Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00112 005973 13874837 na godz. na dobę w sumie
Płeć zmiany. Zjawisko transformacji w Polsce z perspektywy gender - ebook/pdf
Płeć zmiany. Zjawisko transformacji w Polsce z perspektywy gender - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 409
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-064-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Rozwój studiów nad płcią społeczną ma na celu coś więcej, niż przywołanie kobiecej perspektywy charakterystycznej dla studiów nad kobietami. Niniejsza praca opisuje transformację z perspektywy kobiet. Zamierzeniem autorki jest zakotwiczenie analizy w szerszej perspektywie gender, a skupienie się na kobietach wynika z ich pomijania lub marginalizacji w analizach głównego nurtu, opisujących społeczeństwo polskie, tak jakby składało się z osobników bez płci.

Autorka pokazuje kobiety i mężczyzn poprzez różnicę w ich przedstawianiu – tak dzieje się w przypadku analiz treści, gdy bada ilościowe proporcje, a raczej dysproporcje, udziału przedstawicieli obu płci: w treści wiadomości na pierwszej stronie gazet, prasowych ofert pracy czy telewizyjnych reklam lub kampanii wyborczych. Częściej jednak w analizach skupia się na samych kobietach dlatego, że one właśnie były w nich dotąd pomijane. Proces społecznego konstruowania ról płciowych opisuje głównie w odniesieniu do kobiet, choć w porównaniu z mężczyznami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

(cid:44)(cid:93)(cid:68)(cid:69)(cid:72)(cid:79)(cid:68)(cid:3)(cid:39)(cid:72)(cid:86)(cid:83)(cid:72)(cid:85)(cid:68)(cid:78)(cid:3)(cid:177)(cid:3)(cid:46)(cid:68)(cid:87)(cid:72)(cid:71)(cid:85)(cid:68)(cid:3)(cid:54)(cid:82)(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:76)(cid:3)(cid:51)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:92)(cid:78)(cid:76)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:48)(cid:82)(cid:85)(cid:68)(cid:79)(cid:81)(cid:82)(cid:286)(cid:70)(cid:76)(cid:3) (cid:58)(cid:92)(cid:71)(cid:93)(cid:76)(cid:68)(cid:225)(cid:3)(cid:40)(cid:78)(cid:82)(cid:81)(cid:82)(cid:80)(cid:76)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:82)(cid:16)(cid:54)(cid:82)(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:92)(cid:15)(cid:3)(cid:56)(cid:81)(cid:76)(cid:90)(cid:72)(cid:85)(cid:86)(cid:92)(cid:87)(cid:72)(cid:87)(cid:3)(cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:93)(cid:78)(cid:76)(cid:3) (cid:28)(cid:19)(cid:16)(cid:21)(cid:20)(cid:23)(cid:3)(cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:296)(cid:15)(cid:3)(cid:88)(cid:79)(cid:17)(cid:3)(cid:53)(cid:72)(cid:90)(cid:82)(cid:79)(cid:88)(cid:70)(cid:77)(cid:76)(cid:3)(cid:20)(cid:28)(cid:19)(cid:24)(cid:3)(cid:85)(cid:17)(cid:3)(cid:81)(cid:85)(cid:3)(cid:23)(cid:20)(cid:18)(cid:23)(cid:22)(cid:3) (cid:53)(cid:40)(cid:38)(cid:40)(cid:49)(cid:61)(cid:40)(cid:49)(cid:55)(cid:3) (cid:48)(cid:68)(cid:225)(cid:74)(cid:82)(cid:85)(cid:93)(cid:68)(cid:87)(cid:68)(cid:3)(cid:41)(cid:88)(cid:86)(cid:93)(cid:68)(cid:85)(cid:68)(cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:54)(cid:46)(cid:224)(cid:36)(cid:39)(cid:3)(cid:44)(cid:3)(cid:224)(cid:36)(cid:48)(cid:36)(cid:49)(cid:44)(cid:40)(cid:3) (cid:36)(cid:42)(cid:40)(cid:49)(cid:55)(cid:3)(cid:51)(cid:53)(cid:3) (cid:51)(cid:53)(cid:50)(cid:45)(cid:40)(cid:46)(cid:55)(cid:3)(cid:50)(cid:46)(cid:224)(cid:36)(cid:39)(cid:46)(cid:44)(cid:3) (cid:37)(cid:68)(cid:85)(cid:69)(cid:68)(cid:85)(cid:68)(cid:3)(cid:42)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:86)(cid:93)(cid:70)(cid:93)(cid:68)(cid:78)(cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:3) (cid:49)(cid:68)(cid:3)(cid:82)(cid:78)(cid:225)(cid:68)(cid:71)(cid:70)(cid:72)(cid:3)(cid:90)(cid:92)(cid:78)(cid:82)(cid:85)(cid:93)(cid:92)(cid:86)(cid:87)(cid:68)(cid:81)(cid:82)(cid:3)(cid:73)(cid:85)(cid:68)(cid:74)(cid:80)(cid:72)(cid:81)(cid:87)(cid:3)(cid:93)(cid:71)(cid:77)(cid:266)(cid:70)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:68)(cid:88)(cid:87)(cid:82)(cid:85)(cid:86)(cid:87)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:36)(cid:81)(cid:81)(cid:92)(cid:3)(cid:37)(cid:225)(cid:68)(cid:86)(cid:93)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:78)(cid:3) (cid:139)(cid:3)(cid:38)(cid:82)(cid:83)(cid:92)(cid:85)(cid:76)(cid:74)(cid:75)(cid:87)(cid:3)(cid:69)(cid:92)(cid:3)(cid:56)(cid:81)(cid:76)(cid:90)(cid:72)(cid:85)(cid:86)(cid:92)(cid:87)(cid:72)(cid:87)(cid:3)(cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:93)(cid:78)(cid:76)(cid:15)(cid:3)(cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:296)(cid:3)(cid:21)(cid:19)(cid:20)(cid:22)(cid:3) (cid:58)(cid:92)(cid:71)(cid:68)(cid:81)(cid:72)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:93)(cid:3)(cid:58)(cid:92)(cid:71)(cid:68)(cid:90)(cid:81)(cid:76)(cid:70)(cid:87)(cid:90)(cid:82)(cid:3)(cid:56)(cid:81)(cid:76)(cid:90)(cid:72)(cid:85)(cid:86)(cid:92)(cid:87)(cid:72)(cid:87)(cid:88)(cid:3)(cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:93)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3) (cid:58)(cid:92)(cid:71)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:3)(cid:44)(cid:17)(cid:3)(cid:58)(cid:17)(cid:19)(cid:25)(cid:21)(cid:27)(cid:26)(cid:17)(cid:20)(cid:22)(cid:17)(cid:19)(cid:17)(cid:43)(cid:3) (cid:44)(cid:54)(cid:37)(cid:49)(cid:3)(ebook) (cid:28)(cid:26)(cid:27)(cid:16)(cid:27)(cid:22)(cid:16)7969-064-0(cid:3) (cid:58)(cid:92)(cid:71)(cid:68)(cid:90)(cid:81)(cid:76)(cid:70)(cid:87)(cid:90)(cid:82)(cid:3)(cid:56)(cid:81)(cid:76)(cid:90)(cid:72)(cid:85)(cid:86)(cid:92)(cid:87)(cid:72)(cid:87)(cid:88)(cid:3)(cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:93)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3) (cid:28)(cid:19)(cid:16)(cid:20)(cid:22)(cid:20)(cid:3)(cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:296)(cid:15)(cid:3)(cid:88)(cid:79)(cid:17)(cid:3)(cid:47)(cid:76)(cid:81)(cid:71)(cid:79)(cid:72)(cid:92)(cid:68)(cid:3)(cid:27)(cid:3) (cid:90)(cid:90)(cid:90)(cid:17)(cid:90)(cid:92)(cid:71)(cid:68)(cid:90)(cid:81)(cid:76)(cid:70)(cid:87)(cid:90)(cid:82)(cid:17)(cid:88)(cid:81)(cid:76)(cid:17)(cid:79)(cid:82)(cid:71)(cid:93)(cid:17)(cid:83)(cid:79)(cid:3) (cid:72)(cid:16)(cid:80)(cid:68)(cid:76)(cid:79)(cid:29)(cid:3)(cid:78)(cid:86)(cid:76)(cid:72)(cid:74)(cid:68)(cid:85)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:35)(cid:88)(cid:81)(cid:76)(cid:17)(cid:79)(cid:82)(cid:71)(cid:93)(cid:17)(cid:83)(cid:79)(cid:3) (cid:87)(cid:72)(cid:79)(cid:17)(cid:3)(cid:11)(cid:23)(cid:21)(cid:12)(cid:3)(cid:25)(cid:25)(cid:24)(cid:3)(cid:24)(cid:27)(cid:3)(cid:25)(cid:22)(cid:15)(cid:3)(cid:73)(cid:68)(cid:78)(cid:86)(cid:3)(cid:11)(cid:23)(cid:21)(cid:12)(cid:3)(cid:25)(cid:25)(cid:24)(cid:3)(cid:24)(cid:27)(cid:3)(cid:25)(cid:21)(cid:3) (cid:3) (cid:3) Spis treści 1. Wstęp 1.1. Struktura pracy 1.2. Metodologiczne dylematy badań nad płcią, stereotypami i dyskryminacją 1.3. Badacz a stereotypy płci 2. Zmiana społeczna: transformacja a demokratyzacja 3. Płeć w demokracji 4. Płeć a socjologia 4.1. Prehistoria 4.2. Początki socjologii 4.3. Horyzont, mainstream i kanon 4.4. Współczesne teorie socjologiczne – gender jako jeden w wymiarów analizy 5. Płeć a polityka 5.1. Podział na sferę prywatną i publiczną i jego przezwyciężanie 5.2. Nierówności płci w społeczeństwach 6. Stereotypy płci i ich rola 6.1. Kobieta tradycyjna 6.2. Tradycja czy zmiana? 6.3. Stereotyp, autostereotyp a tożsamość 6.4. Tożsamość zbiorowa polskich kobiet 6.5. Tożsamość indywidualna a zbiorowa 7. Socjalizacja do nierówności szkolnych 7.2. Rodzinna reprodukcja nierówności 7.1. Podwójny standard w socjalizacji i edukacji. Kobiecość i męskość w podręcznikach 8. Rola mass mediów w kreowaniu i upowszechnianiu stereotypowych wizji męskości i ko- biecości 8.1. Medialne reprezentacje kobiecości 8.2. Monsteryzacja w świetle wyników analizy zawartości prasy 2005–2009 9. Obrazy i przestrzenie transformacji 9.1. Miejsce dla kobiet: kobiety w przestrzeni publicznej 9.2. Media feministyczne – alternatywa dla mainstreamu 9.3. Kobiece przestrzenie – próba analizy proksemicznej 9.4. Walka o miejsce w przestrzeni publicznej – od sztuki krytycznej do miejskiej party- zantki 7 9 11 12 17 21 25 25 26 27 34 43 43 48 55 61 65 69 72 74 77 77 83 95 95 99 115 115 116 120 128 6 10. Zawieszenie praw reprodukcyjnych – symboliczna legitymizacja wykluczenia kobiet ze sfery obywatelstwa 10.1. Upolitycznienie prywatnego – aborcja, antykoncepcja, związki partnerskie i zapłod- nienie in vitro 10.2. Demokracja – tak, prawa reprodukcyjne – nie! 10.3. Wartości chrześcijańskie, presja Kościoła katolickiego czy patriarchalny backlash? 10.4. Historia zakazu aborcji w polskim prawie 10.5. Dyskurs wokół aborcji 10.6. Funkcjonowanie ustawy 11. Kobiety, praca i nierówności ekonomiczne w procesie transformacji 11.1. „Wypychanie” kobiet ze sfery pracy 11.2. Feminizacja biedy 12. Przemoc wobec kobiet i przemoc domowa 13. Kobiety i polityka 13.1. Ruch kobiecy jako jedna z form aktywności politycznej kobiet 13.2. Partie polityczne a ruch kobiet 13.3. Kto tworzy ruch kobiecy? 13.4. Zakaz aborcji – hipotetyczny zwornik hipotetycznego ruchu kobiecego 13.5. Kongresy Kobiet 13.6. Postulat wprowadzenia parytetu płci na listy wyborcze – nowy cel ruchu kobiecego 13.7. Kongres Kobiet – polityka tak, aborcja nie? 13.8. Rola ruchu kobiecego w procesie społecznej zmiany 14. Kobiety wiejskie – obywatelki „daleko od szosy” 14.1. Charakterystyka badanych gmin i wsi 14.2. Charakterystyka badanych kobiet 14.3. Aktywność społeczno-polityczna badanych kobiet 14.4. Społeczeństwo obywatelek 15. Medialne obrazy kobiet i mężczyzn 15.1. „Zatrzymane w kadrze” kontra „obrazy zmiany” 15.2. Zjawisko symbolicznego unicestwiania kobiet w mediach 15.3. Płeć w dyskursie publicznym i politycznym: porównawcza analiza prasy codziennej i mediów feministycznych 1989–2009 15.4. Analiza zawartości mediów kobiecych 1989 – 2009, na przykładzie „Kroniki Ko- biet” i portalu Feminoteka 15.5. Analiza treści posumowania tygodnika „Polityka”: „Ludzie roku” 16. Kobiety, mężczyźni i praca – analiza zawartości prasowych ofert pracy 17. Płeć a polityka 17.1. Płeć w kampaniach wyborczych 2000-2011 17.2. Płeć w kampaniach wyborczych – podsumowanie 18. Kobiety i mężczyźni w reklamie telewizyjnej 19. Zmiana czy stagnacja? Wnioski z analiz treści 20. Teorie społecznej zmiany a przypadek polski Bibliografi a Gender of transition. Transition in Poland through gender lenses Aneksy 139 141 143 144 147 149 152 167 168 175 189 217 219 225 226 227 228 232 233 236 239 241 248 250 258 259 260 262 263 278 292 297 319 320 344 349 355 359 363 379 381 1. Wstęp Zmiana społeczna jest jednym z kluczowych obszarów refl eksji socjologicz- nej. Transformacja społeczno-polityczna w Polsce i innych krajach byłego bloku wschodniego stała się więc tematem licznych analiz. Zaczęły się one pojawiać już kilka lat po rozpoczęciu procesu transformacji i w latach 90. stanowiły znaczą- cy nurt refl eksji socjologicznej. Po pewnym czasie impet analiz transformacyj- nych wygasł i zmienił kierunek, między innymi na skutek procesu europejskiej integracji, ku któremu badacze zwrócili uwagę. Pojawiły się nowe zagadnienia i procesy, doniosłe dla diagnoz społeczeństwa polskiego i jego przyszłości: nowa fala emigracji, przemiany demografi czne, transformacja świata pracy, i wiele in- nych. Większość diagnoz polskiej transformacji pomija całkowicie perspektywę płci i ślepa jest na różnicę między transformacyjnym doświadczeniem kobiet i mężczyzn. Na nierówną dystrybucję zysków i kosztów transformacji zwróciły uwagę analizy odwołujące się do perspektywy gender, formułowane poza ob- szarem głównego nurtu socjologii, oraz inicjowane i prowadzone przez środowi- ska oraz organizacje kobiece i feministyczne. Socjologowie, a przede wszystkim socjolożki zajmujące się tą problematyką, współpracowały ze środowiskami ko- biecymi, kolejne konferencje, seminaria i wreszcie gender studies są rezultatem tej współpracy. Oznacza to jednak, że powstał osobny nurt analiz uwzględnia- jących rolę płci w transformacji i opisujących szczególną perspektywę kobiet, pomijaną w głównonurtowych analizach. Jego powstawanie zilustrować można na przykładzie programu kolejnych zjazdów socjologicznych, najszerszego fo- rum skupiającego polskich socjologów, służącym wymianie myśli i wyznacza- jącym jednocześnie główne nurty zainteresowań i badań. Problematyka kobieca i gender jako pojawia się systematycznie wraz z rosnącym zainteresowaniem tą kwestią. W 1997 roku na X Zjeździe w Katowicach sesja (kierowana przez Mał- gorzatę Fuszarę) „Kwestia kobieca w Polsce” zgromadziła autorki kluczowych analiz, jak Beata Łaciak, Danuta Duch, Ewa Malinowska, Irena Reszke, Krystyna Slany czy Anna Titkow. Kolejne zjazdy w Rzeszowie (2000) i Poznaniu (2004) 8 przyniosły liczne wystąpienia dotyczące w jakiś sposób kwestii płci, rozproszone w różnych grupach tematycznych się, ale już na XIII Zjeździe w Zielonej Górze sesji poświęconych kobietom i kwestii gender odbyło się aż trzy. Płeć na sesjach plenarnych zaistniała dopiero na kolejnym zjeździe w Krakowie w 2010 roku, i dopiero po tym zjeździe w głównej pozjazdowej publikacji pojawił się referat odnoszący się do przemian miejsca kobiet i mężczyzn w społeczeństwie: Kobiety, mężczyźni i władza Małgorzaty Fuszary1 – stając się symbolem wejścia perspek- tywy gender do głównego nurtu po 20 latach transformacji. W tym samym czasie, właśnie z okazji podsumowań owego dwudziestole- cia pojawiło się w łonie środowisk i organizacji kobiecych wiele analiz wpły- wu transformacji na miejsce kobiet i mężczyzn w społeczeństwie. Środowiska kobiece i feministyczne problematykę transformacji podjęły później niż socjo- logia akademicka, początkowo próbując sformułować diagnozy sytuacji kobiet w Polsce jako stanu, a nie procesu. Takim przedsięwzięciem były raporty wy- dawane przez Centrum Praw Kobiet na przełomie tysiąclecia2 – w tym czasie gdy socjologowie diagnozowali społeczną zmianę. Jednak gdy socjologowie problematykę transformacji porzucili na rzecz innych wyzwań, organizacje kobiece, współpracujące regularnie z socjolożkami i przedstawicielkami in- nych akademickich dyscyplin, również zaczęły opisywać relacje płci i sytuację kobiet z perspektywy procesu społecznej zmiany, w rezultacie pojawiły się podsumowania takie jak raport Feminoteki 20 lat, 20 lat zmian3 czy prezen- tujące szerszą środkowoeuropejską perspektywę Kobiety w czasach przełomu 1989–20094. W dotychczas publikowanych pracach brakuje połączenia tych dwóch per- spektyw: prace socjologiczne pomijają lub marginalizują kwestię płci, a publi- kacje wydawane przez organizacje kobiece siłą rzeczy pozbawione są zaplecza teoretycznego i badawczego. Coraz liczniejsze prace łączące socjologiczny na- mysł, wyniki empirycznych badań i perspektywę płci wnoszą wiele do dyskursu genderowego w Polsce i naszej części Europy, ale pełnią marginalną rolę dla dys- kursu głównonurtowego. Próbą zasypania tej przepaści jest ta praca, w której staram się połączyć perspektywę gender z socjologiczną analizą transformacji, odwołując się do kanonów socjologii polityki. 1 M. Fuszara, Kobiety, mężczyźni i władza, [w:] Co się dzieje ze społeczeństwem, (red). M. Flis, K. Frysztacki, G. Skąpska, P. Polak, Wydawnictwo UJ, Kraków 2011, s. 115-134. 2 B. Gadomska (red.), Kobiety w Polsce w latach 90-tych. Raport Centrum Praw Kobiet, Warszawa 2000; Bałdyga I. [opr.], Kobiety w Polsce 2003, Raport Centrum Praw Kobiet, Centrum Praw Kobiet, Warszawa 2003. 3 A. Czerwińska, J. Piotrowska (red.), Raport: 20 lat – 20 zmian. Kobiety w Polsce w okresie trans- formacji 1989-2009, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2009. 4 Kobiety w czasach przełomu 1989-2009, Heinrich Boell Stiftung, Warszawa 2009. 1.1. Struktura pracy 9 W pracy zawarłam teoretyczny kontekst socjologicznych rozważań o roli płci w analizach społecznych. Staram się też przedstawić zarys polskiej transformacji z perspektywy gender, koncentrując się głownie na zmieniającej się roli kobiet w transformującym się społeczeństwie i kwestii płci w towarzyszącym zmianie dyskursie. Odnoszę się do najważniejszych dla ich opisu tekstów, nie pretendu- jąc jednak do jakiejkolwiek systematyzacji wokółgenderowego dyskursu. Wybór poszczególnych problemów, którym poświęcam więcej uwagi, zastępuje próbę systematycznej analizy zjawiska transformacji we wszystkich jej wymiarach. Choć praca ma charakter socjologiczny, przywoływana przez mnie literatura przedmiotu należy też do innych dyscyplin – bo perspektywa gender jest inter- dyscyplinarna lub raczej ponaddyscyplinarna. Własne badania, których wyniki tu przedstawiam, to zarówno zaplanowane z myślą o tej pracy badania dynamicz- ne, które obrazują proces zmian, jak i badania przekrojowe, prezentujące wybra- ny problem w danym wybranym punkcie w czasie. Nie było możliwe podjęcie przebadania wszystkich problemów w sposób uwzględniający zmianę społeczną. Część z nich przeprowadziłam tylko dlatego, że w danym momencie miałam taką możliwość, choćby przez udział w większym projekcie badawczym. Spaja je te- matyka kobieca, a problemy i zjawiska, które miałam okazję badać mają na tyle trwały charakter, że nawet te wycinki społecznej rzeczywistości pobierane przeze mnie w kolejnych latach opowiadają o zjawiskach, które rok wcześniej lub dwa lata później przybierały podobny kształt. Kolejne lata zaawansowanego procesu transformacji reprezentują kolejne obrazy, które mam wrażenie układają się jak wachlarz w szerszą panoramę. Choć nie reprezentują procesu zmiany, a stanowią tylko próby prezentacji rzeczywistości społecznej tu i teraz (a raczej tu i wtedy) przeprowadzone zostały właśnie w będącej przedmiotem analizy okresie i dotyczyły kobiet. Za ich przy- pomnieniem (część była wcześniej publikowana) przemawiają zarówno względy merytoryczne, jak i metodologiczne. Badania te dotyczyły w większości proble- matyki wcale albo rzadko wtedy przez badaczy podejmowanej, często miały cha- rakter eksploracyjny i ich wyniki miały na celu zapełnianie białych plam w bada- niach społecznych: tak było w przypadku badań nad pomijanymi przez większość badaczy mieszkankami wsi, przemocą domową i jej ekonomicznym wymiarem, feminizacją biedy, czy wreszcie podziemiem aborcyjnym. Badania te towarzyszy- ły różnym programom, nie zawsze wyłącznie badawczym, i ich kształt wynikał z różnych uwarunkowań, na które nie zawsze miałam wpływ. Dzięki temu jednak reprezentują duże zróżnicowanie zastosowanych metod. Do tej części pracy, która prezentuje badane zagadnienia jak gdyby „zatrzymane w kadrze” włączyłam też analizy różnych przejawów obecności kobiet w przestrzeni publicznej: od obej- mującej niewielki zakres czasu analizy treści, poświęconej pewnym wybranym 10 sposobom prezentowania kobiet mediach, przez proksemiczna analizę obecności kobiet w fi zycznej przestrzeni publicznej, po analizę różnych form aktywności publicznej kobiet: od grafi ciarskich ataków na przestrzeń miejską po politycznie legitymizowany Kongres Kobiet. By uchwycić jednak same zjawisko zmiany, przeprowadziłam też badania o charakterze dynamicznym. Badania dynamiczne mające wskazać charakter i kierunek społecznej zmia- ny to szereg analiz treści materiałów pochodzących z lat transformacji. To anali- za treści pierwszych stron gazet 1989–2009, kampanii wyborczych 2000–2011, prasowych ofert pracy 1995–2010 oraz reklam telewizyjnych 1997–2010. Wybór analizy treści pozwolił mi na cofnięcie się w czasie i prześledzenie przemian wy- branych treści w okresie transformacji. To, że tylko jedna z analiz rozpoczyna się w symbolicznym roku 1989 to skutek nie mej badawczej opieszałości, lecz trans- formacji samych treści. Wybrana do analizy „Gazeta Wyborcza” była jednym z nielicznych mediów, które przetrwały, choć w zmienionej formie, ten okres. Reklama telewizyjna czy prasowe oferty pracy, które były przedmiotem analizy, pojawiały się dopiero wraz z postępem transformacji, stąd okres ich analizy nie sięga 1989 roku. O ile gazety z 1989 roku zachowały się w bibliotekach, nie dys- ponowałam archiwalnymi nagraniami telewizyjnymi z tego okresu, które mogła- bym porównać z materiałami przeze mnie zarejestrowanymi. W 1989 roku byłam jeszcze studentką przygotowującą pracę magisterską, i nie tylko nie planowałam badań transformacji, ale nawet nie zdawałam sobie sprawy z tego, że uczestni- czę wraz z resztą społeczeństwa w tym procesie. Objęcie całości okresu 1989– 2009 badaniem zawartości przekazów telewizyjnych natrafi ło też na inna barierę, technologiczną. W 1989 roku magnetowid z funkcją nagrywania znajdował się poza moim zasięgiem, podobnie jak dobrej jakości sygnał telewizyjny, a nawet sprawny telewizor – pomysł badania przekazów telewizyjnych nie miał po pro- stu szansy zaistnieć. Rejestrację programów telewizyjnych rozpoczęłam w 1996 roku, materiał z 1997 roku posłużył mi do kluczowego badania w ramach mojej pracy doktorskiej5, obronionej w 2000 roku. Porównanie tego materiału z później rejestrowanym natrafi ło na barierę technologiczną: przejście z zapisu na nośniku VHS na cyfrowy. Dla potrzeb tej pracy wykorzystałam więc analizę materiału z 1997 roku przeprowadzoną wcześniej. Podobnie postąpić musiałam z zapisami kampanii wyborczych z początku lat dwutysięcznych, które na szczęście podda- łam szczegółowej transkrypcji, do której mogłam się odwołać. Wybór materiałów do badań był trudny. Ogłoszenia o pracę, które badam nieprzerwanie od dziesię- ciolecia, tracą na moich oczach swą dotychczasową rangę, prasowe oferty pracy są zastępowane przez ogłoszenia w internecie, a kandydaci zamiast szukać ogło- szeń ogłaszają się sami – więc mimo drobiazgowej i czasochłonnej analizy ranga 5 Której tylko część empiryczna została opublikowana, por. I. Desperak, Stereotypizacja ról kobie- cych w perspektywie praktyk dyskryminacyjnych na rynku pracy, „Folia Sociologica. Acta Uni- verstatis Lodziensis, 1, 2000. 11 zebranego materiału w czasie badania się zmienia. Analiza treści należy niestety do najbardziej czasochłonnych technik badawczych, i trudno w niej o elastycz- ność. W czasach transformacji trudno jest cokolwiek planować – transformacji podlegał przecież sam świat badań, badania moje miały więc częściowo charakter retrospektywny. Zbierając je tutaj, mam nadzieję, że czytelniczki i czytelników tej pracy nie tylko zapoznaję z mało znanymi dokonaniami badawczymi, ale zainspiruję do dalszych badań w tym kierunku, a zamieszczając dość wyczerpujące opisy przebiegu badań wytyczę metodologiczne tropy i przestrzegę przed niektórymi rafami, na jakie badacz może wpaść. 1.2. Metodologiczne dylematy badań nad płcią, stereotypami i dyskryminacją Badania dotyczące płci społecznej nie należą do najłatwiejszych, i dopiero najnowsze dokonania badawcze wyznaczają ich standardy. Uwzględnienie czyn- nika płci, z drugiej strony, powinno być standardem wszystkich badań społecz- nych, niezależnie od problematyki. Powinno się uwzględniać płeć badaczy, nie tylko badanych, tam gdzie płeć gra rolę – i tak się najczęściej czyni. Innym po- stulatem jest posługiwanie się różnopłciowymi parami czy zespołami badaczy. Zresztą równe proporcje kobiet i mężczyzn we wszystkich zespołach badawczych są jak najbardziej pożądane we wszelkich fazach badań: na etapie konceptuali- zacji, realizacji i interpretacji uzyskanych wyników. Co ciekawe, w badaniach nad męskością sprawdzają się zarówno kobiety i mężczyźni, podobnie jak, zgod- nie z obserwacjami Jeffa Hearna6, na zajęcia i studia poświęcone men’s studies za- pisują się jedni i drudzy, jednak z ilościową przewagą kobiet. Dzieje się tak – za- pewne – dlatego, że w ogóle problematyka płci społecznej jest częściej obiektem zainteresowania kobiet niż mężczyzn, to kobiety są bowiem bardziej zaintereso- wane w kwestionowanie istniejącego patriarchalnego porządku płci. Wśród pol- skich badaczy nad męskością spotykamy zarówno mężczyzn, jak Zbyszko Melo- sik czy Krzysztof Arcimowicz, jak i kobiety, jak Agnieszka Golczyńska-Grondas czy Ilona Chmura-Rutkowska z Joanną Ostrouch. Rozwój studiów nad płcią społeczną ma na celu coś więcej niż przywołanie kobiecej perspektywy charakterystycznej dla studiów nad kobietami. Niniejsza praca opisuje transformację z perspektywy kobiet, próbując opisać zjawisko spo- łecznej zmiany z uwzględnieniem kobiecej perspektywy. Jednak moim zamierze- niem jest zakotwiczenie analizy w szerszej perspektywie gender, a skupienie się 6 Informacje uzyskane podczas nieformalnej rozmowy, która odbyła się kuluarach „Gender and Citizenship in a Multicultural Context”, Uniwersytet Łódzki, sierpień-wrzesień 2006. 12 na kobietach wynika z ich pomijania lub marginalizacji w analizach głównego nurtu, opisujących społeczeństwo polskie tak jakby składało się z osobników bez płci. Staram się, tam gdzie to jest możliwe, pokazać kobiety i mężczyzn poprzez różnicę w ich przedstawianiu – tak dzieje się w przypadku analiz treści, gdy ba- dam ilościowe proporcje, a raczej dysproporcje, udziału przedstawicieli obu płci: w treści wiadomości na pierwszej stronie gazet, w treści prasowych ofert pracy czy telewizyjnych reklam lub kampanii wyborczych. Częściej jednak w analizach skupiam się na samych kobietach: dlatego, że one właśnie były w nich dotąd po- mijane. Proces społecznego konstruowania ról płciowych opisuję głownie w od- niesieniu do kobiet, choć w porównaniu z mężczyznami. 1.3. Badacz a stereotypy płci Badania dotyczące stereotypów, a zwłaszcza stereotypów płci, wymagają od badacza ogromnej samoświadomości – stereotypy bowiem są z jednej strony mechanizmami myślenia potocznego, które podzielają sami badacze, nie zawsze zdając sobie z tego sprawę. Z drugiej strony stereotypy jako takie trudno uchwy- cić bezpośrednio w badaniu, częściej obcujemy z ich przejawami czy rezultatami. Co badamy? Mitologie dotyczące płci, ideologię płci, wizerunek kobiet i męż- czyzn a może raczej społeczne reprezentacje męskości i kobiecości? Na takie py- tania powinni sobie odpowiedzieć badacze zanim przystąpią do badania, najpóź- niej – przed analizą jego wyników. Postulat ten jest jednak trudny do spełnienia, bowiem zjawiska te: mity, ideologie i stereotypy są ze sobą spokrewnione i trudne do oddzielenia w swych przejawach. Mity i mitologie leżą raczej u podstaw bada- nych przeze mnie zjawisk – lecz się jednocześnie w nich przejawiają. Stereotypy wydają się być obecne na każdym kroku, jednak dokładniejsze przyjrzenie się procesowi badawczemu każe zauważyć, że badanie częściej dotyczy wizerunku kobiet i mężczyzn, np. w mediach, lub analizie poddajemy jedynie reprezentacje społeczne7 męskości i kobiecości, a stereotypy raczej stanowią wierzchołek góry lodowej, która badaczowi jest dostępną, i nie stanowią bezpośredniego obiektu badania. W prezentowanych tu badaniach starałam się stosować konsekwentnie perspektywę reprezentacji społecznych, którą uważam za najbardziej obiecują- ce podejście do tej trudnej problematyki. Opisał ją i zaprezentował w praktyce na polskim gruncie Cezary Trutkowski w odniesieniu do pola badawczego poli- tyki, jednak polecić można ją badaczom nie tylko tego tematu. Badacz ten wy- szedł od defi nicji Moskoviciego: „społeczne reprezentacje są defi niowane przez «opracowanie» obiektu społecznego przez społeczność, tak aby służył zachowa- 7 Por. C. Trutkowski, Społeczne reprezentacje polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000. 13 niu i komunikacji”8 i zaproponował, by traktować je jako „podzielaną społecznie wiedzę, uwspólnione przedstawienia, wszechświat zgodnego myślenia, który po- wstaje w wyniku komunikacyjnej koegzystencji jednostek w ramach określonych społeczności”.9 O związku stereotypów z reprezentacjami społecznymi piszą też Charles Stangor i Mark Schaller10. Dylematy badaczki – jedna z nas czy intruz? Kobieta, próbująca badać zjawiska dotyczące płci, natrafi a na kilka pułapek. Z jednej strony, jako kobieta, zmierzyć się musi z domyślna hipotezą kobiecego losu, wynikającą z przyjęcia założenia o istnieniu jakiejś jednej zbiorowości ko- biet. Napotka może życzliwe przyjęcie ze strony potencjalnych badanych, jako „jedna z nas”, ale może mieć trudności z dowiedzenie się czegoś dla niej nowego. Rozmówczynie nie będą przy niej ani dla niej nazywać zjawisk po imieniu, bo- wiem – jako jedna z nich – zna je na tyle dobrze, że nie ma potrzeby ich nazywać. „No wie pani” – odpowiadają badane przy takim podejściu. Gdy z kolei badaczka przedstawi się jako obca – jako obcej niewiele się jej ujawnia. Na dylematy te natknęłam się już podczas moich poprzednich badań, które dotyczyły – a raczej dotyczyć miały – związku między stereotypami płci a karierami zawodowymi kobiet. Nie uzyskane wypowiedzi, ale niepowodzenia badawcze pozwoliły mi dojrzeć rolę stereotypów płci. Zaplanowałam przeprowadzenie serii pogłębionych wywiadów swobod- nych z dwiema grupami kobiet, które wstępnie nazwałam „kobietami sukcesu” i „kobietami które sukcesu nie odniosły”, ewentualnie dokooptować do nich gru- pę kobiet zajmujących pośrednią pozycję. „Kobiety sukcesu” były to prezeski, dyrektorki i profesorki, które były bohaterkami medialnych doniesień, relacji z otwarcia jakiejś instytucji, lub wywiadów prasowych. Ich przeciwieństwem miały być kobiety długotrwale bezrobotne, bez prawa do zasiłku, objęte pomocą lokalnego ośrodka pomocy społecznej obejmującego bezrobotnych niematerial- nymi świadczeniami, jak poradnictwo i pomoc w powrocie na rynek pracy. Za- kładałam, że choć jedna i druga grupa natknęła się w swym życiu zawodowym na negatywne dla kobiecych karier stereotypy płci, to „kobiety sukcesu” omi- nęły jakoś tę barierę, i opowiedzą w wywiadach, jak to zrobiły, a druga grupa być może opowie o swej bezsilności wobec stereotypów. Niestety, liczne bariery 8 S. Moscovici, Attitudes and Opinions, „Annual Review of Psychology” 1963, nr 4, [za:] C. Trut- kowski, Społeczne reprezentacje polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, s. 75. 9 C. Trutkowski, Społeczne reprezentacje polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, s. 75. 10 Ch. Stangor, M. Schaller, C. N. Macrae, M. Hewstone (red.), Stereotypy jako reprezentacje indy- widualne i zbiorowe, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1999. 14 administracyjne uniemożliwiły mi dostęp do kobiet, które nie odniosły sukcesu, postanowiłam więc zacząć umawianie wywiadów od dawno już przygotowanej listy „kobiet sukcesu”. I tu nastąpiło następne niepowodzenie, które okazało się najbardziej pouczającym w całym badaniu. Choć dysponowałam wystarczający- mi danymi i kontaktami do wybranych kobiet, żadna z nich nie chciała się zgodzić na udzielenie wywiadu. Powodem, dla którego odmawiały, nie był bynajmniej brak czasu. Reagowały w ten sposób na przygotowaną i zastosowaną przeze mnie formułę podczas telefonicznego przedstawianiu celu badania i próbę umówie- nia się na wywiad. Mówiłam bowiem, że wywiad ma dotyczyć ich kariery zawo- dowej. Udało mi się to, gdy zrezygnowałam z używania słowa „kariera”, przy- najmniej w fazie umawiania się na wywiad. Zrozumiałam bowiem, że to właśnie to słowo odstręczało potencjalne rozmówczynie. Umawiając się i rozpoczynając wywiad mówiłam wyłącznie o „pracy” zawodowej, nie o karierze. Na ten trop naprowadziła mnie jedna z potencjalnych rozmówczyń, w stu procentach spełnia- jąca wstępne warunki czyniące z niej „kobietę sukcesu”, która podczas rozmowy wstępnej mającej doprowadzić do wywiadu, oświadczyła „pani, jaka kariera, pani pogada z moim mężem”. Wstępne założenie o odstręczającym działaniu słowa „kariera” zostało po- twierdzone w toku badania. Kobiety, które udało mi się namówić na przeprowa- dzenie wywiadu, uciekały od nacechowanych sukcesem etykietek. Choć były prezeskami, przedsiębiorczyniami i dyrektorkami, mówiły dokładnie tak samo jak moje bezrobotne rozmówczynie, lub „zwykłe kobiety”, nauczycielki, se- kretarki, sprzedawczynie i agentki ubezpieczeniowe. Cechą wspólną tych roz- mów była autodeprecjacja własnych osiągnięć na polu zawodowym i przypo- rządkowanie narracji o własnej drodze zawodowej historii prywatnej: zawarcia małżeństwa czy urodzenia dzieci. Jedna z rozmówczyń, czterdziestodwuletnia ekonomistka, która po osiągnięciu licznych sukcesów zawodowych, powróciła na uniwersytet, by zrobić doktorat, przedstawiła mi się na początku wywiadu: „jestem starą babą”. Inna, samodzielna przedsiębiorczyni, prowadząca działal- ność gospodarczą polegającą na produkcji i dystrybucji artykułów dekoracji wnętrz, matka ośmiomiesięcznego wtedy dziecka, przedstawiła mi się jako „kura domowa”, mimo że sama, z niewielką pomocą męża, utrzymywała wtedy rodzi- nę, często z dzieckiem na kolanach, nie mając od męża żadnej pomocy w opiece nad niemowlęciem11. Jako że jestem kobietą i moje rozmówczynie były kobietami, które rekruto- wałam spośród grona „znajomych znajomych” z pomocą metody śnieżnej kuli, sądziłam że jeśli uda mi się już umówić na wywiad, nie tylko się on od będzie, ale uda mi się zrealizować jego założenia. Postanowiłam też zastosować strategię podobieństwa, przedstawiając się jako kobieta, jedna z nas, przyjaciółka naszej 11 Wyniki badania opublikowane zostały w: I. Desperak, Stereotypy ról kobiet w reklamie telewizyj- nej i praktyce rynku pracy, „Acta Universitatis Lodziensis” 2001, „Folia Sociologica” 29. 15 wspólnej znajomej, która zna się na sprawach, o których miałyśmy rozmawiać. Rzeczywiście, po przełamaniu pierwszych lodów, kobiety chętnie rozmawiały, i przy pożegnaniu wyciągały notes z telefonami, by pomóc mi znaleźć kolejne rozmówczynie. Jednak wspólnota płci paradoksalnie nie ułatwiła mi pracy. Jako że o babskich sprawach badane rozmawiały z kobietą która starała się im przed- stawić jako „jedna z nich” albo wręcz „jedna z nas”, w wywiadzie, poddanym zgodnie ze sztuką badań społecznych, transkrypcji, znajdowało się wiele odnie- sień do owej wspólnoty. „Pani wie jak to jest” mówiły badane – albo nic nie mó- wiły, tylko patrzyły mi w oczy i wykonywały znaczący gest. Choć udało mi się nawiązać mniej więcej do większości dyspozycji do wywiadów, ich transkrypcje nie zawierały żadnych defi nitywnych stwierdzeń, żadnych gotowych odpowiedzi, nic, co mogłabym wykorzystać do weryfi kacji postawionych na wstępie hipotez. Siostrzeńska niemal wspólnota, którą udało mi się zbudować dla potrzeb bada- nia, po pierwsze była wspólnotą sztuczną, zainscenizowaną na potrzeby badania. Po drugie pozwalała na osiągnięcie komunikacji typowej dla „babskich komin- ków”, ale mało efektywnej w pracy badawczej mającej na celu zbadanie wpływu stereotypów na życie kobiet oraz ich doświadczenia na rynku pracy. Zwłaszcza że stereotypy są ulotne, niewidoczne na pierwszy rzut oka, a by uczynić je przed- miotem rozmowy należałoby je wskazać, nazwać i zdekonstruować. Nasze roz- mowy miały wiele odniesień i nawiązań do stereotypów, jednak dotarcie do nich było dość wyczerpujące, i wymagało analizy innych składników interakcji niż to, co badane wprost i nie wprost komunikowały. Najbardziej pouczającym był dla mnie wywiad, trwający około 90 minut, który od początku do końca okazał się skłamany. Najpierw dotarłam na miejsce, co było trudne i czasochłonne, potem zostałam poczęstowana herbatą i odbyłam obowiązkową rundę pytań i odpowiedzi dotyczących wspólnych znajomych, po- łączenia autobusowego i pogody. Następnie rozpoczęłam właściwy wywiad, i do- piero gdy wychodziłam i stałam w podwójnych drzwiach oddzielających korytarz prowadzący do mieszkania od podwórka moja rozmówczyni mimochodem udzie- liła mi informacji, która niweczyła całą tę działalność. Podczas wywiadu opo- wiadała o swojej pracy – imponującej, 2 etaty plus praca weekendowa czy po po- łudniu – w kontekście potrzeb dzieci, opieki nad nimi współdzielonej z mężem, pracującym na trzech etatach. Opowieść ta zyskała zupełnie inny wymiar, gdy żegnając się ze mną, we drzwiach, moja rozmówczyni powiedziała mi, że jej mąż nie pracuje. To wyznanie nie zmieniło statusu faktów, które padły podczas rozmo- wy, która była nagrywana, ale całkowicie zmieniła ich wymowę. Moja rozmów- czyni, deklarująca się jako mężatka, żona pracującego męża, pracowała na tych dwóch i pół etatach by utrzymać siebie, dwójkę dzieci, niepracującego męża i być może teściową, którą spotkałam w mieszkaniu. Jednak w wywiadzie nie padło ani słowo na ten temat, kariera badanej wpisywała się w stereotypowy schemat niemal żony przy mężu lub zarabiającej „na waciki” – schemat ten był obecny w wypowiedziach wszystkich mężatek. Z całego wywiadu najsilniej utkwił mi 16 w pamięci narracyjny, interakcyjny i psychologiczny wysiłek rozmówczyni, by zaprezentować odpowiedni obraz swej pracy i swej rodziny, z tradycyjnymi ro- lami żony i męża. Doświadczenie to kazało mi w dalszych badaniach opartych na komunikacji z badanymi zwracać baczną uwagę nie tylko na to, co się mówi ale i przeciwnie, i korzystać z całego interpretacyjnego potencjału podejścia jako- ściowego. W badaniach kobiet wiejskich udało mi się dzięki temu zwrócić uwagę na rolę milczenia kobiet – gdy jedne mówiły o swych mężach, jako wspierających ich działalność, inne milczały. Inaczej niż w miejskim gronie nie było miejsca na krytykę mężów, wspomnienie ich wad albo niedociągnięć – milczenie mówiło więcej. Doświadczenia te przekonały mnie o pewnej bezradności badacza, który w kilkudziesięciominutowym kontakcie, jak w przypadku wywiadu swobodnego, nie zawsze jest w stanie mimo najlepszego przygotowania przebić się przez kokon stereotypu, i skłoniło mnie do oparcia się także na innych metodach badawczych. 2. Zmiana społeczna: transformacja a demokratyzacja Teorie zmiany społecznej stanowią istotną część refl eksji socjologicznej. Jed- nym z ich praktycznych zastosowań są analizy zmian społecznych które się stają. Najnowsze zmiany próbują opisać między innymi teorie transformacji. Transfor- macja w Polsce i innych krajach byłego bloku wschodniego opisywana jest zazwy- czaj jako transformacja polityczno-gospodarcza. W warstwie politycznej oznacza to zastąpienie systemu monopartyjnego wielopartyjnym, czyli politycznej plu- ralizacji, zniesienie cenzury i zastąpienie jej wolnością słowa, w innych krajach to czasem re-defi nicje państwowej tożsamości. Dopełnieniem demokratycznych procedur jest zapewnienie praw politycznych także politycznym mniejszościom. Transformacja gospodarcza to zastąpienie socjalistycznej gospodarki planowo-na- kazowej, która przybierała często formę gospodarki niedoboru, systemem opartym na regułach wolnego rynku, w myśl – fałszywej, ale popularnej do niedawna tezy, że wolny rynek jest koniecznym dla zaistnienia demokracji. Gospodarkę socja- listyczną zastąpił więc wolny rynek, a w sferze politycznej mamy do czynienia z demokratyzacją – który to termin bywa utożsamiany z transformacją. Demokratyzacja to proces kluczowy dla współczesnych nauk o polityce. Mimo to defi nicje demokracji nie są oczywiste, przybierają różne postaci i kładą akcent na różne jej aspekty. Współczesne teorie demokracji Charles Tilly, jej teoretyk, klasyfi kuje jako: – konstytucyjne, – rzeczowe, – proceduralne – i procesualne. Podejście konstytucyjne skupia się na prawach ustanowionych w danym sys- temie odnośnie do działalności politycznej. Podejście rzeczowe skupia się na wa- runkach życia i polityki, jakie umacnia damy system: czy ten a ten system umac- nia dobrobyt ludzi, wolność jednostki, bezpieczeństwo, sprawiedliwość, równość społeczną, namysł publiczny i pokojowe rozwiązywanie konfl iktów. Zwolennicy defi nicji proceduralnych w celu rozstrzygnięcia, czy dany system spełnia warunki 18 demokracji, wyodrębniają pewien wąski zespól praktyk rządowych, zwłaszcza procedur wyborczych1. Demokracja w ujęciu proceduralnym to szereg procedur których funkcjono- wanie jest niezbędne. Według Roberta A. Dahla, proceduralne minimum, które musi spełniać system, aby być uznanym za demokratyczny: 1. Kontrolę nad politycznymi decyzjami rządu konstytucja gwarantuje poli- tykom pochodzącym z wyboru. 2. Urzędy obieralne obsadzane są ramach regularnych i uczciwych wyborów, w których niedopuszczalny jest przymus. Wybory muszą być równe i jawne. 3. Wszyscy dorośli obywatele mogą brać udział w wyborach. 4. Praktycznie wszyscy dorośli obywatele mogą kandydować na urzędy. 5. Obywatele maja prawo wypowiadać się w szeroko rozwijanych kwestiach politycznych bez groźby poniesienia za to kary. 6. Obywatele mają prawo szukania alternatywnych źródeł informacji, które faktycznie istnieją i są chronione przez prawo. 7. Obywatele mają prawo do tworzenia niezależnych od rządu organizacji i stowarzyszeń, w tym partii politycznych i grup interesu.2 Z kolei proceduralne minimum stosowane przez Freedom House, zawiera: 1. Konkurencyjny, wielopartyjny system polityczny, 2. Powszechne bierne prawo wyborcze wszystkich obywateli, 3. Konkurencyjne wybory przeprowadzane regularnie w warunkach tajności głosowanie, bezpieczeństwa głosów i bez większych fałszerstw wyborczych, któ- re sprawiają że wynik nie odzwierciadla woli publicznej, 4. Znaczący publiczny dostęp głównych partii politycznych do wyborów za pośrednictwem mediów i zasadniczo otwartej kampanii politycznej3. Podejścia procesualne do demokracji wyodrębniają minimalny zespół pro- cesów, które muszą się nieprzerwanie toczyć, aby dana sytuacja spełniała wa- runki sytuacji demokratycznej. Tu z kolei Robert A. Dahl wylicza następujące warunki: 1. Efektywne uczestnictwo. Nim stowarzyszenie przyjmie określoną polity- kę, każdy członek musi mieć równą i realną możliwość powiadomienia pozosta- łych o swoim zdaniu na temat tego, jaka to powinna być polityka. 2. Równość głosowania. W chwili, gdy ostatecznie zapaść ma decyzja o tej polityce, każdy członek musi mieć równą i realną możliwość głosowania, a jego głos musi być liczony tak samo, jak głos każdego z pozostałych. 3. Poinformowane rozumienie. W rozsądnych granicach czasowych każdy członek musi mieć równe i realne możliwości poznania istotnych polityk alterna- tywnych i ich prawdopodobnych skutków. 1 Ch. Tilly, Demokracja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 18–19. 2 R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 324. 3 Ch. Tilly, op. cit., s. 20. 19 4. Nadzór nad porządkiem obrad. Członkowie muszą mieć wyłączną moż- liwość decydowania o tym, jak ustala się porządek obrad oraz jakie sprawy się do niego zalicza. Tym samym proces demokratyczny wymagany przez trzy po- przednie kryteria nigdy nie jest zamknięty. Członkowie zawsze mogą zmienić każdą z polityk stowarzyszenia, jeżeli tak postanowią. 5. Włączenie dorosłych. Pełne prawa obywatelskie wynikające z poprzed- nich czterech kryteriów powinien posiadać ogół – lub przynajmniej większość – stałych mieszkańców.4 Transformację w wymiarze społecznym socjologowie opisują z nieco innej perspektywy. Pochodząca z pierwszych jej lat diagnoza autorstwa Marka Ziół- kowskiego do dziś zostaje jedną z najbardziej trafnych. Jej autor wylicza dziesięć płaszczyzn czy zjawisk najlepiej charakteryzujących zjawisko społeczno-poli- tyczno-gospodarczej zmiany. Opisuje on zjawiska: 1. Zróżnicowania typów własności i etyk wytwarzania i podziału, 2. Przewartościowania zasobów (szeroko rozumianych), i konwersji jednych typów kapitału w inne, 3. Zróżnicowania charakteru pracy w zależności od różnych form własności, 4. Przemian stopnia egalitaryzmu, zróżnicowania mechanizmów uzyskiwa- nia dochodów i ich oceny, a także „pragmatyzacji świadomości”, 5. Wzrostu strukturotwórczej roli konsumpcji, 6. Niejednoznaczności przemian dotyczących porządku społeczno – kulturo- wego, i wzrostu rygoryzmu prawno-obyczajowego a nie liberalizmu, 7. Przenikania się interesów i wartości z różnych faz funkcjonowania pol- skiego systemu politycznego, 8. Przemian międzynarodowego usytuowania polskiego społeczeństwa, 9. Zmiany pozycji państwa narodowego, 10. Zmiany mechanizmów i podmiotów wywierania wpływu, sprawowania władzy i kontroli nad jednostkami.5 W tej opublikowanej w 1997 roku diagnozie zwraca uwagę fragment doty- czący przemian obyczajowości. Autor zauważył jeden z pierwszych paradoksów procesu transformacji utożsamianym z demokratyzacją. Demokratyzacja, o którą walczyła opozycja i masowy ruch społeczno-poli- tyczny Solidarność, i w którą wierzyły miliony popierających je Polaków, miała przeprowadzić Polskę od „demokracji socjalistycznej” do demokracji liberalnej. Jednak już na początku ziszczania się tego marzenia, analogicznego do marzenia o pełnych sklepowych półkach, okazało się, że liberalizacji w sferze politycznej i gospodarczej nie towarzyszy uwolnienie w sferze obyczajowej. W tym samym czasie socjologowie badacze polityki odnotowują wzrost konserwatywnych po- staw wśród młodego pokolenia Polaków. W tym samym czasie do grona akto- rów politycznych dołącza już ofi cjalnie wspierający opozycję Kościół katolicki, 4 R. A. Dahl, On Democracy, Yale University Press, New Haven, 1998, s. 37–38. 5 M. Ziółkowski, O różnorodności i teraźniejszości, „Kultura i Społeczeństwo” 1997, nr 4. 20 do szkół wprowadza się lekcje religii, a do prawodawstwa – zakaz aborcji. Nale- ży się zastanowić, w jakim stopniu polska praktyka polityczna spełnia teoretyczne kryteria procesu demokratyzacji. Transformacja opisywana bywa także w perspektywie demokratyzacji. Teo- rie demokracji operują bowiem wizją demokracji jako procesu, stawania się de- mokracji. Samuel Huntington zaproponował teorię trzech fal demokratyzacji – i transformacja w krajach Europy Środkowej i Wschodniej się do niej wpisuje6. Obok procesu demokratyzacji Charles Tilly proponuje śledzenie procesu przeciw- nego: de-demokratyzacji, i wskazuje na jego przykłady w Rosji. Analiza procesu demokratyzacji powinna uwzględniać takie właśnie, procesualne ujęcie. 6 S. Huntington, Trzecia fala demokratyzacji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995. 3. Płeć w demokracji Stosowana w praktyce pragmatyczna klasyfi kacja systemów politycznych na demokratyczne i inne, stosowana przez Freedom House, uwzględnia kryte- ria w zakresie praw politycznych (8 do 10 kryteriów) i wolności obywatelskich (12 kryteriów). Kryterium 11. wolności obywatelskich odnosi się także do płci, i brzmi następująco: 11. Czy istnieją osobiste wolności społeczne, w tym równość płci, wybór partnerów do małżeń- stwa i wybór wielkości rodziny1. Pojawienie się kwestii płci w katalogu kryteriów służących do oceniania zaawansowania procesu demokratyzacji jest efektem pewnej historycznej logi- ki procesu demokratyzacyjnego, w którym prawa obywatelskie, przysługujące początkowo mniej licznym członkom elit, stopniowo rozszerzane są na kolejne grupy. Charles Tilly zwraca uwagę, że jednym kluczowych procesów było począt- kowo rozszerzenie praw obywatelskich na wszystkich mężczyzn. Potem dopiero nastąpiło kolejne poszerzenie listy objętych prawami obywatelskimi o przedsta- wicieli kolejnych mniejszości, w tym kobiety – co nastąpiło dopiero w XX wieku, głównie w jego pierwszej połowie2. Kryterium płci pojawia się nie bez powodu. Równość płci to kwestia, z któ- rą mierzą się pisarze polityczni od Platona, a którą współczesnym przypominał klasyk demokracji liberalnej, John Stuart Mill, w Poddaństwie kobiet opowiada- jąc się za prawem wyborczym dla kobiet i przeciwko wykluczeniu kobiet ze sfery obywatelstwa3. Kwestię równości politycznej płci poruszał też ruch kobiecy: su- frażystki pierwszej fali feminizmu walczyły o prawo wyborcze, feminizm drugiej fali domagał się zniesienia podziału na prywatne i publiczne, a także doprowadził do wprowadzenia praw reprodukcyjnych do katalogu praw człowieka. 1 Ch. Tilly, Demokracja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 13. 2 Ibidem, s. 83. 3 J. S. Mill, Poddaństwo kobiet [w:] O rządzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, Wydawnic- two Znak, Kraków 1995. 22 Polska myśl społeczna również ma na swym koncie pokaźny dorobek w tym zakresie. Być może pierwsza pisana deklaracja domagająca się wolności kobiet to Artykuły panieńskie na Sejm Walny 1637, którego autorki domagały się ograni- czenia władzy ojcowskiej oraz opiekunów prawnych, ograniczenia zbyt szerokiej władzy męża oraz prawa do kształcenia i możliwości brania udziału w życiu poli- tycznym4. Polski wkład do europejskiej myśli demokratycznej jest dziś niesłusz- nie zapomniany, jednak równość płci jako jeden z warunków koniecznych demo- kracji pojawia się we Wzorze demokraty Marii Ossowskiej, tekście napisanym w 1944 roku i po wojnie odtworzonym i opublikowanym, stanowiącym i dziś ważny głos w teoretyzowaniu demokracji. Autorka pisze w nim, że: Demokracja […] będzie wykluczała istnienie jakichkolwiek obywateli pierwszej i drugiej klasy, czy to będą bogaci w stosunku do biednych, czy jakaś większość w stosunku do mniejszo- ści narodowej, czy ludzie jakiegoś wyznania w stosunku do ludzi innych wyznań, czy mężczyźni w stosunku kobiet, itd.5 Defi nicja demokracji Marii Ossowskiej to ówczesna idealna wizja przyszło- ści, kreślona w okupowanej Warszawie, dziś defi nicje służą klasyfi kowaniu sys- temów istniejących – jak w przytoczonej klasyfi kacji Freedom House. Podobnie jak współczesne defi nicje, postulowany jedynie przez Ossowską system stawia kwestię płci obok innych ważnych dla systemu demokratycznego kwestii, jako szerszy katalog potencjalnych czynników dyskryminacji, na którą w demokracji nie ma miejsca. Współczesne praktyki demokratyczne zasadę równości płci i przeciwdzia- łanie dyskryminacji traktują jako element niezbędny. Polityka gender mainstre- aming została przyjęta w tym celu w krajach Unii Europejskiej6. Jednocześnie dyskryminacja ze względu na płeć traktowana jest jako wskaźnik defi cytów demokracji lub jej braku – czy chodzi o współczesny Afganistan, czy Rumunię reżimu Ceauşescu. Polityki równościowe dotyczą wszystkich aspektów życia społecznego, zwłaszcza dostępu do sfery publicznej i władzy oraz rynku pracy. Współcześnie podziały polityczne przebiegają coraz częściej w obszarze do nie- dawna zarezerwowanym dla sfery prywatnej, a najważniejsze spory dotyczą kwe- stii obyczajowości czy bioetyki: związków partnerskich, technologii związanych z rozrodem. O ile w zaawansowanych demokracjach debaty te dotyczą prawnego statusu par czy zarodków, w Polsce obserwujemy brak sporu i polityczną zgodę zarówno w odmawianiu obywatelom praw reprodukcyjnych, jak i prawa do za- 4 D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Od prządki do astronautki. Z dziejów kobiety polskiej, jej pra- cy i osiągnięć, Wydawnictwo Związkowe CRZZ, Warszawa 1963, s. 49. 5 M. Ossowska, Wzór demokraty, Wydawnictwo Daimonion, Lublin 1992. 6 Por. Ł. Wawrowski, Polityka równych szans. Instytucjonalne mechanizmy zwiększania partycy- pacji kobiet w strukturach politycznych na przykładzie państw Unii Europejskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007. 23 wierania związków partnerskich. Jako że ograniczanie praw reprodukcyjnych jest wskaźnikiem braku demokracji jest – czy w formie zakazu aborcji w Rumunii, czy polityki jednego dziecka w Chinach, tej kwestii nie może zabraknąć w anali- zie polskiego procesu transformacji. Zakaz aborcji, jak wiadomo, charakteryzo- wał wszystkie europejskie systemy totalitarne, podobnie jak kult macierzyństwa. Polska jest drugim, po ZSRR pod rządami Stalina, krajem, w którym po okresie legalności przerywania ciąży praktyki tej zakazano – i kwestia ta nie może zostać pominięta. Re-introdukcja fi gury Matki Polki i powrót do ideologii macierzyń- stwa wyznacza kierunek zmiany społecznej nie tylko w Polsce, ale wszystkich krajach byłego bloku wschodniego – co znacznie odbiega od procesów demo- kratyzacji obserwowanych wcześniej w innych częściach Europy i świata – temu procesowi warto się dokładniej przyjrzeć. Współczesna myśl społeczna coraz czę- ściej defi niuje zmianą społeczną jako rozszerzanie się fali równości kobiet i męż- czyzn – jednak koncepcje te, stworzone z perspektywy społeczeństw, gdzie proces konsolidacji demokracji jest zaawansowany, nie są adekwatne do opisu zmiany społecznej w Polsce. Czy nierówności płci obserwowane w naszym społeczeń- stwie są wyłącznie rezultatem kilkudziesięcioletniego opóźnienia procesu demo- kratyzacji w stosunku do krajów Europy Zachodniej, czy też brak komponentu równości płci w polskiej polityce wynika z zupełnie innego, niż demokratyzacja, kierunku społeczno-politycznej zmiany której doświadczamy? Upolitycznienie płci i seksualności W dwudziestym wieku zaobserwowano rosnącą rolę zagadnień płci i sek- sualności w polityce. Zjawisko to wiąże się między innymi z wpływem ruchów społecznych, a także ze zmianami społecznymi i procesem modernizacji społe- czeństw. Ruch feministyczny wprowadza do politycznej agendy kwestię płci, ale także doprowadza do liberalizacji prawa do aborcji w zachodniej Europie i północnej Ameryce, rewolucja seksualna, wraz z dostępem do antykoncepcji, znosi tabu ze sfery seksualności, a ruch na rzecz praw osób homoseksualnych znosi przymus heteronormatywności. Zmiana społeczna jest następstwem rozwo- ju technologii, ale i go napędza: tak było zarówno z rozwojem antykoncepcji, jak i technik wspomagania rozrodu. Zmiana ta wywołuje ferment intelektual- ny – z jednej strony ze strony zwolenników postępu, z drugiej obrońców tradycji. Nowe technologie medyczne wywołują potrzebę debaty, czy chodzi o zagrożone ciąże, czy eutanazję. Zderzenie tych postaw prowadzi do wytworzenia się nowych podziałów na scenie politycznej, gdzie stosunek do aborcji czy eutanazji staje się punktem wyjścia, a tradycyjny podział na lewicę i prawicę zastępowany jest przez rozrzut stanowisk bioetycznych – bo rozwiązania tych dylematów stają się te- matem politycznej debaty i przedmiotem polityk. Dziś orientację polityczną wy- znacza coraz częściej stosunek do małżeństw homoseksualnych, a nie polityka fi skalna czy międzynarodowa. W bardzo skrajnej formie zjawiska tego doświad- 24 czyliśmy w Polsce, gdzie po pierwotnym podziale społeczeństwa na „post-ko- munę” i „post-Solidarność” zaobserwować można było kolejne podziały, ale już dotyczące sfery obyczajowej. Społeczeństwo podzielone w 1989 roku na zwo- lenników starego i nowego porządku powtórnie podzieliło się na zwolenników i przeciwników prawa do aborcji. Następnie Polacy podzielili się na zwolenników i przeciwników integracji europejskiej, za i przeciw „cywilizacji śmierci” we- dle jej krytyków, następnie na tych za i przeciw zapłodnieniu in vitro czy ostat- nio związków partnerskich. Podział ten opisywany bywa najczęściej jako spór miedzy obyczajowym konserwatyzmem a liberalizmem, jednak należy na niego spojrzeć jako na nowo wyłaniającą się hierarchię politycznych wartości i nowych podziałów, wyznaczanych przez wartości niegdyś w polityce nieobecne, bo przy- porządkowane do sfery prywatnej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Płeć zmiany. Zjawisko transformacji w Polsce z perspektywy gender
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: