Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00431 007290 14239877 na godz. na dobę w sumie
Płeć, przyjemność i przemoc - ebook/pdf
Płeć, przyjemność i przemoc - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 270
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3235-1570-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-45%), audiobook).

Autorka dokonuje analizy dyskursu eksperckiego ostatnich czterdziestu lat w dziedzinie seksuologii, starając się odpowiedzieć na postawione przez siebie pytania: Jaką trzeba być kobietą, jakim trzeba być mężczyzną, żeby osiągnąć przyjemność seksualną? Jakie warunki musi spełnić ofiara przemocy, żeby móc liczyć na sprawiedliwość w sądzie? Jaką rolę w transformacji ról płciowych odegrał feminizm i jakie znaczenie ma holistyczna tradycja polskiej seksuologii?

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wprowadzenie Ludzie podzieleni sa˛na dwie płci: me˛ska˛i kobieca˛. Konsekwencja˛tego podziału jest seksualnos´c´ wraz z wszelkimi przejawami wto´rnymi, a m.in. miłos´cia˛ erotyczna˛. Seksuologia jest nauka˛zajmuja˛ca˛sie˛ wszelkimi konsekwencjami dla rozwoju i zdro- wia człowieka, dla harmonii jego wspo´łz˙ycia z innymi ludz´mi oraz tworzenia z nimi wie˛zi mie˛dzyludzkich, wynikaja˛cymi z (...) podziału (...) na dwie płci. (...) Sek- suologia zajmuje sie˛ (...) z˙yciem intymnym (...), i to we wszystkich (...) aspektach: psychologicznym, socjologicznym, pedagogicznym, etyczno-moralnym, prawnym, etnograficznym, antropologicznym, biologicznym, higienicznym, religioznawczym i medycznym. Aspekt medyczny jest tylko jednym z wielu innych, poniewaz˙ seksuologia jest interdyscyplinarna. Seksuolog, nie znaja˛c pozostałych aspekto´w tej nauki, a jedynie medyczny, nie moz˙e ustalic´ prawidłowego rozpoznania (poniewaz˙ wiele konflikto´w mie˛dzyludzkich i zaburzen´ powstaje na tle np. ro´z˙nic zaplecza socjo-kulturowego i s´rodowiska wychowawczego), ani tez˙ nie moz˙e stosowac´ skutecznej terapii (Imielin´ski 1982, s. 7). Tak Kazimierz Imielin´ski, ojciec wspo´łczesnej seksuologii, pisał o płci, sek- sualnos´ci i nauce nimi sie˛ zajmuja˛cej. Lekarz ten stworzył polska˛ szkołe˛ seksu- ologii. Nauke˛ te˛ widział jako interdyscyplinarna˛, a seksualnos´c´ umiejscawiał w konteks´cie psychologicznym i społeczno-kulturowym. Pisza˛c i kształca˛c przy- szłych specjalisto´w, odwoływał sie˛ do dos´wiadczen´ pacjento´w, od kto´rych czer- pał wiedze˛, a kontakt z nimi słuz˙ył mu tez˙ jako strategia jej legitymizacji. Było to podejs´cie zasadniczo ro´z˙ne od dominuja˛cego na Zachodzie, gdzie William Masters i Virginia Johnson stawiali na naukowos´c´ i separowali z˙ycie seksualne od wszelkiego kontekstu (szczego´łowo omawiam to zagadnienie w cze˛s´ci I). Zgodnie z dominuja˛ca˛ w dyskursie publicznym i do pewnego stopnia w pra- cach z zakresu nauk społecznych i humanistycznych narracja˛ socjalizm to czas bez kreatywnos´ci. Dlatego, pocza˛wszy od 1989 r., Polska „goni” Europe˛1. 1 Krytyka załoz˙enia, z˙e proces transformacji ustrojowej polega na gonieniu przez Polske˛ (czy bardziej ogo´lnie „zacofany Wscho´d”) „rozwinie˛tego Zachodu”, zob. np. Buchowski 2006, Owczarzak 2009. 12 Wprowadzenie Dorobek Imielin´skiego, a takz˙e innych polskich seksuologo´w, takich jak Zbig- niew Lew-Starowicz czy Michalina Wisłocka, przeczy tej wizji historii. Lekarze ci stworzyli oryginalna˛ szkołe˛ mys´lowo-terapeutyczna˛, proponuja˛ca˛ rozwia˛za- nia, kto´re zasadniczo ro´z˙niły sie˛ od zachodnich, a kto´re jednoczes´nie przetrwały pro´be˛ czasu – dzis´ na całym s´wiecie słychac´ głosy krytyczne wobec seksuologii Mastersa i Johnson, a ida˛ce z duchem Imielin´skiego. Prace seksuologo´w zdobyły w Polsce lat 70. i 80. XX w. niezwykła˛ popularnos´c´. Ponoc´ Sztuka kochania sprzedała sie˛ w 7 milionach egzemplarzy. Omawiano w nich nie tylko kwestie bezpos´rednio zwia˛zane z seksualnos´cia˛, lecz takz˙e podejmowano problemy płci, zwia˛zko´w, jak ro´wniez˙ satysfakcjo- nuja˛cego z˙ycia. Seksuolodzy w swoich publikacjach zdekonstruowali niejeden stereotyp: wielokrotnie podkres´lali, z˙e masturbacja nie jest patologia˛, a orgazm łechtaczkowy mies´ci sie˛ w granicach normy; w ostatnich latach tłumaczyli, z˙e homoseksualnos´c´2 nie jest ani choroba˛, ani pedofilia˛, ani zoofilia˛. Wyedukowali kilka pokolen´ Polako´w, wła˛czaja˛c w to autorke˛ tej ksia˛z˙ki. Doskonale pamie˛tam, jak z wypiekami na twarzy w po´z´nych latach 80. czytałam Sztuke˛ kochania i Seks partnerski, ksia˛z˙ki, kto´re moi rodzice, zgodnie z ideami nowoczesnej edukacji seksualnej propagowanymi w tym okresie przez polskich seksuologo´w, trzymali na wierzchu, tak by zache˛cały dorastaja˛ce dzieci do lektury. Nie be˛dzie przesada˛, jes´li powiem, z˙e dzie˛ki tamtej lekturze mogłam podja˛c´ badania na temat seksualnos´ci, nie postrze- gałam bowiem tego tematu jako wstydliwego czy pozbawionego aparatu poje˛ciowego. Ksia˛z˙ki seksuologo´w pokazywały, z˙e seks słuz˙y nie tylko małz˙en´stwu i prokreacji (moz˙na sie˛ było z nich dowiedziec´ tez˙, co zrobic´, z˙eby do niej nie prowadził), lecz takz˙e przyjemnos´ci, samorealizacji i zdrowiu; stanowiły tym samym przeciwwage˛ dla katolickiego, restrykcyjnego podejs´cia do tych kwestii. Całe s´rodowisko seksuologiczne ma ogromne zasługi w walce na rzecz wyzwolenia seksualnos´ci czy, uz˙ywaja˛c terminu wywodza˛cego sie˛ z tra- dycji mie˛dzywojnia, do kto´rej che˛tnie odwoływała sie˛ m.in. Wisłocka, reformy obyczajo´w. Kiedy jednak po dwudziestu latach, jako osoba wyposaz˙ona w narze˛dzia do krytycznej analizy dyskursu o płci i seksualnos´ci, zajrzałam do prac seksuologicznych, dostrzegłam tez˙ inny ich wymiar. Przyjemne, satysfakcjo- nuja˛ce i zdrowe z˙ycie seksualne jest obwarowane wieloma zastrzez˙eniami. Wymaga przede wszystkimi tradycyjnych ro´l płciowych. Jest tez˙ zdefinio- wane jako stosunek płciowy (penetracja) z udziałem kobiety i me˛z˙czyzny. Włas´nie te warunki sprawiaja˛ – moim zdaniem – z˙e dyskurs seksuologiczny i seksualnos´ci oraz umacnia stereotypowe wyobraz˙enia na temat płci naturalizuje tradycyjne role płciowe za pos´rednictwem definicji przyjemnego, 2 W pracy tej stosuje˛ terminy „homoseksualnos´c´” na okres´lenie kategorii społeczno- -toz˙samos´ciowej, a „homoseksualizm” w odniesieniu do kontekstu medycznego. Wprowadzenie 13 zdrowego seksu. Pokazuje kobiety jako odpowiedzialne za szcze˛s´cie rodzin- ne, a takz˙e za z˙ycie seksualne w małz˙en´stwie, nie uwzgle˛dniaja˛c struktural- nych ograniczen´ ich sprawczos´ci. Co wie˛cej, prace seksuologo´w wkraczały tez˙ w przestrzen´ przemocy i na ro´z˙ne sposoby ukazywały wspo´łodpowiedzial- nos´c´ ofiary. W ksia˛z˙ce tej przygla˛dam sie˛ dyskursowi seksuologicznemu czy – bardziej ogo´lnie – eksperckiemu o seksualnos´ci, gdyz˙ uwzgle˛dniam tez˙ teksty autor- stwa specjalisto´w z innych dziedzin. Badam role płciowe i modele seksualnos´- ci konstruowane przez ten dyskurs, a takz˙e mechanizmy jego powstawania i przemiany, m.in. pod wpływem czynniko´w takich jak feminizm czy trans- formacja gospodarczo-polityczna3. Ksia˛z˙ka ta jest praca˛krytyczna˛; napisałam ja˛ jednak z pozycji uznania dla dokonan´ s´rodowiska, opieraja˛c sie˛ na zało- z˙eniu, z˙e jest ono otwarte na dialog. Za badaczami seksualnos´ci, takimi jak Michel Foucault4, zakładam, z˙e dyskurs ekspercki uczestniczy w konstruowaniu toz˙samos´ci, zachowan´ i od- czuc´ seksualnych i ro´l płciowych. Czyni to m.in. za pos´rednictwem naturali- zowania okres´lonych zachowan´ i toz˙samos´ci oraz ła˛czenia danych ro´l płciowych z satysfakcjonuja˛cym z˙yciem seksualnym. Jednoczes´nie owa wiedza kształtuje sie˛ pod wpływem modeli obecnych w danym konteks´cie społeczno-kulturowym5. Analizuja˛c literature˛ ekspercka˛, staram sie˛ wie˛c odpowiedziec´ na naste˛puja˛ce pytania: Jak definiuje ona role płciowe? Jak okres´la sprawczos´c´, to jest zakres moz˙liwos´ci działania i decydowania6, 3 Nie znaczy to, z˙e nie istnieja˛inne czynniki je kształtuja˛ce. W konteks´cie polskim sa˛ to z pewnos´cia˛ Kos´cio´ł katolicki czy, szczego´lne ostatnio, media. Te kwestie wykluczam z mojej analizy. Warto jednak pamie˛tac´, z˙e katolickie podejs´cie do płci i seksualnos´ci, a takz˙e opinie członko´w Kos´cioła na ten temat sa˛ zmienne i ro´z˙norodne (zob. np. Peper- kamp 2012; Kos´cian´ska 2012d; Kos´cian´ska 2013). Ponadto wpływ Kos´cioła na zacho- wania seksualne jest dos´c´ ograniczony: np. Kos´cio´ł zdecydowanie opowiada sie˛ przeciwko uz˙yciu s´rodko´w antykoncepcyjnych, innych niz˙ tzw. naturalne. Jak pokazał Zbigniew Izdebski, stosuje je zdecydowana wie˛kszos´c´ Polako´w. Widac´ to w jego badaniu z 2005 r. na pro´bie 823 me˛z˙czyzn i 758 kobiet, kto´rych zapytano o zabezpieczanie sie˛ przed cia˛z˙a˛ w cia˛gu ostatnich 12 miesie˛cy. 47,1 proc. me˛z˙czyzn i 42,7 proc. kobiet wskazało prezer- watywe˛, a 23,2 proc. respondento´w i 24 proc. respondentek tabletki antykoncepcyjne. Metody aprobowane przez Kos´cio´ł stosowano zdecydowanie rzadziej: kalendarzyk mał- z˙en´ski 11,3 proc. me˛z˙czyzn i 12,7 kobiet, metode˛ termiczna˛, objawowa˛ i termiczno- -objawowa˛ odpowiednio 1,8 proc. i 3 proc. (Izdebski 2012, s. 253). 4 Zob. np. Foucault 1995; Vance 2007; Oosterhuis 2000. Owe wa˛tki teoretyczne wprowadzam i rozwijam w teks´cie pracy. W podobny sposo´b traktuje˛ kwestie˛ stanu badan´: rozwo´j seksuologii w Polsce analizowano dotychczas tylko w niewielkim stopniu (zob. artykuły pisane przez samych seksuologo´w, np. Depko 2010), o pracach na temat s´wiatowej historii seksuologii pisze˛ w toku rozwaz˙an´, wtedy tez˙ przywołuje˛ nieliczne opracowania na temat naszego kraju. 5 Tu inspiruje˛ sie˛ m.in. rozwaz˙aniami Ludwika Flecka (2006). Zob. tez˙: Oosterhuis 2000; Terry 1999; Chauncey 1982/1983. 6 O definicji sprawczos´ci pisałam szczego´łowo w Kos´cian´ska 2009a, 2009b. 14 Wprowadzenie kobiet i me˛z˙czyzn? Jaka˛ hierarchie˛ zachowan´ i toz˙samos´ci seksualnych buduje? Jak odnosi sie˛ do kontekstu społeczno-kulturowego, w kto´rym funkcjonuje (gło´wnie do problemu emancypacji kobiet)? Przygla˛dam sie˛ tez˙ samemu procesowi tworzenia wiedzy i zastanawiam sie˛ nad czynnikami ja˛ kształtuja˛cymi. Zestawiam to, co dzieje sie˛ obecnie, z pracami z lat 70. i 80. i pokazuje˛ cia˛głos´c´ i zmiane˛. Jes´li chodzi o te˛ druga˛ kwestie˛, wskazuje˛ na znaczenie feminizmu. Rozwaz˙am dwa przeciwstawne wymiary seksualnos´ci – przyjemnos´c´ i przemoc. Koncentruje˛ sie˛ na heteroseksualnos´ci, nie tylko dlatego, z˙e dyskurs ekspercki o seksualnos´ci LGBTQ7 zasługuje na osobne opracowanie, lecz takz˙e ze wzgle˛du na to, z˙e badana przeze mnie literatura jest zdecydowanie heteronormatywna. O homoseksualnos´ci pisze˛ jedynie, by ukazac´ owa˛ heteronormatywnos´c´. Zaczynam od odpowiedzi na pytanie, jak ukształtowała sie˛ polska szkoła seksuologiczna. Pokazuje˛ jej historyczne korzenie oraz specyfike˛ i zestawiam z tym, co działo sie˛ w seksuologii gdzie indziej, gło´wnie w Stanach Zjed- noczonych. W ksia˛z˙ce tej przedstawiam historie˛ polskiego dyskursu eks- perckiego o seksualnos´ci; koncentruje˛ sie˛ na specyfice seksuologii w naszym kraju wynikaja˛cej m.in. z tego, z˙e seksuolodzy wchodzili w interakcje z pacjen- tami i korespondentami, a takz˙e czerpali z ich dos´wiadczen´, tworza˛c inter- pretacje problemo´w. Jednak ukazanie historycznego rozwoju seksuologii ma na celu przede wszystkim zrozumienie tego, co dzieje sie˛ dzis´: jak wspo´łczes´nie kształtowana jest wiedza naukowa o seksie; jak specyficzna polska szkoła seksuologiczna wchodzi w interakcje z ideami feministycznymi, jak zmienia sie˛ wraz z globalnym przepływem wiedzy i rzeczy (w tym przypadku leko´w, zob. cze˛s´c´ I). Potem przechodze˛ do kwestii przyjemnos´ci. Pokazuje˛, jakie – w obre˛bie analizowanego dyskursu – sa˛ warunki przyjemnos´ci. Jaka˛ trzeba byc´ kobieta˛, a jakim me˛z˙czyzna˛, by miec´ udane z˙ycie seksualne? I co konstytuuje normalne i zdrowe zachowanie seksualne? Posługuje˛ sie˛ tutaj poje˛ciem hierarchii seksualnej zaproponowanym przez Gayle Rubin (1984). Koncentruje˛ sie˛ tez˙ na tym, jak seksuolodzy ujmowali kwestie˛ emancypacji kobiet: dostrzegali jej znaczenie i wynikaja˛ca˛ z oficjalnej polityki pan´stwa dwuetatowos´c´ kobiet, z kto´rej wynikał brak czasu i siły na seks. Jednak ich odpowiedzia˛był powro´t do tzw. tradycyjnych ro´l płciowych. Naste˛pnie przedstawiam wpływ feminizmu na wspo´łczesny dyskurs ekspercki8. Wskazuje˛, z˙e feministki, przyjmuja˛c ro´z˙ne 7 LGBTQ – lesbijki, geje, osoby biseksualne, transseksualne i transpłciowe oraz identyfikuja˛ce sie˛ jako queer (odmienne). 8 Celowo nie koncentruje˛ sie˛ na latach 90., kto´re w mojej ocenie ze wzgle˛du na swoja˛ heterogenicznos´c´ i cia˛głe zmiany zasługuja˛ na osobne omo´wienie. Transformacja ustrojowa przeorała organizacje˛ medycyny i nauki oraz rynek wydawniczy. Wzmocniła Kos´cio´ł, a zaz˙arta debata aborcyjna w 1993 r. pokazała silne zaangaz˙owanie działaczy katolickich w kwestie zwia˛zane z seksualnos´cia˛ i ich niezwykła˛ siłe˛ oddziaływania na polityke˛ pan´stwa. Upadek systemu komunistycznego otworzył Polske˛ na zachodnie idee (co przekłada sie˛ na duz˙o tłumaczen´, a mniej ksia˛z˙ek polskich) i produkty (przemysł Wprowadzenie 15 strategie, starały sie˛ zdekonstruowac´ heteronormatywny, patriarchalny model płci i seksualnos´ci, co spowodowało, z˙e pojawiła sie˛ nowa odpowiedz´ na przepracowanie kobiet, ro´wnie silne po 1989 r., a takz˙e nowa wizja kobiecej seksualnos´ci, sprawczos´ci i roli płciowej (cze˛s´c´ II). W kon´cu podejmuje˛ kwestie˛ przemocy seksualnej na przykładzie gwałtu. Pokazuje˛, jak konceptualizowano ja˛ w dyskursie seksuologicznym, a takz˙e prawniczym. Dowodze˛, z˙e w badanym pis´miennictwie definiowano spraw- czos´c´ kobiet jako odpowiedzialnos´c´, bez uwzgle˛dniania strukturalnych ograniczen´. Podkres´lam tez˙ zwia˛zek mie˛dzy pozycja˛ ofiary w hierarchii seksualnej a jej moz˙liwos´cia˛ dochodzenia sprawiedliwos´ci. Czynie˛ to, analizuja˛c działanie dyskursu eksperckiego na sali sa˛dowej. Naste˛pnie, tak jak w cze˛s´ci II, ukazuje˛ wspo´łczesne przemiany i role˛ feminizmu. Zajmuje˛ sie˛ tutaj gło´wnie kwestia˛ definiowania sprawczos´ci kobiet i me˛z˙czyzn, ofiar i sprawco´w, znaczeniem cierpienia, waga˛ przykładana˛ przez feministki do kobiecego głosu oraz tym, czy gwałt jest postrzegany jako akt seksualny czy jako akt przemocy (cze˛s´c´ III). Badania i analizowane materiały Materiały do tej ksia˛z˙ki zbierałam w latach 2008–2012. Moz˙na je po- dzielic´ na etnograficzne (wywiady pogłe˛bione i obserwacja uczestnicza˛ca) i archiwalne. Obserwacje˛ uczestnicza˛ca˛ prowadziłam w roku akademickim 2011/2012 w pan´stwowym medycznym centrum edukacyjnym podczas szkolen´ dla le- karzy, psychologo´w i edukatoro´w. Kursy trwały zwykle trzy dni i dotyczyły naste˛puja˛cych zagadnien´: zaburzenia seksualne, seksuologia sa˛dowa, orienta- cja seksualna, najnowsze odkrycia w seksuologii. Uzyskałam pisemna˛ zgode˛ kierownika kurso´w na prowadzenie obserwacji uczestnicza˛cej i kaz˙dorazowo informowałam uczestniko´w szkolen´ o charakterze mojej obecnos´ci, pytałam ich, czy nie maja˛ nic przeciwko. Wczes´niej, w roku akademickim 2008/2009, chca˛c pogłe˛bic´ swoja˛ wiedze˛ na temat seksualnos´ci, uczestniczyłam w tej samej serii szkolen´ (z wyja˛tkiem zaje˛c´ o orientacji seksualnej, kto´re nie były wtedy prowadzone) i zdobyłam dyplomy zas´wiadczaja˛ce o ich ukon´czeniu. Opro´cz kurso´w powto´rzonych po trzech latach brałam udział w szkoleniach dotycza˛cych seksualnos´ci oso´b z niepełnosprawnos´cia˛ oraz diagnostyki seksuologicznej dla psychologo´w9. To włas´nie wtedy, gdy po raz pierwszy uczestniczyłam w kursach, zrodził sie˛ pomysł przeprowadzenia tych badan´. seksualny i farmaceutyczny). Ponadto, mimo z˙e organizacje kobiece istniały w latach 80., to włas´nie w latach 90. ukształtował sie˛ wyrazisty ruch feministyczny. 9 W konteks´cie seksualnos´ci analize˛ wiedzy zdobytej w czasie szkolen´ i konferencji, w kto´rych badaczki były pełnoprawnymi, zarejestrowanymi uczestnikami, prowadziły tez˙ m.in. Vance 1983; Fishman 2012. 16 Wprowadzenie Dzie˛ki temu, z˙e brałam udział w szkoleniach dwukrotnie, mogłam zaobser- wowac´ zmiany, kto´re w nich zaszły. Wykłady te prowadza˛ czołowe postaci polskiej seksuologii oraz ich asystenci ba˛dz´ dawni uczniowie. Ponadto w roku 2009 oraz w roku akademickim 2011/2012 prowadziłam obserwacje˛ uczestnicza˛ca˛ na wybranych zaje˛ciach dla przyszłych edukatoro´w seksualnych w pan´stwowej szkole wyz˙szej. Uzyskałam aprobate˛ prowadza˛- cego zaje˛cia (w 2009 r. ustna˛, w 2011 i 2012 r. pisemna˛) oraz informowałam innych uczestniko´w o charakterze mojej obecnos´ci, pytaja˛c, czy wyraz˙aja˛ na nia˛ zgode˛. W 2011 r. przeprowadziłam tez˙ obserwacje˛ uczestnicza˛ca˛podczas warsztato´w dotycza˛cych przemocy seksualnej w innej pan´stwowej szkole wyz˙szej. Tutaj ro´wniez˙ uzyskam pisemna˛ zgode˛ osoby prowadza˛cej oraz ustna˛ akceptacje˛ ze strony innych słuchaczy. Uczestniczyłam takz˙e w konferencjach oraz otwartych debatach na temat seksualnos´ci, w kto´rych wyste˛powali eksperci. Na konferencjach rejestrowa- łam sie˛ jako uczestniczka i jes´li była taka koniecznos´c´, uiszczałam opłate˛ konferencyjna˛. Raz sama wygłosiłam referat. Ws´ro´d imprez, w kto´rych bra- łam udział, warto wymienic´: – Polska seksuologia – XX lat Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego, XVI Ogo´lnopolska Konferencja Naukowo-Szkoleniowa (Warszawa, aula Aka- demii Wychowania Fizycznego, 21–23.10.2011)10; – Seksuologia polska w przeszłos´ci i w przyszłos´ci. Konferencja zorganizowana i Patologii Wie˛zi Mie˛dzyludzkich CMKP z okazji 30-lecia Zakładu Seksuologii (Warszawa, Zakład Seksuologii Medycznej i Psychoterapii. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. Prof. W. Orłowskiego, Sala Duz˙a, 20.12.2011); – IV Ogo´lnopolska Debata o Zdrowiu Seksualnym. Seksualnos´c´ Polako´w 2011 (Warszawa, Hotel Marriott, 23.11.2011); – Profilaktyka zdrowia prokreacyjnego – Woko´ł pocza˛tko´w z˙ycia (Warszawa, aula Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, 15.10.2011); – Seksualnos´c´ człowieka – woko´ł przemian (Krako´w, Instytut Psychologii, Sekcja Kliniczna Koła Naukowego Studento´w Psychologii Uniwersytetu Jagiellon´skiego, 23.03.2012); – Kobieta i me˛z˙czyzna. Zdrowie reprodukcyjne i seksualne (Warszawa, Hotel Hilton, 13–14.04.2012); – Zawsze po stronie kobiet – jubileusz 20-lecia działalnos´ci Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny (Warszawa, Uniwersytet Warszawski, 25.10.2011 i Nowy Wspaniały S´wiat, 29.10.2011); – debaty woko´ł ksia˛z˙ki Napastowanie seksualne. Głupia zabawa czy powaz˙na sprawa autorstwa Anny Wołosik i Ewy Majewskiej (Warszawa, Podyplomowe Gender Studies im. Marii Konopnickiej i Marii Dule˛bianki przy Instytucie 10 Podczas tej konferencji wygłosiłam referat pt. Od Betty Dodson do Leonore Tiefer. Feminizm a seksuologia w Stanach Zjednoczonych od lat 70. XX w. do dzis´. Wprowadzenie 17 Badan´ Literackich PAN, 20.10.2011; Gdan´sk, Fundacja Nasza Przestrzen´ oraz Koło Naukowe Uniwersytetu Gdan´skiego „Na Styku”, 2.12.2011); – prezentacje˛ raportu Fundacji Feminoteka Dos´c´ milczenia. Problem gwałtu w Polsce (Warszawa, Fundacja Feminoteka i Cafe Kulturalna, 29.11.2011). Uczestnictwo w wyz˙ej wymienionych konferencjach i kursach wykorzys- tałam na kilka sposobo´w. Po pierwsze, pozwoliło mi to poznac´ wspo´łczesna˛ wiedze˛ seksuologiczna˛, zobaczyc´, czego dotycza˛ najistotniejsze debaty, poznac´ pogla˛dy wykładowco´w, czołowych przedstawicieli s´rodowiska. Wie- dze˛ zebrana˛ w trakcie konferencji i debat wykorzystuje˛ na takich samych zasadach jak z´ro´dła pisane: odwołuje˛ sie˛ do konkretnych referato´w i wykła- do´w. Po drugie, umoz˙liwiło mi to przes´ledzenie tego, co dzieje sie˛ w czasie tych szkolen´ poza oficjalna˛ linia˛ przekazu: zobaczyłam, z czego sie˛ z˙artuje, czego sie˛ nie mo´wi, jakim stwierdzeniom towarzysza˛ znacza˛ce spojrzenia. To co niewypowiedziane czasami przeczyło oficjalnej narracji. Uczestniczyłam tez˙ w licznych nieformalnych dyskusjach. Po trzecie, mogłam obserwowac´ reakcje uczestniko´w, zobaczyc´, jak odnosza˛ sie˛ do prezentowanych tres´ci, jakie zadaja˛ pytania. Po czwarte, pozwoliło mi to poznac´ s´rodowisko i zoba- czyc´, kto jest dla niego waz˙ny, kto´re publikacje sa˛ znacza˛ce. Ten ostatni wymiar zadecydował o kształcie reszty badan´, tj. wywiado´w i poszukiwan´ archiwalnych. Osoby poznane w czasie szkolen´ były moimi „odz´wiernymi” do tego s´rodowiska. Dzie˛ki bezpos´rednim obserwacjom dowiedziałam sie˛, kto kształtuje gło´wny nurt wiedzy, a kto sie˛ mu przeciwstawia. Na tej pod- stawie dobierałam interlokutoro´w i decydowałam o kierunku kwerend biblio- tecznych; do naste˛pnych z´ro´deł i oso´b trafiałam metoda˛ kuli s´niegowej11. Poda˛z˙aja˛c za wiedza˛ i kontaktami z obserwacji uczestnicza˛cej, przepro- wadziłam i nagrałam 27 rozmo´w (dwie w 2009 r., 25 w roku akademickim 2011/2012). Ponadto zleciłam wykonanie kolejnych os´miu wywiado´w12. Wszyscy respondenci zostali szczego´łowo poinformowani o charakterze roz- mo´w i wyrazili zgode˛ na udział w badaniu. Z wyja˛tkiem dwo´ch wywiado´w z 2009 r., udzielili jej na pis´mie. Wywiady przeprowadzono z ekspertami specjalizuja˛cymi sie˛ w sprawach seksu. Byli to seksuolodzy, zaro´wno lekarze (4 wywiady), jak i psycholodzy (9 wywiado´w w sumie z 10 osobami); edukatorzy seksualni (15 wywiado´w); osoby zajmuja˛ce sie˛ pomoca˛ofiarom przemocy seksualnej, kto´re jednoczes´nie sa˛ w wie˛kszos´ci psychologami (7 wywiado´w). Rozmo´wcy reprezentuja˛ roz- maite podejs´cia do omawianych spraw, sa˛przedstawicielami ro´z˙nych pokolen´ i pracuja˛w duz˙ych polskich miastach. Niekto´re wywiady dotycza˛delikatnych kwestii, a respondenci zgodzili sie˛ na rozmowe˛ ze mna˛ tylko pod warunkiem zagwarantowania anonimowos´ci. Aby spełnic´ moje zobowia˛zania wobec 11 W tym badaniu kierowałam sie˛ ogo´lnymi zasadami prowadzenia badan´ społecz- nych. Zob. np. Hammersley i Atkinson 2000, gło´wnie rozdz. 2–4. 12 Wywiady przeprowadziła Agata Chełstowska. 18 Wprowadzenie interlokutoro´w, zdecydowałam sie˛ nie podawac´ nawet ich wieku, płci ani miejsca przeprowadzenia wywiadu. Mogłoby to bowiem odsłonic´ toz˙samos´c´ rozmo´wco´w, gdyz˙ s´rodowisko seksuologiczne jest na tyle małe, z˙e nie byłoby wa˛tpliwos´ci, o kim mowa. Dlatego tez˙ ksia˛z˙ka nie zawiera listy responden- to´w. Wywiady dotyczyły dos´wiadczen´ zwia˛zanych z praca˛ badanych, pro- ceso´w zdobywania przez nich wiedzy, ich zapatrywan´ na seksualnos´c´ oraz oceny dominuja˛cego w Polsce dyskursu na temat seksualnos´ci. Kolejny element moich badan´ to praca nad z´ro´dłami pisanymi. Uznałam, z˙e zrozumienie tego, jak ukształtowana jest wspo´łczesna wiedza ekspercka, wymaga spojrzenia w przeszłos´c´ i zbadania procesu powstawania polskiej szkoły seksuologicznej. Wielu rozmo´wco´w odwoływało sie˛ do dorobku polskiej seksuologii lat 70. i 80. Wywiady, konferencje i szkolenia zaowo- cowały przygotowaniem listy najwaz˙niejszych polskich publikacji seksuolo- gicznych – wspo´łczesnych i tych powstałych w cia˛gu ostatnich czterdziestu lat. Sa˛ to m.in. klasyczne pozycje Kazimierza Imielin´skiego, Michaliny i Zbigniewa Lew-Starowicza. Spos´ro´d wspo´łczesnych prac Wisłockiej wybrałam bardzo popularne publikacje Alicji Długołe˛ckiej oraz wydane w ostatnich latach ksia˛z˙ki Lew-Starowicza. Jak wspominałam, traktowałam z´ro´dła pisane podobnie jak z´ro´dła wywo- łane. Rozwijałam kolejne tropy, kieruja˛c sie˛ ponownie metoda˛kuli s´niegowej. Z uwagi na to, z˙e wszyscy waz˙ni seksuolodzy wypowiadali sie˛ na łamach prasy, prowadzili cze˛sto stałe rubryki i otrzymywali bardzo wiele listo´w, do kto´rych wielokrotnie odwoływali sie˛ w swoich tekstach, postanowiłam przyjrzec´ sie˛ ro´wniez˙ artykułom prasowym. Zbierałam materiały na dwa sposoby13. Po pierwsze, analizowałam wy- cinki prasowe zebrane w Archiwum Akt Nowych (zaso´b: Telewizja Polska SA, Zbio´r wycinko´w prasowych, 1953–2009). Zgromadzone w archiwum zbiory umoz˙liwiły mi szeroki przegla˛d prasy pod ka˛tem interesuja˛cej mnie tematyki. Wycinki obejmuja˛ prase˛ codzienna˛, tygodniki, miesie˛czniki, zaro´wno ogo´lno- krajowe, jak i regionalne posegregowane hasłowo (zapoznałam sie˛ z naste˛puja˛- cymi teczkami tematycznymi: seks, masturbacja, gwałt, Michalina Wisłocka). Pozwoliło mi to na dostrzez˙enie ogo´lnych tendencji zmieniaja˛cego sie˛ dyskursu o seksualnos´ci. Po drugie, przyjrzałam sie˛ dokładnie, jak o seksual- nos´ci wypowiadali sie˛ eksperci na łamach trzech czasopism: tygodnika stu- denckiego „itd” (badałam numery z lat 1965–1990), „Zwierciadła” – tytułu wydawanego w okresie PRL przez Lige˛ Kobiet Polskich (numery z lat 1957– 2012) oraz organu Zrzeszenia Prawniko´w Polskich „Prawo i Z˙ycie” (numery z lat 1965–2001)14. Wybo´r kaz˙dego z czasopism był podyktowany innymi 13 Na temat wykorzystania z´ro´deł zastanych w badaniach społecznych zob. Babbie 2003, rozdz. 11. 14 Kwerende˛ przeprowadziły na moje zlecenie Dorota Badzian („itd”, „Prawo i Z˙ycie”, „Zwierciadło”) i Agnieszka Leszczyn´ska („Zwierciadło”). Wprowadzenie 19 motywami. „itd” było pismem studenckim, na łamach kto´rego od 1967 r. az˙ do ostatniego wydania w 1990 r. co tydzien´ ukazywał sie˛ tekst seksuologa, najpierw Imielin´skiego, a potem Lew-Starowicza. Ponadto na łamach „itd” wypowiadali sie˛ tez˙ inni specjalis´ci – lekarze i nie tylko, dyskutowano o tema- tach okołoseksualnych. Tygodnik zasłyna˛ł m.in. waz˙na˛ dyskusja˛ o aborcji w 1973 r. Wybo´r „Zwierciadła” podyktowany był jego zwia˛zkami z Liga˛. Z uwagi na to, z˙e płec´ jest podstawowym tematem moich badan´, chciałam zobaczyc´, co gło´wna organizacja zajmuja˛ca sie˛ emancypacja˛ kobiet miała do powiedzenia na temat seksualnos´ci. Ro´wniez˙ i tutaj stała˛ rubryke˛ prowadził Lew-Starowicz. „Prawo i Z˙ycie” wybrałam ze wzgle˛du na tocza˛ce sie˛ tam debaty na temat przemocy seksualnej. Juz˙ sama analiza wycinko´w ukazała przewodnia˛ role˛ tego pisma w owym zakresie. W kon´cu, rozwijaja˛c tropy pojawiaja˛ce sie˛ w wywiadach, na szkoleniach i w prasie, postanowiłam przeanalizowac´, jak dyskurs ekspercki na temat seksualnos´ci, w tym przypadku na temat przemocy seksualnej, przekłada sie˛ na praktyke˛ sa˛dowa˛ – w s´rodowisku seksuologicznym jest wielu biegłych sa˛dowych, a temat przemocy był z˙ywo dyskutowany, zaro´wno przez eksperto´w gło´wnego nurtu, jak i przez feministki. W tym celu przeanalizo- wałam akta 30 spraw sa˛dowych o przeste˛pstwo zgwałcenia z okresu od 1981 do 2009 r. (po dziesie˛c´ z kaz˙dej dekady). Materiały te pochodza˛ z sa˛du okre˛gowego (dawniej wojewo´dzkiego) w pewnym mies´cie wojewo´dzkim. Nie wskazuje˛, o kto´ry sa˛d chodzi, gdyz˙ chce˛ dołoz˙yc´ wszelkich staran´, by w pełni zachowac´ anonimowos´c´ pokrzywdzonych. W tym celu zmieniam tez˙ niekto´re detale spraw (szczego´łowo o badaniach w sa˛dzie pisze˛ w cze˛s´ci III). W rezultacie materiały pozyskane w zasadniczo ro´z˙ny sposo´b (reaktyw- nie i niereaktywnie) przeplataja˛ sie˛ i uzupełniaja˛. Odtwarzam na przykład historie˛ polskiej szkoły seksuologicznej, wychodza˛c od dos´wiadczen´ roz- mo´wco´w i wspomnien´ przywoływanych w trakcie szkolen´. Rozwijam poru- szane przez nich wa˛tki w badaniach archiwalnych. Kiedy pisze˛ o znaczeniu dos´wiadczen´ pacjento´w w tworzeniu sie˛ wiedzy, ro´wniez˙ wychodze˛ od obserwacji uczestnicza˛cej, kto´ra wskazuje, na co zwro´cic´ uwage˛ w z´ro´dłach zastanych. Jednoczes´nie w niekto´rych kwestiach opieram sie˛ niemal wy- ła˛cznie na wywiadach i obserwacjach, np. omawiaja˛c interakcje mie˛dzy i seksuologami. Pozwala mi to ukazac´ nieformalny cze˛sto feministkami charakter tych kontakto´w, tak waz˙nych dla kształtowania wiedzy. Z´ro´dła zastane wykorzystuje˛ jedynie, by pokazac´ rezultaty w postaci transformacji dyskursu. Z kolei przestrzen´ sa˛du oraz dyskurs prawniczy lat 70. i 80. sa˛ ukazane wyła˛cznie na postawie teksto´w pisanych: akt i publikacji, w przeci- wien´stwie do dzisiejszych dyskusji na temat gwałtu – tu znowu z´ro´dła uzupełniaja˛ sie˛. Zdecydowałam sie˛ wie˛c na ro´wnoczesne wykorzystanie ro´z˙nych z´ro´deł, z˙eby oddac´ wielowymiarowos´c´ analizowanego dyskursu eksperckiego i jego przemian.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Płeć, przyjemność i przemoc
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: