Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00601 021310 15574185 na godz. na dobę w sumie
Pochodzenie, tworzenie i efektywność prawa. Wydanie 1 - ebook/pdf
Pochodzenie, tworzenie i efektywność prawa. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 482
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0438-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Pochodzenie, tworzenie i efektywność prawa to podręcznik akademicki spełniający wymagania stawiane przed wieloautorską publikacją naukową. Jego podstawowy walor to ujęcie – w jednej publikacji – zagadnień genezy powstawania prawa, sposobów formalizacji prawnej schematów działania, w tym trybu procedur stanowienia prawa i zasad techniki legislacyjnej obowiązujących w Polsce, jak również społecznych i gospodarczych następstw regulacji prawnych wprowadzanych do obiegu.

Wśród cech książki jako monografii naukowej należy wymienić przede wszystkim pionierski sposób ujęcia problemu roli prawa w tworzeniu ładu aksjonormatywnego, a także prezentację niepublikowanych dotąd wyników badań naukowych. Stanowi ona unikatowe, holistyczne i interdyscyplinarne podejście w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, czym jest prawo i jaką rolę odgrywa we współczesnym świecie. Podejmuje wiele wątków poznawczych, z reguły nieobecnych w tradycyjnych publikacjach z zakresu prawoznawstwa, teorii państwa i prawa czy ekonomii instytucjonalnej.

Podręcznik realizuje wiele treści nauczania nawiązujących do Krajowych Ram Kwalifikacji – efektów kształcenia w zakresie nauk społecznych, zwłaszcza dotyczących wiedzy o różnych strukturach i instytucjach społecznych, o człowieku jako podmiocie konstytuującym struktury społeczne i zasady ich funkcjonowania, o normach i regułach organizujących struktury i instytucje społeczne oraz o ich źródłach, naturze, zmianach i sposobach działania, a także o procesach zmian struktur i instytucji społecznych oraz ich elementów, o przyczynach, przebiegu, skali i konsekwencjach tych zmian.

Książka jest adresowana nie tylko do osób studiujących na takich kierunkach, jak: prawo, administracja, ekonomia, socjologia, politologia oraz pokrewnych, lecz także do słuchaczy studiów podyplomowych i doktoranckich oraz naukowców zajmujących się teorią prawa, zagadnieniami ekonomii instytucjonalnej czy socjologią zmian społecznych.

Książka powstała we współpracy ze Stowarzyszeniem Badań nad Źródłami i Funkcjami Prawa FONTES, zajmującym się badaniami nad genezą i oddziaływaniem społeczno-gospodarczym prawa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Pochodzenie, tworzenie i efektywnoÊç prawa Tomasz Bàkowski, Paweł Chmielnicki, Dorota Dàbek, El˝bieta Inglot-Brz´k, Jerzy Jaskiernia, Hubert Kaczmarczyk, Anna Kociołek-P´ksa, Andrzej Korybski, Marek Màczyƒski, Jerzy Menkes, Marcin Menkes, Jerzy PaÊnik, Stefan Pła˝ek, El˝bieta S´kowska-Grodzicka, Piotr Stec, Igor Styn, Piotr Uzi´bło pod redakcjà Pawła Chmielnickiego Wydanie 1 Warszawa 2014 Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Wprowadzenie. Problem naukowej refl eksji nad materialnymi źródłami prawa i jego efektywnością (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Część I POCHODZENIE PRAWA Rozdział 1. Porządek społeczno-gospodarczy i jego elementy (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Norma, reguła, instytucja i inne pojęcia pokrewne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. System normatywny. Rozwiązania sformalizowane i niesformalizowane . . . . . 1.3. Otoczenie norm prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2. Norma – instytucja: gotowe rozwiązania dylematów decyzyjnych (Andrzej Korybski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Typowe dylematy decyzyjne oraz swoistość ich normatywnej regulacji: współdziałanie – konfl ikt – neutralność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Zawartość informacyjna norm oraz jej znaczenie w procesach decyzyjnych . . . Rozdział 3. Normy jako wytwór społeczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Pochodzenie i społeczne uzasadnienie normatywnej regulacji stosunków społecznych w ujęciu antropologicznym (Andrzej Korybski) . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Życie społeczne i normy społeczne (Anna Kociołek-Pęksa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Cele społeczne kreowania norm prawnych (Anna Kociołek-Pęksa) . . . . . . . . . . . 3.4. Normy jako czynnik ułatwiający przystosowanie się do otoczenia (Anna Kociołek-Pęksa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.2. Czynniki psychologiczne stymulujące proces decyzyjny. „Prościej i szybciej”: teoria ograniczonej racjonalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.3. Przystosowanie się do otoczenia jako wyznacznik okreś lania celów działania człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Normy jako sposób ochrony przebiegu i rezultatu działania człowieka (Anna Kociołek-Pęksa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.2. Normy jako sposób ochrony niezakłóconego przebiegu interakcji społecznej. Potrzeba redukcji konfl iktów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 17 20 25 30 30 36 41 41 47 49 53 53 54 55 56 56 57 6 Spis treści 3.5.3. Przewidywalność rezultatu działania. Normy jako źródło poczucia bezpieczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. Normy prawne jako sposób narzucenia własnych rozwiązań innym członkom zbiorowości (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.1. Wywołanie efektu synergicznego jako przesłanka tworzenia prawa. Problem „sekretu szefa kuchni” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.2. Narzucenie własnego rozwiązania innym a jego trwałość w systemie normatywnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.3. Korzyści z przebiegu interakcji a trwałość rozwiązania . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4. Społeczne i gospodarcze determinanty norm prawnych . . . . . . . . . 4.1. Egoizm czy altruizm? (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Przetrwać czy awansować? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1. Potrzeba przetrwania i przystosowania się do otoczenia jako determinanta celów działania i norm służących ich osiągnięciu (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.2. Rywalizacja o pozycję w strukturze społecznej jako determinanta celów działania i norm służących ich osiągnięciu (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . 4.2.3. Relatywizacja własnych potrzeb i celów działania względem grup odniesienia (Elżbieta Inglot-Brzęk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4. Rywalizacja o obsadzenie najdogodniejszej pozycji społecznej. Rodzaje i sposoby osiągania pozycji dominującej w zbiorowości (Elżbieta Inglot-Brzęk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.2. Władza wskazana formalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.3. Władza uzyskana środkami ekonomicznymi . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.4. Przywództwo religijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.5. Inne dominujące pozycje w społeczeństwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.6. Konsumpcja jako przykład kreowania wyższej pozycji społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Podstawowe strategie działania w celu zaspokojenia potrzeb (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.1. Rodzaje strategii zaspokajania potrzeb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.2. Wymiana towarowo-pieniężna (towarowa) i jej reguły (reguły 60 62 62 64 65 68 68 70 70 72 76 81 81 91 92 93 95 97 99 99 gospodarowania) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 4.3.3. Reguły pozyskiwania dóbr z tytułu przynależności do zbiorowości . . . . . 106 4.4. Komplementarność odwoływania się do reguł wymiany towarowo-pieniężnej i pozyskiwania dóbr z tytułu przynależności do zbiorowości w ramach jednej sytuacji decyzyjnej (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 4.5. Społeczno-gospodarcze przesłanki tworzenia prawa a tendencje długookresowe w procesie legislacyjnym (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . 112 Rozdział 5. Miejsce norm prawnych w porządku instytucjonalnym (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 5.1. Rodzaje norm z punktu widzenia ich znaczenia dla osiągnięcia celu działania. Znaczenie pochodzenia danego rozwiązania z systemu norm sformalizowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 5.2. Gotowe schematy działania jako przejaw istnienia porządku instytucjonalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 5.3. Zgodnie z normą czy ze schematem działania? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 5.4. Pasywna czy aktywna rola prawa w porządku instytucjonalnym? . . . . . . . . . . . 133 www.lexisnexis.pl Spis treści 7 Rozdział 6. Podmioty objęte procesem normotwórczym (Paweł Chmielnicki) . . 135 6.1. Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 6.2. Dysponenci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 6.3. Benefi cjenci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 6.4. Użytkownicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Rozdział 7. Bilans inicjatywy normotwórczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 7.1. Korzyści i koszty wymierne w sensie ekonomicznym (Igor Styn) . . . . . . . . . . . . . 143 7.1.1. Rodzaje wartości dóbr i metody ich wyceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 7.1.2. Analiza kosztów i korzyści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 7.2. Korzyści niewymierne w sensie ekonomicznym (Elżbieta Inglot-Brzęk) . . . . . . . 146 7.3. Koszty niewymierne w sensie ekonomicznym (Elżbieta Inglot-Brzęk) . . . . . . . . . 148 Rozdział 8. Udział prawa w normatywnym schemacie działania człowieka dążącego do osiągnięcia wyznaczonego celu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 8.1. Elementy schematu działania (kompletu normatywnego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 8.1.1. Zagadnienia wstępne (Jerzy Paśnik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 8.1.2. Zróżnicowanie rozumienia pojęcia sankcji w prawie i w naukach społecznych (Jerzy Paśnik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 8.1.3. Sankcje negatywne (Jerzy Paśnik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 8.1.3.1. Prawo karne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 8.1.3.2. Prawo administracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 8.1.3.3. Prawo cywilne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 8.1.4. Sankcje pozytywne (gratyfi kacje) (Jerzy Paśnik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 8.1.4.1. Prawo karne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 8.1.4.2. Prawo administracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 8.1.4.3. Prawo cywilne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 8.1.5. Pozostałe elementy schematu działania (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . 169 8.2. Zmiana prawa a zmiana schematu działania (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . 171 8.3. Rezonansowy efekt współoddziaływania rozwiązań należących do różnych zasobów (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Część II TWORZENIE PRAWA Rozdział 9. Tworzenie prawa jako jeden ze sposobów formalizacji rozwiązań dylematów decyzyjnych i budowy schematów działania (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 9.1. Formalizacja za pomocą norm prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 9.2. Formalizacja za pomocą norm religijnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.3. Relacje między zasobami rozwiązań sformalizowanych i niesformalizowanych . . 184 Rozdział 10. Formalizacja na bazie interakcji prywatnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 10.1. Tworzenie prawa w warunkach względnej symetrii potencjału stron relacji (model: sprzedawca–nabywca) (Piotr Stec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 10.1.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 10.1.2. Uczestnicy obrotu prawnego jako równoprawni twórcy prawa umownego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 10.1.3. Autonomia woli jako podstawa tworzenia prawa umownego . . . . . . . . 191 10.1.4. Wybór kontrahenta i kształtowanie treści umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 8 Spis treści 10.1.5. Samoregulacja – tworzenie niezależnych systemów prawnych środkami prawa prywatnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 10.2. Tworzenie prawa w warunkach asymetrii potencjału stron relacji i znacznego przymusu faktycznego dotyczącego przystąpienia do relacji (model: pracodawca–pracobiorca) (Stefan Płażek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 10.2.1. Geneza modelu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 10.2.2. Główni inicjatorzy zmian regulacji stosunków pracy i ich instrumenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 10.2.3. Wpływ nierównorzędności potencjałów stron stosunku pracy na kształt prawa pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 10.2.4. Uwagi w przedmiocie skuteczności wprowadzonych przez ustawodawcę regulacji mających wyrównać relację pracodawca–pracobiorca . . . . . . . . 203 10.2.5. Konkluzja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 10.3. Tworzenie prawa w warunkach wyrównywania asymetrii potencjału stron relacji i znacznego przymusu faktycznego dotyczącego przystąpienia do relacji (model: przedsiębiorca–związki zawodowe) (Stefan Płażek) . . . . . . . 209 10.3.1. Układy zbiorowe pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 10.3.2. Porozumienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 10.3.3. Regulaminy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 10.3.4. Statuty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 10.4. Tworzenie prawa w warunkach asymetrii potencjału stron relacji i minimalnego przymusu faktycznego dotyczącego przystąpienia do relacji (model: bank–klient) (Piotr Stec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 10.4.1. Silniejsza i słabsza strona umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 10.4.2. Poszczególne przypadki nierównowagi kontraktowej . . . . . . . . . . . . . . . 213 10.4.3. Metody niwelowania nierówności stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Rozdział 11. Formalizacja na bazie interakcji publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 11.1. Tworzenie prawa w układzie koncentracji roli dysponenta procesu formalizacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 11.1.1. Tworzenie prawa w warunkach otwartej konkurencji o obsadzenie roli dysponenta (model demokracji parlamentarnej). Modele tworzenia prawa w zależności od składu organów uczestniczących w tym procesie (Jerzy Jaskiernia) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 11.1.1.1. Rola wybieralnych organów kolegialnych w kształtowaniu treści norm prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 11.1.1.2. Rola centralnych organów władzy wykonawczej i ich aparatu pomocniczego w kształtowaniu treści norm prawnych . . . . . . 233 11.1.1.3. Rola organów odgrywających rolę arbitrów i mediatorów: prezydent, sądy i trybunały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 11.1.2. Tworzenie prawa w warunkach braku otwartej konkurencji o obsadzenie roli dysponenta (model niedemokratyczny) (Marek Mączyński) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 11.2. Tworzenie prawa w układzie dekoncentracji roli dysponenta procesu formalizacyjnego (Dorota Dąbek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 11.2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 11.2.2. Tworzenie prawa przez liderów lokalnych wyłanianych w systemie egalitarnym (model prawa tworzonego przez organy samorządu terytorialnego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 11.2.3. Tworzenie prawa przez liderów lokalnych wyłanianych w systemie elitarnym (model prawa tworzonego przez lokalną administrację rządową) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 www.lexisnexis.pl Spis treści 9 11.2.4. Tworzenie prawa przez arbitrów formalnie wskazanych jako dysponenci normy (model common law) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 11.2.5. Tworzenie prawa przez arbitrów będących „niejawnymi” dysponentami normy (model civil law) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 Rozdział 12. Prawo tworzone w relacjach międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . 280 12.1. O specyfi ce prawa międzynarodowego i nauki/nauczania prawa międzynarodowego (Jerzy Menkes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 12.1.1. Rzecz o inności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 12.1.2. Rzecz o jawności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 12.2. Zwyczaj, precedens czy stanowienie? Tendencje w sposobach budowy międzynarodowych relacji prawnych (Jerzy Menkes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 12.2.1. Zwyczaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 12.2.2. Precedens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 12.2.3. Stanowienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 12.2.3.1. Elementy deklaracji jednostronnie wiążących. . . . . . . . . . . . . . 288 12.2.3.2. Przypadek Oświadczenia Rządu PRL z 23 sierpnia 1953 r. o zrzeczeniu się reparacji wojennych od Niemiec . . . . . . . . . . 289 12.3. Rodzaje czynników skłaniających władze do budowy prawnych relacji międzynarodowych. Cele budowy prawnych relacji międzynarodowych (Jerzy Menkes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 12.3.1. Rola czynników moralno-etycznych w budowie relacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 12.3.1.1. Prawa człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 12.3.1.2. Presja wewnętrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 12.3.1.3. Presja zewnętrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 12.3.2. Światowa Organizacja Handlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 12.4. Tworzenie prawa międzynarodowego w relacjach bilateralnych (Jerzy Menkes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 12.5. Tworzenie prawa międzynarodowego w relacjach multilateralnych (Jerzy Menkes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 12.5.1. Tworzenie powszechnego praw międzynarodowego. Przypadek nr 1 – przypadek szczególny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 12.5.1.1. Cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 12.5.1.2. Proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 12.5.2. Standard tworzenia umów multilateralnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 12.5.2.1 Schemat podstawowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 12.5.2.2. Odstępstwo od standardu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 12.5.3. Etapy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 12.5.4. Tworzenie (zmiana) prawa pierwotnego (istniejących) organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 12.5.4.1. Przypadek Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 12.5.4.2. Przypadek ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 12.6. Organizacje międzynarodowe jako forum tworzenia prawa albo aktor tworzący prawo (Jerzy Menkes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 12.6.1. Funkcje organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 12.6.2. Uchwała organizacji międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 12.6.3. Podejmowanie uchwał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 12.6.4. Tworzenie prawa przez zalecenia i zalecenia kwalifi kowane . . . . . . . . . 309 12.6.5. Tworzenie prawa przez decyzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 12.6.6. Uchwały organizacji międzynarodowych a krajowe porządki prawne . . 311 10 Spis treści 12.7. Soft law i jego tworzenie w relacjach międzynarodowych (Marcin Menkes) . . . 311 12.7.1. Geneza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 12.7.2. Termin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 12.7.3. Funkcje – zagadnienia doktrynalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 12.7.4. Funkcje – doniosłość praktyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 12.7.4.1. Rozwój soft law na podstawie traktatów nadających treść normatywną dyspozycjom prawnie wiążącym . . . . . . . . . . . . . 316 12.7.4.2. Rozwój soft law poprzedzający wykształcenie się norm prawnie wiążących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 12.7.4.3. Modyfi kacja regulacji prawnie wiążących przy wykorzystaniu soft law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 12.7.4.4. Wykorzystanie soft law do ograniczenia zakresu stosowania regulacji prawnie wiążących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 12.7.4.5. Naruszenie soft law jako podstawa „miękkiej odpowiedzialności” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 12.7.4.6. Walidacja norm prawnie wiążących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 12.7.5. Tworzenie soft law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 12.7.6. Efektywność soft law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 12.8. Uwagi końcowe (Jerzy Menkes, Marcin Menkes) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Rozdział 13. Legislacja w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 13.1. Cechy polskiego systemu politycznego rzutujące na tworzenie prawa (Piotr Uziębło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 13.2. Źródła polskiego prawa w sensie formalnym (Tomasz Bąkowski) . . . . . . . . . . . 328 13.3. Zarys procesu ustawodawczego w Polsce (Piotr Uziębło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 13.4. Stanowienie rozporządzeń przez centralne organy władzy publicznej (Tomasz Bąkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 13.5. Stanowienie prawa miejscowego (Tomasz Bąkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 13.6. Stanowienie prawa wewnętrznego (Tomasz Bąkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 13.7. Recepcja prawa międzynarodowego i wspólnot międzynarodowych (Piotr Uziębło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 13.8. Konstruowanie aktu normatywnego i porządkowanie jego treści (Tomasz Bąkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 13.9. Ujawnianie motywów tworzenia prawa. Ocena skutków regulacji (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 Część III EFEKTYWNOŚĆ PRAWA Rozdział 14. Ochrona trwałości schematów działania za pomocą norm prawnych jako kryterium efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 14.1. Jak rozumieć problem efektywności prawa? (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . 363 14.1.1. Efektywność prawa a efektywność schematu działania . . . . . . . . . . . . . 363 14.1.2. Przedmiotowy aspekt efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364 14.1.3. Podmiotowy aspekt efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 14.2. Systemowa efektywność prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 14.2.1. Prawo jako efektywny środek ochrony trwałości schematów działania (kompletów normatywnych) (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 14.2.2. Czy zmiana prawa jest skutecznym sposobem zmiany schematu działania? (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 14.2.3. Problemy ograniczonej skuteczności prawa jako narzędzia zmiany schematów działania (Jerzy Paśnik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 www.lexisnexis.pl Spis treści 11 14.3. Mierniki systemowej efektywności prawa (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . 370 14.3.1. Utrwalenie sposobów zaspokajania potrzeb przez ludzi jako kryterium efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370 14.3.2. Zmiana sposobów zaspokajania potrzeb przez ludzi jako kryterium efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 14.3.3. Osiągnięcie celów założonych przez źródła jako kryterium efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 14.4. Mierniki systemowej nieefektywności prawa (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . 372 14.4.1. Pozory nieefektywności: „łamanie prawa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 14.4.1.1. Czy „łamanie prawa” zawsze oznacza jego nieefektywność? . . 372 14.4.1.2. Czy naruszanie rozwiązania sformalizowanego prawnie może prowadzić do zmiany prawa? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 14.4.1.3. Czy naruszanie rozwiązania sformalizowanego prawnie może prowadzić do zmiany schematu działania? . . . . . . . . . . . 375 14.4.2. Realia nieefektywności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 14.4.2.1. Sankcje (gratyfi kacje) jako źródło zmian . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 14.4.2.2. Zmiana ewolucyjna jako efekt troski o podtrzymanie systemowej efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 14.4.2.3. Zmiana rewolucyjna jako efekt lekceważenia problemu podtrzymania systemowej efektywności prawa . . . . . . . . . . . . 384 Rozdział 15. Efektywność prawa w sensie ekonomicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 15.1. Rozumienie celów działania człowieka w świetle paradygmatów poznawczych ekonomii (Hubert Kaczmarczyk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 15.2. Pomiary efektywności prawa w ujęciu nauk ekonomicznych (Igor Styn) . . . . . 393 15.2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 15.2.2. Pojęcie efektywności ekonomicznej prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 15.2.3. Problemy pomiaru ekonomicznej efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . 399 15.2.4. Problem racjonalności działań ludzkich w kontekście oceny efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403 15.2.5. Kryteria efektywności ekonomicznej prawa w ujęciu konsumenta . . . . 406 15.2.6. Kryteria efektywności ekonomicznej prawa w ujęciu przedsiębiorcy . . 409 15.2.7. Równowaga rynkowa a kryteria ekonomicznej efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 15.2.8. Równowaga ogólna i kryteria efektywności ekonomicznej prawa w ujęciu rządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 15.2.9. Problem uniwersalności kryteriów ekonomicznej efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 Rozdział 16. Społeczna efektywność prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 16.1. Społeczna istota człowieka i jej wpływ na okreś lanie efektywności prawa (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 16.1.1. Prawo jako część systemu informacji o gotowych rozwiązaniach dylematów decyzyjnych dotyczących okreś lania przebiegu interakcji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 16.1.2. Synergiczny efekt nakładania się na siebie schematów działania i rozwiązań prawnych: autopojetyczność systemu czy petryfi kacja metod ochrony interesów partykularnych? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427 16.2. Możliwe podejścia nauk społecznych do problemu efektywności prawa . . . . . 429 16.2.1. Perspektywa socjologii (Elżbieta Inglot-Brzęk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 16.2.2. Perspektywa politologii (Elżbieta Sękowska-Grodzicka) . . . . . . . . . . . . . 431 12 Spis treści 16.3. Niwelowanie napięć społecznych jako kryterium społecznej efektywności prawa (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 16.3.1. Prawo efektywne jako środek przeciwdziałania zjawisku ograniczania dostępu do najkorzystniejszych sposobów zaspokajania danej potrzeby człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 16.3.2. Prawo jako środek ułatwiający budowę alternatywnych i substytucyjnych sposobów zaspokojenia danej potrzeby człowieka . . 436 16.3.3. Przeciwdziałanie zjawisku zamykania dostępu do sposobów zaspokajania danej potrzeby człowieka jako przyczyna ewolucji systemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 16.4. Niektóre przejawy społecznej efektywności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 16.4.1. Efektywne prawo z punktu widzenia potrzeb dostosowania się do porządku zastanej formacji społeczno-gospodarczej (Elżbieta Inglot-Brzęk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 16.4.2. Efektywne prawo z punktu widzenia aktorów walki o władzę polityczną (Elżbieta Sękowska-Grodzicka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446 16.4.3. Niwelowanie znaczenia podstawowych uwarunkowań procesu decyzyjnego u człowieka dla budowy interakcji społecznych (Elżbieta Inglot-Brzęk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 16.4.3.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 16.4.3.2. Efektywne prawo z punktu widzenia ograniczenia działania mechanizmu „swój-obcy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 16.4.3.3. Efektywne prawo z punktu widzenia budowy satysfakcjonującej samooceny człowieka i problemu relatywizowania samooceny w odniesieniu do sytuacji innych członków tej samej zbiorowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 Podsumowanie (Paweł Chmielnicki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 O Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 www.lexisnexis.pl Wykaz skrótów Wykaz skrótów Wykaz skrótów ABW AW BOR BPMN CBA EKPCz ETPCz k.c. k.k. k.k.w. – Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego – Agencja Wywiadu – Biuro Ochrony Rządu – Business Process Modeling Notation – Centralne Biuro Antykorupcyjne – Europejska Konwencja Praw Człowieka – Europejski Trybunał Praw Człowieka – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 121) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.) k.p.a. – ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 267) k.p.k. – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, KPM Lexis.pl MOP MŚP MTS NSA NZ OBWE ONZ OSR OTK OTK-A OTK-B PiP p.p.s.a. poz. 555 ze zm.) – Komisja Prawa Międzynarodowego (International Law Commission) – Serwis Prawniczy Lexis Nexis Polska – Międzynarodowa Organizacja Pracy – małe i średnie przedsiębiorstwa – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Naczelny Sąd Administracyjny – Narody Zjednoczone – Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Ocena Skutków Regulacji – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy. Seria A – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy. Seria B – „Państwo i Prawo” – ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami admini- stracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) RPEiS – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 14 SIP STSM TK WSA WTO u.s.g. u.s.p. Wykaz skrótów – Lex – system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer – Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej (STSM, Permanent Court of International Justice) – Trybunał Konstytucyjny – wojewódzki sąd administracyjny – World Trade Organization (Światowa Organizacja Handlu) – ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 594 ze zm.) – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 595 ze zm.) u.s.w. – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 596 ze zm.). u.w.a.r.w. – ustawa z 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w woje- wództwie (Dz.U. Nr 31, poz. 206 ze zm.) ZTP – zasady techniki prawodawczej www.lexisnexis.pl Wprowadzenie. Problem naukowej refleksji nad materialnymi źródłami prawa i jego efektywnością Wprowadzenie Termin „źródło prawa” ma wiele znaczeń i każde z nich budzi kontrowersje. Prowadzi to niektórych przedstawicieli nauk prawnych wręcz do negowania zasadności posługi- wania się tym okreś leniem. Jak piszą J. Nowacki i Z. Tobor: „wieloznaczność terminu «źródło prawa» (fons iuris) nie ulega wątpliwości. […] Współcześnie wielu autorów re- zygnuje z posługiwania się tym bardzo obrazowym, lecz nader bałamutnym terminem. […] Idąc tym tokiem myśli, w dalszym ciągu nie będziemy już mówili o «źródłach prawa», lecz o sposobach powstawania prawa, do których należą przede wszystkim: stanowienie, zwyczaj, precedens i umowa”1. Cytowani autorzy ograniczają zatem desygnaty pojęcia „źródło prawa” przede wszystkim do tych, które kojarzą się z tzw. źródłami prawa w znaczeniu formalnym albo ze źródłami poznania prawa. Odpowiada to typowemu przebiegowi dyskursu prawniczego na temat źródeł prawa. Każdej osobie zajmującej się prawem zawodowo, zwłaszcza od strony naukowej, znane są takie terminy, jak: 1) źródła poznania prawa (fontes iuris cognoscendi); 2) źródła powstawania prawa (fontes iuris oriundi); 3) źródła prawa w znaczeniu prawniczym; 4) źródła prawa w sensie formalnym; 5) źródła prawa w sensie materialnym. Niestety, naukowa refl eksja na temat źródeł prawa obdziela je swoim zainteresowa- niem bardzo nierównomiernie. Koncentruje się ona głównie na problemie źródeł prawa w znaczeniu prawniczym, czyli na sposobach ustalania reguł zachowania, którym pań- stwo nadaje moc prawa, innymi słowy: na aktach tworzenia prawa. Natomiast kwestia źródeł powstawania prawa czy też źródeł prawa w sensie materialnym, a więc czyn- ników wpływających na ukształtowanie się takiej a nie innej treści przepisów prawa, bardzo rzadko jest przedmiotem ustaleń badawczych. W związku z tym nie tylko w pro- gramie studiów prawniczych, ale i ekonomicznych, socjologicznych czy politologicz- nych brak jakichkolwiek szerszych informacji o społecznych i gospodarczych uwarun- kowaniach tworzenia norm prawnych, czyli o jego materialnych źródłach. Olbrzymie 1 J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 2002, s. 127–130. 16 Wprowadzenie „białe plamy” dotyczą też problemu efektywności (skuteczności) norm prawnych. Na tym polu o wiele więcej (choć i tak niezbyt wiele) mają do powiedzenia przedstawiciele innych dziedzin nauki niż prawne. Wydaje się, że najwyższy czas zacząć nadrabiać te zaległości – zająć się badaniem wpływu, jaki ogół stosunków społecznych i gospodar- czych ma na treść prawa. Innymi słowy: poznać jego materialne źródła, aby wiary- godnie ocenić jego efekty. Kielce, styczeń 2014 Paweł Chmielnicki www.lexisnexis.pl Część I. Pochodzenie prawa POCHODZENIE PRAWA Część I Porządek społeczno-gospodarczy i jego elementy Rozdział 1 Rozdział 1. Porządek społeczno-gospodarczy i jego elementy 1.1. Norma, reguła, instytucja i inne pojęcia pokrewne Aby zaspokoić swoje potrzeby – zarówno materialne, jak i niematerialne – czło- wiek nawiązuje interakcje z innymi przedstawicielami swojego gatunku. 1 Od najmłodszych lat ludzie pozyskują informacje o tym, jak nawiązywać te interakcje, jak postępować w czasie ich trwania, jak zrealizować za ich pomocą własne cele. Uczą się, że istnieją gotowe sposoby działania, które pozwalają cele te osiągnąć. Dowiadują się, że zbiorowość, w której żyją (grupa społeczna, społeczeństwo, wspólnota, państwo), nie tylko oferuje takie sposoby, nie tylko daje możliwość skorzystania z nich, ale wręcz – nie- rzadko – wymaga ich stosowania. Słyszymy, że należy „przestrzegać reguł”, „trzymać się zasad”, postępować „zgodnie z przepisami” itp. Szybko zaczynamy rozumieć, że działanie zgodne z gotowymi, upowszechnianymi przez otaczającą nas zbiorowość sposobami za- spokajania potrzeb jest działaniem dającym największe poczucie bezpieczeństwa. Do- strzegamy, że zachowanie według gotowego wzoru (schematu) jest objęte ochroną przez „naszą” zbiorowość. Chroniony jest zarówno przebieg naszego działania, jak i jego koń- cowy efekt. Z jednej strony możemy więc liczyć na to, że jeśli wyznaczymy sobie cel dzia- łania mieszczący się w sposobach akceptowanych przez zbiorowość, pomoże nam ona w uzyskaniu korzystnych dla nas rezultatów i nie tylko pozwoli zachować je, lecz nawet będzie chronić nasz stan posiadania przed naruszeniem w przyszłości. Z drugiej strony działanie „na własną rękę”, wbrew „regułom”, „zasadom” czy „przepisom”, to działanie obciążone dużo większym ryzykiem. Wprawdzie także może przynieść nam korzyści, czasem nawet dużo większe niż postępowanie zgodne ze schematami upowszechnia- nymi przez zbiorowość, jednak może być obarczone dużo większą dozą niepewności co do szans na osiągnięcie zakładanego rezultatu. Uczymy się więc, że pewniejszym rozwiązaniem (choć niekoniecznie dającym, w danej sytuacji, największy zysk) jest działanie zgodne z „regułami” czy „zasadami”, że „bez- pieczniej” wybrać cel działania usankcjonowany przez zbiorowość, niż samodzielnie okreś lać cele działania i tworzyć metody ich osiągania. Człowiek najczęściej stara się więc postąpić zgodnie ze sposobami zaspokajania potrzeb zaakceptowanymi i chronionymi przez zbiorowość i odwołuje się do informacji o tym, 2 3 18 Część I. Pochodzenie prawa jakie „reguły”, „normy” czy „zasady” powinien – w danym przypadku – wziąć pod uwagę. Chce się dowiedzieć, jakimi możliwościami działania dysponuje, rozstrzygnąć dylemat: co czynić, jakie decyzje podjąć. Poszukuje informacji relewantnej do problemu, w tym wiedzy o istniejących, gotowych rozwiązaniach, możliwych do zastosowania w danej sy- tuacji. Innymi słowy, sięgając do gotowych rozwiązań, stara się zrekonstruować na ich podstawie porządek (schemat, wzór, model) działań, które pozwolą mu osiągnąć zało- żony cel (zaspokoić jakąś potrzebę materialną lub niematerialną). Informacje o istniejących rozwiązaniach związane są z bodźcami stymulującymi do podjęcia decyzji. Bodźce te odnoszą się głównie do korzyści (zysków, wypłat, nagród) lub kosztów (dolegliwości, obciążeń, strat), jakie mogą zaistnieć w związku z podjęciem decyzji o działaniu lub zaniechaniu. Istnienie konkretnych korzyści i kosztów może być wynikiem uzyskania przez jednych członków zbiorowości przewagi nad innymi albo wręcz przeciwnie – może być wyrazem ustępstw czy kompromisu społecznego. Ko- rzyść może być oferowana przez zbiorowość na przykład w zamian za afi rmację istnie- jącego porządku, podporządkowanie się upowszechnianym w ramach tej zbiorowości sposobom zaspokajania potrzeb, innymi słowy – za respektowanie uznanych w obrębie zbiorowości „reguł gry”. Można powiedzieć, że korzyść bywa ceną, jaką dana struktura społeczna płaci jednostce za to, iż ta nie kwestionuje istniejącego w zbiorowości ładu. Korzyści oferowane przez zbiorowość mogą mieć charakter wymierny (np. świadczenie fi nansowe) lub niewymierny (np. wzrost poczucia bezpieczeństwa osobistego). Z kolei koszty (dolegliwości, obciążenia, straty) mogą wynikać z postępowania wbrew akcep- towanym przez zbiorowość sposobom (schematom) działania. Również mogą mieć charakter wymierny lub niewymierny. Mogą na przykład polegać na konieczności prze- ciwstawienia się innemu człowiekowi lub całej zbiorowości, na konieczności konfron- tacji z podmiotem dysponującym zdolnością do projekcji siły. Podmiotem takim może być choćby władza danej zbiorowości, która dysponuje możliwością użycia przymusu fi zycznego. Istnienie takiego kosztu może skłaniać do rezygnacji z działania, które może narazić na jego poniesienie. Oczywiście, wiedza o korzyściach i kosztach związanych z postępowaniem w sposób zgodny z przyjętymi regułami lub przeciwny do rozwiązań upowszechnianych w ramach danej zbiorowości nie odbiera człowiekowi swobody podejmowania decyzji, ale na jego proces decyzyjny poważnie wpływa. Zmusza do rozważenia, co się bardziej „opłaca”: postąpić zgodnie z regułami upowszechnianymi w ramach zbiorowości czy zachować się odmiennie (postąpić wbrew tym regułom albo próbować wypromować własne rozwiązania). Niektóre rozwiązania (reguły, normy, dyrektywy) upowszechniane w ra- mach danej zbiorowości chronione są bardziej niż inne. Są utrwalane i kol- portowane w specjalny sposób. Bodźce, które stymulują do ich stosowania (na zasadzie działania lub powstrzymania się od działania), są szczególnie inten- sywne. Często silnie oddziałują na sferę emocjonalną człowieka. Oferują duże korzyści lub grożą poważnymi dolegliwościami. Te rozwiązania, które są chro- nione bezpośrednio przez formalnie ustanowione władze zbiorowości za pomocą operowania pozytywnymi lub negatywnymi bodźcami pozostającymi w dyspo- zycji tych władz, ludzie zwykli nazywać prawem. W ujęciu fi lozofi cznym i naukowym rozwiązania dylematów decyzyjnych wchodzące w skład schematów działania stosowanych na co dzień przez człowieka nazywane są www.lexisnexis.pl Rozdział 1. Porządek społeczno-gospodarczy i jego elementy 19 na różne sposoby. Występują takie okreś lenia, jak: „norma”, „dyrektywa”, „reguła”, „za- sada”, „instytucja”. Nie ma zgodności co do tego, jakie znaczenie nadać każdemu z tych pojęć, jakie są ich wzajemne relacje1. „Dla jednych np. norma to tyle co przepis, dla innych jest regułą skonstruowaną lub wyinterpretowaną z przepisu, lub reguła jest łączną nazwą dla norm i przepisów – ale nazwa «reguła» bywa również odnoszona tylko do gier. W myśl teorii imperatywnej norma i rozkaz to jedno, ale wedle innych poglądów rozkaz jest tylko pewnym rodzajem norm konkretno-indywidualnych. Podobnie niejasna jest nazwa «zasada» – można np. utrzymywać, że normy to zasady postępowania, można jednak również przyznawać zasadom charakter norm szczególnego rodzaju «zasadniczych» czy «podstawowych»”2. Do okreś lenia całego zakresu aktów wpływania na zachowanie człowieka A. Ross przyjmował termin „dyrektywa”. W tym ujęciu norma jest dyrektywą odpowiadającą faktom społecznym3. Chyba jeszcze trudniej znaleźć wspólny mianownik dla desygnatów pojęcia „in- stytucje”. W socjologii instytucje rozumiane są najczęściej jako utrwalone wzory działań i zachowań ludzkich, które porządkują interakcje ludzkie i okreś lają ramy pro- wadzonych przez jednostki gier, lub jako kompleksy ról społecznych skupionych wokół działalności, której celem jest zaspokajanie jakiejś istotnej potrzeby społecznej4. W na- ukach ekonomicznych przez pojęcie „instytucje” rozumie się najczęściej jakieś rozwią- zania (odnoszące się do działań poszczególnych osób, a nie całych zbiorowości) mające wpływ na osiąganie celu ekonomicznego, przy czym okreś lane są one – najczęściej – niezwykle szerokimi, generalnymi kategoriami. Podaje się np., że „instytucje są zasa- dami gry obowiązującymi w społeczeństwie lub, bardziej formalnie, są to zaprojekto- wane przez człowieka ograniczenia, które kształtują interakcje międzyosobowe”5. W naukach prawnych, najogólniej biorąc, przez instytucję rozumie się albo ze- spół norm prawnych wyodrębnionych w funkcjonalną całość, albo osobę lub zespół osób realizujących na podstawie norm prawnych okreś lone cele społeczne lub polityczne6. Niezależnie od sporów dotyczących trafności tej czy innej próby defi nicyjnej nie po- winna z pola widzenia umknąć istota omawianego problemu. W każdym wypadku 1 Warto pamiętać, że znaczenie pojęć „reguła” i „norma” nie jest przedmiotem dyskusji wyłącznie w obrębie fi lozofi i i teorii prawa. Na przykład w ujęciu socjologii: „normy są to prawidła i reguły, wedle których grupa żyje. […] Treściowo mogą się do pewnego stopnia pokrywać z jawnymi wzo- rami kultury. Różnią się jednak od nich wyraźniejszym związkiem z poczuciem powinności, a także tym, że są wyraźnie słownie artykułowane” (B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003, s. 81). Defi nicję norm bardziej zbliżoną do prawnopozytywnego ujęcia powołują np. S.M. Kosslyn, R.S. Rosenberg, Psychologia, Kraków 2006, s. 751: „norma – wspólne przekonanie obowiązujące w grupie, egzekwowane przez zastosowanie przez nią kar”. 2 K. Opałek, J. Wróblewski, Prawo. Metodologia, fi lozofi a, teoria prawa, Warszawa 1991, s. 193. 3 A. Ross, Directions and Norms, London 1968, s. 82–86. Odnośnie do pojęć „reguła” i „zasada” zob. np. R. Dworkin, Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998. 4 B. Szacka, Wprowadzenie…, s. 132. 5 D.C. North, Institutions. Institutional Change and Economic Performance, tłum. M. Lissowska, Cambridge, Mass. 1990, s. 3. 6 L. Pszczółkowski, w: Wielka encyklopedia prawa, red. E. Smoktunowicz, Białystok–Warszawa 2000, s. 296. 4 5 20 Część I. Pochodzenie prawa mówimy o pewnym funkcjonującym w danej zbiorowości rozwiązaniu, które człowiek bierze pod uwagę, stając przed dylematem, jaką decyzję podjąć w zakresie nawiązania, przebiegu lub zakończenia interakcji z innymi ludźmi. Stąd, jeżeli w dalszej części ni- niejszej książki będą używane takie okreś lenia7, jak: „norma”, „reguła” czy „instytucja”, należy mieć na uwadze, że ich stosowanie ma charakter konwencjonalny, a ich rozu- mienie zależy od akceptacji poglądów tego lub innego przedstawiciela fi lozofi i i nauki. Terminem zaś, który może być satysfakcjonujący dla większości przedstawicieli świata wiedzy, a zarazem oddaje istotę zagadnień, o których będzie mowa, wydaje się „roz- wiązanie dylematu decyzyjnego”. Będzie więc często stosowany w kolejnych rozdzia- łach. Niemniej jednak w przypadku rozwiązań dylematów decyzyjnych zaliczanych do prawa najczęściej – współcześnie – stosowanym okreś leniem jest „norma prawna” i dlatego również ono będzie dalej używane. 6 1.2. System normatywny. Rozwiązania sformalizowane i niesformalizowane Poszczególne rozwiązania dylematów decyzyjnych, jakie bierze pod uwagę człowiek w procesie budowania interakcji z innymi ludźmi, nie funkcjonują niezależnie od siebie, w oderwaniu od innych rozwiązań (reguł, norm, instytucji, dy- rektyw), ale wchodzą we wzajemne relacje, w zależności od celów działania, jakie stawiają sobie uczestnicy interakcji. Najczęściej, aby osiągnąć założony rezultat, nie wystarczy odwołać się do pojedynczego rozwiązania, ale należy uwzględnić istnienie wielu rozwiązań odnoszących się do danej sytuacji, czyli posłużyć się zespołem roz- wiązań (norm, dyrektyw czy zasad postępowania). Innymi słowy, upowszechniane w zbiorowości rozwiązania dylematów decyzyjnych tworzą funkcjonalne związki skupione wokół celu działania, jaki ma być osiągnięty. Człowiek stara się zrekonstru- ować, sięgając po różne informacje, adekwatny do danej sytuacji plan działania. Od- tworzyć potrzebny mu schemat postępowania, wzór, „mapę” z zaznaczonymi „etapami podróży” do wyznaczonego celu8. „Istoty ludzkie są zorientowane na osiąganie celów i nieustannie zaangażowane w poszukiwanie strategii lub zachowań, które pod jakimś względem są lepsze od dawnych”9. Człowiek intuicyjnie poszukuje informacji o tym, jakie działanie ma podjąć. Co ma zrobić, aby osiągnąć swój cel, aby zaspokoić jakąś potrzebę? W pierwszej kolejności sięga do rozwiązań dostępnych, sprawdzonych, wia- rygodnych, upowszechnianych w danej zbiorowości, do znanych już wcześniej sche- matów czy wzorów postępowania. Składające się z różnych dostępnych rozwiązań schematy działania człowieka (subsystemy) stanowią z kolei fragmenty większej ca- łości (systemu), która nazywana jest w różny sposób: ładem aksjonormatywnym, porządkiem instytucjonalnym, systemem normatywnym itp. 7 Należy zaznaczyć, że rozróżnianie desygnatów słów: „pojęcie”, „termin” i „okreś lenie”, stanowi odrębne zagadnienie, ale jego prezentacja zdecydowanie wykracza poza ramy tej książki. 8 Można powiedzieć, że jest to podstawa instrumentalnej racjonalności ludzkiego zachowania. Por. omówienie koncepcji M. Webera w: J. Oniszczuk, Filozofi a i teoria prawa, Warszawa 2008, s. 811 i n. 9 J. Lopreato, Human Nature and Biocultural Evolution, Boston 1984, s. 247, cyt. za: P. Sztompka, Socjologia zmian społecznych, Kraków 2005, s. 128. www.lexisnexis.pl Rozdział 1. Porządek społeczno-gospodarczy i jego elementy 21 Aby zrealizować pewien cel (zaspokoić pewną potrzebę), człowiek musi posłużyć się zespołem rozwiązań połączonych w sposób działania adekwatny do tego celu. To właś- nie te zespoły (schematy, wzory) stanowią podstawowe subsystemy systemu norma- tywnego. Jednak w ujęciu tradycyjnym jako subsystemy porządku instytucjonalnego wskazywane są pewne, inne kategorie (zbiory, zasoby) rozwiązań (norm, reguł itd.), identyfi kowane na podstawie innych kryteriów niż cel działania. Kryteriami takimi mogą być np. możliwość egzekwowania normy, stopień wewnętrznego uporządko- wania zasobu, konteksty kulturowe. Wskazuje się zatem na istnienie zbioru (zasobu) norm prawnych, religijnych, etycznych, społecznych, obyczajowych itd.10. Część z nich niekiedy okreś la się mianem formalnych (sformalizowanych), inne – nieformalnych (niesformalizowanych)11. Powstaje pytanie, jakie znaczenie ma przypisanie danej normy do jednej z tych kategorii. Jakie znaczenie dla człowieka ma wiedza o tym, że dane rozwiązanie dylematu decyzyjnego klasyfi kowane jest jako norma prawna, a inne – jako reguła go- spodarowania, norma moralna albo nakaz religijny? Przecież na co dzień dla człowieka istotne jest po prostu ustalenie sposobu (schematu) działania adekwatnego do danej sytuacji. Chodzi o zebranie informacji o rozwiązaniach umożliwiających rozstrzy- gnięcie dylematów pojawiających się w trakcie dochodzenia do celu działania. Kwe- stia źródła tych informacji i rozwiązań nie jest obojętna, ale też nie przesądza wszyst- kiego. Wiedza o pochodzeniu danego rozwiązania, o miejscu, jakie zajmuje w systemie normatywnym, odgrywa przede wszystkim rolę wskazówki ułatwiającej zrozumienie treści samego rozwiązania, a także jego znaczenia dla realizacji celu działania. Po- chodzenie rozwiązania (np. czy przynależy do zasobu norm prawnych, religijnych czy obyczajowych) może „z góry” sugerować możliwy do osiągnięcia poziom korzyści albo sygnalizować kategorie kosztów, jakie mogą wchodzić w grę (np. informacja o tym, że pewna dolegliwość jest ujęta w prawie, wskazuje na znaczne prawdopodobieństwo jej zastosowania). W tym sensie wiedza o charakterze zbioru, w ramach którego dana norma jest agregowana (czy też z którym jest kojarzona), jest istotna, bo kieruje uwagę na ważne kwestie, ułatwia dokonanie oceny sytuacji. Wiedza ta nie przesądza jednak bezwzględnie o znaczeniu (doniosłości) danego roz- wiązania dla realizacji celu działania. Może być tak, że informacje o pewnych rozwią- zaniach – pochodzących z okreś lonego, tego samego zasobu (agregowanych w ten sam sposób, np. w zasobie norm prawnych) – uznamy za istotne, relewantne względem celu działania, zaś inne – pochodzące z tego samego zasobu – po wstępnym zapoznaniu się z ich treścią odrzucimy jako nieistotne. Należy zwrócić też uwagę na fakt, że ludzie bardzo często otrzymują informacje o „regułach gry” ze źródła pochodnego zamiast pierwotnego, dlatego nawet nie mają okazji ocenić znaczenia prawdziwej afi liacji roz- wiązania (normy, reguły) do konkretnego zasobu. 7 8 10 Problematyką badań nad prawem jako odrębnym systemem zajmuje się osobny kierunek ba- dawczy w socjologii. Zob. np. N. Luhmann, Systemy społeczne, Kraków 2007. 11 Przez pojęcie „formalizacja” można rozumieć sposób postępowania lub efekty zastosowania jakiejś procedury, opierającej się na uprzednio zdefi niowanych regułach. Celem formalizacji jest za- pewnienie jednoznaczności rozumienia komunikatów wymienianych między ludźmi. Na temat kon- cepcji podziału instytucji na formalne i nieformalne zob. np. O. Williamson, Ekonomiczne instytucje kapitalizmu, Warszawa 1998. 22 Część I. Pochodzenie prawa Tak się dzieje chociażby z normami agregowanymi w ramach systemu prawa. Wcho- dzimy w posiadanie wiedzy o nich często w sposób pośredni, poprzez inne źródła in- formacji czy opisy potrzebnych działań, i nawet nie wiemy, że niektóre elementy tych działań są objęte normami prawnymi. Zastosowanie tych elementów nie wynika więc w żaden sposób z „autorytetu” oryginalnego zasobu informacji (w omawianym wy- padku: z „autorytetu” systemu prawa, z wykazywania „postawy legalistycznej” czy z „socjalizacji norm prawnych”), ale z „autorytetu” podmiotu oferującego (kolportu- jącego) schemat działania, z jakiego korzystamy. W szczególności autorytet ten (czyli poziom zaufania do efektywności, skuteczności schematu działania) zależy od ogólnej oceny wiarygodności podmiotu kolportującego schemat oraz ogólnej oceny dotych- czasowej użyteczności proponowanych przez niego schematów. Oczywiście, z reguły bardzo wysokim poziomem zaufania cieszą się schematy upowszechniane przez for- malnie ustanowione władze państwa (władze polityczne). Bierze się to z naturalnej zależności, jaka istnieje między liderem każdej zbiorowości a jej „szeregowymi” człon- kami12. Ponieważ schematy autoryzowane przez władze bardzo często upowszech- niane są za pomocą ujęcia okreś lonych rozwiązań w przepisach prawa i są chronione za pomocą wszelkich środków dostępnych tym władzom, autorytet prawa i poziom zaufania do schematów kolportowanych za jego pomocą jest często wyższy, niż ma to miejsce w odniesieniu do innych rozwiązań i schematów, kojarzonych z innymi zaso- bami norm niż prawo. Ale – nie zawsze. Wysoka efektywność wzorów działania kol- portowanych przez podmioty „prywatne” może skutkować obdarzaniem ich zaufaniem znacznie przekraczającym poziom zaufania do schematów lansowanych przez władze polityczne. Informacja o lokalizacji normy w systemie (np. o tym, że pewne rozwiązanie należy do zbioru norm religijnych) wywołuje skojarzenia z pozytywnymi i ne- gatywnymi bodźcami stymulującymi proces decyzyjny człowieka. Jakie skojarzenia wywołuje informacja o tym, że pewne rozwiązanie należy do zbioru norm prawnych? Aby wyjaśnić tę kwestię, tradycyjnie wskazuje się kryterium typu (rodzaju) wpływania na zachowanie adresata. „Wpływ ten może mieć charakter albo oddziaływania stanowczego, albo niesta- nowczego. Oddziaływanie stanowcze polega na wymaganiu danego postępowania, oddziaływanie niestanowcze na perswazji – na skłanianiu adresata do pewnego za- chowania się. W oddziaływaniu stanowczym mamy do czynienia z sytuacją, w której wydający dyrektywę nie pozostawia adresatowi swobody decyzji co do jego sposobu zachowania się”13. Norma prawna ma zatem wyróżniać się spośród innych norm systemu tym, że wymaga danego postępowania, wręcz nie pozostawia swobody decyzji jej ad- resatowi, gdyż decyzja odmienna „blokowana” jest dzięki zastosowaniu dolegliwości 12 Podział ról społecznych i kojarzenie ich z miejscem w formalnej lub nieformalnej hierarchii, obejmowanie funkcji przywódcy czy arbitra w konfl iktach (np. u małp człekokształtnych jest to rola oddzielna od roli przywódcy) zapewniających pożywienie i karmionych – to immanentne cechy spo- łeczności tworzonych przez bardzo wiele gatunków. Zob. E.O. Wilson, Socjobiologia, Poznań 2000, s. 155 i n. 13 K. Opałek, J. Wróblewski, Prawo. Metodologia…, s. 192. www.lexisnexis.pl 9 10 11 Rozdział 1. Porządek społeczno-gospodarczy i jego elementy 23 (obciążeń), w naukach prawnych utożsamianych z sankcjami wszelkiego rodzaju14. W wydaniu skrajnym normy sankcjonujące (okreś lające negatywne konsekwencje za- chowania) w ogóle stanowią główną, zasadniczą, konstytutywną treść prawa, choć takie podejście wywołuje już pewien opór. Jak wywodził Z. Ziembiński: „są jednak i koncepcje, wywodzące się od H. Kelsena, które okreś lają normy sankcjo- nujące jako pierwotne, a normy sankcjonowane jako wtórne. Bierze się to z modelu przepisów prawa karnego, w których sformułowaniu na pierwszy plan wysuwają się normy sankcjonujące, a norm sankcjonowanych domyśla się ze względu na fakt sfor- mułowania norm sankcjonujących”15. Problem w tym, że – po pierwsze – konstrukcja norm prawnych odpowiada powoła- nemu wyżej modelowi właś ciwie wyłącznie w odniesieniu do tej części prawa, którą nazywamy prawem karnym16. Jeśli chodzi o pozostałe obszary normowania, klasyfi - kowane jako prawo prywatne i prawo administracyjne, to można skutecznie kwestio- nować wręcz sam fakt występowania w tych obszarach normowania sankcji rozumia- nych w przytoczony wyżej sposób. Podejście tradycyjne zostało poddane celnej krytyce na przykład w ujęciu A. Gryniuk, która wysunęła wiele zasadniczych zastrzeżeń pod adresem takich instytucji, jak „sankcja nieważności” i „sankcja egzekucyjna”, docho- dząc do wniosku, że w ogóle nie noszą one cech, jakich należałoby oczekiwać w ra- mach koncepcji tradycyjnej od sankcji prawnej17. Po drugie, postrzeganie prawa wyłącznie jako rozkazu popartego groźbą zastosowania przymusu, skierowanego do adresatów posiadających nawyk posłuszeństwa18, już dawno zostało zdezawuowane. Jak pisał H.L.A. Hart: „Zasadnicze funkcje prawa jako środka kontroli społecznej nie dają się dostrzec w spo- rach cywilnych czy oskarżeniach karnych, które reprezentują wprawdzie żywotne, niemniej jednak pomocnicze zabezpieczenia systemu przed załamaniem się. Trzeba dostrzegać rozmaite sposoby użycia prawa do kontroli, kierowania i planowania życia
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pochodzenie, tworzenie i efektywność prawa. Wydanie 1
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: