Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00151 007571 13275348 na godz. na dobę w sumie
Płeć zmiany. Zjawisko transformacji w Polsce z perspektywy gender. Wydanie drugie zmienione i poprawione - ebook/pdf
Płeć zmiany. Zjawisko transformacji w Polsce z perspektywy gender. Wydanie drugie zmienione i poprawione - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-815-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja zawiera analizę transformacji w Polsce z perspektywy społecznej zmiany uwzględniającej wymiar płci. Składa się na nią prezentacja teoretycznego zaplecza i metodologicznych założeń, następnie omówienie wybranych wymiarów analizy (takich jak rynek pracy, przestrzeń publiczna, dyskurs publiczny, polityki płci) na podstawie literatury przedmiotu i badań autorki, a na koniec opis badań własnych obejmujących wspomniane wymiary analizy (wyrywkowo) z lat 1989-2015. Autorka bada treści gazet i czasopism (z lat 1989, 2009), ogłoszeń o pracę (1995-2010), reklam telewizyjnych (1997, 2010) oraz telewizyjnych kampanii parlamentarnych i prezydenckich kampanii wyborczych (1999, 2000, 2010, 2011, 2015).

Na tle innych prac poświęconych transformacji w Polsce publikację tę wyróżnia przyjęcie teoretycznej i badawczej perspektywy gender oraz niezwykle szeroki zakres czasowy i metodologiczny prezentowanych badań, dotyczących także najnowszych wydarzeń, m.in. kampanii wyborczych z 2015 r. oraz fenomenu nowego ruchu kobiet - Czarnych Protestów, Strajku Kobiet i Marszy Czarnych Parasolek.

 

Książka jest kierowana zarówno do badaczy społecznych, jak i specjalistów z zakresu nauk o polityce oraz do przedstawicielek i przedstawicieli studiów gender.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Izabela Desperak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Polityki i Moralności, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Małgorzata Fuszara REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Tomasz Baudysz SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce autorstwa Katarzyny Turkowskiej Czarny Protest, Łódź 02.10.2016 r. © Copyright by Izabela Desperak, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie II (zmienione i poprawione). W.08089.17.0.M Ark. wyd. 27,0; ark. druk. 26,0 ISBN 978-83-8088-814-2 e-ISBN 978-83-8088-815-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl SPIS TREŚCI 1.  Wstęp 1.1. Metodologiczne dylematy badań nad płcią, stereotypami i dyskrymi- nacją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Badacze a stereotypy płci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Struktura pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.  Płeć zmiany. Transformacja, demokratyzacja i płeć 2.1. Płeć demokracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Podział na sferę prywatną i publiczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Polityka równości płci czy konserwatywny zwrot? . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Płeć w naukach społecznych 3.1. Początki socjologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.  Horyzont, mainstream i kanon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.  Kres patriarchatu, fala równouprawnienia, nowy kontrakt płci i demokratyzacja intymności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.  Płeć na mapie globalnego wyzysku – teoria systemu światowego Immanuela Wallersteina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Nierówności płci i ich wyjaśnianie 5.  Stereotypy płci a nierówności 5.1.  Kobieta tradycyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.  Tradycja czy zmiana? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.  Stereotyp, autostereotyp a tożsamość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 10 11 16 19 20 26 31 45 45 47 54 60 63 71 77 81 85 6 | Spis treści 5.4.  Tożsamość zbiorowa polskich kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5.  Tożsamość indywidualna a zbiorowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.  Socjalizacja do nierówności 6.1.  Rodzinna reprodukcja nierówności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.  Podwójny standard w  socjalizacji i  edukacji. Kobiecość i  męskość w podręcznikach szkolnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3.  Rola mass mediów w kreowaniu i upowszechnianiu stereotypowych wizji męskości i kobiecości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.4. Monsteryzacja kobiet w  świetle wyników analizy zawartości prasy 2005–2012 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.  Miejsce dla kobiet: obrazy i przestrzenie transformacji 7.1.  Media feministyczne – alternatywa dla mainstreamu . . . . . . . . . . . . . . 7.2.  Kobiece przestrzenie – próba analizy proksemicznej . . . . . . . . . . . . . . 7.3.  Walka o miejsce w przestrzeni publicznej – od sztuki krytycznej do miejskiej partyzantki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4.  Przestrzeń publiczna – przestrzeń politycznych manifestacji . . . . . . . 8.  Płeć, seksualność i polityka 8.1.  Upolitycznienie prywatnego – aborcja, antykoncepcja, związki part- nerskie i zapłodnienie in vitro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.2.  Wartości chrześcijańskie, presja Kościoła katolickiego czy patriar- chalny backlash? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3.  Historia aborcji w polskim prawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4.  Dyskurs wokół aborcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5.  Funkcjonowanie ustawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.  Kobiety, praca i nierówności ekonomiczne w procesie transformacji 9.1.  „Wypychanie” kobiet ze sfery pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.2.  Feminizacja biedy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.  Przemoc wobec kobiet i przemoc domowa 10.1.  Kobiety doświadczające przemocy (2005) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.2.  Prawne instytucje a przemoc wobec kobiet (2017) . . . . . . . . . . . . . . . 88 91 93 93 103 111 114 131 132 137 146 156 159 160 162 166 171 172 177 178 186 201 202 210 Spis treści | 7 11.  Polityczność ruchów kobiecych 11.1. Zakaz aborcji – hipotetyczny zwornik hipotetycznego ruchu kobie- cego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.2. Społeczny ruch matek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.3.  Kongresy Kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.4.  Czarne Protesty, Strajk Kobiet i Dziewuchy Dziewuchom . . . . . . . . . 11.5.  Aktywność społeczna i polityczna kobiet mieszkających na wsi . . . . 12. Medialne obrazy kobiet i mężczyzn 12.1. Płeć w dyskursie publicznym i politycznym. Analiza porównawcza prasy codziennej i mediów feministycznych z lat 1989–2009 . . . . . . 12.2. Analiza zawartości „Gazety Wyborczej” 1 lipca – 31 grudnia 1989 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.3. Analiza zawartości mediów kobiecych w latach 1989–2009 na przy- kładzie „Kroniki Kobiet” i portalu Feminoteka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.4. Porównanie ilościowej i jakościowej analizy treści „Gazety Wybor- czej”, „Kroniki Kobiet” i portalu Feminoteka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.5.  Analiza treści podsumowania tygodnika „Polityka”: Ludzie roku . . . 12.6.  Kobiety, mężczyźni i  praca – analiza zawartości prasowych ofert pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.7. Płeć w kampaniach wyborczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.8. Kobiety i mężczyźni w reklamie telewizyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.9. Podsumowanie analiz treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13.  Płeć transformacji. Próba podsumowania Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks 1. Kwestionariusz ankiety w badaniu przemocy przeprowadzonym dla Centrum Praw Kobiet, 2005 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks 2. Kobiety na pierwszych stronach „Gazety Wyborczej” i portalu Feminoteka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis rysunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nota o Autorce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 220 221 224 226 230 241 246 248 262 274 277 281 301 343 347 351 355 375 379 383 411 413 415 1. WSTĘP Zmiana społeczna jest jednym z kluczowych obszarów refleksji socjologicznej. Trans- formacja społeczno-polityczna w Polsce i innych krajach byłego bloku wschodniego stała się więc tematem licznych analiz. Zaczęły się one pojawiać kilka lat po rozpoczę- ciu procesu transformacji i w latach 90. stanowiły już znaczący nurt refleksji socjo- logicznej. Po pewnym czasie impet analiz transformacyjnych wygasł i zmienił kieru- nek, między innymi na skutek procesu integracji europejskiej, ku któremu badacze skierowali swoją uwagę. Pojawiły się nowe zagadnienia i procesy, przełomowe dla diagnoz społeczeństwa polskiego i jego przyszłości: nowa fala emigracji, przemiany demograficzne, transformacja świata pracy i wiele innych. Większość analiz polskiej transformacji całkowicie pomija perspektywę płci i ślepa jest na różnicę między trans- formacyjnym doświadczeniem kobiet i mężczyzn. Na nierówną dystrybucję zysków i  kosztów transformacji zwróciły uwagę analizy odwołujące się do perspektywy gender – formułowane poza głównym nurtem socjologii, inicjowane i prowadzone przez środowiska oraz organizacje kobiece i feministyczne. Socjologowie i (przede wszystkim) socjolożki, którzy zajmowali się tą problematyką, współpracowali ze środowiskami kobiecymi, a kolejne konferencje, seminaria i wreszcie gender studies są rezultatem tej współpracy. Oznacza to jednak, że powstał osobny kierunek ana- liz uwzględniających rolę płci w transformacji i opisujących szczególną perspektywę kobiet, pomijaną w głównonurtowych pracach. Jego powstawanie można zilustro- wać na przykładzie programów kolejnych zjazdów socjologicznych – najszerszego forum skupiającego polskich socjologów – służących wymianie myśli i jednocześnie wytyczających zasadnicze drogi zainteresowań i badań. Problematyka kobieca i gen- der pojawia się systematycznie wraz z rosnącym zainteresowaniem tymi kwestiami. W 1997 r. na X Zjeździe w Katowicach kierowana przez Małgorzatę Fuszarę sesja Kwe- stia kobieca w Polsce zgromadziła autorki kluczowych analiz, takie jak Beata Łaciak, Danuta Duch, Ewa Malinowska, Irena Reszke, Krystyna Slany czy Anna Titkow. Kolejne zjazdy w Rzeszowie (2000) i Poznaniu (2004) przyniosły liczne wystąpienia w jakiś sposób dotyczące kwestii płci, rozproszone w różnych grupach tematycznych, ale już na XIII Zjeździe w Zielonej Górze w 2007 r. odbyły się aż trzy sesje poświęcone kobietom i kwestii gender. Płeć na sesjach plenarnych zaistniała dopiero na kolejnym 10 | Płeć zmiany… zjeździe w Krakowie w 2010 r. i to właśnie po nim w głównej pozjazdowej publikacji opublikowany został referat odnoszący się do przemian miejsca kobiet i mężczyzn w społeczeństwie: Kobiety, mężczyźni i władza Małgorzaty Fuszary1 – stając się sym- bolem wejścia, po 20 latach transformacji, perspektywy gender do głównego nurtu. W tym samym czasie, właśnie z okazji podsumowań owego dwudziestolecia, pojawiło się na łonie środowisk i organizacji kobiecych wiele analiz wpływu trans- formacji na miejsce kobiet i mężczyzn w społeczeństwie. Kręgi kobiece i femini- styczne problematykę transformacji podjęły później niż socjologia akademicka, początkowo próbując sformułować diagnozy sytuacji kobiet w Polsce jako stanu, a  nie procesu. Takim przedsięwzięciem były raporty wydawane przez Centrum Praw Kobiet na przełomie tysiącleci2 – w czasie, gdy socjologowie diagnozowali spo- łeczną zmianę. Jednak gdy porzucili oni problematykę transformacji na rzecz innych wyzwań, organizacje kobiece, współpracujące regularnie z socjolożkami i przedsta- wicielkami innych dyscyplin akademickich, również zaczęły opisywać relacje płci i sytuację kobiet z perspektywy procesu społecznej zmiany. W rezultacie pojawiły się podsumowania takie jak raport Feminoteki 20 lat – 20 zmian3 czy prezentujące szerszą środkowoeuropejską perspektywę Kobiety w czasach przełomu 1989–20094. W dotychczas publikowanych pracach brakuje połączenia tych dwóch per- spektyw: prace socjologiczne pomijają lub marginalizują kwestię płci, a publikacje wydawane przez organizacje kobiece są siłą rzeczy pozbawione zaplecza teoretycz- nego i badawczego. Coraz liczniejsze prace łączące socjologiczny namysł, wyniki empirycznych badań i perspektywę płci wnoszą wiele do dyskursu genderowego w Polsce i naszej części Europy, ale pełnią marginalną rolę w dyskursie główno- nurtowym. Próbą zasypania tej przepaści jest niniejsza praca, w której staram się połączyć perspektywę gender z socjologiczną analizą transformacji, odwołując się do kanonów socjologii polityki. 1.1. Metodologiczne dylematy badań nad płcią, stereotypami i dyskryminacją Badania dotyczące płci społecznej nie nalezą do najłatwiejszych i dopiero najnow- sze dokonania badawcze wyznaczają ich standardy. Niemniej jednak uwzględ- nienie czynnika płci powinno być standardem wszystkich badań społecznych, 1 M. Fuszara, Kobiety, mężczyźni i władza, [w:] M. Flis, K. Frysztacki, G. Skąpska, P. Polak (red.), Co się dzieje ze społeczeństwem, Wydawnictwo UJ, Kraków 2011, s. 115–134. 2 B. Gadomska (red.), Kobiety w Polsce w latach 90. Raport Centrum Praw Kobiet, Warszawa 2000; I. Bałdyga (opr.), Kobiety w Polsce 2003, Raport Centrum Praw Kobiet, Warszawa 2003. 3 A. Czerwińska, J. Piotrowska (red.), Raport: 20 lat – 20 zmian. Kobiety w Polsce w okresie transformacji 1989–2009, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2009. 4 Kobiety w czasach przełomu 1989–2009, Heinrich Boell Stiftung, Warszawa 2009. 1. Wstęp | 11 niezależnie od problematyki. Tam, gdzie płeć odgrywa rolę, powinno uwzględ- niać się nie tylko płeć badanych, ale i badaczy – i tak się najczęściej czyni. Innym postulatem jest grupowanie różnopłciowych par czy zespołów badaczy. Zresztą równe proporcje kobiet i mężczyzn we wszystkich zespołach badawczych są jak najbardziej pożądane podczas każdej fazy badań: na etapie konceptualizacji, reali- zacji i interpretacji uzyskanych wyników. Co ciekawe, w badaniach nad męskością sprawdzają się zarówno kobiety, jak i mężczyźni; podobnie jak, zgodnie z obser- wacjami Jeffa Hearna5, na zajęcia i studia poświęcone men’s studies zapisują się jedni i drudzy, choć z ilościową przewagą kobiet. Dzieje się tak – zapewne – dla- tego, że problematyka płci społecznej w ogóle jest częściej obiektem zainteresowa- nia kobiet niż mężczyzn, to kobiety są bowiem bardziej zainteresowane kwestio- nowaniem istniejącego patriarchalnego porządku płci. Wśród polskich badaczy nad męskością wyróżniają się zarówno mężczyźni (Zbyszko Melosik czy Krzysztof Arcimowicz), jak i kobiety: Agnieszka Golczyńska-Grondas czy Iwona Chmura- -Rutkowska z Joanną Ostrouch. Rozwój studiów nad płcią społeczną ma na celu coś więcej niż przywołanie kobiecej perspektywy charakterystycznej dla studiów nad kobietami. Niniejsza praca opisuje transformację z perspektywy kobiet, próbując opisać zjawisko spo- łecznej zmiany z uwzględnieniem kobiecej perspektywy. Moim zamierzeniem jest jednak zakotwiczenie analizy w szerszej perspektywie gender, a skupienie się na kobietach wynika z pomijania ich lub marginalizacji w analizach głównego nurtu, opisujących społeczeństwo polskie tak, jakby składało się z osobników bez płci. Staram się, tam gdzie to jest możliwe, pokazać kobiety i mężczyzn poprzez róż- nicę w ich przedstawianiu – tak dzieje się w przypadku analiz treści, gdy badam ilościowe proporcje (a raczej dysproporcje) udziału przedstawicieli obu płci: w tre- ści wiadomości na pierwszych stronach gazet, w treści prasowych ofert pracy czy w telewizyjnych reklamach lub kampaniach wyborczych. Częściej jednak skupiam się na samych kobietach: dlatego że to właśnie one były dotąd pomijane. Pro- ces społecznego konstruowania ról płciowych opisuję głównie w odniesieniu do kobiet, choć w porównaniu z mężczyznami. 1.2. Badacze a stereotypy płci Badania dotyczące stereotypów, a zwłaszcza stereotypów płci, wymagają od bada- czy ogromnej samoświadomości – stereotypy są bowiem z jednej strony mecha- nizmami myślenia potocznego, które podzielają sami badacze, nie zawsze zdając 5 Informacje uzyskane podczas nieformalnej rozmowy, która odbyła się kuluarach Gender and Citizenship in a Multicultural Context, Uniwersytet Łódzki, sierpień–wrzesień 2006. 12 | Płeć zmiany… sobie z  tego sprawę, z  drugiej zaś jako takie trudno uchwycić je bezpośrednio w badaniu: częściej obcujemy z ich przejawami czy rezultatami. Co badamy? Mitologie dotyczące płci, ideologię płci, wizerunek kobiet i męż- czyzn, a może raczej społeczne reprezentacje męskości i kobiecości? Na takie pyta- nia powinni sobie odpowiedzieć badacze, zanim przystąpią do badania; najpóźniej – przed analizą jego wyników. Postulat ten jest jednak trudny do spełnienia, ponie- waż te zjawiska – mity, ideologie i stereotypy – są ze sobą spokrewnione i trudne do oddzielenia w swych przejawach. Mity i mitologie leżą raczej u podstaw badanych przeze mnie zjawisk – lecz jednocześnie się w nich przejawiają. Stereotypy wydają się obecne na każdym kroku, jednak dzięki dokładniejszemu przyjrzeniu się pro- cesowi badawczemu widzimy, że badanie częściej dotyczy wizerunku kobiet i męż- czyzn, np. w  mediach, lub analizie poddaje się jedynie reprezentacje społeczne6 męskości i  kobiecości – a  stereotypy stanowią raczej wierzchołek góry lodowej, dostępnej badaczowi, i nie stanowią bezpośredniego obiektu badania. W przedsta- wionych tu badaniach starałam się stosować konsekwentnie perspektywę reprezen- tacji społecznych, którą uważam za najlepiej dopasowaną do tej trudnej problema- tyki. Na polskim gruncie opisał ją i zaprezentował w praktyce Cezary Trutkowski w odniesieniu do pola badawczego polityki, jednak można ją polecić badaczom nie tylko tego tematu. Trutkowski wyszedł od definicji Moskoviciego: „społeczne reprezentacje są definiowane przez »opracowanie« obiektu społecznego przez spo- łeczność, tak aby służył zachowaniu i komunikacji”7, i zaproponował, by traktować je jako „podzielaną społecznie wiedzę, uwspólnione przedstawienia, wszechświat zgodnego myślenia, który powstaje w wyniku komunikacyjnej koegzystencji jed- nostek w ramach określonych społeczności”8. O związku stereotypów z reprezenta- cjami społecznymi piszą też Charles Stangor i Mark Schaller9. Dylematy badaczki – jedna z nas czy intruz? Kobieta próbująca badać zjawiska dotyczące płci natrafia na kilka pułapek. Z jed- nej strony, jako kobieta, musi się zmierzyć z domyślną hipotezą kobiecego losu, wynikającą z  przyjęcia założenia o  istnieniu jakiejś jednej zbiorowości kobiet. Jako „jedna z nas” napotka być może życzliwe przyjęcie ze strony potencjalnych 6 Por. C. Trutkowski, Społeczne reprezentacje polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, War- 7 S. Moscovici, Attitudes and Opinions, „Annual Review of Psychology” 1963, nr 4. Za: C. Trut- szawa 2000. kowski, Społeczne reprezentacje…, s. 75. 8 C. Trutkowski, Społeczne reprezentacje…, s. 75. 9 Ch. Stangor, M. Schaller, C.N. Macrae, M. Hewstone (red.), Stereotypy jako reprezentacje indywidualne i zbiorowe, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1999. 1. Wstęp | 13 badanych, ale może mieć trudności z dowiedzeniem się czegoś dla niej nowego. Rozmówczynie nie będą przy niej ani dla niej nazywać zjawisk po imieniu, ponie- waż – jako jedna z nich – zna je na tyle dobrze, że nie ma potrzeby ich nazywać. „No wie pani” – odpowiadają badane z takim podejściem. Gdy z kolei badaczka przedstawi się jako obca – niewiele się jej ujawnia. Na dylematy te natknęłam się już podczas moich poprzednich badań, które dotyczyły – a raczej miały dotyczyć – związku pomiędzy stereotypami płci a karierą zawodową kobiet. Ostatecznie to nie uzyskane wypowiedzi, ale badawcze niepowodzenia pozwoliły mi dojrzeć rolę stereotypów płci. Jeszcze w latach 90. zaplanowałam przeprowadzenie serii pogłębionych wywia- dów swobodnych z dwiema grupami kobiet, które wstępnie nazwałam „kobietami sukcesu” i „kobietami, które sukcesu nie odniosły”, ewentualnie dobrać do nich grupę kobiet zajmujących pozycję pośrednią. „Kobietami sukcesu” były prezeski, dyrektorki i profesorki – bohaterki medialnych doniesień, relacji z otwarcia jakiejś instytucji lub wywiadów prasowych. Ich przeciwieństwem miały być kobiety dłu- gotrwale bezrobotne, bez prawa do zasiłku, będące pod opieką lokalnego ośrodka pomocy społecznej, oferującego bezrobotnym świadczenia niematerialne, takie jak poradnictwo i pomoc w powrocie na rynek pracy. Zakładałam, że choć przedstawi- cielki obu grup zetknęły się w swym życiu zawodowym z negatywnymi dla kobie- cych karier stereotypami płci, to „kobiety sukcesu” ominęły jakoś tę barierę, o czym opowiedzą w wywiadach, a kobiety z drugiej grupy opowiedzą być może o swej bez- silności wobec stereotypów. Niestety, liczne bariery administracyjne uniemożliwiły mi dostęp do kobiet, które nie odniosły sukcesu, postanowiłam więc zacząć uma- wianie wywiadów od dawno już przygotowanej listy „kobiet sukcesu”. I tu miało miejsce kolejne niepowodzenie, jak się okazało – najbardziej pouczające w całym badaniu. Choć dysponowałam wystarczającymi danymi i kontaktami do wybra- nych kobiet, żadna z nich nie chciała się zgodzić na udzielenie wywiadu. Powodem, dla którego odmawiały, bynajmniej nie był brak czasu. Reagowały w ten sposób na przygotowaną i zastosowaną przeze mnie formułę już podczas telefonicznej prezen- tacji celu badania i próby umówienia się na wywiad. Mówiłam bowiem, że wywiad ma dotyczyć ich kariery zawodowej. Udało mi się umówić spotkanie, gdy zrezygno- wałam z używania słowa „kariera”, przynajmniej w fazie umawiania się na wywiad. Zrozumiałam bowiem, że to właśnie to słowo odstręczało potencjalne rozmówczy- nie. Umawiając się i rozpoczynając wywiad, mówiłam wyłącznie o „pracy zawodo- wej”, nie o karierze. Na ten trop naprowadziła mnie jedna z potencjalnych rozmów- czyń, w stu procentach spełniająca wstępne warunki bycia „kobietą sukcesu”, która podczas wstępnej rozmowy mającej doprowadzić do wywiadu oświadczyła: „Pani, jaka kariera, pani pogada z moim mężem”. Wstępne założenie o odstręczającym działaniu słowa „kariera” zostało potwier- dzone w toku badania. Kobiety, które udało mi się namówić na przeprowadzenie 14 | Płeć zmiany… wywiadu, uciekały od nacechowanych sukcesem stwierdzeń-etykietek. Choć były prezeskami, przedsiębiorczyniami i  dyrektorkami, mówiły dokładnie tak samo jak moje bezrobotne rozmówczynie lub „zwykłe kobiety”: nauczycielki, sekre- tarki, sprzedawczynie i  agentki ubezpieczeniowe. Cechą wspólną tych rozmów była autodeprecjacja własnych osiągnięć na polu zawodowym i przyporządkowa- nie narracji o własnej drodze zawodowej historii prywatnej: zawarcia małżeństwa czy urodzenia dzieci. Jedna z rozmówczyń, czterdziestodwuletnia ekonomistka, która po osiągnięciu licznych sukcesów zawodowych powróciła na uniwersytet, by zrobić doktorat, przedstawiła mi się na początku wywiadu słowami: „Jestem starą babą”. Inna, samodzielna przedsiębiorczyni prowadząca działalność gospodarczą polegającą na produkcji i dystrybucji artykułów dekoracji wnętrz, matka ośmio- miesięcznego wtedy dziecka, przedstawiła mi się jako „kura domowa”, mimo że sama, z niewielką pomocą męża, utrzymywała wtedy rodzinę, często z dzieckiem na kolanach, nie otrzymując ze strony ojca dziecka żadnej pomocy w opiece nad niemowlęciem10. Jako że sama jestem kobietą i moje rozmówczynie były kobietami, a rekru- towałam je spośród grona „znajomych znajomych” za pomocą metody śnieżnej kuli, sądziłam, że jeśli uda mi się już umówić na wywiad, nie tylko się on odbędzie, ale uda mi się w pełni zrealizować jego założenia. Postanowiłam też zastosować strategię podobieństwa, przedstawiając się jako kobieta, jedna z nas, przyjaciółka naszej wspólnej znajomej, która zna się na sprawach, o  których miałyśmy roz- mawiać. Rzeczywiście, po przełamaniu pierwszych lodów kobiety chętnie roz- mawiały i przy pożegnaniu wyciągały notes z telefonami, by pomóc mi znaleźć kolejne rozmówczynie. Jednak wspólnota płci paradoksalnie nie ułatwiła mi pracy. Ponieważ o babskich sprawach badane rozmawiały z kobietą, która starała się im przedstawić jako „jedna z nich” albo wręcz „jedna z nas”, w wywiadzie, poddanym zgodnie ze sztuką badań społecznych transkrypcji, znajdowało się wiele odniesień do owej wspólnoty. „Pani wie, jak to jest” – mówiły badane albo nic nie mówiły, tylko patrzyły mi w oczy i wykonywały znaczący gest. Choć udało mi się nawiązać mniej więcej do większości dyspozycji do wywiadów, ich transkrypcje nie zawie- rały żadnych definitywnych stwierdzeń, żadnych gotowych odpowiedzi – niczego, co mogłabym wykorzystać do weryfikacji postawionych na wstępie hipotez. Sio- strzana niemal wspólnota, którą udało mi się zbudować na potrzeby badania, po pierwsze, była wspólnotą sztuczną, zainscenizowaną. Po drugie, pozwalała na osiągnięcie komunikacji typowej dla „babskich kominków”, ale mało efektywnej w pracy badawczej mającej na celu zbadanie wpływu stereotypów na życie kobiet oraz ich doświadczeń na rynku pracy. Zwłaszcza że stereotypy są ulotne, niewi- 10 Wyniki badania opublikowane zostały w: I. Desperak, Stereotypy ról kobiet w reklamie telewi- zyjnej i praktyce rynku pracy, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica” 2001, 29. 1. Wstęp | 15 doczne na pierwszy rzut oka, a by uczynić je przedmiotem rozmowy, należałoby je wskazać, nazwać i zdekonstruować. Nasze rozmowy miały wiele odniesień do stereotypów, jednak dotarcie do nich było dość wyczerpujące i wymagało analizy innych składników interakcji niż to, co badane komunikowały wprost i nie wprost. Najbardziej pouczający był dla mnie wywiad, trwający około 90 minut, który od początku do końca okazał się skłamany. Najpierw dotarłam na umówione miej- sce, co było trudne i czasochłonne, potem zostałam poczęstowana herbatą i odby- łam obowiązkową rundę pytań i odpowiedzi dotyczących wspólnych znajomych, połączenia autobusowego i  pogody. Następnie rozpoczęłam właściwy wywiad i dopiero gdy wychodziłam i stałam w podwójnych drzwiach oddzielających kory- tarz prowadzący do mieszkania od podwórka, moja rozmówczyni mimochodem udzieliła mi informacji, która niweczyła cały mój wysiłek. Podczas wywiadu opo- wiadała o swojej pracy – imponującej, dwa etaty plus praca weekendowa lub po południu – w kontekście potrzeb dzieci, opieki nad nimi współdzielonej z mężem – pracującym na trzech etatach. Opowieść ta zyskała zupełnie inny wymiar, gdy żegnając się ze mną, stojąc już w drzwiach, moja rozmówczyni wyznała mi, że jej mąż jednak nie pracuje. To nie zmieniło statusu faktów, które padły podczas nagrywanej rozmowy, ale całkowicie odwróciło ich wymowę. Moja rozmówczyni, deklarująca się jako żona pracującego męża, była zatrudniona na tych dwóch i pół etatu, by utrzymać siebie, dwójkę dzieci, bezrobotnego męża i być może teściową, na którą natknęłam się w mieszkaniu. Jednak w wywiadzie nie padło ani słowo na ten temat, a  kariera badanej wpisywała się w  niemal stereotypowy schemat żony przy mężu lub zarabiającej „na waciki” – notabene był on obecny w wypo- wiedziach wszystkich mężatek. Z całego wywiadu najsilniej utkwił mi w pamięci narracyjny, interakcyjny i  psychologiczny wysiłek rozmówczyni, by zaprezen- tować odpowiedni obraz swej pracy i swej rodziny, z tradycyjnymi rolami żony i męża. Doświadczenie to kazało mi w dalszych badaniach opartych na komuni- kacji z badanymi zwracać baczną uwagę nie tylko na to, co się mówi, ale i prze- ciwnie – korzystać z całego interpretacyjnego potencjału podejścia jakościowego. W badaniach kobiet wiejskich udało mi się dzięki temu zwrócić uwagę na rolę milczenia kobiet – gdy jedne mówiły o swych mężach, jako wspierających ich dzia- łalność, inne, też zgodnie z wywiadem, milczały. Inaczej niż w miejskim gronie nie było miejsca na krytykę mężów czy wspominanie o ich wadach albo niedocią- gnięciach – milczenie mówiło więcej. Te doświadczenia przekonały mnie o pewnej bezradności badacza, który podczas kilkudziesięciominutowego kontaktu (jak na to miejsce w przypadku wywiadu swobodnego) nie zawsze jest w stanie, mimo najlepszego przygotowania, przebić się przez ścianę stereotypu. Skłoniły mnie one również do oparcia się na wynikach badań danych zastanych lub analizach zawar- tości przekazów masowych czy analizie proksemicznej. Inną metodologiczną receptą na uniknięcie pułapek badań opartych na komunikowaniu jest podejście 16 | Płeć zmiany… partycypacyjne (uczestniczące). Pewne doświadczenie w  tym zakresie, zdobyte podczas prowadzonych z Judytą Śmiałek11 badań nad prekariatem, udało mi się wykorzystać w  badaniu dotyczącym przemocy wobec kobiet, w  których obok metody „cienia” zastosowałam elementy wcielania się w rolę. Zastosowałam tam również doświadczenie uzyskane podczas społecznych audytów warunków pracy szwaczek, obejmujące między innymi prowadzenie obserwacji ukrytej12. Z kolei jeśli chodzi o opisywane przeze mnie kobiece ruchy społeczne – nie ukrywam, że występowałam w podwójnej roli: badaczki i uczestniczki. 1.3. Struktura pracy W  pracy zawarłam teoretyczny kontekst socjologicznych rozważań o  roli płci w analizach społecznych. Starałam się także przedstawić zarys polskiej transfor- macji z  perspektywy gender, koncentrując się głównie na zmieniającej się roli kobiet w  transformującym się społeczeństwie i  kwestii płci w  towarzyszącym zmianie dyskursie. Odnoszę się do najważniejszych dla ich opisu tekstów, nie pretenduję jednak do jakiejkolwiek systematyzacji wokółgenderowego dyskursu. Wybór poszczególnych problemów, którym poświęcam więcej uwagi, zastępuje próbę systematycznej analizy zjawiska transformacji we wszystkich jej wymiarach. Choć praca ma charakter socjologiczny, przywoływana przez mnie literatura przedmiotu należy też do innych dyscyplin – bo perspektywa gender jest interdy- scyplinarna, lub raczej ponaddyscyplinarna. Badania własne, których wyniki tu przedstawiam, to zarówno badania przekrojowe, prezentujące wybrany problem w danym, wybranym punkcie w czasie, jak i badania dynamiczne, których zamie- rzeniem było uchwycenie procesu zmiany społecznej. Nie było możliwe przebada- nie wszystkich problemów w sposób uwzględniający zmianę społeczną. Badania te zostały zrealizowane za pomocą dość zróżnicowanych metod. Do tej części pracy, która prezentuje badane zagadnienia jak gdyby „zatrzymane w  kadrze”, włączyłam też analizę różnych przejawów obecności kobiet w  prze- strzeni publicznej. Mam na myśli obejmującą niewielki zakres czasu analizę treści, poświęconą pewnym wybranym sposobom prezentowania kobiet w mediach, ale też proksemiczną analizę obecności kobiet w fizycznej przestrzeni publicznej, jak i analizę różnych form aktywności publicznej kobiet – od graficiarskich ataków na 11 I. Desperak, Neoliberalizm a etosy pracy, „Humanizacja Pracy” 2011, nr 5 (263), s. 9–28. 12 Por. I. Desperak, Koncepcja społecznej odpowiedzialności przedsiębiorców a audyt społeczny – teoria i praktyka, [w:] D. Walczak-Duraj (red.), Humanizacja pracy wobec wyzwań transformacyj- nych i cywilizacyjnych, Wydawnictwo Naukowe NOVUM, Płock 2005; eadem, Audyt społeczny jako propozycja wzbogacenia metod badań społecznych, „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2012, t. VIII, nr 1, s. 60–75. 1. Wstęp | 17 przestrzeń miejską do ulicznych demonstracji. By uchwycić jednak samo zjawisko zmiany, przeprowadziłam też badania o charakterze dynamicznym. Badania dynamiczne mające wskazać charakter i kierunek społecznej zmiany to szereg analiz treści materiałów pochodzących z kolejnych lat transformacji oraz okresu przez większość badaczy uznawanego za okres potransformacyjny. To ana- liza treści pierwszych stron gazet z lat 1989 i 2009, kampanii wyborczych z okresu 2000–2015, prasowych ofert pracy od 1995 do 2010 r. oraz reklam telewizyjnych emitowanych w 1997 i 2010 r. Wybór analizy treści pozwolił mi na cofnięcie się w czasie i prześledzenie przemian wybranych treści w okresie transformacji. To, że tylko jedna z analiz rozpoczyna się w symbolicznym roku 1989, to nie skutek mojej badawczej opieszałości, lecz transformacji samych treści. Wybrana do analizy „Gazeta Wyborcza” była jednym z nielicznych mediów, które przetrwały ten okres, choć w zmienionej formie. Reklama telewizyjna czy prasowe oferty pracy, które były przedmiotem analizy, pojawiały się dopiero wraz z postępem transformacji, stąd okres ich analizy nie sięga 1989 r. O ile gazety z roku przełomu zachowały się w  bibliotekach, nie dysponowałam archiwalnymi nagraniami telewizyjnymi z tego okresu, które mogłabym porównać z materiałami przeze mnie zarejestro- wanymi. W  1989 r. byłam jeszcze studentką przygotowującą pracę magisterską i nie tylko nie planowałam badań transformacji, ale nawet nie zdawałam sobie sprawy, że uczestniczę wraz z resztą społeczeństwa w tym procesie. Objęcie całości okresu 1989–2009 badaniem zawartości przekazów telewizyjnych natrafiło też na inną barierę: technologiczną. W 1989 r. magnetowid z funkcją nagrywania znaj- dował się poza moim zasięgiem, podobnie jak dobrej jakości sygnał telewizyjny, a nawet sprawny telewizor – pomysł badania przekazów telewizyjnych po pro- stu nie miał szansy zaistnieć. Rejestrację programów telewizyjnych rozpoczęłam w 1996 r., materiał z 1997 r. posłużył mi do kluczowego badania w ramach mojej pracy doktorskiej13 obronionej w 2000 r. Porównanie tego materiału z zarejestro- wanym później zderzyło się z kolejną barierą technologiczną: przejściem z zapisu VHS na cyfrowy. Na potrzeby tej pracy wykorzystałam zatem przeprowadzoną wcześniej analizę materiału z  1997 r. Podobnie musiałam postąpić z  zapisami kampanii wyborczych z początku wieku, które na szczęście poddałam szczegóło- wej transkrypcji, do której mogłam się odwołać. Wybór materiałów do badań był trudny. Ogłoszenia o pracę, które badam nieprzerwanie od dziesięciolecia, tracą na moich oczach swą dotychczasową rangę. Prasowe oferty pracy są zastępowane przez ogłoszenia w internecie, a kandydaci zamiast szukać ogłoszeń, ogłaszają się sami; pomimo drobiazgowej i czasochłonnej analizy ranga zebranego materiału 13 Której tylko część empiryczna została opublikowana, por. I. Desperak, Stereotypizacja ról kobiecych w perspektywie praktyk dyskryminacyjnych na rynku pracy, Instytut Socjologii UŁ, Łódź 2000. 18 | Płeć zmiany… zmienia się podczas badania. Analiza treści należy niestety do najbardziej czaso- chłonnych technik badawczych i trudno w niej o elastyczność. W okresie transfor- macji wyzwaniem jest cokolwiek planować – transformacji podlegał przecież sam świat badań, moje miały więc częściowo charakter retrospektywny. Zbieram je tutaj z nadzieją, że czytelniczki i czytelników tej pracy nie tylko zapoznam z mało znanymi dokonaniami badawczymi, ale zainspiruję ich do dal- szych dociekań w tym kierunku, a zamieszczając dość wyczerpujące opisy prze- biegu badań – wytyczę metodologiczne tropy i  przestrzegę przed niektórymi zasadzkami czyhającymi na badacza. Jest to już drugie, zmienione wydanie tej pracy. Zmiany obejmują pewne aktualizacje – zarówno włączenie nowo powstałych wyników badań kampanii wyborczych z 2015 r., które poważnie zmieniają wnioski płynące z badań wcze- śniejszych, jak i odwołanie się do dwóch nowych zjawisk społecznych: dyskursu anty-gender oraz masowych protestów kobiet w roku 2016 i 2017, które znacznie wzbogaciły moje rozważania o społecznych ruchach kobiet. Już w 2017 r. powró- ciłam do kwestii przemocy domowej, a wyniki tych badań zamieszczam w obec- nej wersji książki. Poszerzenie pracy o nowe rozdziały wymagało zrezygnowania z części zawartości, usunęłam więc te fragmenty, które odnosiły się do wcześniej już publikowanych badań. Pozostałą zawartość empiryczną z pierwszego badania przedstawiam tu w  formie nieco bardziej skondensowanej – mam nadzieję, że z korzyścią dla czytelniczek i czytelników. 2. PŁEĆ ZMIANY. TRANSFORMACJA, DEMOKRATYZACJA I PŁEĆ Teorie zmiany społecznej stanowią istotną część refleksji socjologicznej. Jednym z ich praktycznych zastosowań są analizy zmian społecznych, które mają miejsce współcześnie, w teraźniejszości badacza. Najnowsze zmiany są opisywane między innymi przez teorie transformacji. Zarówno wyczerpujący przegląd, jak i syste- matyczną klasyfikację socjologicznych studiów nad transformacją przedstawiła Agnieszka Kolasa-Nowak1. Transformacja w Polsce i innych krajach byłego bloku wschodniego zazwy- czaj jest opisywana jako transformacja polityczno-gospodarcza. W  warstwie politycznej oznacza to zastąpienie systemu monopartyjnego wielopartyjnym, czyli polityczną pluralizację, zniesienie cenzury i  nastanie wolności słowa, a  w  innych krajach to czasem redefinicje państwowej tożsamości. Dopełnie- niem demokratycznych procedur jest zapewnienie praw politycznych rów- nież politycznym mniejszościom. Transformacja gospodarcza to zastąpienie socjalistycznej gospodarki planowo-nakazowej, która przybierała często formę gospodarki niedoboru, systemem opartym na regułach wolnego rynku – w myśl fałszywej, ale popularnej do niedawna tezy, że wolny rynek jest konieczny dla zaistnienia demokracji. Gospodarkę socjalistyczną zastąpił więc wolny rynek, a w sferze politycznej nastąpiła demokratyzacja – czasem utożsamiana z trans- formacją. Większość ujęć transformacji przedstawia ten proces jako pozbawiony płci, pod tym względem uniwersalny. Jednak już pierwsze obserwacje i badania socjo- logiczne podejmowane na początku tej wielkiej zmiany wskazywały na to, że oddziałuje on inaczej na kobiety i mężczyzn. Najpierw o płciowym zróżnicowaniu świadczyły badania rynku pracy i bezrobocia, wskazujące na większe ilościowo 1 A. Kolasa-Nowak, Zmiana systemowa w Polsce w interpretacjach socjologicznych, Wydawnic- two UMCS, Lublin 2010. 20 | Płeć zmiany… i różne jakościowo zagrożenie nim kobiet2. Następnie, gdy podejmowano próby wyznaczania nowych hierarchii w transformującej się Polsce i klarował się podział na wygranych i przegranych procesu transformacji, zaczęto zwracać uwagę na to, że to kobiety zostały obsadzone w roli przegranych. 2.1. Płeć demokracji Demokratyzacja to proces kluczowy dla współczesnych nauk o polityce. Mimo to definicje demokracji nie są oczywiste, przybierają różne postaci i kładą akcent na różne jej aspekty. Charles Tilly, teoretyk demokracji, jej współczesne teorie klasyfikuje jako: • konstytucyjne, • rzeczowe, • proceduralne, • procesualne. Podejście konstytucyjne skupia się na prawach ustanowionych w  danym systemie odnośnie do działalności politycznej. Podejście rzeczowe skupia się na warunkach życia i  polityki umacnianych przez dany system: czy dany system umacnia dobrobyt ludzi, wolność jednostki, bezpieczeństwo, sprawiedliwość, równość społeczną, namysł publiczny i pokojowe rozwiązywanie konfliktów. Zwo- lennicy definicji proceduralnych w celu rozstrzygnięcia, czy dany system speł- nia warunki demokracji, wyodrębniają pewien wąski zespół praktyk rządowych, zwłaszcza procedur wyborczych3. Demokracja w ujęciu proceduralnym to szereg niezbędnych funkcjonujących procedur. Według Roberta A. Dahla proceduralne minimum, które powinien speł- niać system, aby być uznanym za demokratyczny, musi zawierać następujące zasady: 1. Konstytucja gwarantuje kontrolę nad politycznymi decyzjami rządu poli- tykom pochodzącym z wyboru. 2. Urzędy obieralne są obsadzane ramach regularnych i uczciwych wyborów, w których niedopuszczalny jest przymus. Wybory muszą być równe i jawne. 3. Wszyscy dorośli obywatele mogą brać udział w wyborach. 4. Praktycznie wszyscy dorośli obywatele mogą kandydować na urzędy. 2 Por. S. Dzięcielska-Machnikowska, Co myślą bezrobotne kobiety, Katedra Socjologii Zawodu IS UŁ, Łódź 1992; Z. Janowska, Z. Góral, J. Martini-Fiwek (red.), Bezrobocie kobiet w Polsce, FFE, Edukator, Warszawa 1992; M. Marody, Three Polands. Strategies of Social Behavior, „Polish Sociolo- gical Review” 2000, nr 129, s. 3–20; I. Desperak, Kobiety i praca. Wielkie przegrane polskiej transfor- macji, [w:] B. Budrowska (red.), Kobiety, Feminizm, demokracja, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2009, s. 95–110. 3 Ch. Tilly, Demokracja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 18–19.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Płeć zmiany. Zjawisko transformacji w Polsce z perspektywy gender. Wydanie drugie zmienione i poprawione
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: