w jednym badaniu25 przeprowadzono analizę dopasowania projektów rewitalizacyjnych do założeń modelowych rewitalizacji. Na potrzeby tej analizy wykorzystano 20 wskaźników, 23 Badaniem objęto 11 programów i 30 projektów rewitalizacji, które uzyskały dofinansowa- nie ze środków EFRR w ramach Działania 3.3. ZPORR. Zob. W. Siemiński, T. Topczewska, Ocena programów i projektów rewitalizacyjnych realizowanych w ramach Działania 3.3. „Zdegradowane obszary miejskie, poprzemysłowe i powojskowe” ZPORR. Wnioski na przyszłość, Instytut Gospo- darki Przestrzennej i Mieszkalnictwa w Warszawie, Warszawa 2008. 24 (1) Kierunki i zasady wspierania działań społecznych ukierunkowanych na aktywizację spo- łeczną i gospodarczą zdegradowanych obszarów miejskich w subregionalnych i regionalnych ośrod- kach rozwojowych województwa pomorskiego w kontekście perspektywy finansowej UE 2014–2020, badanie na zamówienie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego, Dyspersja, Warszawa 2013; (2) Badanie ewaluacyjne pn. „Ocena wsparcia w obszarze rewitalizacji w ramach Regionalne- go Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2007–2013 oraz identy- fikacja potencjału i potrzeb regionu w zakresie rewitalizacji” – raport końcowy z badania, Centrum Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Przedsiębiorstwo Społeczne Sp. z o.o., Szczecin 2015; (3) Zna- czenie projektów realizowanych w ramach RPO WP dla rozwoju miast województwa podkarpackiego Raport końcowy, Kraków 2012, Centrum Studiów Regionalnych UniRegio (B. Domański, R. Guzik, K. Gwosdz, W. Biernacki, J. Działek, M. Dej, W. Jarczewski, K. Janas, A. Sobala-Gwosdz, M. Hucu- lak), http://rpo2007-2013.podkarpackie.pl/pliki/file/Ewaluacja/Badania 20ewaluacyjne/2012_bada- nie_lll/121211raport_konc_znacz_proj_dla_miast19112012.pdf (dostęp: 12.05.2020). 25 Znaczenie projektów realizowanych… Wstęp 13 wśród których 11 odnosiło się do wybranych aspektów ujęcia modelowego26. Ba- danie to dotyczyło jednak pojedynczych projektów i nie umożliwiało pełnej oce- ny zgodności planowania z założeniami modelowymi. W ramach przeprowadzonych analiz literaturowych nie rozpoznano podob- nych całościowych badań prowadzonych w kontekście zgodności programów rewitalizacji z ujęciem modelowym powstających w innych krajach. Brak tego typu analiz w odniesieniu do państw, takich jak Wielka Brytania, Francja, Niemcy czy Stany Zjednoczone może wynikać z tego, że koncepcja rewitalizacji w tych państwach kształtowała się stopniowo na przestrzeni wielu lat i obecnie model planowania jest silnie osadzony w praktyce działania władz lokalnych. W literaturze przedmiotu brakuje również kompleksowych analiz dotyczą- cych transferu doświadczeń w zakresie rewitalizacji pomiędzy pionierami odno- wy miast i wyczerpującego omówienia konsekwencji tego zjawiska dla kształto- wania się zintegrowanego podejścia do rewitalizacji. 3. Cel pracy i hipotezy badawcze Celem głównym badania jest weryfikacja zgodności procesów planowania rewitalizacji podjętych w miastach polskich z teoretycznym modelem, stanowią- cym przedmiot rozważań w literaturze przedmiotu, wynikającym z istniejących regulacji prawnych oraz doświadczeń państw rozwiniętych, takich jak Wielka Brytania, Francja, Niemcy czy Stany Zjednoczone. Badanie opiera się na trzech tezach: 1. Łańcuch negatywnych zjawisk, wskazujących na skalę degradacji miast nie jest możliwy do przerwania bez realizacji właściwie zaplanowanych, wielokierunkowych i zintegrowanych działań, przybierających charakter szczególnej interwencji, jaką jest rewitalizacja. 2. Rewitalizacja obszarów miejskich jest procesem bardzo złożonym. Plano- wanie tego procesu wymaga modelowego podejścia. 3. Teoretyczne podstawy, wytyczne i rekomendacje w zakresie planowania procesu rewitalizacji stanowią wynik doświadczeń poszczególnych kra- jów, osiągniętych sukcesów lub obserwowanych niepowodzeń, rozpozna- nia ich przyczyn, a także rozwoju ogólnej koncepcji polityki miejskiej. W monografii postawiono dwie główne hipotezy badawcze. H 1: Planowanie procesu rewitalizacji w Polsce odbiega od modelu wynika- jącego z koncepcji, w której rewitalizację postrzega się jako interwencję 26 Powiązań pomiędzy projektami, uzasadnienia realizacji ocenianego projektu w kontekście problemów zidentyfikowanych na obszarze, typu, sfery oddziaływania przedsięwzięć, prowadzenia działań w partnerstwie oraz beneficjentów projektów. Wstęp 14 zintegrowaną, kompleksową i wielopłaszczyznową, skierowaną na wy- prowadzenie obszarów zdegradowanych ze stanu kryzysowego. H 2: Planowanie rewitalizacji w Polsce charakteryzuje się słabością również w wymiarze operacyjnym, dostrzeganą w szczególności w sferze for- mułowania systemów zarządzania oraz monitoringu i ewaluacji procesu rewitalizacji. Wyróżniono też osiem hipotez szczegółowych: 1. Na potrzeby planowania procesu rewitalizacji w Polsce prowadzone są je- dynie fragmentaryczne, niepełne analizy przestrzennego zróżnicowania zjawisk kryzysowych, uniemożliwiające jednoznaczne wskazanie obsza- rów charakteryzujących się wieloaspektowym kryzysem (H1). 2. Cząstkowe diagnozy nie pozwalają na poprawną delimitację obszarów zdegradowanych i obszarów rewitalizacji (H1). 3. Formułowane w programach rewitalizacji wizje i cele mają charakter uni- wersalny, oderwany od specyfiki, zidentyfikowanych problemów i poten- cjału obszaru podlegającego rewitalizacji (H1). 4. Działania planowane w programach rewitalizacji koncentrują się głównie na inwestycjach w sferze materialnej, podczas gdy marginalizowane są działania społeczne i gospodarcze (H1). 5. Planowanie procesu rewitalizacji w Polsce jest przede wszystkim ukierun- kowane na pozyskanie środków unijnych i podporządkowane cząstkowym (wybiórczym) potrzebom inwestycyjnym poszczególnych miast (H2). 6. Planowanie rewitalizacji w Polsce w znikomym stopniu uwzględnia koncepcję uspołecznienia tego procesu poprzez zaangażowanie społecz- ności lokalnej we współdecydowanie o kształcie powstających progra- mów (H2). 7. Przygotowanie programów rewitalizacji w Polsce w niewielkim stopniu realizuje ideę szerokiego partnerstwa (kooperacji) podmiotów w zakresie realizacji planowanych działań i różnorodności źródeł finansowania (H2). 8. Programy rewitalizacji charakteryzują się słabością systemów zarządzania oraz monitorowania i ewaluacji (H2). Weryfikacja postawionych w monografii hipotez obejmuje poszukiwanie od- powiedzi na szereg pytań badawczych: 1. Czy prowadzone są rzetelne diagnozy przestrzennego zróżnicowania zja- wisk kryzysowych w skali całego miasta? (H1) 2. Czy prowadzone diagnozy są kompleksowe i umożliwiają identyfikację szerokiego zakresu potencjalnych zjawisk kryzysowych? (H1) 3. Czy prowadzone diagnozy umożliwiają prawidłową delimitację obszarów charakteryzujących się wieloaspektowym kryzysem? (H1) 4. Czy cele programu stanowią odpowiedź na zindywidualizowane potrzeby obszaru, podlegającego rewitalizacji? (H1) Wstęp 15 5. Czy działania zaplanowane w programach rewitalizacji są spójne z cela- mi? (H1) 6. Czy zaplanowane działania umożliwiają realizację wizji, osiągnięcie wszystkich celów procesu rewitalizacji i rozwiązanie problemów ziden- tyfikowanych na obszarze? (H1) 7. Czy objaśniono i uzasadniono powiązania programów z dokumentami o charakterze strategicznym o randze regionalnej i lokalnej? (H2) 8. Jaka jest struktura zaplanowanych działań w ujęciu podmiotowym? (H2) 9. Czy zaplanowano różnorodne źródła finansowania przedsięwzięć w pro- 10. Jaka jest skala zaangażowania społeczności lokalnej w planowanie pro- 11. W jakim stopniu konsultacje społeczne wpłynęły na kształt programu re- gramach rewitalizacji? (H2) cesu rewitalizacji? (H2) witalizacji? (H2) 12. W jaki sposób skonstruowano systemy zarządzania oraz monitoringu i ewaluacji realizacji programu? (H2) 4. Zastosowane metody badawcze W pracy wykorzystano różnorodne metody badawcze, służące zarówno zbieraniu, jak i analizie danych. Wśród zastosowanych metod zbierania danych znalazły się: • Metoda analizy literatury przedmiotu; została ona zastosowana na po- trzeby teoretycznych rozważań dotyczących m.in. przemian miejskich, przejawów kryzysu miast oraz przyczyn obserwowanych zjawisk, ujęcia nowoczesnego modelu planowania procesów rewitalizacji miast, jako od- powiedzi na obserwowaną wieloaspektową degradację obszarów miej- skich, a także ewolucji tego modelu jako efektu doświadczeń państw za- chodnich. Analiza literatury przedmiotu pozwoliła ocenić dotychczasowy obszar badawczy dotyczący planowania procesu rewitalizacji oraz kształ- towania się współczesnego modelu tego procesu. Metoda ta stanowiła podstawę do zastosowania pozostałych metod badawczych i realizacji celu głównego pracy. • Metoda analizy danych zastanych (analiza desk research); została ona wykorzystana na potrzeby analizy procesu planowania i zawartości pro- gramów rewitalizacji. Metoda ta posłużyła do opracowania sformalizowa- nej procedury analiz i została wykorzystana do stworzenia narzędzi służą- cych weryfikacji hipotez szczegółowych i hipotez głównych. • Metoda jakościowa to metoda wywiadu swobodnego z pracownikami urzędów miejskich wybranych miast wojewódzkich zajmujących się Wstęp 16 planowaniem i prowadzeniem procesu rewitalizacji. Została zastosowana do potwierdzenia i rozszerzenia ustaleń dokonanych na podstawie analizy do- kumentów. Wśród zastosowanych metod analizy danych znalazły się: • Metoda wskaźnikowa, która została zastosowana na potrzeby analizy procesu planowania i zawartości programów rewitalizacji. Metoda obej- muje stworzenie sformalizowanej procedury analiz w postaci zestawu wskaźników odzwierciedlających zgodność planowania rewitalizacji z ujęciem modelowym i została wykorzystana do weryfikacji hipotez szczegółowych i hipotez głównych. Koncepcja zastosowania wskaźników pochodzi z raportu końcowego dotyczącego oceny znaczenia projek- tów realizowanych w ramach RPO WP dla rozwoju miast województwa podkarpackiego27. Badanie to stało się inspiracją dla autorki monografii. Zaproponowana w nim metodologia28 została zmodyfikowana i znacznie rozwinięta na potrzeby niniejszej pracy29. • Metoda case study, która została zastosowana w celu identyfikacji głów- nych błędów oraz dobrych praktyk w zakresie planowania procesu rewita- lizacji. 27 Znaczenie projektów realizowanych…, s. 218–232. 28 Zaproponowano tu zestaw 20 wskaźników, który obejmował ewaluację projektów w kon- tekście założeń modelowych rewitalizacji (11 wskaźników) oraz ocenę wpływu projektów na roz- wój miast i ich spójność (9 wskaźników). 29 Z badania tego przeniesiono w oryginalnej formie jedynie jeden wskaźnik, sześć innych zmodyfikowano i przekształcono w pięć wykorzystanych na potrzeby niniejszej monografii wskaź- ników analitycznych. Pozostałe 21, spośród wykorzystanych na potrzeby badań wskaźników, sta- nowi autorską propozycję opartą na zaprezentowanym modelu i ocenach programów powstających w latach 2004–2013. Wstęp Rozdział 1 POTRZEBA ODNOWY MIAST 1.1. Procesy rozwoju i transformacji miast Miasta stanowią specyficzną formę organizacji przestrzennej, będącą wyni- kiem koncentracji ludzi i przedsiębiorstw na stosunkowo niewielkich obszarach. Z teoretycznego punktu widzenia, równomierne rozlokowanie populacji w prze- strzeni powinno prowadzić do ograniczenia konkurencji o poszczególne lokaliza- cje. Jednak w praktyce coraz większa część ludzkości zamieszkuje w miastach. Koncentracja na niewielkiej przestrzeni musi zatem tworzyć określone korzyści, które przewyższają niedogodności związane ze stłoczeniem i wyższymi koszta- mi posiadania nieruchomości. Według Jane Jacobs korzyści te przyjmują formę zwiększonej użyteczności życia miejskiego. Wynikają one z wyższej gęstości zaludnienia, zwiększonej intensywności wykorzystania przestrzeni i wysokiej różnorodności, odnoszącej się zarówno do ludzi, dóbr, jak i usług1. Z punktu wi- dzenia przedsiębiorstw lokalizacja w mieście może przynosić korzyści w zakresie zwiększonej wydajności, rozmiarów produkcji, ograniczenia kosztów oraz korzy- ści skali2. Poziom urbanizacji poszczególnych regionów świata jest bardzo zróżnicowa- ny. Najsilniej zurbanizowanym kontynentem jest Ameryka Północna, gdzie udział ludności miejskiej w populacji osiągnął 81,5 w roku 2014. Wysokim stopniem urbanizacji charakteryzują się ponadto obszary Ameryki Łacińskiej i Karaibów 1 J.M. Quigley, Urbanization, Agglomeration, and Economic Development, [w:] M. Spence, P. Clarke Annez, R.M. Buckley (red.), Urbanization and Growth, International Bank for Recon- struction and Development, Washington 2008, s. 116. 2 Aglomeracja, czyli skupianie ludności i działalności gospodarczej w miastach przynosi trzy główne formy korzyści: korzyści skali, korzyści lokalizacji i korzyści urbanizacji. Korzyści skali stanowią oszczędności osiągane w związku z powiększaniem skali produkcji. Korzyści lokalizacji powstają, kiedy przedsiębiorstwo lokuje się w pobliżu innych podobnych podmiotów. Wynikają one z możliwości pozyskiwania zasobów i usług po obniżonych cenach. Korzyści te rosną, gdy przed- siębiorstwa lokalizują się na obszarach wysoko zurbanizowanych. Korzyści urbanizacji wynikają ze zróżnicowania struktury gospodarczej, oferującej różnorodność i wysoką jakość dóbr i usług oraz z możliwości korzystania z istniejącej dobrze rozwiniętej infrastruktury. Szerzej: R. Domański, Gospodarka przestrzenna. Podstawy teoretyczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 113–114. 18 (79,5 ), Europy (73,4 ) oraz Australii i Oceanii (70,8 ). Ludność obszarów wiej- skich przeważa natomiast w Azji (wskaźnik urbanizacji 47,5 ) i Afryce (40 ). Miasta odgrywają kluczową rolę w rozwoju gospodarczym i społecznym, są węzłami i inkubatorami wiedzy, innowacji i postępu, ośrodkami produkcji, usług, handlu, kultury, a także konsumpcji. Większość produkcji pozarolniczej w pań- stwach rozwiniętych wytwarzana jest na obszarach miejskich. Regiony metro- politalne3 Europy, zamieszkiwane przez 59 populacji, generują 67 produktu krajowego brutto wytworzonego w tej części świata4. W przypadku wielu państw OECD wraz z przyrostem wielkości miast obserwowany jest przyrost produktyw- ności pracy (mierzonej wielkością PKB na pracownika)5, wynikający z korzyści aglomeracji. Szczególnie wysoka koncentracja aktywności ekonomicznej na te- renach miejskich wynika z wysokiej dostępności informacji, wiedzy i innowacji, wysoko wykwalifikowanego kapitału ludzkiego oraz szerokich rynków zbytu. Obszary miejskie charakteryzują się jednak także szczególną koncentracją i nasileniem różnorodnych problemów, takich, jak bezrobocie, ubóstwo, nierów- ności i wykluczenie społeczne, konflikty, przestępczość czy niska jakość środo- wiska. Paradoksalnie miejski styl życia jest postrzegany jako podłoże szczególnej skali tego rodzaju problemów oraz jako główne źródło rozwiązań i sposób prze- zwyciężenia obecnych, jak i przyszłych wyzwań. Miasto jest wytworem żywiołowych procesów społeczno-ekonomicznych, których siłę napędową stanowią działania poszczególnych jego użytkowników. Użytkownicy miast – mieszkańcy i przedsiębiorcy dążą do zajęcia optymalnych, z własnego punktu widzenia, lokalizacji w mieście. W wyniku ograniczoności przestrzeni, szczególnie silnie objawiającej się w kontekście deficytu lokaliza- cji o wysokiej wartości użytkowej, rozwija się konkurencyjny rynek właścicieli i użytkowników nieruchomości6. Miasto i jego przestrzeń ulegają ponadto cią- głym przekształceniom7. W procesie rozwoju różne podmioty gospodarujące po- dejmują stale zróżnicowane działania. Ich efekty uwidaczniają się z odpowiednim opóźnieniem, powodując podejmowanie nowych działań, których skutki ujawnią się dopiero w przyszłości. W każdym momencie rozwoju o rzeczywistym stanie 3 Obszary miejskie, których populacja przekracza 250 000 osób. 4 Miasta przyszłości. Wyzwania, wizje, perspektywy (Cities of tomorrow. Challenges, visions, ways forward), European Union, Regional Policy, 2011, s. 4, https://ec.europa.eu/regional_policy/ pl/information/publications/reports/2011/cities-of-tomorrow-challenges-visions-ways-forward (dostęp: 12.05.2020). 5 OECD Regional Outlook. Regions and Cities: Where Policies and People Meet, OECD Publishing, Paris 2014, s. 49, https://www.oecd-ilibrary.org/urban-rural-and-regional-development/ oecd-regional-outlook-2014_9789264201415-en (dostęp: 13.05.2020). 6 P. Bury, T. Markowski, J. Regulski, Podstawy ekonomiki miasta, Fundacja Rozwoju Przed- siębiorczości, Łódź 1993, s. 6. 7 Stanowią one wynik wzajemnych oddziaływań i zmienności w czasie pięciu dziedzin: go- spodarki, ludności, instytucji, środowiska tworzonego przez człowieka i środowiska przyrodnicze- go. Zob. R. Domański, Gospodarka przestrzenna…, s. 117. Potrzeba odnowy miast 19 miasta decyduje więc nie tylko istniejąca w danym momencie złożona struktura przestrzenno-społeczno-gospodarcza, ale również nieuwidocznione skutki decy- zji już podjętych oraz dążenia i poglądy przesądzające o kierunkach niektórych decyzji, które zostaną podjęte w przyszłości. W każdym momencie w mieście i jego poszczególnych składnikach są już jakby zakodowane niektóre cechy przy- szłego rozwoju. Stanowią one czynniki destabilizujące system. Powyższe spostrzeżenia pozwalają na stwierdzenie, że miasto nie może osią- gnąć stanu trwałej równowagi wewnętrznej, jedynie równowagę chwilową, która stanie się przyczynkiem do powstawania nowych stanów napięć wewnętrznych. Jest to bardzo istotne stwierdzenie z punktu widzenia podstaw zarządzania mia- stem. Istotą problemu jest zatem nie dążenie do nieosiągalnego stanu równowagi, a zarządzanie ukierunkowane na ograniczanie napięć wewnętrznych zagrażają- cych funkcjonowaniu miast8. Teoria przestrzeni jest nierozerwalną i integralną częścią ogólnej teorii społe- czeństwa. Przestrzeń jest dobrem rzadkim, na które składają się zarówno określo- ny system urbanistyczny, jak i struktura społeczno-gospodarcza. Ograniczoność przestrzeni powoduje, że procesy jej przemian stają się obiektem zainteresowania nauk ekonomicznych. Przestrzeń miejska ma charakter ustrukturalizowany, jest zorganizowana nieprzypadkowo, a wiążące się z nią procesy społeczne wyrażają uwarunkowania każdego systemu (typu) społecznego i okresu w organizacji spo- łeczeństwa, kształtując jej szczególny charakter9. W tym kontekście przestrzeń miasta stanowi zewnętrzny wyraz struktury społecznej i jej przemian, natomiast analiza tego uzewnętrznienia powinna polegać na badaniu sposobu kształtowania przestrzeni przez elementy systemu ekonomicznego, politycznego i ideologiczne- go, jak również ich kombinacje i wynikające z nich praktyki społeczne10. W roku 1800 miasta można było porównać do nielicznych wysp na wiej- skim oceanie – mieszkało w nich zaledwie ok. 3 ludności świata. Tylko cztery miasta posiadały populację zbliżoną do miliona mieszkańców – Pekin, Londyn, Edo (Tokio) i Guangzhou, podczas gdy obecnie miast o populacji przekraczającej milion mieszkańców jest niemal 55011. Przemiany, jakie dokonały się na prze- strzeni ostatnich dwustu lat można określić mianem prawdziwej miejskiej rewo- lucji, której złożoności i siły oddziaływania nie oddadzą w pełni żadne liczbowe zestawienia. Jeszcze w roku 1950 około 70 ludności świata zamieszkiwało obszary wiejskie, a ludność miejska stanowiła zaledwie ok. 30 populacji. Od roku 2007 8 Tamże, s. 89. 9 M. Castells, Kwestia miejska, PWN, Warszawa 1982, s. 123. 10 A. Majer, Socjologia i przestrzeń miejska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 67. 11 The World’s Cities in 2018, Data Booklet, United Nations, New York 2018, s. 2, https:// www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf (dostęp: 20.06.2020). Procesy rozwoju i transformacji miast 20 mieszkańcy obszarów miejskich stanowili już ponad połowę ludności świata (por. rysunek 1). Wskazuje to na szczególnie wysoką dynamikę procesów urbaniza- cyjnych, jaką można było obserwować na przestrzeni ostatnich 60 lat. Organi- zacja Narodów Zjednoczonych szacuje12, że opisane trendy będą się utrzymywać, a do roku 2050 ludność miejska będzie stanowiła 2/3 populacji świata, natomiast udział ludności zamieszkałej na obszarach wiejskich spadnie do 34 . Rewolucja ta okazała się środkiem redystrybucji ludności w skali świata, a miasta dzięki niej stały się kolebkami przemian ekonomiczno-społecznych i rozwoju technologii na niespotykaną dotąd skalę. Rozwój miast łączy się ści- śle z gruntowną przebudową struktury ekonomicznej – przejściem od produkcji rolnej do przemysłowej, a z czasem do sektora usług, jako dominującego w go- spodarce13. Rysunek 1. Populacja obszarów miejskich i wiejskich na świecie w latach 1950–2050 Źródło: World Urbanization Prospects…, s. 7. Urbanizacja to złożony proces przemian ekonomicznych, społecznych, przestrzennych i kulturowych, obejmujący wszystkie podstawowe podsystemy miasta, prowadzący do rozwoju miast i obszarów miejskich oraz wzrostu liczby ludności miejskiej14. W procesie tym na określonych obszarach następuje kon- centracja funkcji, pogłębianie społecznego podziału pracy i rozwój działalności pozarolniczej. Kolejne stadia urbanizacji obejmują: tworzenie się miast, ich rozrost, wy- twarzanie się aglomeracji miejskich, wykształcanie się regionów metropolital- nych i wieloośrodkowych regionów metropolitalnych oraz wyodrębnianie się 12 World Urbanization Prospects: highlights, 2014 Revision, United Nations, New York 13 A. Majer, Socjologia i przestrzeń…, s. 151; por. J. Słodczyk, Przestrzeń miejska i jej prze- 2014, s. 7. obrażenia, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2001, s. 38. 14 P. Bury, T. Markowski, J. Regulski, Podstawy ekonomiki…, s. 83. Potrzeba odnowy miast 21 elementów struktury tych układów, takich jak miasto centralne, pierścień pod- miejski, region funkcjonalny i wielki region funkcjonalny15. W XX wieku sądzono, że urbanizacja będzie przebiegać ciągle, zgodnie z liniowym działaniem efektu skali, w wyniku czego duże miasta nie przestaną powiększać swego obszaru i liczby ludności. Procesem, który zweryfikował tą hipotezę okazała się suburbanizacja i postępujące wyludnianie się centrów miast na korzyść coraz silniej rozlewających się przedmieść16. W świetle teorii cyklu przestrzennego, przedstawionego przez Leo H. Kla- assena, a następnie rozwiniętej przez Leo van den Berga i współpracowników jako model cyklu życia miejskiego, przekształcenia przestrzeni miast można ująć w trzy podstawowe fazy, do których w późniejszym okresie dodano fazę czwartą17 (por. rysunek 2): 1. Urbanizacja (właściwa lub pierwotna), charakteryzująca się większą dyna- miką przyrostu liczby ludności centrum miasta niż peryferii oraz rozro- stem całej jednostki osadniczej odbywającym się kosztem pobliskich tere- nów wiejskich. 2. Suburbanizacja (eksurbanizacja), polegająca na przyroście liczby ludności i obszaru pasa podmiejskiego, który w znacznej mierze wynika z ubytku mieszkańców miasta centralnego. 3. Dezurbanizacja (dekoncentracja, kontrurbanizacja), której przejawem jest spadek liczby ludności w centrum miasta wykazujący wyższą dynamikę niż przyrost ludności na obszarach odległych od centrum i w pasie pod- miejskim w granicach aglomeracji, a następnie notowany jest spadek licz- by ludności w skali całego regionu metropolitalnego. 4. Reurbanizacja – na tym etapie odpływ ludności z centrum zmniejsza dynami- kę i wygasa, a następnie notowany może być ponowny napływ mieszkańców na ten obszar. Zjawisku temu towarzyszy zmniejszanie się liczby ludności za- równo pierścienia podmiejskiego, jak i całego obszaru metropolitalnego. Zmienność układów rozmieszczenia ludności objaśniają dwie koncepcje: koncepcja dojrzewania systemów i koncepcja cyklu życiowego miast. Zgodnie z pierwszą z tych koncepcji rozwój poszczególnych miast jest przyczyną i następ- stwem długotrwałych procesów migracyjnych, wiążących je w systemy miejskie. Stadium pierwsze kształtowania się systemów miejskich charakteryzuje ekspan- sja miast naczelnych (primate cities), stadium drugie obejmuje formowanie się subsystemów miast wokół miast średnich, natomiast stadium trzecie polega na wzroście małych miast. Ewolucja systemów miejskich prowadzi zatem do dekon- centracji ludności i jej redystrybucji. 15 A. Majer, Socjologia i przestrzeń…, s. 152. 16 Tenże, Miasta Ameryki. Kryzys i polityka odnowy, Wydawnictwo Naukowe PWN, War- szawa 1999, s. 7. 17 Por. P. Bury, T. Markowski, J. Regulski, Podstawy ekonomiki…, s. 97–99; J. Jakóbczyk- -Gryszkiewicz, Procesy urbanizacji, [w:] S. Liszewski (red.), Geografia urbanistyczna, Wydawnic- two Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2008, s. 178–179; J. Słodczyk, Przestrzeń miejska…, s. 38–40. Procesy rozwoju i transformacji miast
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Planowanie procesów rewitalizacji miast. Teoria a praktyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: