Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00349 007293 10025700 na godz. na dobę w sumie
Płeć, przyjemność i przemoc - ebook/pdf
Płeć, przyjemność i przemoc - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 270
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1570-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka dokonuje analizy dyskursu eksperckiego ostatnich czterdziestu lat w dziedzinie seksuologii, starając się odpowiedzieć na postawione przez siebie pytania: Jaką trzeba być kobietą, jakim trzeba być mężczyzną, żeby osiągnąć przyjemność seksualną? Jakie warunki musi spełnić ofiara przemocy, żeby móc liczyć na sprawiedliwość w sądzie? Jaką rolę w transformacji ról płciowych odegrał feminizm i jakie znaczenie ma holistyczna tradycja polskiej seksuologii?

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

# # 7 # 5 2 # a S U Z P U k 1 B V C 1 W a X J 0 d W F s b w = = Profil kolorów: Coated - FOGRA27 (ISO 12647-2:2004) Pełnokolorowy Domyślna liniatura rastra 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 C:\Praca\przemoc\n\przemoc_okladka.cdr 7 kwietnia 2014 15:45:23 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 Profil kolorów: Coated - FOGRA27 (ISO 12647-2:2004) Pełnokolorowy Domyślna liniatura rastra C:\Praca\przemoc\n\przemoc_przedtytulowa.cdr 7 kwietnia 2014 13:42:19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Profil kolorów: Coated - FOGRA27 (ISO 12647-2:2004) Pełnokolorowy Domyślna liniatura rastra C:\Praca\przemoc\n\przemoc_tytulowa.cdr 7 kwietnia 2014 13:45:02 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Anna Wieczorkiewicz Tomasz Wis´licz Redaktor prowadza˛cy Kaja Kojder-Demska Redakcja Elwira Wyszyn´ska Korekta Michał Zgutka Projekt okładki i stron tytułowych Ireneusz Sakowski Ilustracja na okładce Natalia LL, Sztuka konsumpcyjna, 1974 Skład i łamanie Logoscript ISBN 978-83-235-1562-3 ISBN 978-83-235-1570-8 (PDF) # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014 This research was supported by a Marie Curie International Outgoing Fellowship within the 7th European Community Framework Programme. Publikacja dofinansowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer- sytetu Warszawskiego. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podzie˛kowania Serdecznie dzie˛kuje˛ wszystkim, kto´rzy przyczynili sie˛ do powstania tej ksia˛z˙ki. Zebranie materiało´w i opracowanie ram teoretycznych było moz˙liwe dzie˛ki stypendium Nowoczesny Uniwersytet przyznanemu przez UW oraz Marie Curie Fellowship, grantowi przyznanemu przez Unie˛ Europejska˛. Jestem niezmiernie wdzie˛czna prof. Magdalenie Zowczak z Uniwersytetu Warszawskiego i prof. Michaelowi Herzfeldowi z Uniwersytetu Harvarda za opieke˛ nad moim projektem. Chciałabym tez˙ podzie˛kowac´ formalnym i nieformalnym recenzentom tej ksia˛z˙ki: prof. Annie Wieczorkiewicz, prof. Tomaszowi Wis´liczowi oraz Marii De˛bin´skiej, dr Magdalenie Grabowskiej, dr Dorocie Hall i dr Magdalenie Radkowskiej-Walkowicz. Szczego´lna˛ wdzie˛cz- nos´c´ wyraz˙am prof. Monice Płatek za wsparcie w kwestiach prawnych. Bardzo dzie˛kuje˛ ro´wniez˙ uczestnikom panelu The science of sex in a space of uncertainty: naturalizing and modernizing Europe’s east, past and present, kto´ry odbył sie˛ w ramach zjazdu European Association of Social Anthropologists w Paryz˙u w lipcu 2012 roku, Agacie Ignaciuk, prof. Kristen Ghodsee, Agnieszce Weseli, dr Katarzynie Stan´czak-Wis´licz i prof. Hadleyowi Renkinowi, za owocna˛ dyskusje˛ na moim referatem, prezentuja˛cym gło´wne tezy tej ksia˛z˙ki. Podzie˛- kowania nalez˙a˛ sie˛ tez˙ wszystkim, kto´rzy uczestniczyli w innych prezenta- cjach wyniko´w moich badan´. Jestem wdzie˛czna kolez˙ankom i kolegom oraz studentom i studentkom z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego za wszelkie wskazo´wki i interesuja˛ce pytania; a takz˙e byłemu dyrektorowi IEiAK prof. Lechowi Mrozowi za wsparcie oraz prof. Annie Malewskiej-Szałygin i dr. Piotrowi Cichockiemu – obecnej dy- rekcji IEiAK – za wyrozumiałos´c´ i zache˛te˛ do pracy. Bardzo dzie˛kuje˛ tez˙ Dorocie Badzian, Agacie Chełstowskiej i Agnieszce Leszczyn´skiej za pomoc w zbieraniu i opracowywaniu materiało´w. Swoja˛ wdzie˛cznos´c´ pragne˛ wyrazic´ Natalii LL za udoste˛pnienie pracy Sztuka konsumpcyjna. Jestem wdzie˛czna prof. Michałowi Buchowskiemu, dr Bognie Burskiej, prof. Danucie Duch, dr Anice Keinz, dr Ewie Klekot, dr Graz˙ynie Kubicy, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Podzie˛kowania dr Katarzynie Leszczyn´skiej, prof. Elz˙biecie Matynii, Lidii Ostałowskiej, dr Jill Owczarzak, prof. Judith Okely, Krystynie Petryk, prof. Frances Pine, dr Małgorzacie Rajtar, prof. Ann Snitow, Grzegorzowi Sokołowi, dr Karolinie Szmagalskiej-Follis oraz prof. Carole Vance za inspiruja˛ce rozmowy nad moim projektem i wszelkiego rodzaju wsparcie; Kai Kojder-Demskiej z Wy- dawnictw UW za piecze˛ nad procesem wydawniczym, a Elwirze Wyszyn´skiej za opieke˛ redakcyjna˛. Szczego´lne podzie˛kowania nalez˙a˛ sie˛ wszystkim tym, kto´rzy udzielili mi wywiado´w i byli moimi przewodnikami po s´wiecie polskiej wiedzy eksperc- kiej o seksualnos´ci. I w kon´cu dzie˛kuje˛ najbliz˙szym, przyjaciołom i rodzinie, za wiare˛ w moje moz˙liwos´ci; Michałowi Petrykowi za wsparcie, inspiracje˛ i miłos´c´. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Badania i analizowane materiały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ I. Seksuologia i społeczen´stwo Pocza˛tki seksuologii i aktywizmu na rzecz emancypacji seksualnej w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kinsey oraz Masters i Johnson. Seksuologia gło´wnego nurtu w Stanach Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Seksuologia feministyczna w Stanach Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . Biomedykalizacja seksualnos´ci, viagra i reakcje feministycznych terapeutek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska szkoła seksuologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazimierz Imielin´ski – powstanie polskiej szkoły seksuologicznej i systemu kształcenia lekarzy i terapeuto´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Michalina Wisłocka i jej rewolucja seksualna . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbigniew Lew-Starowicz – seksuologia i transformacja ustrojowa . . Przemiany polskiej seksuologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ II. Przyjemnos´c´. Droga do dobrego seksu Seksuologia a kształtowanie sie˛ dyskursu o seksie . . . . . . . . . . . . . . . Tworzenie naukowej wiedzy o seksualnos´ci – interakcje i sprawcze podmioty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Analizowane materiały archiwalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 15 23 28 33 38 45 46 51 60 64 69 72 81 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis tres´ci Relacje mie˛dzy płciami Normalne, kulturalne i dojrzałe wspo´łz˙ycie seksualne . . . . . . . . . . . . . Masturbacja i orgazm łechtaczkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antykoncepcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Homoseksualnos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Seks a dwuetatowos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płec´ i przyjemnos´c´ we wspo´łczesnym dyskursie eksperckim . . . . . . . . Problem z´ro´deł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edukacja seksuologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kształcenie poza gło´wnym nurtem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interakcje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płec´ i przyjemnos´c´ w wiedzy gło´wnego nurtu – cia˛głos´c´ . . . . . . . . . Seksuologia feministyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płec´ i przyjemnos´c´ w wiedzy gło´wnego nurtu – zmiana . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ III. Przemoc. Dyskurs ekspercki wobec gwałtu Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeste˛pstwo zgwałcenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Definicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Statystyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Policjanci i lekarze wobec ofiar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stereotypy: prowokuja˛ca i lekkomys´lna ofiara, sprawca poza granica˛ wytrzymałos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Popularna literatura seksuologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dyskusje eksperto´w. Wywiady i obserwacja uczestnicza˛ca . . . . . . . Prowokacja, lekkomys´lnos´c´ i płec´ w literaturze prawniczej lat 70. i 80. XX w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Badania w sa˛dzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dyskurs ekspercki na sali sa˛dowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawa pierwsza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawa druga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawa trzecia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawa czwarta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie – kto jest „prawdziwa˛” ofiara˛? . . . . . . . . . . . . . . . . Feminizm i zmiana dyskursu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 90 99 102 106 120 126 126 127 129 133 136 140 146 155 158 158 163 165 169 170 180 185 197 201 201 211 213 221 224 225 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci 9 Nowe ekspertki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zmiany na sali sa˛dowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 236 Zakon´czenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 Indeks osobowo-rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie Ludzie podzieleni sa˛na dwie płci: me˛ska˛i kobieca˛. Konsekwencja˛tego podziału jest seksualnos´c´ wraz z wszelkimi przejawami wto´rnymi, a m.in. miłos´cia˛ erotyczna˛. Seksuologia jest nauka˛zajmuja˛ca˛sie˛ wszelkimi konsekwencjami dla rozwoju i zdro- wia człowieka, dla harmonii jego wspo´łz˙ycia z innymi ludz´mi oraz tworzenia z nimi wie˛zi mie˛dzyludzkich, wynikaja˛cymi z (...) podziału (...) na dwie płci. (...) Sek- suologia zajmuje sie˛ (...) z˙yciem intymnym (...), i to we wszystkich (...) aspektach: psychologicznym, socjologicznym, pedagogicznym, etyczno-moralnym, prawnym, etnograficznym, antropologicznym, biologicznym, higienicznym, religioznawczym i medycznym. Aspekt medyczny jest tylko jednym z wielu innych, poniewaz˙ seksuologia jest interdyscyplinarna. Seksuolog, nie znaja˛c pozostałych aspekto´w tej nauki, a jedynie medyczny, nie moz˙e ustalic´ prawidłowego rozpoznania (poniewaz˙ wiele konflikto´w mie˛dzyludzkich i zaburzen´ powstaje na tle np. ro´z˙nic zaplecza socjo-kulturowego i s´rodowiska wychowawczego), ani tez˙ nie moz˙e stosowac´ skutecznej terapii (Imielin´ski 1982, s. 7). Tak Kazimierz Imielin´ski, ojciec wspo´łczesnej seksuologii, pisał o płci, sek- sualnos´ci i nauce nimi sie˛ zajmuja˛cej. Lekarz ten stworzył polska˛ szkołe˛ seksu- ologii. Nauke˛ te˛ widział jako interdyscyplinarna˛, a seksualnos´c´ umiejscawiał w konteks´cie psychologicznym i społeczno-kulturowym. Pisza˛c i kształca˛c przy- szłych specjalisto´w, odwoływał sie˛ do dos´wiadczen´ pacjento´w, od kto´rych czer- pał wiedze˛, a kontakt z nimi słuz˙ył mu tez˙ jako strategia jej legitymizacji. Było to podejs´cie zasadniczo ro´z˙ne od dominuja˛cego na Zachodzie, gdzie William Masters i Virginia Johnson stawiali na naukowos´c´ i separowali z˙ycie seksualne od wszelkiego kontekstu (szczego´łowo omawiam to zagadnienie w cze˛s´ci I). Zgodnie z dominuja˛ca˛ w dyskursie publicznym i do pewnego stopnia w pra- cach z zakresu nauk społecznych i humanistycznych narracja˛ socjalizm to czas bez kreatywnos´ci. Dlatego, pocza˛wszy od 1989 r., Polska „goni” Europe˛1. 1 Krytyka załoz˙enia, z˙e proces transformacji ustrojowej polega na gonieniu przez Polske˛ (czy bardziej ogo´lnie „zacofany Wscho´d”) „rozwinie˛tego Zachodu”, zob. np. Buchowski 2006, Owczarzak 2009. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wprowadzenie Dorobek Imielin´skiego, a takz˙e innych polskich seksuologo´w, takich jak Zbig- niew Lew-Starowicz czy Michalina Wisłocka, przeczy tej wizji historii. Lekarze ci stworzyli oryginalna˛ szkołe˛ mys´lowo-terapeutyczna˛, proponuja˛ca˛ rozwia˛za- nia, kto´re zasadniczo ro´z˙niły sie˛ od zachodnich, a kto´re jednoczes´nie przetrwały pro´be˛ czasu – dzis´ na całym s´wiecie słychac´ głosy krytyczne wobec seksuologii Mastersa i Johnson, a ida˛ce z duchem Imielin´skiego. Prace seksuologo´w zdobyły w Polsce lat 70. i 80. XX w. niezwykła˛ popularnos´c´. Ponoc´ Sztuka kochania sprzedała sie˛ w 7 milionach egzemplarzy. Omawiano w nich nie tylko kwestie bezpos´rednio zwia˛zane z seksualnos´cia˛, lecz takz˙e podejmowano problemy płci, zwia˛zko´w, jak ro´wniez˙ satysfakcjo- nuja˛cego z˙ycia. Seksuolodzy w swoich publikacjach zdekonstruowali niejeden stereotyp: wielokrotnie podkres´lali, z˙e masturbacja nie jest patologia˛, a orgazm łechtaczkowy mies´ci sie˛ w granicach normy; w ostatnich latach tłumaczyli, z˙e homoseksualnos´c´2 nie jest ani choroba˛, ani pedofilia˛, ani zoofilia˛. Wyedukowali kilka pokolen´ Polako´w, wła˛czaja˛c w to autorke˛ tej ksia˛z˙ki. Doskonale pamie˛tam, jak z wypiekami na twarzy w po´z´nych latach 80. czytałam Sztuke˛ kochania i Seks partnerski, ksia˛z˙ki, kto´re moi rodzice, zgodnie z ideami nowoczesnej edukacji seksualnej propagowanymi w tym okresie przez polskich seksuologo´w, trzymali na wierzchu, tak by zache˛cały dorastaja˛ce dzieci do lektury. Nie be˛dzie przesada˛, jes´li powiem, z˙e dzie˛ki tamtej lekturze mogłam podja˛c´ badania na temat seksualnos´ci, nie postrze- gałam bowiem tego tematu jako wstydliwego czy pozbawionego aparatu poje˛ciowego. Ksia˛z˙ki seksuologo´w pokazywały, z˙e seks słuz˙y nie tylko małz˙en´stwu i prokreacji (moz˙na sie˛ było z nich dowiedziec´ tez˙, co zrobic´, z˙eby do niej nie prowadził), lecz takz˙e przyjemnos´ci, samorealizacji i zdrowiu; stanowiły tym samym przeciwwage˛ dla katolickiego, restrykcyjnego podejs´cia do tych kwestii. Całe s´rodowisko seksuologiczne ma ogromne zasługi w walce na rzecz wyzwolenia seksualnos´ci czy, uz˙ywaja˛c terminu wywodza˛cego sie˛ z tra- dycji mie˛dzywojnia, do kto´rej che˛tnie odwoływała sie˛ m.in. Wisłocka, reformy obyczajo´w. Kiedy jednak po dwudziestu latach, jako osoba wyposaz˙ona w narze˛dzia do krytycznej analizy dyskursu o płci i seksualnos´ci, zajrzałam do prac seksuologicznych, dostrzegłam tez˙ inny ich wymiar. Przyjemne, satysfakcjo- nuja˛ce i zdrowe z˙ycie seksualne jest obwarowane wieloma zastrzez˙eniami. Wymaga przede wszystkimi tradycyjnych ro´l płciowych. Jest tez˙ zdefinio- wane jako stosunek płciowy (penetracja) z udziałem kobiety i me˛z˙czyzny. Włas´nie te warunki sprawiaja˛ – moim zdaniem – z˙e dyskurs seksuologiczny i seksualnos´ci oraz umacnia stereotypowe wyobraz˙enia na temat płci naturalizuje tradycyjne role płciowe za pos´rednictwem definicji przyjemnego, 2 W pracy tej stosuje˛ terminy „homoseksualnos´c´” na okres´lenie kategorii społeczno- -toz˙samos´ciowej, a „homoseksualizm” w odniesieniu do kontekstu medycznego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 13 zdrowego seksu. Pokazuje kobiety jako odpowiedzialne za szcze˛s´cie rodzin- ne, a takz˙e za z˙ycie seksualne w małz˙en´stwie, nie uwzgle˛dniaja˛c struktural- nych ograniczen´ ich sprawczos´ci. Co wie˛cej, prace seksuologo´w wkraczały tez˙ w przestrzen´ przemocy i na ro´z˙ne sposoby ukazywały wspo´łodpowiedzial- nos´c´ ofiary. W ksia˛z˙ce tej przygla˛dam sie˛ dyskursowi seksuologicznemu czy – bardziej ogo´lnie – eksperckiemu o seksualnos´ci, gdyz˙ uwzgle˛dniam tez˙ teksty autor- stwa specjalisto´w z innych dziedzin. Badam role płciowe i modele seksualnos´- ci konstruowane przez ten dyskurs, a takz˙e mechanizmy jego powstawania i przemiany, m.in. pod wpływem czynniko´w takich jak feminizm czy trans- formacja gospodarczo-polityczna3. Ksia˛z˙ka ta jest praca˛krytyczna˛; napisałam ja˛ jednak z pozycji uznania dla dokonan´ s´rodowiska, opieraja˛c sie˛ na zało- z˙eniu, z˙e jest ono otwarte na dialog. Za badaczami seksualnos´ci, takimi jak Michel Foucault4, zakładam, z˙e dyskurs ekspercki uczestniczy w konstruowaniu toz˙samos´ci, zachowan´ i od- czuc´ seksualnych i ro´l płciowych. Czyni to m.in. za pos´rednictwem naturali- zowania okres´lonych zachowan´ i toz˙samos´ci oraz ła˛czenia danych ro´l płciowych z satysfakcjonuja˛cym z˙yciem seksualnym. Jednoczes´nie owa wiedza kształtuje sie˛ pod wpływem modeli obecnych w danym konteks´cie społeczno-kulturowym5. Analizuja˛c literature˛ ekspercka˛, staram sie˛ wie˛c odpowiedziec´ na naste˛puja˛ce pytania: Jak definiuje ona role płciowe? Jak okres´la sprawczos´c´, to jest zakres moz˙liwos´ci działania i decydowania6, 3 Nie znaczy to, z˙e nie istnieja˛inne czynniki je kształtuja˛ce. W konteks´cie polskim sa˛ to z pewnos´cia˛ Kos´cio´ł katolicki czy, szczego´lne ostatnio, media. Te kwestie wykluczam z mojej analizy. Warto jednak pamie˛tac´, z˙e katolickie podejs´cie do płci i seksualnos´ci, a takz˙e opinie członko´w Kos´cioła na ten temat sa˛ zmienne i ro´z˙norodne (zob. np. Peper- kamp 2012; Kos´cian´ska 2012d; Kos´cian´ska 2013). Ponadto wpływ Kos´cioła na zacho- wania seksualne jest dos´c´ ograniczony: np. Kos´cio´ł zdecydowanie opowiada sie˛ przeciwko uz˙yciu s´rodko´w antykoncepcyjnych, innych niz˙ tzw. naturalne. Jak pokazał Zbigniew Izdebski, stosuje je zdecydowana wie˛kszos´c´ Polako´w. Widac´ to w jego badaniu z 2005 r. na pro´bie 823 me˛z˙czyzn i 758 kobiet, kto´rych zapytano o zabezpieczanie sie˛ przed cia˛z˙a˛ w cia˛gu ostatnich 12 miesie˛cy. 47,1 proc. me˛z˙czyzn i 42,7 proc. kobiet wskazało prezer- watywe˛, a 23,2 proc. respondento´w i 24 proc. respondentek tabletki antykoncepcyjne. Metody aprobowane przez Kos´cio´ł stosowano zdecydowanie rzadziej: kalendarzyk mał- z˙en´ski 11,3 proc. me˛z˙czyzn i 12,7 kobiet, metode˛ termiczna˛, objawowa˛ i termiczno- -objawowa˛ odpowiednio 1,8 proc. i 3 proc. (Izdebski 2012, s. 253). 4 Zob. np. Foucault 1995; Vance 2007; Oosterhuis 2000. Owe wa˛tki teoretyczne wprowadzam i rozwijam w teks´cie pracy. W podobny sposo´b traktuje˛ kwestie˛ stanu badan´: rozwo´j seksuologii w Polsce analizowano dotychczas tylko w niewielkim stopniu (zob. artykuły pisane przez samych seksuologo´w, np. Depko 2010), o pracach na temat s´wiatowej historii seksuologii pisze˛ w toku rozwaz˙an´, wtedy tez˙ przywołuje˛ nieliczne opracowania na temat naszego kraju. 5 Tu inspiruje˛ sie˛ m.in. rozwaz˙aniami Ludwika Flecka (2006). Zob. tez˙: Oosterhuis 2000; Terry 1999; Chauncey 1982/1983. 6 O definicji sprawczos´ci pisałam szczego´łowo w Kos´cian´ska 2009a, 2009b. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wprowadzenie kobiet i me˛z˙czyzn? Jaka˛ hierarchie˛ zachowan´ i toz˙samos´ci seksualnych buduje? Jak odnosi sie˛ do kontekstu społeczno-kulturowego, w kto´rym funkcjonuje (gło´wnie do problemu emancypacji kobiet)? Przygla˛dam sie˛ tez˙ samemu procesowi tworzenia wiedzy i zastanawiam sie˛ nad czynnikami ja˛ kształtuja˛cymi. Zestawiam to, co dzieje sie˛ obecnie, z pracami z lat 70. i 80. i pokazuje˛ cia˛głos´c´ i zmiane˛. Jes´li chodzi o te˛ druga˛ kwestie˛, wskazuje˛ na znaczenie feminizmu. Rozwaz˙am dwa przeciwstawne wymiary seksualnos´ci – przyjemnos´c´ i przemoc. Koncentruje˛ sie˛ na heteroseksualnos´ci, nie tylko dlatego, z˙e dyskurs ekspercki o seksualnos´ci LGBTQ7 zasługuje na osobne opracowanie, lecz takz˙e ze wzgle˛du na to, z˙e badana przeze mnie literatura jest zdecydowanie heteronormatywna. O homoseksualnos´ci pisze˛ jedynie, by ukazac´ owa˛ heteronormatywnos´c´. Zaczynam od odpowiedzi na pytanie, jak ukształtowała sie˛ polska szkoła seksuologiczna. Pokazuje˛ jej historyczne korzenie oraz specyfike˛ i zestawiam z tym, co działo sie˛ w seksuologii gdzie indziej, gło´wnie w Stanach Zjed- noczonych. W ksia˛z˙ce tej przedstawiam historie˛ polskiego dyskursu eks- perckiego o seksualnos´ci; koncentruje˛ sie˛ na specyfice seksuologii w naszym kraju wynikaja˛cej m.in. z tego, z˙e seksuolodzy wchodzili w interakcje z pacjen- tami i korespondentami, a takz˙e czerpali z ich dos´wiadczen´, tworza˛c inter- pretacje problemo´w. Jednak ukazanie historycznego rozwoju seksuologii ma na celu przede wszystkim zrozumienie tego, co dzieje sie˛ dzis´: jak wspo´łczes´nie kształtowana jest wiedza naukowa o seksie; jak specyficzna polska szkoła seksuologiczna wchodzi w interakcje z ideami feministycznymi, jak zmienia sie˛ wraz z globalnym przepływem wiedzy i rzeczy (w tym przypadku leko´w, zob. cze˛s´c´ I). Potem przechodze˛ do kwestii przyjemnos´ci. Pokazuje˛, jakie – w obre˛bie analizowanego dyskursu – sa˛ warunki przyjemnos´ci. Jaka˛ trzeba byc´ kobieta˛, a jakim me˛z˙czyzna˛, by miec´ udane z˙ycie seksualne? I co konstytuuje normalne i zdrowe zachowanie seksualne? Posługuje˛ sie˛ tutaj poje˛ciem hierarchii seksualnej zaproponowanym przez Gayle Rubin (1984). Koncentruje˛ sie˛ tez˙ na tym, jak seksuolodzy ujmowali kwestie˛ emancypacji kobiet: dostrzegali jej znaczenie i wynikaja˛ca˛ z oficjalnej polityki pan´stwa dwuetatowos´c´ kobiet, z kto´rej wynikał brak czasu i siły na seks. Jednak ich odpowiedzia˛był powro´t do tzw. tradycyjnych ro´l płciowych. Naste˛pnie przedstawiam wpływ feminizmu na wspo´łczesny dyskurs ekspercki8. Wskazuje˛, z˙e feministki, przyjmuja˛c ro´z˙ne 7 LGBTQ – lesbijki, geje, osoby biseksualne, transseksualne i transpłciowe oraz identyfikuja˛ce sie˛ jako queer (odmienne). 8 Celowo nie koncentruje˛ sie˛ na latach 90., kto´re w mojej ocenie ze wzgle˛du na swoja˛ heterogenicznos´c´ i cia˛głe zmiany zasługuja˛ na osobne omo´wienie. Transformacja ustrojowa przeorała organizacje˛ medycyny i nauki oraz rynek wydawniczy. Wzmocniła Kos´cio´ł, a zaz˙arta debata aborcyjna w 1993 r. pokazała silne zaangaz˙owanie działaczy katolickich w kwestie zwia˛zane z seksualnos´cia˛ i ich niezwykła˛ siłe˛ oddziaływania na polityke˛ pan´stwa. Upadek systemu komunistycznego otworzył Polske˛ na zachodnie idee (co przekłada sie˛ na duz˙o tłumaczen´, a mniej ksia˛z˙ek polskich) i produkty (przemysł ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 15 strategie, starały sie˛ zdekonstruowac´ heteronormatywny, patriarchalny model płci i seksualnos´ci, co spowodowało, z˙e pojawiła sie˛ nowa odpowiedz´ na przepracowanie kobiet, ro´wnie silne po 1989 r., a takz˙e nowa wizja kobiecej seksualnos´ci, sprawczos´ci i roli płciowej (cze˛s´c´ II). W kon´cu podejmuje˛ kwestie˛ przemocy seksualnej na przykładzie gwałtu. Pokazuje˛, jak konceptualizowano ja˛ w dyskursie seksuologicznym, a takz˙e prawniczym. Dowodze˛, z˙e w badanym pis´miennictwie definiowano spraw- czos´c´ kobiet jako odpowiedzialnos´c´, bez uwzgle˛dniania strukturalnych ograniczen´. Podkres´lam tez˙ zwia˛zek mie˛dzy pozycja˛ ofiary w hierarchii seksualnej a jej moz˙liwos´cia˛ dochodzenia sprawiedliwos´ci. Czynie˛ to, analizuja˛c działanie dyskursu eksperckiego na sali sa˛dowej. Naste˛pnie, tak jak w cze˛s´ci II, ukazuje˛ wspo´łczesne przemiany i role˛ feminizmu. Zajmuje˛ sie˛ tutaj gło´wnie kwestia˛ definiowania sprawczos´ci kobiet i me˛z˙czyzn, ofiar i sprawco´w, znaczeniem cierpienia, waga˛ przykładana˛ przez feministki do kobiecego głosu oraz tym, czy gwałt jest postrzegany jako akt seksualny czy jako akt przemocy (cze˛s´c´ III). Badania i analizowane materiały Materiały do tej ksia˛z˙ki zbierałam w latach 2008–2012. Moz˙na je po- dzielic´ na etnograficzne (wywiady pogłe˛bione i obserwacja uczestnicza˛ca) i archiwalne. Obserwacje˛ uczestnicza˛ca˛ prowadziłam w roku akademickim 2011/2012 w pan´stwowym medycznym centrum edukacyjnym podczas szkolen´ dla le- karzy, psychologo´w i edukatoro´w. Kursy trwały zwykle trzy dni i dotyczyły naste˛puja˛cych zagadnien´: zaburzenia seksualne, seksuologia sa˛dowa, orienta- cja seksualna, najnowsze odkrycia w seksuologii. Uzyskałam pisemna˛ zgode˛ kierownika kurso´w na prowadzenie obserwacji uczestnicza˛cej i kaz˙dorazowo informowałam uczestniko´w szkolen´ o charakterze mojej obecnos´ci, pytałam ich, czy nie maja˛ nic przeciwko. Wczes´niej, w roku akademickim 2008/2009, chca˛c pogłe˛bic´ swoja˛ wiedze˛ na temat seksualnos´ci, uczestniczyłam w tej samej serii szkolen´ (z wyja˛tkiem zaje˛c´ o orientacji seksualnej, kto´re nie były wtedy prowadzone) i zdobyłam dyplomy zas´wiadczaja˛ce o ich ukon´czeniu. Opro´cz kurso´w powto´rzonych po trzech latach brałam udział w szkoleniach dotycza˛cych seksualnos´ci oso´b z niepełnosprawnos´cia˛ oraz diagnostyki seksuologicznej dla psychologo´w9. To włas´nie wtedy, gdy po raz pierwszy uczestniczyłam w kursach, zrodził sie˛ pomysł przeprowadzenia tych badan´. seksualny i farmaceutyczny). Ponadto, mimo z˙e organizacje kobiece istniały w latach 80., to włas´nie w latach 90. ukształtował sie˛ wyrazisty ruch feministyczny. 9 W konteks´cie seksualnos´ci analize˛ wiedzy zdobytej w czasie szkolen´ i konferencji, w kto´rych badaczki były pełnoprawnymi, zarejestrowanymi uczestnikami, prowadziły tez˙ m.in. Vance 1983; Fishman 2012. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wprowadzenie Dzie˛ki temu, z˙e brałam udział w szkoleniach dwukrotnie, mogłam zaobser- wowac´ zmiany, kto´re w nich zaszły. Wykłady te prowadza˛ czołowe postaci polskiej seksuologii oraz ich asystenci ba˛dz´ dawni uczniowie. Ponadto w roku 2009 oraz w roku akademickim 2011/2012 prowadziłam obserwacje˛ uczestnicza˛ca˛ na wybranych zaje˛ciach dla przyszłych edukatoro´w seksualnych w pan´stwowej szkole wyz˙szej. Uzyskałam aprobate˛ prowadza˛- cego zaje˛cia (w 2009 r. ustna˛, w 2011 i 2012 r. pisemna˛) oraz informowałam innych uczestniko´w o charakterze mojej obecnos´ci, pytaja˛c, czy wyraz˙aja˛ na nia˛ zgode˛. W 2011 r. przeprowadziłam tez˙ obserwacje˛ uczestnicza˛ca˛podczas warsztato´w dotycza˛cych przemocy seksualnej w innej pan´stwowej szkole wyz˙szej. Tutaj ro´wniez˙ uzyskam pisemna˛ zgode˛ osoby prowadza˛cej oraz ustna˛ akceptacje˛ ze strony innych słuchaczy. Uczestniczyłam takz˙e w konferencjach oraz otwartych debatach na temat seksualnos´ci, w kto´rych wyste˛powali eksperci. Na konferencjach rejestrowa- łam sie˛ jako uczestniczka i jes´li była taka koniecznos´c´, uiszczałam opłate˛ konferencyjna˛. Raz sama wygłosiłam referat. Ws´ro´d imprez, w kto´rych bra- łam udział, warto wymienic´: – Polska seksuologia – XX lat Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego, XVI Ogo´lnopolska Konferencja Naukowo-Szkoleniowa (Warszawa, aula Aka- demii Wychowania Fizycznego, 21–23.10.2011)10; – Seksuologia polska w przeszłos´ci i w przyszłos´ci. Konferencja zorganizowana i Patologii Wie˛zi Mie˛dzyludzkich CMKP z okazji 30-lecia Zakładu Seksuologii (Warszawa, Zakład Seksuologii Medycznej i Psychoterapii. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. Prof. W. Orłowskiego, Sala Duz˙a, 20.12.2011); – IV Ogo´lnopolska Debata o Zdrowiu Seksualnym. Seksualnos´c´ Polako´w 2011 (Warszawa, Hotel Marriott, 23.11.2011); – Profilaktyka zdrowia prokreacyjnego – Woko´ł pocza˛tko´w z˙ycia (Warszawa, aula Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, 15.10.2011); – Seksualnos´c´ człowieka – woko´ł przemian (Krako´w, Instytut Psychologii, Sekcja Kliniczna Koła Naukowego Studento´w Psychologii Uniwersytetu Jagiellon´skiego, 23.03.2012); – Kobieta i me˛z˙czyzna. Zdrowie reprodukcyjne i seksualne (Warszawa, Hotel Hilton, 13–14.04.2012); – Zawsze po stronie kobiet – jubileusz 20-lecia działalnos´ci Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny (Warszawa, Uniwersytet Warszawski, 25.10.2011 i Nowy Wspaniały S´wiat, 29.10.2011); – debaty woko´ł ksia˛z˙ki Napastowanie seksualne. Głupia zabawa czy powaz˙na sprawa autorstwa Anny Wołosik i Ewy Majewskiej (Warszawa, Podyplomowe Gender Studies im. Marii Konopnickiej i Marii Dule˛bianki przy Instytucie 10 Podczas tej konferencji wygłosiłam referat pt. Od Betty Dodson do Leonore Tiefer. Feminizm a seksuologia w Stanach Zjednoczonych od lat 70. XX w. do dzis´. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 17 Badan´ Literackich PAN, 20.10.2011; Gdan´sk, Fundacja Nasza Przestrzen´ oraz Koło Naukowe Uniwersytetu Gdan´skiego „Na Styku”, 2.12.2011); – prezentacje˛ raportu Fundacji Feminoteka Dos´c´ milczenia. Problem gwałtu w Polsce (Warszawa, Fundacja Feminoteka i Cafe Kulturalna, 29.11.2011). Uczestnictwo w wyz˙ej wymienionych konferencjach i kursach wykorzys- tałam na kilka sposobo´w. Po pierwsze, pozwoliło mi to poznac´ wspo´łczesna˛ wiedze˛ seksuologiczna˛, zobaczyc´, czego dotycza˛ najistotniejsze debaty, poznac´ pogla˛dy wykładowco´w, czołowych przedstawicieli s´rodowiska. Wie- dze˛ zebrana˛ w trakcie konferencji i debat wykorzystuje˛ na takich samych zasadach jak z´ro´dła pisane: odwołuje˛ sie˛ do konkretnych referato´w i wykła- do´w. Po drugie, umoz˙liwiło mi to przes´ledzenie tego, co dzieje sie˛ w czasie tych szkolen´ poza oficjalna˛ linia˛ przekazu: zobaczyłam, z czego sie˛ z˙artuje, czego sie˛ nie mo´wi, jakim stwierdzeniom towarzysza˛ znacza˛ce spojrzenia. To co niewypowiedziane czasami przeczyło oficjalnej narracji. Uczestniczyłam tez˙ w licznych nieformalnych dyskusjach. Po trzecie, mogłam obserwowac´ reakcje uczestniko´w, zobaczyc´, jak odnosza˛ sie˛ do prezentowanych tres´ci, jakie zadaja˛ pytania. Po czwarte, pozwoliło mi to poznac´ s´rodowisko i zoba- czyc´, kto jest dla niego waz˙ny, kto´re publikacje sa˛ znacza˛ce. Ten ostatni wymiar zadecydował o kształcie reszty badan´, tj. wywiado´w i poszukiwan´ archiwalnych. Osoby poznane w czasie szkolen´ były moimi „odz´wiernymi” do tego s´rodowiska. Dzie˛ki bezpos´rednim obserwacjom dowiedziałam sie˛, kto kształtuje gło´wny nurt wiedzy, a kto sie˛ mu przeciwstawia. Na tej pod- stawie dobierałam interlokutoro´w i decydowałam o kierunku kwerend biblio- tecznych; do naste˛pnych z´ro´deł i oso´b trafiałam metoda˛ kuli s´niegowej11. Poda˛z˙aja˛c za wiedza˛ i kontaktami z obserwacji uczestnicza˛cej, przepro- wadziłam i nagrałam 27 rozmo´w (dwie w 2009 r., 25 w roku akademickim 2011/2012). Ponadto zleciłam wykonanie kolejnych os´miu wywiado´w12. Wszyscy respondenci zostali szczego´łowo poinformowani o charakterze roz- mo´w i wyrazili zgode˛ na udział w badaniu. Z wyja˛tkiem dwo´ch wywiado´w z 2009 r., udzielili jej na pis´mie. Wywiady przeprowadzono z ekspertami specjalizuja˛cymi sie˛ w sprawach seksu. Byli to seksuolodzy, zaro´wno lekarze (4 wywiady), jak i psycholodzy (9 wywiado´w w sumie z 10 osobami); edukatorzy seksualni (15 wywiado´w); osoby zajmuja˛ce sie˛ pomoca˛ofiarom przemocy seksualnej, kto´re jednoczes´nie sa˛ w wie˛kszos´ci psychologami (7 wywiado´w). Rozmo´wcy reprezentuja˛ roz- maite podejs´cia do omawianych spraw, sa˛przedstawicielami ro´z˙nych pokolen´ i pracuja˛w duz˙ych polskich miastach. Niekto´re wywiady dotycza˛delikatnych kwestii, a respondenci zgodzili sie˛ na rozmowe˛ ze mna˛ tylko pod warunkiem zagwarantowania anonimowos´ci. Aby spełnic´ moje zobowia˛zania wobec 11 W tym badaniu kierowałam sie˛ ogo´lnymi zasadami prowadzenia badan´ społecz- nych. Zob. np. Hammersley i Atkinson 2000, gło´wnie rozdz. 2–4. 12 Wywiady przeprowadziła Agata Chełstowska. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wprowadzenie interlokutoro´w, zdecydowałam sie˛ nie podawac´ nawet ich wieku, płci ani miejsca przeprowadzenia wywiadu. Mogłoby to bowiem odsłonic´ toz˙samos´c´ rozmo´wco´w, gdyz˙ s´rodowisko seksuologiczne jest na tyle małe, z˙e nie byłoby wa˛tpliwos´ci, o kim mowa. Dlatego tez˙ ksia˛z˙ka nie zawiera listy responden- to´w. Wywiady dotyczyły dos´wiadczen´ zwia˛zanych z praca˛ badanych, pro- ceso´w zdobywania przez nich wiedzy, ich zapatrywan´ na seksualnos´c´ oraz oceny dominuja˛cego w Polsce dyskursu na temat seksualnos´ci. Kolejny element moich badan´ to praca nad z´ro´dłami pisanymi. Uznałam, z˙e zrozumienie tego, jak ukształtowana jest wspo´łczesna wiedza ekspercka, wymaga spojrzenia w przeszłos´c´ i zbadania procesu powstawania polskiej szkoły seksuologicznej. Wielu rozmo´wco´w odwoływało sie˛ do dorobku polskiej seksuologii lat 70. i 80. Wywiady, konferencje i szkolenia zaowo- cowały przygotowaniem listy najwaz˙niejszych polskich publikacji seksuolo- gicznych – wspo´łczesnych i tych powstałych w cia˛gu ostatnich czterdziestu lat. Sa˛ to m.in. klasyczne pozycje Kazimierza Imielin´skiego, Michaliny i Zbigniewa Lew-Starowicza. Spos´ro´d wspo´łczesnych prac Wisłockiej wybrałam bardzo popularne publikacje Alicji Długołe˛ckiej oraz wydane w ostatnich latach ksia˛z˙ki Lew-Starowicza. Jak wspominałam, traktowałam z´ro´dła pisane podobnie jak z´ro´dła wywo- łane. Rozwijałam kolejne tropy, kieruja˛c sie˛ ponownie metoda˛kuli s´niegowej. Z uwagi na to, z˙e wszyscy waz˙ni seksuolodzy wypowiadali sie˛ na łamach prasy, prowadzili cze˛sto stałe rubryki i otrzymywali bardzo wiele listo´w, do kto´rych wielokrotnie odwoływali sie˛ w swoich tekstach, postanowiłam przyjrzec´ sie˛ ro´wniez˙ artykułom prasowym. Zbierałam materiały na dwa sposoby13. Po pierwsze, analizowałam wy- cinki prasowe zebrane w Archiwum Akt Nowych (zaso´b: Telewizja Polska SA, Zbio´r wycinko´w prasowych, 1953–2009). Zgromadzone w archiwum zbiory umoz˙liwiły mi szeroki przegla˛d prasy pod ka˛tem interesuja˛cej mnie tematyki. Wycinki obejmuja˛ prase˛ codzienna˛, tygodniki, miesie˛czniki, zaro´wno ogo´lno- krajowe, jak i regionalne posegregowane hasłowo (zapoznałam sie˛ z naste˛puja˛- cymi teczkami tematycznymi: seks, masturbacja, gwałt, Michalina Wisłocka). Pozwoliło mi to na dostrzez˙enie ogo´lnych tendencji zmieniaja˛cego sie˛ dyskursu o seksualnos´ci. Po drugie, przyjrzałam sie˛ dokładnie, jak o seksual- nos´ci wypowiadali sie˛ eksperci na łamach trzech czasopism: tygodnika stu- denckiego „itd” (badałam numery z lat 1965–1990), „Zwierciadła” – tytułu wydawanego w okresie PRL przez Lige˛ Kobiet Polskich (numery z lat 1957– 2012) oraz organu Zrzeszenia Prawniko´w Polskich „Prawo i Z˙ycie” (numery z lat 1965–2001)14. Wybo´r kaz˙dego z czasopism był podyktowany innymi 13 Na temat wykorzystania z´ro´deł zastanych w badaniach społecznych zob. Babbie 2003, rozdz. 11. 14 Kwerende˛ przeprowadziły na moje zlecenie Dorota Badzian („itd”, „Prawo i Z˙ycie”, „Zwierciadło”) i Agnieszka Leszczyn´ska („Zwierciadło”). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 19 motywami. „itd” było pismem studenckim, na łamach kto´rego od 1967 r. az˙ do ostatniego wydania w 1990 r. co tydzien´ ukazywał sie˛ tekst seksuologa, najpierw Imielin´skiego, a potem Lew-Starowicza. Ponadto na łamach „itd” wypowiadali sie˛ tez˙ inni specjalis´ci – lekarze i nie tylko, dyskutowano o tema- tach okołoseksualnych. Tygodnik zasłyna˛ł m.in. waz˙na˛ dyskusja˛ o aborcji w 1973 r. Wybo´r „Zwierciadła” podyktowany był jego zwia˛zkami z Liga˛. Z uwagi na to, z˙e płec´ jest podstawowym tematem moich badan´, chciałam zobaczyc´, co gło´wna organizacja zajmuja˛ca sie˛ emancypacja˛ kobiet miała do powiedzenia na temat seksualnos´ci. Ro´wniez˙ i tutaj stała˛ rubryke˛ prowadził Lew-Starowicz. „Prawo i Z˙ycie” wybrałam ze wzgle˛du na tocza˛ce sie˛ tam debaty na temat przemocy seksualnej. Juz˙ sama analiza wycinko´w ukazała przewodnia˛ role˛ tego pisma w owym zakresie. W kon´cu, rozwijaja˛c tropy pojawiaja˛ce sie˛ w wywiadach, na szkoleniach i w prasie, postanowiłam przeanalizowac´, jak dyskurs ekspercki na temat seksualnos´ci, w tym przypadku na temat przemocy seksualnej, przekłada sie˛ na praktyke˛ sa˛dowa˛ – w s´rodowisku seksuologicznym jest wielu biegłych sa˛dowych, a temat przemocy był z˙ywo dyskutowany, zaro´wno przez eksperto´w gło´wnego nurtu, jak i przez feministki. W tym celu przeanalizo- wałam akta 30 spraw sa˛dowych o przeste˛pstwo zgwałcenia z okresu od 1981 do 2009 r. (po dziesie˛c´ z kaz˙dej dekady). Materiały te pochodza˛ z sa˛du okre˛gowego (dawniej wojewo´dzkiego) w pewnym mies´cie wojewo´dzkim. Nie wskazuje˛, o kto´ry sa˛d chodzi, gdyz˙ chce˛ dołoz˙yc´ wszelkich staran´, by w pełni zachowac´ anonimowos´c´ pokrzywdzonych. W tym celu zmieniam tez˙ niekto´re detale spraw (szczego´łowo o badaniach w sa˛dzie pisze˛ w cze˛s´ci III). W rezultacie materiały pozyskane w zasadniczo ro´z˙ny sposo´b (reaktyw- nie i niereaktywnie) przeplataja˛ sie˛ i uzupełniaja˛. Odtwarzam na przykład historie˛ polskiej szkoły seksuologicznej, wychodza˛c od dos´wiadczen´ roz- mo´wco´w i wspomnien´ przywoływanych w trakcie szkolen´. Rozwijam poru- szane przez nich wa˛tki w badaniach archiwalnych. Kiedy pisze˛ o znaczeniu dos´wiadczen´ pacjento´w w tworzeniu sie˛ wiedzy, ro´wniez˙ wychodze˛ od obserwacji uczestnicza˛cej, kto´ra wskazuje, na co zwro´cic´ uwage˛ w z´ro´dłach zastanych. Jednoczes´nie w niekto´rych kwestiach opieram sie˛ niemal wy- ła˛cznie na wywiadach i obserwacjach, np. omawiaja˛c interakcje mie˛dzy i seksuologami. Pozwala mi to ukazac´ nieformalny cze˛sto feministkami charakter tych kontakto´w, tak waz˙nych dla kształtowania wiedzy. Z´ro´dła zastane wykorzystuje˛ jedynie, by pokazac´ rezultaty w postaci transformacji dyskursu. Z kolei przestrzen´ sa˛du oraz dyskurs prawniczy lat 70. i 80. sa˛ ukazane wyła˛cznie na postawie teksto´w pisanych: akt i publikacji, w przeci- wien´stwie do dzisiejszych dyskusji na temat gwałtu – tu znowu z´ro´dła uzupełniaja˛ sie˛. Zdecydowałam sie˛ wie˛c na ro´wnoczesne wykorzystanie ro´z˙nych z´ro´deł, z˙eby oddac´ wielowymiarowos´c´ analizowanego dyskursu eksperckiego i jego przemian. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Cze˛s´c´ I Seksuologia i społeczen´stwo ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pocza˛tki seksuologii i aktywizmu na rzecz emancypacji seksualnej w Europie Pocza˛tki nowoczesnej seksuologii sie˛gaja˛ drugiej połowy XIX w. Wtedy w Europie ukazały sie˛ pierwsze naukowo-medyczne prace na temat seksual- nos´ci1. Dzieła Richarda von Kraffta-Ebinga (gło´wnie Psychopathia sexualis [1886, wyd. pol. 1888]), Havelocka Ellisa (m.in. Man and Woman [1894] i Sexual Inversion [1897]), Magnusa Hirschfelda (m.in. Die Transvestiten [1910]) czy Zygmunta Freuda (Trzy rozprawy z teorji seksualnej [1905 r., wyd. pol. 1924]) opisywały, kategoryzowały i wyjas´niały rozmaite zachowania seksualne. Wtedy włas´nie powstały powszechnie dzis´ uz˙ywane terminy, takie jak homoseksualizm, heteroseksualizm, transseksualizm, pedofilia, sadyzm i ma- sochizm, fetyszyzm, perwersja, ekshibicjonizm (Oosterhuis 2000, s. 43–55). Michel Foucault widział te˛, jego zdaniem opresyjna˛, wczesna˛ działalnos´c´ seksuologo´w w konteks´cie zmieniaja˛cych sie˛ form władzy i poste˛puja˛cej medykalizacji – medycyna seksualna wspo´łuczestniczyła w tworzeniu pod- mioto´w słuz˙a˛cych nowemu modelowi rza˛dzenia i gospodarki (Foucault 1995, t. 1, gło´wnie s. 52–70). Z kolei holenderski historyk seksualnos´ci Harry Oosterhuis (2000) wskazuje na nieco inny wymiar działalnos´ci seksuologo´w. Analizuje bodaj najwaz˙niejsza˛ prace˛ z pierwszego okresu rozwoju dyscypliny, dzieło Kraffta-Ebinga Psychopathia sexualis, i dowodzi, z˙e nie moz˙na go inter- pretowac´ jedynie jako katalogu patologii seksualnych. Powstawało ono – jego zdaniem – w odpowiedzi na potrzeby pacjento´w i wspo´łuczestniczyło w procesie tworzenia sie˛ toz˙samos´ci seksualnych (Oosterhuis 2000, s. 14). Psychopathia sexualis w duz˙ej mierze składa sie˛ z opiso´w konkretnych przy- padko´w, kolejne wydania uzupełniane sa˛ o nowe historie i s´wiadectwa. Krafft-Ebing otrzymywał bowiem bardzo wiele listo´w od ludzi z całej Europy, kto´rzy dzie˛ki jego ksia˛z˙ce dowiedzieli sie˛, z˙e nie tylko oni borykaja˛ sie˛ z niestandardowa˛ seksualnos´cia˛. I choc´ dzis´ mało zache˛caja˛ca wydaje sie˛ 1 Nie znaczy to, z˙e wyjas´nianiem seksualnos´ci nie zajmowano sie˛ wczes´niej – w kul- turze europejskiej moz˙na przes´ledzic´ to zainteresowanie od czaso´w staroz˙ytnych (zob. np. Bullough 1994; Imielin´ski 1982; Laqueur 1990). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Seksuologia i społeczen´stwo perspektywa wyleczenia, kto´ra˛ oferował pacjentom i czytelnikom – jednak pod koniec XIX w. miała ona doniosłe znaczenie. Oosterhuis zwraca uwage˛ na ro´z˙norodne czynniki sprzyjaja˛ce wytwarzaniu sie˛ toz˙samos´ci seksualnych w Europie Zachodniej – rozwo´j indywidualizmu i kapitalizmu, urbanizacje˛. Powodowały one, z˙e coraz wie˛cej oso´b zacze˛ło funkcjonowac´ poza tradycyjna˛ rodzina˛ i mogło potraktowac´ swoje skłonnos´ci jako cze˛s´c´ stylu z˙ycia – z tej grupy rekrutowali sie˛ pacjenci Kraffta-Ebinga (Oosterhuis 2000, s. 252). Odmiennos´ci seksualne stały sie˛ bardziej widoczne (Oosterhuis 2000, s. 253). Ponadto Oosterhuis podkres´la role˛ miłos´ci romantycznej. W XIX w. nabrała ona znaczenia i przedefiniowała idee˛ małz˙en´stwa. S´lub stopniowo przestawał byc´ kontraktem rodzin, wymagaja˛cym od małz˙onko´w jedynie prokreacyjnego stosunku seksualnego. Zgodnie z nowym modelem oczekiwano od nich wzajemnych uczuc´, to jednak okazywało sie˛ trudne np. dla homoseksualisto´w (Oosterhuis 2000, s. 231–240). W zwia˛zku z tym wielu pacjento´w chciało sie˛ wyleczyc´ ze swoich „nienormalnych” skłonnos´ci. Krafft-Ebing, omawiaja˛c przypadek trzydziestopie˛cioletniego homoseksualisty, pisze: „W czasie wizyty w grudniu 1889 r. zapytał mnie, czy sa˛jakies´ s´rodki moga˛ce przywro´cic´ go do stanu normalnos´ci seksualnej, gdyz˙ tak bardzo nie boi sie˛ kobiet i chciałby sie˛ oz˙enic´”2 (Krafft-Ebing 2010, s. 104)3. Ponadto prace Kraffta-Ebinga i innych seksuologo´w nazywały i wyodre˛bniały pewne typy oso´b – wczes´niej rodzaj seksu nie wpływał na toz˙samos´c´, dopiero dzieła takie jak Psychopathia sexualis spowodowały, z˙e me˛z˙czyzn maja˛cych stosunki z innymi me˛z˙czyznami zacze˛to nazywac´ homo- seksualistami i z˙e oni sami zacze˛li sie˛ tak okres´lac´. W ten sposo´b – zdaniem Oosterhuisa – seksuologia przyczyniła sie˛ do powstania toz˙samos´ci seksual- nych, takich jak gejowska czy lesbijska. Argument ten moz˙na rozwina˛c´, stwierdzaja˛c, z˙e była takz˙e warunkiem powstania ruchu na rzecz przeciwdzia- łania dyskryminacji ze wzgle˛du na seksualnos´c´. Wielu lekarzy juz˙ pod koniec XIX w. angaz˙owało sie˛ w aktywizm na rzecz – powiedzielibys´my dzis´ – praw seksualnych. Na przykład Magnus Hirschfeld przez całe z˙ycie walczył z niemieckim paragrafem 175, penalizuja˛cym stosun- ki homoseksualne, a w 1897 r. załoz˙ył Komitet Naukowo-Humanistyczny (Wissenschaftlich-humanita¨res Komitee) – pierwsza˛ na s´wiecie organizacje˛ bronia˛ca˛ praw oso´b homo- i transseksualnych. Był on architektem S´wiatowej Ligi Reformy Seksualnej, ruchu na rzecz zmian w podejs´ciu do seksualnos´ci. Lekarze i społecznicy zwia˛zani z Liga˛ najpełniej wyartykułowali swoje postu- laty w czasie kongresu zorganizowanego w 1929 r. w Londynie. Dotyczyły 2 Wszystkie cytaty z dzieł obcoje˛zycznych niedoste˛pnych w polskim przekładzie w tłumaczeniu autorki. 3 O badaniach Oosterhuisa nad praca˛ Kraffta-Ebinga pisze˛ szczego´łowo w cze˛s´ci II, s. 74. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pocza˛tki seksuologii i aktywizmu na rzecz emancypacji seksualnej w Europie 25 one ro´wnos´ci płci w kwestiach politycznych, gospodarczych i seksualnych, edukacji seksualnej, doste˛pu do aborcji i antykoncepcji, akceptacji mniej- szos´ci seksualnych oraz ro´z˙norodnych form seksu uprawianego za obopo´lna˛ zgoda˛dorosłych partnero´w, eugeniki, rozwodo´w, praw dla dzieci nies´lubnych i ich matek, zapobiegania chorobom wenerycznym i prostytucji, medycznego podejs´cia do zaburzen´ seksualnych oraz sprzeciwu wobec cenzury (Bullough 1994, s. 62–75; Wolff 1986, szczego´lnie rozdz. 12–13; Gawin i Crozier 2006, s. 318; Depko i Je˛drzejewska 2008, s. 22)4. Na ziemiach polskich o z˙yciu seksualnym pisali nie tylko lekarze. Juz˙ na pocza˛tku XIX w. wydawano poradniki małz˙en´skie. Jedna˛ z pierwszych tego typu ksia˛z˙ek jest Sposob szcze˛s´liwego poz˙ycia mie˛dzy me˛z˙em i z˙ona˛ czyli Cnoty istotne, kto´re ich do tego celu doprowadzac´ powinny (pisownia oryginalna) Ignacego Lubicz Czerwin´skiego (1817). Druga cze˛s´c´ tomu to przekład tegoz˙ autora niemieckiej pracy P.L. Kniggego pt. Sztuka Jak Zony w poz˙yciu swym z Me˛z˙ami zachowac´ sie˛ maia˛? aby Miłos´ci i Szaco´nku nieutracyły (pisownia oryginalna). Na ostatniej stronie ksia˛z˙ki widnieje imprimatur. I choc´ nie znajdziemy tu porad stricte seksualnych, moz˙na zauwaz˙yc´ pewne podobien´stwo tego dzieła do prac z drugiej połowy XX w. Tekst Lubicz Czerwin´skiego, a przede wszystkim Kniggego, kierowany jest do kobiet: autorzy ci, podobnie jak niekto´rzy wspo´łczes´ni seksuolodzy, powierzali z˙onom odpowiedzialnos´c´ za szcze˛s´cie małz˙en´skie, rodzine˛ oraz samego me˛z˙a. Lubicz Czerwin´ski pisze: „iest ona od samey Natury przeznaczona, iz˙by Me˛z˙a swego dzikos´c´ i prostote˛ us´mierzała” (1817, s. 86, pisownia oryginalna). Boz˙ena Urbanek, historyczka, kto´ra przeprowadziła analize˛ dziewie˛tnastowiecznych poradniko´w lekarskich wy- dawanych na ziemiach polskich, pos´wie˛conych kwestiom płciowym5, pokazała, z˙e ich autorzy zwracaja˛ sie˛ do kobiet i kobiety stanowia˛ wie˛kszos´c´ odbiorco´w (Urbanek 2004, s. 62, 71). Badaczka podkres´la tez˙ chrzes´cijan´ski charakter poradniko´w (Urbanek 2004, s. 63) oraz dowodzi, z˙e w tym okresie doradzano me˛z˙czyznom umiar w kwestii seksualnos´ci i zache˛cano kobiety, by im pomagały. Tylko niekto´rzy autorzy widzieli to inaczej i sa˛dzili, z˙e 4 Opro´cz publikacji, do kto´rych bezpos´rednio sie˛ tu odnosze˛, istnieje rozbudowana literatura dotycza˛ca pocza˛tko´w seksuologii. Ws´ro´d najwaz˙niejszych prac nalez˙y wymie- nic´: Bland i Doan red. 1998a – zbio´r artykuło´w omawiaja˛cych wczesny rozwo´j seksuologii; Bland i Doan red. 1998b – antologia wczesnych prac seksuologicznych; Robinson 1989 – o Ellisie; Jackson 1987 – feministyczna krytyka wczesnej seksuologii; Weeks 1985, rozdz. 4 – o roli wczesnej seksuologii; Katz 1995 – o seksuologii w konteks´cie praw seksualnych; Bernstein 2007, Kon i Riordan red. 1993, szczego´lnie rozdz. 7, Shcheglov 1993 – o seksuologii w Zwia˛zku Radzieckim; Fru¨hstu¨ck 2003 – o seksuologii w Japonii z uwzgle˛dnieniem wpływo´w europejskich; Porter i Hall 1995, Hall 1991 – o Wielkiej Brytanii; Melody i Peterson 1999 – o Stanach Zjednoczonych; Somerville 1994 – o zwia˛zkach mie˛dzy wczesna˛ seksuologia˛ a naukowym rasizmem. 5 Jak podaje Urbanek, w XIX w. ukazało sie˛ 21 tego typu prac (Urbanek 2004, s. 63, przyp. 5). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Seksuologia i społeczen´stwo me˛z˙czyz´ni sa˛ zdolni do opanowania sie˛, a kobiety kieruja˛ sie˛ emocjami: „kobieta raczej kocha z miłos´ci, me˛z˙czyzna z rachuby” (Julian Weinberg, Kobieta w stanie dojrzałos´ci jaka˛ jest i jaka˛ byc´ powinna, 1842, cyt. za Urbanek 2004, s. 63). W drugiej połowie XIX w. w poradnikach pojawiaja˛ sie˛ nowe tres´ci – opisy schorzen´ seksualnych, np. „bezsilnos´ci me˛skiej” (Urbanek 2004, s. 69). Dostrzez˙ono ro´wniez˙ „psychologiczny aspekt poz˙ycia seksualnego” (Urbanek 2004, s. 70), a prace uwzgle˛dniły dorobek wielu gałe˛zi medycyny. Poradniki pisali me˛z˙czyz´ni , jak zauwaz˙a Urbanek, z me˛skiej perspektywy (Urbanek 2004, s. 71). Jej zdaniem „wizerunek seksualnos´ci kobiety, kreowany [był] pod dyktando me˛skich pragnien´ i z˙yczen´” (Urbanek 2004, s. 71). Kwestia kobiecej przyjemnos´ci i autonomii seksualnej pojawiła sie˛ dopiero po´z´niej, najpierw w konteks´cie feministycznym, a naste˛pnie me- dycznym. Na ziemiach polskich jako pierwsza zwro´ciła na nia˛ uwage˛ Zofia Nałkowska na zjez´dzie kobiet w 1906 r., wywołuja˛c oburzenie wielu o´wczes- nych emancypantek (Sierakowska 2004, s. 367). Innym rodzajem dziewie˛tnastowiecznych ksia˛z˙ek o seksualnos´ci były rozmaite prace znieche˛caja˛ce do onanizmu. Na przykład w 1802 r. wydano polski przekład słynnego traktatu Samuela Auguste’a Tissota o szkodliwos´ci masturbacji z 1760 r. Powstały tez˙ prace polskich lekarzy na ten temat, np. O skutkach samogwałtu (onanizmu) i zmazaniach nocnych jako tez˙ o słabos´ciach wenerycznych Antoniego Stanisława Bergera (1873; za Depko 2011). Ksia˛z˙ki tego typu ukazywały sie˛ w całej Europie (Laqueur 2006) i szczego´łowo omawiały naste˛pstwa masturbacji, przestrzegały przed nia˛ młodziez˙ i radziły wychowawcom, jak zapanowac´ nad podopiecznymi. Jes´li chodzi o prace wpisuja˛ce sie˛ w nurt stricte seksuologiczny – tj. omawiaja˛ce ro´z˙ne formy funkcjonowania seksualnego, takie jak Psycho- pathia sexualis – to pionierem na ziemiach polskich był Stanisław Kurkiewicz, lekarz, jak sam sie˛ nazywał, „płciownik”6, autor ksia˛z˙ki Z docieko´w nad z˙yciem płciowym (t. 1 – 1905, t. 2 – 1906). Kurkiewicz, podobnie jak inni przed- stawiciele jego dyscypliny, duz˙o miejsca pos´wie˛cał tworzeniu nowych poje˛c´ i czynił to w je˛zyku polskim. I tak perwersje˛ seksualna˛ nazywał przewrot- nos´cia˛ płciowa˛, a homoseksualizm „ro´wnies´nictwem” (Kurkiewicz 1906, s. 244, 594). Wydaje sie˛, z˙e oddziaływanie Kurkiewicza było znacznie mniej- sze niz˙ niemieckich, austriackich czy brytyjskich gwiazd tej powstaja˛cej gałe˛zi medycyny, co moz˙e wyjas´nic´ fakt, z˙e terminy te nie przetrwały w je˛zyku polskim. Magdalena Gawin i Ivan Crozier, pisza˛c o dyskursie seksualnos´ci w dwudziestoleciu mie˛dzywojennym i lokuja˛c Polske˛ w konteks´cie mie˛dzy- narodowym (2006), wskazuja˛ za Tadeuszem Boyem-Z˙elen´skim, z˙e zabory ograniczyły zainteresowanie kwestiami obyczajowymi w dyskursie publicz- nym, gdyz˙ kluczowe w tym okresie stały sie˛ sprawy polityczne (Gawin i Crozier 2006, s. 324). Warto jednak podkres´lic´, z˙e dzieła seksuologiczne 6 http://www.funpzs.org.pl/o-fundacji/o-patronie-fundacji.html, doste˛p: 07.17.2012. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pocza˛tki seksuologii i aktywizmu na rzecz emancypacji seksualnej w Europie 27 błyskawicznie tłumaczono na je˛zyk polski, np. Psychopathia sexualis Kraffta- -Ebinga ukazała sie˛ po raz pierwszy po polsku pt. Zboczenia umysłowe na tle zaburzen´ płciowych [psychopathia sexualis]. Opaczne czucie płciowe. Studyum sa˛dowo- -lekarskie dla uz˙ytku prawniko´w i lekarzy juz˙ w dwa lata po wydaniu niemiecko- je˛zycznym, czyli w 1888 roku. Dopiero w mie˛dzywojniu tematyka seksualnos´ci zacze˛ła byc´ z˙ywo dysku- towana m.in. na łamach „Wiadomos´ci Literackich”7, przez konserwatysto´w nazywanych „ginekologicznymi” (Chałupnik 2008, s. 346) czy „Kuriera Porannego” (Szpakowska 2012, s. 130). Tadeusz Boy-Z˙elen´ski, Irena Krzy- wicka, Justyna Budzin´ska-Tylicka, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska oraz inni społecznicy, lekarze, poste˛powi intelektualis´ci i literaci pisali o zapobieganiu cia˛z˙y, aborcji, „inwersji”8 i innych kwestiach zwia˛zanych z seksualnos´cia˛, od- dawali sie˛ – jak nazywał to Boy – „ginekologiczno-społecznym rozwaz˙aniom” (Boy-Z˙elen´ski 1930, s. 135). To samo s´rodowisko doprowadziło do powstania w 1931 r. pierwszej poradni s´wiadomego macierzyn´stwa (omo´wienie tej działalnos´ci zob. np. Gawin i Crozier 2006, s. 324–333; Chałupnik 2008; Szpakowska 2012; Krzywicka szczego´łowo opisuje to w swojej autobiografii – 1998, szczego´lnie s. 234 i n.; Depko i Je˛drzejewska 2008). W 1933 r. powstała inspirowana działalnos´cia˛ Hirschfelda Liga Reformy Obyczajo´w (Gawin i Crozier 2006, s. 325; zob. tez˙ Depko i Je˛drzejewska 2008). Co ciekawe, Boy pisał na temat tej inicjatywy juz˙ w 1930 r., uz˙ywaja˛c zwrotu „reforma seksualna”, jednak potem, jak moz˙na zakładac´, z powodo´w strategicznych, unikał draz˙liwego słowa na „s” (Gawin i Crozier 2006, s. 326). Polskie postulaty Ligi ro´z˙nia˛sie˛ nieco od postulato´w sformułowanych w czasie londyn´skiego kongresu z 1929 r. Kwestie takie jak przyjemnos´c´ seksualna kobiet, homoseksualnos´c´, norma seksualna nie pojawiły sie˛, co nie znaczy, z˙e w ogo´le o nich nie mo´wiono w poste˛powych s´rodowiskach mie˛dzywojennej Polski (Gawin i Crozier 2006, s. 326–328; zob. tez˙ Krzywicka 1998). Warto ro´wniez˙ zauwaz˙yc´, z˙e o ile w działanie Ligi S´wiatowej angaz˙owali sie˛ gło´wnie lekarze i ludzie nauki oraz pedagodzy, o tyle u nas udział tej grupy nie był znacza˛cy. Jest to cze˛s´ciowo uwarunkowane tym, z˙e seksuologia w omawianym okresie w Polsce rozwijała sie˛ znacznie słabiej niz˙ w Niemczech, Zwia˛zku Radzieckim czy Wielkiej Brytanii (Gawin i Crozier 2006, s. 328). Nasilaja˛cy sie˛ totalitaryzm, szczego´lnie nazizm, i II wojna s´wiatowa wstrzymały poste˛p seksuologii i reformy seksualnej na starym kontynencie. O ile do czaso´w II wojny s´wiatowej seksuologia rozwijała sie˛ gło´wnie w Euro- 7 W latach 1932–1934 ukazało sie˛ 10 numero´w dodatku do „Wiadomos´ci Literac- kich” pt. „Z˙ycie S´wiadome”, pos´wie˛conego w pełni kwestiom reprodukcji i seksualnos´ci (Szpakowska 2012, s. 132–135). 8 Inwersja oznaczała odczuwanie tak jak osoba płci przeciwnej, czyli w konsekwencji seksualne zainteresowanie osobami swojej płci, podczas gdy wspo´łczes´nie homoseksual- nos´c´ oznacza jedynie seksualne zainteresowanie ta˛ sama˛ płcia˛. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Płeć, przyjemność i przemoc
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: