Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00457 010854 7465289 na godz. na dobę w sumie
Początek prawnej ochrony życia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych - ebook/pdf
Początek prawnej ochrony życia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 320
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1936-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 15.04.2009 r.

Niniejsza książka poświęcona jest problematyce ochrony prawnej początków życia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych oraz wpływu tych standardów na ustawodawstwo polskie i rosyjskie.

W monografii podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, czy standardy międzynarodowe chronią prawo do życia również przed urodzeniem, a jeżeli tak, to w jakim zakresie. Badania porównawcze na przykładzie Polski i Rosji pozwoliły na bardziej wszechstronne i pogłębione spojrzenie na rolę tych reguł i ich wpływ na ustawodawstwo krajowe.

Autorka przeprowadza analizę ogólnoświatowych i europejskich standardów międzynarodowych wskazując, że brak zapewnienia nasciturusowi ochrony prawa do życia w ustawodawstwie krajowym nie jest sprzeczny ze wspomnianymi wyżej standardami. Do sprzeczności takiej dojdzie natomiast w sytuacji, gdy ustawodawca krajowy zdecyduje się na objęcie ochroną prawa do życia płodu, w zakresie ograniczającym prawa przysługujące kobietom.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Dozór Policji Początek prawnej ochrony jako środek życia ludzkiego zapobiegawczy w świetle w polskim standardów procesie karnym międzynarodowych Jacek Kosonoga Jelena Kondratiewa-Bryzik Warszawa 2009 Stan prawny na 15 kwietnia 2009 r. Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Małgorzata Buczna Redakcja: Anna Bergiel Skład i łamanie: Studio Diament © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-644-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl Profesorowi Romanowi Wieruszewskiemu z wyrazami szacunku i wdzięczności Spis treści Wykaz skrótów................................................................................................... 13 Wstęp.................................................................................................................... 19 Rozdział I Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne dotyczące początku życia ludzkiego ................................................................................ 21 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................... 21 2.. Terminologia................................................................................................... 23 3.. Koncepcje.filozoficzno-etyczne.i.ich.wpływ.na.rozwiązania.. prawne............................................................................................................. 28 3.1..Klasyfikacja.koncepcji.filozoficznych.„osoby”.na.podstawie. kryterium.momentu,.od.którego.istota.ludzka.ma.być.. uznawana.za.osobę................................................................................ 29 3.2..Klasyfikacja.koncepcji.filozoficznych.„osoby”.na.podstawie. kryterium.moralnego.statusu.płodu.ludzkiego................................. 31 4.. Kryteria.biologiczne.i.ich.rola.w.dyskusjach.nad.zagadnieniami. statusu.płodu.ludzkiego............................................................................... 34 5.. Podsumowanie............................................................................................... 35 Rozdział II Uniwersalne standardy międzynarodowe (system traktatowy ONZ).... 38 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................... 38 2.. System.ochrony.praw.człowieka.stworzony.przez.ONZ....................... 44 3.. Powszechna.Deklaracja.Praw.Człowieka.................................................. 46 4.. Międzynarodowy.Pakt.Praw.Obywatelskich.(Osobistych). i.Politycznych................................................................................................. 48 4.1..Początek.prawnej.ochrony.życia.ludzkiego.w.ujęciu.. art..6.MPPOiP.......................................................................................... 49 7 Spis treści 4.2..Prace.przygotowawcze.do.Międzynarodowego.Paktu.Praw. Osobistych.i.Politycznych................................................................... 53 4.3..Deklaracje.i.zastrzeżenia.do.Międzynarodowego.Paktu.. Praw.Osobistych.i.Politycznych......................................................... 58 5.. Komitet.Praw.Człowieka............................................................................ 59 5.1..Charakterystyka.ogólna....................................................................... 59 5.2..Interpretacja.standardu.prawa.do.życia.dokonana.. przez.Komitet.Praw.Człowieka.ONZ................................................ 62 5.3..Stanowisko.Komitetu.Praw.Człowieka.ONZ.wobec.. problemu.aborcji................................................................................... 63 5.4..Rekomendacje.Komitetu.Praw.Człowieka.ONZ.. adresowane.do.władz.Polski.i.Rosji................................................... 65 5.5..Sprawa.K.L. v. Peru............................................................................... 70 6.. Międzynarodowy.Pakt.Praw.Gospodarczych,.Społecznych. i.Kulturalnych............................................................................................... 77 7.. Komitet.Praw.Gospodarczych,.Społecznych.i.Kulturalnych................ 79 7.1..Charakterystyka.ogólna....................................................................... 79 7.2..Interpretacja.standardu.prawa.do.ochrony.zdrowia.. dokonana.przez.Komitet.Praw.Gospodarczych,.Społecznych. i.Kulturalnych........................................................................................ 80 7.3..Stanowisko.Komitetu.Praw.Gospodarczych,.Społecznych. i.Kulturalnych.wobec.problemu.aborcji............................................ 82 7.4..Rekomendacje.Komitetu.Praw.Gospodarczych,.Społecznych. i.Kulturalnych.adresowane.do.władz.Polski.i.Rosji........................ 83 8.. Konwencja.o.prawach.dziecka.................................................................. 84 8.1..Pojęcie.„dziecko”.w.ujęciu.Konwencji.o.prawach.dziecka............ 84 8.2..Prace.przygotowawcze.do.Konwencji.o.prawach.dziecka............ 87 8.3..Deklaracje.i.zastrzeżenia.do.Konwencji.o.prawach.dziecka...........88 9.. Komitet.Praw.Dziecka................................................................................. 91 9.1..Charakterystyka.ogólna....................................................................... 91 9.2..Stanowisko.Komitetu.Praw.Dziecka.wobec.problemu.. aborcji...................................................................................................... 93 9.3..Rekomendacje.Komitetu.Praw.Dziecka.adresowane.. do.władz.Polski.i.Rosji......................................................................... 95 10.. Konwencja.w.sprawie.likwidacji.wszelkich.form.dyskryminacji.. kobiet.............................................................................................................. 96 11.. Komitet.ds..Likwidacji.Dyskryminacji.Kobiet......................................... 98 11.1.. Charakterystyka.ogólna.................................................................... 98 8 Spis treści 11.2.. Interpretacja.standardu.prawa.do.ochrony.zdrowia.. dokonana.przez.Komitet.ds..Likwidacji.Dyskryminacji.. Kobiet.................................................................................................. 101 11.3.. Stanowisko.Komitetu.ds..Likwidacji.Dyskryminacji.. Kobiet.wobec.problemu.aborcji...................................................... 103 11.4.. Rekomendacje.Komitetu.ds..Likwidacji.Dyskryminacji.. Kobiet.adresowane.do.władz.Polski.i.Rosji.................................. 104 11.5.. Sprawa.A.S. v. Węgry........................................................................ 106 12.. Podsumowanie........................................................................................... 110 Rozdział III Standardy europejskie ................................................................................... 113 1.. System.Rady.Europy.–.stan.normatywny.i.orzecznictwo.................... 113 1.1..Uwagi.wstępne..................................................................................... 113 1.2..Konwencja.o.ochronie.praw.człowieka.i.podstawowych.. wolności.................................................................................................. 115 1.2.1.. Uwagi.ogólne.............................................................................. 115 1.2.2.. Prawo.do.życia.w.ujęciu.art..2.EKPCz:.. uwagi.ogólne.............................................................................. 117 1.2.3.. Początek.prawnej.ochrony.życia.ludzkiego.. w.ujęciu.art..2.EKPCz................................................................ 121 1.2.4.. Prace.przygotowawcze.do.EKPCz.......................................... 122 1.2.5.. Orzecznictwo.organów.konwencyjnych.(Europejskiej. Komisji.Praw.Człowieka.oraz.Europejskiego.Trybunału. Praw.Człowieka)........................................................................ 125 1.2.5.1.. Uwagi.wstępne............................................................ 125 1.2.5.2.. Zakres.ochrony.płodu.ludzkiego.na.podstawie. EKPCz.w.interpretacji.organów.. konwencyjnych............................................................ 128 1.2.5.3.. „Margines.swobody”.państwa.(margin of appreciation)............................................................... 135 1.2.5.4.. Zakaz.poniżającego.lub.nieludzkiego.. traktowania.a.odmowa.dostępu.. do.przerywania.ciąży.................................................. 139 1.2.5.5.. Prawo.do.poszanowania.życia.prywatnego. i.rodzinnego:.uwagi.ogólne....................................... 143 1.2.5.6.. Stanowisko.organów.konwencyjnych.. wobec.problemu.aborcji............................................. 148 9 Spis treści 1.2.5.7.. „Ofiary.naruszenia.praw”.w.przypadku.. zaskarżenia.krajowych.przepisów.. aborcyjnych.................................................................. 157 1.2.5.8.. Poradnictwo.w.sprawie.możliwości.. przerwania.ciąży.......................................................... 160 1.2.5.9.. Udzielanie.kobietom.ciężarnym.pomocy. w.przerywaniu.ciąży.z.naruszeniem.. przepisów.ustawy.krajowej....................................... 161 1.3..Konwencja.Rady.Europy.o.ochronie.praw.człowieka.. i.godności.istoty.ludzkiej.wobec.zastosowań.biologii.. i.medycyny:.konwencja.o.prawach.człowieka.i.biomedycynie......163 1.3.1.. Konwencja.bioetyczna:.charakterystyka.ogólna.................. 163 1.3.2.. Komitet.Sterujący.ds..Bioetyki.(CDBI)................................... 170 1.3.3.. Pojęcia.„embrion”,.„istota.ludzka”,.„osoba”.. na.gruncie.konwencji.bioetycznej........................................... 172 1.3.4.. Prace.przygotowawcze.do.konwencji.bioetycznej.............. 173 1.3.5.. Zakres.ochrony.embrionu.i.płodu.na.gruncie.. konwencji.bioetycznej............................................................... 175 1.3.6.. Badania.na.embrionach.in vitro............................................... 179 1.3.7.. Protokoły.dodatkowe.do.konwencji.bioetyczej... Zakaz.klonowania..Badania.na.embrionach.. in vivo........................................................................................... 183 1.4..Zalecenia.i.uchwały.Zgromadzenia.Parlamentarnego.. lub.Komitetu.Ministrów.Rady.Europy.............................................. 187 1.5..Komisarz.Praw.Człowieka.Rady.Europy.......................................... 191 1.6..Podsumowanie...................................................................................... 203 2.. Unia.Europejska........................................................................................... 205 2.1..Uwagi.wstępne..................................................................................... 205 2.2..Ochrona.prawna.embrionu.lub.płodu.ludzkiego.. w.świetle.źródeł.prawa.Unii.Europejskiej........................................ 207 2.2.1.. Dyrektywa.o.ochronie.prawnej.wynalazków. biotechnologicznych.................................................................. 208 2.2.2.. Dyrektywa.w.sprawie.ustalenia.norm.jakości.. i.bezpiecznego.oddawania,.pobierania,.testowania,. przetwarzania,.konserwowania,.przechowywania. i.dystrybucji.tkanek.i.komórek.ludzkich................................ 213 2.3..Karta.praw.podstawowych.Unii.Europejskiej................................. 216 2.4..Rezolucje.Parlamentu.Europejskiego................................................ 223 10 2.5..Orzecznictwo.Trybunału.Sprawiedliwości:.sprawa.. SPUC v. Grogan i in............................................................................... 225 2.6..Podsumowanie...................................................................................... 227 Spis treści Rozdział IV Wpływ standardów międzynarodowych na ustawodawstwo wybranych państw (Polska, Rosja) .............................................................. 229 1.. Uwagi.wstępne............................................................................................. 229 2.. Ochrona.prawa.do.życia.w.ustawach.zasadniczych.Polski.. i.Rosji.............................................................................................................. 230 2.1..Konstytucja.Federacji.Rosyjskiej........................................................ 232 2.2..Konstytucja.Rzeczypospolitej.Polskiej.............................................. 235 3.. Orzecznictwo.Trybunału.Konstytucyjnego.Rzeczypospolitej.. Polskiej.oraz.Sądu.Konstytucyjnego.Federacji.Rosyjskiej.................... 243 4.. Przepisy.regulujące.zasady.dopuszczalności.przerywania.. ciąży................................................................................................................ 252 4.1..Rosyjska.ustawa.o.ochronie.zdrowia.(Osnowy zakonodatelstwa ob ochranie zdorowja grażdan)..................................... 252 4.2..Polska.ustawa.o.planowaniu.rodziny,.ochronie.płodu.. ludzkiego.i.warunkach.dopuszczalności.przerywania.. ciąży........................................................................................................ 257 5.. Przepisy.regulujące.zasady.wykorzystywania.biotechnologii. (klonowanie,.wspomagana.prokreacja.etc.)............................................. 266 5.1..Rosja........................................................................................................ 266 5.2..Polska...................................................................................................... 272 6.. Podsumowanie............................................................................................. 277 Zakończenie ..................................................................................................... 279 Bibliografia ....................................................................................................... 283 Opracowania.i.artykuły................................................................................... 283 Akty.normatywne............................................................................................. 302 Orzeczenia.i.wyroki.sądów.i.trybunałów.krajowych. i.międzynarodowych.................................................................................. 307 Komentarze.ogólne.oraz.uwagi.końcowe.do.sprawozdań.państw,. wydane.przez.organy.traktatowe.ONZ................................................... 312 Deklaracje,.raporty.i.inne.dokumenty.źródłowe........................................ 315 11 dyrektywa.98/44/WE. dyrektywa.2004/23/WE. dyrektywa.2006/86/WE. Wykaz skrótów Akty prawne –. .dyrektywa.Parlamentu.Europejskiego.i.Rady. 98/44/WE.z.dnia.6.lipca.1998.r..o.ochronie. prawnej.wynalazków.biotechnologicznych. (Dz..Urz..WE.L.213.z.dnia.30.lipca.1998.r.,. s..13−21) –. .dyrektywa.Parlamentu.Europejskiego.i.Rady. 2004/23/WE.z.dnia.31.marca.2004.r..w.spra- wie.ustalenia.norm.jakości.i.bezpiecznego. oddawania,. pobierania,. testowania,. prze- twarzania,.konserwowania,.przechowywa- nia.i.dystrybucji.tkanek.i.komórek.ludzkich. (Dz..Urz..UE L.102.z.dnia.7.kwietnia.2004.r.,. s..48−58) –. .dyrektywa.Komisji.2006/86/WE.z.dnia.24.paź- dziernika. 2006. r.. wykonująca. dyrektywę. 2004/23/WE.Parlamentu.Europejskiego.i.Rady. w.zakresie.wymagań.dotyczących.możliwo- ści.śledzenia,.powiadamiania.o.poważnych. i.niepożądanych.reakcjach.i.zdarzeniach.oraz. niektórych.wymagań.technicznych.dotyczą- cych.kodowania,.przetwarzania,.konserwo- wania,.przechowywania.i.dystrybucji.tkanek. i.komórek.ludzkich.(Dz..Urz..UE.L.294.z.dnia. 25.października.2006.r.,.s..32−50) 13 Wykaz skrótów dyrektywa.2006/17/WE. EKPCz. k.c.. k.k.. k.p.c.. k.r.o.. Karta. Konstytucja. Konstytucja.FR. konwencja.bioetyczna. 14 –. .dyrektywa.Komisji.2006/17/WE.z.dnia.8.lu- tego.2006.r..wprowadzająca.w.życie.dyrek- tywę.2004/23/WE.Parlamentu.Europejskiego. i.Rady.w.odniesieniu.do.niektórych.wyma- gań. technicznych. dotyczących. dawstwa,. pobierania.i.badania.tkanek.i.komórek.ludz- kich.(Dz..Urz..L.38.z.dnia.9.lutego.2006.r.,. s. 40−52) –. .Konwencja. o. ochronie. praw. człowieka. i.podstawowych.wolności.(pot..europejska. konwencja.praw.człowieka).z.dnia.4.listopa- da.1950.r..(Dz..U..z.1993.r..Nr.61,.poz..284. z.późn..zm.) –. .ustawa.z.dnia.23.kwietnia.1964.r..–.Kodeks. cywilny.(Dz..U..Nr.16,.poz..93.z.późn..zm.) –. .ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r..−.Kodeks. karny.(Dz..U..Nr.88,.poz..553.z.późn..zm.) –. .ustawa.z.dnia.17.listopada.1964.r..–.Kodeks. postępowania. cywilnego. (Dz.. U.. Nr. 43,. poz..296.z.późn..zm.) –. .ustawa. z. dnia. 25. lutego. 1964. r.. –. Kodeks. rodzinny.i.opiekuńczy.(Dz..U..Nr.9,.poz..59. z.późn..zm.) –. .Karta. praw. podstawowych. Unii. Europej- skiej.(2007/C.303/01).z.dnia.7.grudnia.2000.r.. (Dz..Urz..UE.C.303.z.dnia.14.grudnia.2000.r.,. s..1) –. .Konstytucja.Rzeczypospolitej.Polskiej.z.dnia. 2. kwietnia. 1997. r.. (Dz.. U.. Nr. 78,. poz.. 483. z.późn..zm.) –. .Konstytucja. Federacji. Rosyjskiej. z. dnia. 12.grudnia.1993.r..(SZ.RF.2009.r.,.Nr.4,.s..445) –. .Konwencja.Rady.Europy.o.ochronie.praw. człowieka.i.godności.istoty.ludzkiej.wobec. zastosowań.biologii.i.medycyny:.konwencja. o.prawach.człowieka.i.biomedycynie.z.dnia. 4.kwietnia.1997.r. konwencja. o.prawach.dziecka. konwencja.wiedeńska. MPPGSiK. MPPOiP. PDPCz. ros..k.r.. ros..r.w.p.. ros..u.o.z.. TEWG.. Wykaz skrótów –. .Konwencja.o.prawach.dziecka.z.dnia.20.listo- pada.1989.r..(Dz..U..z.1991.r..Nr.120,.poz..526. z.późn..zm.) –. .Konwencja.wiedeńska.o.prawie.traktatów. z.dnia.23.maja.1969.r..(Dz..U..z.1990.r..Nr.74,. poz..439) –. .Międzynarodowy. Pakt. Praw. Gospodar- czych,. Społecznych. i. Kulturalnych. z. dnia. 19.grudnia.1966.r..(Dz..U..z.1977.r..Nr.38,. poz..169) –. .Międzynarodowy.Pakt.Praw.Obywatelskich. (Osobistych).i.Politycznych.z.dnia.16.grud- nia.1966.r..(Dz..U..z.1977.r..Nr.38,.poz..167) –. .Powszechna. Deklaracja. Praw. Człowieka. z.dnia.10.grudnia.1948.r.. –. .kodeks.rodzinny.Federacji.Rosyjskiej.z.dnia. 29.grudnia.1995.r..(SZ.RF.1996.r.,.Nr.1,.s..16. z.późn..zm.) –. .rozporządzenie. Ministerstwa. Zdrowia. Fe- deracji. Rosyjskiej. z. dnia. 26. lutego. 2003. r.. w. sprawie.zastosowania.technik.wspoma- gania.prokreacji.w.celu.leczenia.niepłodno- ści.kobiet.i.mężczyzn.−.Prikaz.Ministerstwa. zdrawoochranienija. i. socjalnogo. razwitija. z.dnia.26.lutego.2003.r..Nr.67.O.primenienii. wspomagatelnych.reproduktiwnych.techno- logij.w.terapii.żenskogo.i.mużskogo.bespło- dia.(Rossijskaja.gazeta.z.dnia.6.maja.2003.r.) –. .Podstawy.ustawodawstwa.o.ochronie.zdro- wia.obywateli.–.rosyjska.ustawa.o.ochronie. zdrowia.z.dnia.22.lipca.1993.r..−.Osnowy. zakonodatelstwa.ob.ochranie.zdorowja.graż- dan.(Wiedomosti.SND.i.WS.RF.1993,.Nr.33,. s..1318) –. .Traktat.ustanawiający.Europejską.Wspólnotę. Gospodarczą.z.dnia.25.marca.1957.r. 15 Wykaz skrótów TUE. TWE. u.i.l.. u.p.r.. u.w.p.c.. Biul..PISM. DR. Dz..Urz..UE. Dz..Urz..WE. Eur..J..Health.Law. GP. GW. ICJ.Reports. OTK. Pal.. PEPr. PiM. PiP. PiPUE. 16 –. .Traktat.o.Unii.Europejskiej.z.dnia.7.lutego. 1992.r..(wersja.skonsolidowana.opublikowa- na.w:.Dz..Urz..UE.C.321.E.z.dnia.29.grudnia. 2006.r.,.s..5) –. .Traktat.ustanawiający.Wspólnotę.Europejską. z.dnia.25.marca.1957.r..(wersja.skonsolido- wana.opublikowana.w:.Dz..Urz..UE.C.321.E. z.dnia.29.grudnia.2006.r.,.s..37) –. .ustawa.z.dnia.17.maja.1989.r..o.izbach.lekar- skich.(Dz..U..Nr.30,.poz..158.z.późn..zm.) –. .ustawa.z.dnia.7.stycznia.1993.r..o.planowa- niu.rodziny,.ochronie.płodu.ludzkiego.i.wa- runkach.dopuszczalności.przerywania.ciąży. (Dz..U..Nr.17,.poz..78.z.późn..zm.) –. .ustawa.z.dnia.27.kwietnia.1956.r..o.warun- kach. dopuszczalności. przerywania. ciąży. (Dz..U..Nr.12,.poz..61.z.późn..zm.) Czasopisma i publikatory –. .Biuletyn.Polskiego.Instytutu.Spraw.Między- narodowych –. .Decisions.and.Reports –. .Dziennik.Urzędowy.Unii.Europejskiej –. .Dziennik. Urzędowy. Wspólnot. Europej- skich –. .European.Journal.of.Health.Law –. .Gazeta.Prawna –. .Gazeta.Wyborcza –. .International. Court. of. Justice,. Reports. of. Judgments,.Advisory.Opinions.and.Orders –. .Orzecznictwo.Trybunału.Konstytucyjnego. –. .Palestra –. .Prawo.Europejskie.w.praktyce –. .Prawo.i.Medycyna –. .Państwo.i.Prawo –. Prawo.i.Podatki.Unii.Europejskiej PPD. Prz..Sejm.. PS. Rzeczposp.. SND.i.WS.RF. St..Praw.. SZ.RF. U.S.. Zb..Orz.. ETPCz. Komisarz. Komitet. Komitet.CAHBI. Komitet.CDBI. Komitet.PD. Komitet.PGSiK. Komisja. MTK. MTS. SK. SN. SPI. TK. Wykaz skrótów –. .Polski.Przegląd.Dyplomatyczny –. .Przegląd.Sejmowy –. .Przegląd.Sądowy –. .Rzeczpospolita –. .Wiedomosti. Sjezda. Narodnych. Dieputa- tow. i. Wierchownogo. Sowieta. Rossijskoj. Federacji,.oficjalne.źródło.publikacji.aktów. prawnych.Federacji.Rosyjskiej,.ukazywało. się.w.latach.1991–1993.(w.latach.1957–1991. ukazywało.się.pod.inną.nazwą) –. .Studia.Prawnicze –. .Sobranie.zakonodatelstwa.Rossijskoj.Fede- racji.(Собраниe законодательства Российской Федерации),.oficjalne.źródło.publikacji.aktów. prawnych.Federacji.Rosyjskiej.od.1994.r. –. .United.States.Reports –. .Zbiór.Orzeczeń.Trybunału.Sprawiedliwości. i.Sądu.Pierwszej.Instancji Inne –. .Europejski.Trybunał.Praw.Człowieka –. .Komisarz.Praw.Człowieka.Rady.Europy –. .Komitet.Praw.Człowieka –. .Komitet.Ekspertów.z.Dziedziny.Bioetyki –. .Komitet.Sterujący.ds..Bioetyki –. .Komitet.Praw.Dziecka –. .Komitet.Praw.Gospodarczych,.Społecznych. i.Kulturalnych –. .Europejska.Komisja.Praw.Człowieka –. .Międzynarodowy.Trybunał.Karny –. .Międzynarodowy.Trybunał.Sprawiedliwo- ści –. .Sąd.Konstytucyjny.Federacji.Rosyjskiej –. .Sąd.Najwyższy –. .Sąd.Pierwszej.Instancji –. .Trybunał.Konstytucyjny 17 Wykaz skrótów TS. UN.GAOR. –. .Trybunał.Sprawiedliwości.Wspólnot.Euro- pejskich –. .Protokół.Urzędowy.Zgromadzenia.Ogólnego. Narodów.Zjednoczonych Wstęp Problem.początku.ochrony.życia.ludzkiego.stał.się.jednym.z.waż- niejszych.tematów.debat.publicznych.w.Polsce.szczególnie.w.ciągu.ostat- nich.kilku.lat..Stanowi.on.przedmiot.sporów.na.płaszczyźnie.filozoficznej,. etycznej.i.prawnej..Założeniem.podstawowym.niniejszej.pracy.było.przed- stawienie.uniwersalnego.oraz.europejskiego.standardu.prawnej.ochrony. embrionu.lub.płodu.ludzkiego.oraz.próba.odpowiedzi.na.pytanie,.czy. przepisy,.tworzące.te.standardy,.chronią.prawo.do.życia.również.przed. urodzeniem,.i.jeżeli.tak,.to.w.jakim.zakresie. Badania.nie.zostały.ograniczone.do.analizy.standardów.międzynaro- dowych..Przeprowadzona.została.również.analiza.stosownych.przepisów. prawnych.Polski.i.Rosji.pod.kątem.ich.zgodności.ze.standardami.międzyna- rodowymi,.omówionymi.w.poprzednich.rozdziałach..Badania.porównaw- cze.miały.pozwolić.na.bardziej.wszechstronne.i.pogłębione.spojrzenie.na. rolę.tych.standardów.i.ich.odzwierciedlenie.w.ustawodawstwie.krajowym. Praca.składa.się.z.czterech.rozdziałów..W.rozdziale.I.są.przedsta- wione. koncepcje. filozoficzno-etyczne. i. kryteria. biologiczne. dotyczące. początku.życia.ludzkiego..Przedmiot.wykładni.stanowią.przede.wszyst- kim.koncepcje,.które.są.najczęściej.spotykane.w.pracach.współczesnych. naukowców.zajmujących.się.filozofią.prawa.i.wywołują.znaczny.wpływ. na.rozwiązania.prawne..Wybrano.poglądy,.które.reprezentują.europejską. myśl.filozoficzną..Uwzględniono.przy.tym.te.prace.współczesnych.auto- rów.pochodzących.ze.Stanów.Zjednoczonych,.które.są.oparte.na.wspól- nych.z.europejskimi.przesłankach.kulturowych. W.rozdziale.II.dokonano.analizy.problemu.prawnej.ochrony.płodu. ludzkiego.w.świetle.standardów.wyznaczonych.w.traktatach.ONZ..Celem. rozważań.podjętych.w.tej.części.pracy.jest.próba.odpowiedzi.na.pytanie,. czy.przepisy.zawarte.w.traktatach.ONZ.chronią.prawo.do.życia.również. przed.urodzeniem,.i.jeżeli.tak,.to.w.jakim.zakresie. 19 Wstęp Rozdział.III.składa.się.z.dwóch.części..Rozważania.zawarte.w.części. pierwszej.mają.na.celu.przeprowadzenie.analizy.stosownych.europejskich. standardów.międzynarodowych,.z.uwzględnieniem.jednego.z.systemów. funkcjonujących.w.Europie.–.systemu.Rady.Europy..Drugi.system,.tzn.. system.Unii.Europejskiej,.stanowi.przedmiot.analizy.drugiej.części.roz- działu.III..Niniejsza.praca.skupia.się.wyłącznie.na.analizie.europejskiego. standardu.ochrony.początku.życia.ludzkiego,.pomijając.systemy.regional- ne.innych.kontynentów.(np..amerykańskiego.czy.też.afrykańskiego). W.rozdziale.IV.została.przeprowadzona.analiza.stosownych.prze- pisów.prawnych.Polski.i.Rosji.pod.kątem.ich.zgodności.ze.standardami. międzynarodowymi,.omówionymi.w.poprzednich.rozdziałach.rozprawy.. W.badaniach.zgodności.regulacji.krajowych.z.międzynarodowymi.zostały. wzięte.pod.uwagę.ustawy.zasadnicze.oraz.prawne.regulacje.dotyczące. ochrony.zdrowia. Monografia.zawiera.badania.i.materiały.zgromadzone.na.podstawie. moich.wizyt.w.Rosji.(2003,.2004,.2005,.2006,.2007)..Podczas.pisania.pracy. korzystałam.również.bezpośrednio.z.pomocy.i.zasobów.Ośrodka.Informacji. Rady.Europy.w.Warszawie,.Helsińskiej.Fundacji.Praw.Człowieka,.Federacji. na.rzecz.Kobiet.i.Planowania.Rodziny.oraz.Centrum.Praw.Reprodukcyjnych. z.siedzibą.w.Nowym.Jorku.(Center for Reproductive Rights, USA). Praca.uwzględnia.stan.prawny.na.dzień.15.kwietnia.2009.r. Pragnę.podziękować.tym.wszystkim,.których.wsparcie.i.cenne.rady. przyczyniły.się.do.powstania.tej.książki..W.szczególności.dziękuję.promo- torowi.mojej.pracy.doktorskiej.Profesorowi.Romanowi.Wieruszewskie- mu,.ktory.przez.cały.czas.służył.mi.swoją.nieocenioną.pomocą..Dziękuję. moim.recenzentom.–.Profesor.Eleonorze.Zielińskiej.i.Profesorowi.Lesz- kowi.Wiśniewskiemu.za.poświęcenie.swego.czasu.na.przeanalizowanie. mojej.pracy.i.za.cenne.uwagi,.które.uwzględniłam.podczas.przygotowania. materiału.do.publikacji..Wyrazy.wdzięczności.składam.Profesor.Ewie.Łę- towskiej,.Profesorowi.Andrzejowi.Wróblowi,.Profesor.Irenie.Rzeplińskiej,. Profesorowi.Andrzejowi.Bierciowi.i.Profesor.Helenie.Żakowskiej-Henzler. za.okazaną.mi.życzliwość.oraz.za.udzielenie.mi.bardzo.ważnych.dla.mnie. wskazówek..W.grupie.adresatów.podziękowań.nie.może.zabraknąć.rów- nież.przedwcześnie.zmarłego.Profesora.Adama.Łopatki,.u.którego.rozpo- czynałam.swoją.pracę.i.który.zachęcił.mnie.do.podjęcia.tej.tematyki..Na. koniec.dziękuje.mojej.rodzinie,.za.ich.zrozumienie.i.pomoc:.moim.rodzi- com,.mojej.cioci.Natalii.oraz.mojemu.mężowi.Przemysławowi,.który.był. pierwszym.czytelnikiem.tej.książki. 20 Rozdział I Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne dotyczące początku życia ludzkiego 1. Uwagi wstępne Niniejsza.praca.poświęcona.jest.przede.wszystkim.zagadnieniom. prawnym,.powstaje.więc.pytanie,.czy.aspekty.filozoficzne.i.etyczne.po- winny. być. omawiane. w. tym. kontekście.. Niekiedy. można. spotkać. się. z.poglądem,.że.prawo.jest.w.wysokim.stopniu.niezależne.od.moralności. i.etyki..Większość.sporów.filozoficznych.jest.nierozstrzygalna.na.płasz- czyźnie.naukowej,.kontynuowanie.tych.sporów.może.się.więc.wydawać. −.z.punktu.widzenia.praktyki.prawniczej.−.zbędne..Jednakże.istnienie. instytucjonalnego.rozdziału.prawa.i.moralności.nie.oznacza.braku.związ- ków.między.nimi..Relacjom.prawa.i.moralności.poświęcono.wiele.prac. z.zakresu.filozofii.prawa1. Dla.dalszych.rozważań.duże.znaczenie.ma.twierdzenie.o.ograniczo- nym.charakterze.aksjologicznej.neutralności.prawa2..Trudno.się.nie.zgo- dzić.z.argumentacją.W..Langa,.który.wskazuje,.że.prawo.nie.jest.i.nie.może. być.całkowicie.neutralne.aksjologicznie,.ponieważ.każdy.system.prawa. 1. Zob..L.L..Fuller,.Moralność prawa,.Warszawa.1978;.W..Lang,.Prawo i moralność,.Warszawa. 1989;.P..Dutkiewicz,.Problem aksjologicznych podstaw prawa we współczesnej polskiej filozofii i teorii prawa,. Kraków.1996;.Z..Ziembiński,.Etyczne problemy prawoznawstwa,.Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk. 1972;.S..Wronkowska,.Z..Ziembiński,.Zarys teorii prawa,.Poznań.2001.(szczególnie.rozdziały.1,.3,.4).. 2. W..Lang,.Aksjologia prawa.(w:).B..Czech.(red.),.Filozofia prawa a tworzenie i stosowanie prawa,. Katowice.1992,.s..130;.W..Sadurski,.Neutralność moralna prawa (Przyczynek do teorii prawa liberalnego),. PiP.1990,.z..7,.s..28–41;.Z..Ziembiński,.Wstęp do aksjologii dla prawników,.Warszawa.1990. 21 Rozdział I. Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne... zakłada,.wyraża.i.realizuje.pewien.zbiór.wartości.moralnych3..Koncepcje. filozoficzne.i.etyczne.statusu.płodu.ludzkiego.są.elementami.aksjologii. prawa..Te.koncepcje.i.zasady.moralne.formułowane.w.doktrynach.etycz- nych.i.prawnych.stanowią.kryteria.oceny.istniejących.regulacji.prawnych.. Dlatego.w.rozważaniach.o.statusie.prawnym.płodu.ludzkiego.nie.da.się. uniknąć.filozoficzno-etycznych.aspektów.tego.problemu..Chciałabym.jed- nak.zaznaczyć,.że.ze.względu.na.charakter.niniejszej.pracy.rozważania. w.tym.zakresie.stanowią.jedynie.wprowadzenie.do.problematyki.prawnej. i.służą.wyłącznie.zarysowaniu.istoty.sporu. Kwestia.statusu.płodu.ludzkiego.wywołuje.wiele.sporów.na.płaszczyź- nie.filozoficznej,.etycznej.i.prawnej..Przy.rozstrzyganiu.takich.problemów,. jak.dopuszczalność.lub.niedopuszczalność.przerywania.ciąży,.wspomagana. prokreacja,.przeprowadzanie.eksperymentów.naukowych.na.embrionach. ludzkich,.prenatalna.(a.nawet.prekoncepcyjna4).ochrona.płodu.ludzkiego.czy. macierzyństwo.zastępcze.–.status.płodu.ludzkiego.jest.sprawą.kluczową.. Trudność.w.określeniu.statusu.płodu.ludzkiego.sprawia,.że.niekiedy. w.literaturze.uważa.się,.iż.dla.wielu.spornych.spraw.status.ten.nie.ma.istotne- go.znaczenia.i.punkt.ciężkości.należy.przenieść.na.inne.aspekty.danej.spra- wy..Pogląd.taki.pojawia.się.m.in..w.związku.z.kwestią.odpowiedzialności. cywilnej.za.szkodę.wyrządzoną.płodowi.poczętemu.oraz.w.odniesieniu.do. koncepcji.wrongful life,.wrongful birth.i.wrongful conception,.które.są.rozwinięte. w.orzecznictwie.amerykańskim,.angielskim,.niemieckim.i.ostatnio.pojawiają. się.w.literaturze.polskiej5..W.tych.przypadkach.mniejszą.wagę.przywiązuje. się.obecnie.do.problemu.podmiotowości.prawnej.nasciturusa,.większą.na. zagadnieniach.zdarzenia.sprawczego.oraz.związku.przyczynowego. Taki.sam.pogląd.można.odnaleźć.w.artykule.amerykańskiej.filozof. Judith.Thomson,.W obronie przerywania ciąży,.w.którym.została.sformuło- wana.teza,.że.spór.o.dopuszczalność.aborcji.jest.rozstrzygalny.bez.rozwią- zywania.problemu.statusu.płodu6..Idea.Thomson.została.zaakceptowana. 3. Por..W..Lang.(red.),.Prawne problemy ludzkiej prokreacji,.Toruń.2000,.s..16.oraz.cytowana.tam. 4. Takie.określenie.pojawia.się.np..na.gruncie.prawa.cywilnego.w.przypadku.wyrządzenia. szkody.na.zdrowiu.kobiety.przed.zajściem.w.ciążę.(np..zawinione.przez.personel.medyczny.zaka- żenie.chorobą.weneryczną),.na.skutek.której.płód.później.został.uszkodzony. 5. Na.przykład.T..Justyński,.Poczęcie i urodzenie się dziecka jako źródło odpowiedzialności cywilnej,. 6. J..Thomson,.A.Defence of Abortion,.Journal.of.Filosophy.and.Public.Affair.1971,.nr.1..Prze- drukowano.ponownie.(w:).R..Munson.(red.),.Intervention and Reflection: Basic Issues in Medical Ethics,. wyd..5,.Belmont:.Wadsworth.1996,.s..69–80..W.polskiej.literaturze.przedmiotu.koncepcja.J..Thomson. została.szeroko.omówiona.w.pracach.W..Langa,.który.sformułował.również.szereg.uwag.krytycz- literatura. Kraków.2003. 22 2. Terminologia przez.wielu.wybitnych.filozofów.prawa,.w.tym.L.H..Tribe’a,.R..Dworkina,. F.M..Kamm,.i.kontynuowana.w.ich.pracach. W.polskiej.literaturze.filozoficznej.wartość.poznawczą.i.praktyczną. sporu.o.osobowy.status.moralny.płodu.ludzkiego.oraz.przydatność.pojęcia. osoby.w.kontekście.sporu.o.dopuszczalność.przerywania.ciąży,.kwestio- nują.Z..Szawarski.i.A..Przyłuska-Fiszer7. Pomimo.tych.poglądów.status.płodu.ludzkiego.wciąż.pozostaje.waż- nym.problemem.w.rozważaniach.nad.moralnymi.i.prawnymi.aspektami. ludzkiej.prokreacji.i.nie.powinien.być.pominięty. 2. Terminologia Rozważania.na.temat.statusu.płodu.ludzkiego.wymagają.uprzedniego. uściślenia.terminologii..Zagadnienia.terminologiczne.były.niejednokrotnie. omawiane.w.polskiej.literaturze.prawniczej,.ich.znaczenie.dla.omawianego. problemu.podkreśla.m.in..T..Smyczyński:.„Ciąża,.jej.przerwanie,.poronienie. to.terminy.określające.albo.dotykające.sytuacji.istoty.poczętej.i.rozwijającej. się.w.łonie.matki,.ale.ponadto.wskazujące.na.przedmiot.ochrony.prawnej. uregulowanej.w.danych.przepisach..Pojawia.się.więc.pytanie,.jaka.jest.treść. tych.terminów,.które.dotyczą.człowieka.przed.jego.urodzeniem,.czy.można. dostrzec.między.nimi.różnice.i.wreszcie.–.jakie.ewentualne.wynikają.stąd. wnioski.dla.zakresu.regulacji.danej.normy.prawnej..Należy.jeszcze.wspo- mnieć.o.istnieniu.pozaprawnych.terminów.dotyczących.różnych.stadiów. prenatalnego.rozwoju.człowieka,.a.zwłaszcza.terminów.medycznych,.które. mają.określone.znaczenie.mogące.być.przydatne.dla.badań.prawniczych”8. Termin.„płód”.jest.niejednoznaczny,.w.różny.sposób.ujmują.go.bo- wiem.słowniki.językowe,.literatura.z.zakresu.embriologii.i.ginekologii.oraz. opracowania.filozoficzno-prawne. Słownik.języka.polskiego.określa.płód.jako.„zarodek.ludzki.lub.zwie- rzęcy.powstający.w.organizmie.matki.od.chwili.zakończenia.się.okresu.em- brionalnego.(u.człowieka.od.piątego.tygodnia.ciąży).do.chwili.urodzenia”9. nych.pod.adresem.tej.koncepcji..Por..W..Lang,.Spory o dopuszczalność przerywania ciąży.(w:).idem. (red.),.Prawne problemy ludzkiej prokreacji,.Torun.2000,.s..96–101. 7. A..Przyłuska-Fiszer,.Aspekty etyczne sporu o przerywanie ciąży,. Warszawa.1997,.s..57–77;. Z..Szawarski,.Spór o przerywanie ciąży,.Ginekologia.Polska.1988.(59),.nr.3,.s..125,.126. 8. Por..T..Smyczyński,.Pojęcie i status prawny dziecka poczętego,.St..Praw..1989,.nr.4,.s..3. 9. W..Doroszewski (red.),.Słownik języka polskiego,.t..6,.Warszawa.1964,.s..517. 23 Rozdział I. Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne... Nowa Encyklopedia Powszechna PWN10.podaje.następujący.opis.hasła. „płód”:.„zarodek.ssaków.od.momentu,.kiedy.można.rozpoznać.morfolo- giczne.cechy.gatunkowe,.u.człowieka.określa.się.tak.zarodek.od.trzeciego. miesiąca.ciąży”. W.literaturze.medycznej.istnieje.podział.okresu.prenatalnego.na.okres. rozwoju.listków.zarodkowych.(od.momentu.zapłodnienia.do.trzeciego.ty- godnia.rozwoju),.okres.rozwoju.zarodkowego.(od.czwartego.do.ósmego. tygodnia.od.momentu.zapłodnienia).oraz.okres.rozwoju.płodowego.(od. dziewiątego.tygodnia.po.zapłodnieniu.do.momentu.porodu)11..W.położ- nictwie.używane.są.terminy:.jajo.(jajo.płodowe).–.od.chwili.zapłodnienia. do.zagnieżdżenia.się.w.endometrium;.zarodek.–.w.trzecim.tygodniu.po. owulacji,.czyli.w.piątym.tygodniu.po.rozpoczęciu.ostatniej.miesiączki;.ósmy. tydzień.rozwoju.został.w.położnictwie.arbitralnie.uznany.za.koniec.rozwoju. zarodkowego..Dalej.rozwijający.się.zarodek.nazywany.jest.płodem. W.literaturze.poświęconej.prawnym.problemom.ludzkiej.prokreacji. można.spotkać.się.z.szerokim.i.wąskim.znaczeniem.wyrażenia.„płód.ludz- ki“12..W.szerokim.znaczeniu.płód.ludzki.oznacza.„żywy.organizm.ludzki. powstały.w.wyniku.zapłodnienia.ludzkiej.komórki.jajowej.ludzką.spermą,. rozwijający.się.w.macicy.kobiety.do.czasu.porodu.lub.poronienia.(termin. ten.stosuje.się.również.do.organizmu.ludzkiego.powstałego.w.wyniku. sztucznego.zapłodnienia.i.rozwijającego.się.do.czasu.implantacji.poza.or- ganizmem.kobiety.oraz.do.organizmu.poronionego.i.niezdolnego.do.życia. poza.ciałem.kobiety)”13..W.wąskim.znaczeniu.tego.słowa.płód.oznacza.„po- czętą,.lecz.nieurodzoną.istotę.ludzką.(w.sensie.genetycznym).od.drugiego. tygodnia.ciąży.do.czasu.porodu.lub.poronienia.oraz.istotę.poronioną.nie- zdolną.do.życia.nawet.w.inkubatorze”14. Zapłodniona.komórka.przed.podziałem.komórkowym.nazywana.jest. w.terminologii.biologicznej.zygotą..Zarodek.ludzki.w.okresie.zarodkowym. zwany.jest.embrionem..Pewne.kontrowersje.budzi.termin.„pre-embrion”15. –.wczesny.zarodek. 10. T..4,.Warszawa.1998. 11. Por..K..Ostrowski,.Embriologia człowieka. Podręcznik dla studentów medycyny,.Warszawa.1985,. s..89.i.wyd..późniejsze;.R.C..Benson,.Położnictwo i ginekologia,.Warszawa.1988,.s..80. 12. W..Lang.(red.),.Prawne problemy…,.s..16–17. 13. Ibidem. 14. Ibidem. 15. Termin.ten.został.wprowadzony.przez.A..McLaren.w.odniesieniu.do.zapłodnionej.ko- mórki.jajowej,.która.jeszcze.nie.przeszła.procesu.implantacji.(A..McLaren,.Pre-embryo?,.Nature.1978,. 24 2. Terminologia W.języku.prawniczym.używa.się.terminu.„płód”,.„dziecko.poczęte”,. a.także.zaczerpniętego.z.prawa.rzymskiego.określenia.„nasciturus”.(dosł. „mający.się.urodzić”).. Pierwotnie.termin.„nasciturus”.został.stworzony.na.potrzeby.prawa. cywilnego,.a.przede.wszystkim.instytucji.spadkobrania,.współcześnie.jed- nak.określa.się.nim.zygotę,.zarodek.i.płód.ludzki.znajdujący.się.w.łonie. matki,.bez.względu.na.charakter.omawianej.sprawy..O.nasciturusie.mówi. się.zatem.m.in..w.kontekście.badań.prenatalnych,.przerywania.ciąży,.za- płodnień.in vitro,.macierzyństwa.zastępczego.etc..Zdaniem.O..Nawrota,. „Owa.popularność.przytoczonej.nazwy.zdaje.się.wiązać.z.jej.neutralnością. antropologiczną,.nie.rozstrzyga.ona.bowiem,.czy.istota,.do.której.się.odno- si,.jest.człowiekiem,.czy.też.nie”16. W.tekstach.aktów.prawnych.spotyka.się.również.termin.„dziecko. poczęte”..Bardzo.dokładną.analizę.powyższych.terminów.i.sposobu.ich. używania.w.polskim.ustawodawstwie.przeprowadził.T..Smyczyński17. Ustawodawstwo.oraz.literatura.naukowa.posługują.się.również.ter- minami.„istota.ludzka”.(human being).i.„osoba”.(everyone)..Termin.„osoba”. został.wprowadzony.do.terminologii.prawnej.przez.Międzynarodowy. Pakt.Praw.Obywatelskich.(Osobistych).i.Politycznych.z.dnia.16.grudnia. 1966.r..(art..16.w.wersji.angielskiej)..Pojęcie.to.określa.pełną.podmiotowość. prawną.jednostki.ludzkiej.w.sferze.prawa.publicznego.i.prywatnego..Nie. ma.wątpliwości,.że.pełnym.podmiotem.prawa.jest.jednostka.ludzka.od. urodzenia.do.śmierci,.natomiast.pozostaje.otwarty.problem,.czy.i.w.jakim. zakresie.podmiotowość.prawną.posiada.płód.ludzki. Określenie.„istota.ludzka”.w.większości.traktatów.międzynarodowych. jest.używane.jako.synonim.słowa.„osoba”..Wyjątek.stanowi.konwencja.Rady. Europy.o.prawach.człowieka.i.biomedycynie.z.1997.r.18,.w.której.zakres.poję- cia.„istota.ludzka”.jest.szerszy.niż.pojęcia.„osoba”..Zdaniem.twórców.wspo- nr.328,.s..10)..Z.najnowszych.polskich.artykułów.na.temat.pojęcia.„pre-embrion”.por..np..O..Nawrot,. Status prawny pre-embrionu,.PiP.2009,.z..3,.s..5–19. 16. Por..O..Nawrot,.Status prawny nienarodzonego,.Forum.Akademickie.2006,.nr.7–8..Artykuł. ten.jest.również.dostępny.na.stronie.internetowej.miesięcznika.Forum.Akademickie,.www.foru- makad.pl.. 17. T..Smyczyński,.Pojęcie....Artykuł.powstał.19.lat.temu,.ale.większość.rozważań.nad.zagad- nieniami.terminologicznymi.nie.straciła.swej.aktualności,.w.szczególności.chodzi.tu.o.analizę.ter- minologii.prawa.cywilnego.i.rodzinnego.. 18. Konwencja.Rady.Europy.o.ochronie.praw.człowieka.i.godności.istoty.ludzkiej.wobec.za- stosowań.biologii.i.medycyny:.Konwencja.o.prawach.człowieka.i.biomedycynie.została.otwarta.do. podpisu.w.dniu.4.kwietnia.1997.r..w.Oviedo,.weszła.w.życie.w.dniu.1.grudnia.1999.r..Konwencja.ta. będzie.przedmiotem.szczegółowej.analizy.w.dalszej.części.niniejszego.opracowania. 25 Rozdział I. Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne... mnianej.wyżej.konwencji,.termin.„istota.ludzka”.powinien.być.rozumiany. możliwie.szeroko.i.nie.może.być.ograniczony.jedynie.do.osób.już.narodzo- nych..Natomiast.termin.„osoba”.ma.być.rozumiany.w.wąskim.znaczeniu,. jako.równoznaczny.ze.zwrotem.„istota.ludzka.już.narodzona”..Zakres.pojęć. „osoba”.oraz.„istota.ludzka”.będzie.szczegółowo.omawiany.w.dalszej.części. niniejszej.pracy.podczas.analizy.poszczególnych.traktatów. Spór.o.status.płodu.ludzkiego.znajduje.wyraz.w.sporach.terminolo- gicznych..Zwolennicy.poglądu,.w.myśl.którego.prawo.do.życia.podlega. ochronie.również.w.fazie.prenatalnej,.posługują.się.w.dyskusjach.termi- nem.„dziecko.nienarodzone”,.a.ponadto.unikają.używania.takich.określeń,. jak.np..„aborcja”..Przeciwnicy.tego.poglądu.preferują.określenia.„płód”,. „embrion”,.„preembrion”..Warto.jednak.podkreślić,.że.różnica.ta,.choć. widoczna.w.dyskusjach.naukowych,.nie.występuje.np..w.orzecznictwie. Europejskiego.Trybunału.Praw.Człowieka.w.Strasburgu,.co.pozwala.wy- wnioskować,.że.do.kwestii.rozróżnienia.tych.terminów.ETPCz.nie.przy- wiązuje.dużej.wagi..Takie.samo.podejście.do.kwestii.terminologicznej.da. się.zauważyć.również.w.raportach.wyjaśniających.do.konwencji.bioetycz- nej.i.jej.protokołów..W.związku.z.powyższym,.terminy.użyte.w.niniejszej. pracy.są.również.stosowane.zamiennie,.co.nie.powinno.przesądzać.o.sta- nowisku.autorki.wobec.poruszanych.problemów. W.pracach.z.zakresu.odpowiedzialności.cywilnej.za.szkody.wyrządzo- ne.przed.urodzeniem.się,.występuje.niekiedy.termin.„concipiendus”,.tj..„oso- ba”.jeszcze.niepoczęta..Nie.chodzi.tu.oczywiście.o.uznanie.prawnej.podmio- towości.takiej.„osoby”..Termin.„concipiendus”.potrzebny.jest,.aby.podkreślić. moment,.w.którym.doszło.do.zdarzenia.wywołującego.późniejsze.upośle- dzenie.dziecka,.zwłaszcza.gdy.zaszło.ono.przed.jego.poczęciem19. Rozważania.dotyczące.statusu.płodu.ludzkiego.można.przeprowadzić. na.płaszczyźnie.ontologicznej.lub.normatywnej20..Ontologiczny.status.pło- du.wskazuje,.do.jakiej.kategorii.bytów.należy.płód,.status.normatywny.zaś. określa.jego.pozycję.w.systemie.normatywnym..Systemami.normatywnymi. są.system.etyczny.oraz.system.prawny..Stąd.wynika.podział.statusu.norma- tywnego.płodu.na.status.moralny21.–.pozycja.płodu.w.systemie.etycznym. 19. T..Justyński,.Poczęcie…,.s..16–17.oraz.wskazana.tam.literatura. 20. W..Lang,.Wstępna charakterystyka problematyki statusu płodu ludskiego.(w:).W..Lang.(red.),. Prawne problemy…,.s..18.oraz.podana.tam.literatura. 21. W.polskiej.literaturze.z.zakresu.filozofii.i.etyki.problematyka.moralnego.statusu.płodu.ludz- kiego.została.obszernie.omówiona.w.pracach.Z..Szawarskiego.(Etyka i przerywanie ciąży,.Etyka.1978,. t..16,.s..135–154;.Raport w sprawie statusu pozaustrojowej zygoty ludzkiej,.Seksuologia.1996,.nr.1,.s..3–13);. 26 2. Terminologia i.status.prawny.–.pozycja.płodu.w.systemie.prawnym..Relacje.między.sta- tusem.prawnym.i.moralnym.mogą.być.określane.w.różny.sposób..Według. W..Langa.w.tej.kwestii.można.wyróżnić.trzy.podstawowe.stanowiska22: 1). status.prawny.płodu.jest.w.pełni.zdeterminowany.przez.jego.status. moralny.–.jest.to.stanowisko.typowe.dla.doktryn.prawa.natury; 2). status.moralny.płodu.jest.w.pełni.zdeterminowany.przez.jego.status. prawny.i.wynika.z.przepisów.prawa; 3). status.moralny.i.prawny.są.niezależnymi.od.siebie.konstrukcjami. normatywnymi.–.tu.da.się.wyróżnić.dwie.wersje: a). status.prawny.nie.ma.jakiegokolwiek.związku.ze.statusem.moral- nym.płodu,.status.moralny.zaś.nie.ma.znaczenia.dla.określenia. statusu.prawnego.płodu; b). status.prawny.płodu.jest.względnie.niezależny.od.statusu.moral- nego,.jego.status.moralny.jest.jednak.istotny.dla.statusu.prawne- go,.może.stanowić.jego.aksjologiczne.uzasadnienie;.z.tego.założe- nia.wychodzi.w.swoich.pracach.W..Lang.. Kolejnym. terminem,. który. wymaga. dokładniejszego. określenia. w.kontekście.niniejszej.pracy,.jest.„standard.międzynarodowy”..W.pol- skiej.literaturze.przedmiotu.termin.ten.jest.dość.powszechnie.stosowany23.. Rzadko.jednak.autorzy.tych.publikacji.podejmują.próby.jego.określenia. W.polskiej.literaturze.przedmiotu.można.spotkać.następujące.określe- nie.standardu.międzynarodowego:.„wspólne.założenia.i.zasady,.którymi. powinny.się.kierować.państwa.w.swoim.ustawodawstwie.wewnętrznym. i.przy.stosowaniu.prawa”24..Powstaje.pytanie,.czy.źródłem.tych.założeń. A..Przyłuskiej-Fiszer.(Aspekty...),.polemizuje.z.nimi.W..Lang.(Prawne problemy..., s..21–49)..Wśród.prac. zagranicznych.szczególnie.interesujące.wydają.się.poglądy.R..Dworkina,.J..Thomson,.L.H..Tribe’a. 22. W..Lang,.Wstępna…,.s..20. 23. Por..np..J..Białocerkiewicz,.Status prawny cudzoziemca w świetle standardów międzynarodowych,. Toruń.1999;.A..Michalska,.T..Twardowski,.Prawo człowieka do integralności genetycznej a terapia geno- wa. Standardy międzynarodowe,.„Wspólczesna.Onkologia”.1999,.nr.3,.s..94–96;.K..Winiarska,.Audyt wewnętrzny w 2007 roku. Standardy międzynarodowe – regulacje krajowe,.Warszawa.2007;.K..Sendero- wicz,.Wymogi Unii Europejskiej oraz standardy międzynarodowe i ich wpływ na rozwój systemów płatności w Polsce,.Warszawa.2002.(opracowanie.z.serii.„Euro.od.A.do.Z”.–.zbioru.kilkunastu.opracowań. opublikowanych.w.2002.r..w.dodatku.edukacyjnym.do.miesięcznika.Bank.i.Kredyt);.M..Safjan.(red.),. Standardy prawne Rady Europy. Teksty i komentarze..T..2..Prawo.cywilne,.Warszawa.1995;.Informacja o standardach Rady Europy w dziedzinie prenatalnego poradnictwa genetycznego.(w:).A..Bodnar,.A..Woj- ciechowska-Nowak,.M..Krzyżanowska-Mierzewska,.Ochrona zdrowia reprodukcyjnego. Świadczenia zdrowotne. Stan prawny na dzień 30 lipca 2007 r.,.Warszawa.2007,.s..88–100. 24. Por..T..Smyczyński,.A..Schulz,.M..Andrzejewski,.L..Kociucki,.Ochrona praw osobistych dziecka i człowieka dorosłego w świetle standardów międzynarodowych i prawa polskiego (zagadnienia wybrane),. 27 Rozdział I. Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne... i.zasad.mogą.być.tylko.źródła.prawa.międzynarodowego,.czy.też.tzw..soft law.(„miękkie.prawo”)25..W.doktrynie.nie.ma.jednoznacznej.odpowiedzi. na.to.pytanie. Warto.w.tym.kontekście.wspomnieć.ciekawe.rozwinięcie.wcześniej. cytowanej.definicji,.dokonane.przez.A.N..Schulz..Jej.zdaniem,.„międzyna- rodowym.standardem.prawnym.jest.dyrektywa.(wypowiedź.dyrektywna). obejmująca.bądź.normę.prawną,.bądź.inne.wyrażenie.normatywne.takie. jak.zalecenie,.propozycja,.sugestia.pewnych.rozwiązań,.rozporządzenie. (a.czasem.zespół.norm.prawnych.i.zaleceń).zawarta,.bądź.wyinterpretowa- na.z.wiążących.i.niewiążących.aktów.prawa.międzynarodowego,.wyzna- czająca.typowy.model.ochrony.praw.podmiotowych.jednostki,.jaki.został. uznany.na.szczeblu.międzynarodowym.za.optymalny,.którego.adresatem. przede.wszystkim.jest.państwo,.które.ma.zapewnić.skuteczną.realizację. norm.ustanawiających.określony.poziom.ochrony.danego.prawa”26. Podzielam. pogląd,. zgodnie. z. którym. przyjmuje. się. szerokie. uję- cie.wyżej.wymienionego.pojęcia..W.tym.ujęciu.akty.„miękkiego.prawa”. (w.tym.zalecenia.i.rezolucje.Komitetu.Ministrów.lub.Zgromadzenia.Parla- mentarnego.Rady.Europy,.zalecenia.i.opinie.organów.traktatowych.ONZ,. orzecznictwo.ETPCz.etc.).również.kształtują.standardy.międzynarodowe.. Standardy.międzynarodowe.w.tym.ujęciu.są.więc.kategorią.nadrzędną. w.stosunku.do.norm.prawa.międzynarodowego,.wyrażają.pewne.zasady. postępowania.o.ogólniejszym.charakterze. 3. Koncepcje filozoficzno-etyczne i ich wpływ na rozwiązania prawne W.dyskusji.nad.zagadnieniami.moralnymi.i.filozoficznymi.statusu. płodu.ludzkiego.występuje.wiele.rozmaitych.nurtów..Nie.sposób.jednak. w.ramach.niniejszej.pracy.omówić.wszystkie.możliwe.stanowiska.filozo- ficzno-etyczne. St..Praw..2001,.nr.3–4,.s..249–250..W.kontekście.artykułu.terminy.„standardy.prawne”.oraz.„stan- dardy.międzynarodowe”.są.używane.zamiennie.. 25. Problematyka.źródeł.prawa.międzynarodowego.oraz.soft law.zostanie.bardziej.szczegóło- wo.omówiona.w.dalszej.części.niniejszej.pracy. 26. Por..A.N..Schulz,.Realizacja standardów międzynarodowych w zakresie osobowych stosunków pomiędzy rodzicami a dzieckiem w polskim prawie rodzinnym,.Warszawa.2007.(praca.doktorska,.przygo- towana.w.INP.PAN.pod.kierunkiem.prof..T..Smyczyńskiego,.niepubl.,.maszynopis.jest.dostępny. w.INP.PAN.w.Warszawie). 28 3. Koncepcje filozoficzno-etyczne i ich wpływ na rozwiązania prawne Omówione. zostały. najpopularniejsze. –. głównie. europejskie,. ale. również.zbieżne.z.nimi.północnoamerykańskie.–.współczesne.koncepcje. prawno-filozoficzne,.które.są.brane.pod.uwagę.podczas.tworzenia.norm. prawnych27. Te.koncepcje.zostały.nie.tylko.opisane.w.polskiej.literaturze.przed- miotu,.lecz.także.ujęte.w.różnych.klasyfikacjach..Dla.celów.niniejszej.roz- prawy.zostały.wybrane.dwie.klasyfikacje.koncepcji.filozoficznych.„osoby”. –.pierwszą.z.nich.opracował.M..Safjan,.drugą.W..Lang. 3.1. Klasyfikacja koncepcji filozoficznych „osoby” na podstawie kryterium momentu, od którego istota ludzka ma być uznawana za osobę M..Safjan.w.swojej.pracy.Prawo wobec ingerencji w naturę ludzkiej pro- kreacji.przyjmuje.następującą.klasyfikację.filozoficznych.koncepcji.„osoby”:. antropologia.chrześcijańska,.stanowisko.„neokantowskie”.(tzw..moralna. koncepcja.osoby),.„ontologia.rozwojowa”.oraz.paradygmatyczna.koncep- cja28..Różnią.się.one.głównie.momentem,.od.którego.uznają.istotę.ludzką. za.osobę29. M..Safjan.zauważa,.że.jednym.z.podstawowych.założeń.antropologii. chrześcijańskiej.jest.uznanie,.że.każdej.istocie.ludzkiej.przysługuje.status. osoby.już.od.pierwszego.momentu.jej.istnienia30..Więc.godność.osobowa. embrionu.i.płodu.jest.w.pełni.szanowana,.niezależnie.od.tego,.czy.znajdu- je.się.on.w.łonie.kobiety,.czy.poza.nim..Nie.tylko.unicestwienie.embrionu,. lecz.także.wszelkie.zabiegi.z.jego.udziałem,.np..zabiegi.zapłodnienia.in vitro,.nie.są.akceptowane.według.omawianej.koncepcji. 27. Skrócony.opis.tych.koncepcji.zob..J..Kondratiewa-Bryzik,.Rozważania o statusie prawnym płodu ludzkiego (aspekty prawnomiędzynarodowe),.St..Praw..2005,.nr.1,.s..121–142..Treść.fragmentu.ni- niejszej.książki,.dotyczącego.koncepcji.filozoficznych,.jest.częściowo.oparta.na.ww..artykule. 28. Pod.taką.nazwą.występuje.ona.w.pracach.W..Langa,.który.jest.zwolennikiem.tej.koncepcji. i.obszernie.ją.prezentuje..Natomiast.M..Safjan.opisuje.ją.jako.koncepcję.marksistowską.(M..Safjan,. Prawo wobec ingerencji w naturę ludzkiej prokreacji,.Warszawa.1990,.s..329.i.n.),.a.T..Smyczyński.(Po- jęcie...,.s..27–28).preferuje.nazwę.„socjologiczna.teoria.osobowości”,.w.jego.pracach.można.także. spotkać.określenie.„socjologizm.w.pojmowaniu.człowieka”..Pojęciem.„socjologiczna.koncepcja. człowieka”.posługuje.się.również.J..Szczepański.(idem,.Filozoficzna i socjologiczna koncepcja człowieka,. Studia.Filozoficzne.1969,.nr.1). 29. Część.opracowania,.dotycząca.antropologii.chrześcijańskiej,.moralnej.koncepcji.osoby,. „ontologii.rozwojowej”.została.napisana.na.podstawie.pracy.M..Safjana,.Prawo…,.s..319–330.. 30. Szerzej.na.temat.tej.kocepcji.por..M..Safjan,.Prawo…,.s..319–322.. 29 Rozdział I. Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne... Koncepcja.„neokantowska”,.określana.też.jako.„moralna.koncepcja. osoby”,.zakłada,.że.osobą.jest.jedynie.istota.rozumna.i.wolna,.zdolna. do.podjęcia.odpowiedzialności.wobec.innych.podmiotów..Status.oso- bowy.istota.ludzka.uzyskuje.dopiero.na.pewnym.etapie.swego.rozwo- ju..W.świetle.tej.koncepcji.embrion.lub.płód.ludzki.są.jedynie.istotami. posiadającymi.pewny.potencjał.do.stania.się.osobami,.ale.nimi.nie.są,. ponieważ.są.pozbawione.świadomości.rozumu..M..Safjan.podkreśla,.że. w.europejskiej.myśli.filozoficznej.koncepcja.osoby.jako.istoty.rozumnej. była.reprezentowana.od.wczesnego.średniowiecza31:.Boecjusz.(VI.w.). traktował.osobę.jako.„poszczególną.substancję”.istoty.rozumnej,.Tomasz. z.Akwinu.jako.cechy.„osoby”.wymieniał.samoistność,.rozum.i.jednost- kowość,.Kartezjusz.określał.człowieka.jako.rzecz.myślącą,.a.Locke.–.jako. istotę.myślącą.i.inteligentną,.obdarzoną.rozumem.i.zdolnością.refleksji.. Kant.wychodził.z.założenia,.że.osoba.jest.autonomicznym.podmiotem. moralnym..Koncepcja.osoby.jako.istoty.rozumnej.jest.kontynuowana. również.w.pracach.współczesnych.uczonych.(np..M..Tooleya,.J..Fletche- ra,.G.M..Atkinsona). Koncepcja.określana.jako.„ontologia.rozwojowa”.uznaje.za.nie- rozstrzygalne.pytania.dotyczące.definicji.osoby.i.określenia.momentu,. w.którym.rozpoczyna.się.życie.osobowe32..Uwaga.jest.więc.kierowa- na.nie.na.definicje.osoby,.ale.na.pytanie,.jak.postępować.wobec.istoty. ludzkiej.w.poszczególnych.fazach.jej.rozwoju..Embrionowi.przyzna- je.się.samoistną.wartość.związaną.z.istniejącą.w.nim.potencjalnością. (potencjalność.ta.umożliwi.mu.stopniowe.przekształcanie.się.w.osobę).. Nie.jest.to.jednak.w.pełni.osoba,.co.odróżnia.to.stanowisko.od.zasad. antropologii.chrześcijańskiej..Przejawem.wykorzystania.tej.koncepcji. są. raporty. niektórych. komisji. prawno-etycznych. (przede. wszystkim. francuskiej.Comiteé National Consultatif d’Éthique. i.brytyjskiej.Warnock Committee).. Paradygmatyczna.koncepcja.osoby.ludzkiej.zakłada.pojęcie.człowie- ka.jako.istoty.społecznej,.a.za.decydujące.kryterium.osobowości.uznaje. możliwość.nawiązania.więzi.społecznych33..W.świetle.tej.koncepcji.więzy,. które.nawiązują.się.między.urodzonym.dzieckiem.a.otoczeniem,.są.wię- zami.innego.typu.niż.te,.które.istnieją.między.płodem.a.ciężarną.kobie- 31. Ibidem,.s..322.i.n..oraz.cytowana.tam.literatura. 32. Ibidem,.s..325.i.n..oraz.cytowana.tam.literatura. 33. W.polskiej.literaturze.przedmiotu.koncepcja.ta.jest.syntetycznie.przedstawiona.w.pracach. W..Langa,.np..Prawne problemy... 30 3. Koncepcje filozoficzno-etyczne i ich wpływ na rozwiązania prawne tą,.więc.„żywe.urodzenie.się.jest.warunkiem.koniecznym.wejścia.istoty. ludzkiej.do.społeczeństwa”34,.co.oznacza,.że.za.osobę.według.tej.koncepcji. uznaje.się.człowiek.od.momentu.urodzenia.się. 3.2. Klasyfikacja koncepcji filozoficznych „osoby” na podstawie kryterium moralnego statusu płodu ludzkiego W.odmienny.sposób.klasyfikuje.filozoficzno-etyczne.koncepcje.osoby. W..Lang35..Za.podstawowe.kryterium.tej.klasyfikacji.przyjmuje.się.moralny. status.płodu.ludzkiego.i.podejście.do.możliwości.jego.określenia.w.po- szczególnych.koncepcjach..Według.Langa,.we.współczesnych.doktrynach. etycznych.zarysowały.się.trzy.stanowiska: 1). zdefiniowanie.moralnego.statusu.płodu.ludzkiego.nie.jest.potrzebne. dla.motywacji,.kwalifikacji.lub.oceny.ludzkich.działań.dotyczących. płodu.(stanowisko.to.reprezentuje.np..M..Warnock,.przewodnicząca. brytyjskiej.komisji.prawno-etycznej.Warnock.–.Britain’s Committee of Inquiry into Human Fertilisation and Embryology)36; 2). określenie.uniwersalnej.definicji.moralnego.statusu.płodu.ludzkiego. jest.niemożliwe;.stanowisko.to.występuje.w.dwóch.wersjach: a). status.płodu.ludzkiego.kształtowany.jest.przez.społeczeństwo,. państwo.lub.prawo.obowiązujące.w.danym.państwie,.płód.ma. więc.różny.status.w.różnych.społeczeństwach,.kulturach,.pań- stwach.i.różnych.systemach.prawnych,.nie.istnieją.uniwersalne. kryteria.oceny.moralnej.tych.różnych.statusów.płodu.ludzkiego; b). moralny.status.płodu.określa.kobieta.ciężarna37; 3). definicja.moralnego.statusu.płodu.ludzkiego.jest.możliwa.i.potrzebna. w.praktyce.(A..Przyłuska-Fiszer38);.można.tu.wyróżnić.siedem.pod- stawowych.koncepcji: a). płód.ludzki.ma.status.moralny.identyczny.ze.statusem.człowieka. urodzonego,.jest.w.pełni.osobą.ludzką; 34. Ibidem,.s..48. 35. Część.opracowania,.dotycząca.koncepcji.klasyfikowanych.na.podstawie.kryterium.moral- nego.statusu.płodu.ludzkiego,.została.napisana.w.oparciu.o.pracę.W..Langa..Ibidem,.s..21.i.n. 36. M..Warnock,.Do human cells have rights?,.Bioethics.1987,.nr.1,.s..1–14. 37. Zob..A..Przyłuska-Fiszer,.Aspekty…,.s..116–130. 38. Ibidem,.rozdz..III,.IV,.V. 31 Rozdział I. Koncepcje filozoficzno-etyczne i kryteria biologiczne... b). płód.ludzki.z.moralnego.punktu.widzenia.jest.częścią.ciała.ludz- kiego,.ma.taki.sam.status.moralny,.jak.dowolna.komórka.lub.or- gan.(np..nerka,.ząb,.włosy); c). płód.ludzki.ma.status.moralny.podobny.do.statusu.moralnego. wysoko.rozwiniętych.zwierząt,.w.szczególności.ssaków.(psów,. małp.etc.),.nie.jest.ani.osobą,.ani.częścią.ciała.ludzkiego; d). płód.ludzki.ma.unikalny.status.moralny,.który.jest.niższy.od.sta- tusu.moralnego.ludzi.urodzonych,.lecz.wyższy.od.statusu.wysoko. rozwiniętych.zwierząt; e). płód.jest.potencjalną.osobą.ludzką,.podobnie.jak.noworodek.jest. potencjalną.osobą.dorosłą; f). płód.jest.domniemaną.osobą.ludzką.–.osobowość.płodu.jest.spra- wą.wątpliwą,.lecz.wątpliwość.tę.należy.interpretować.na.korzyść. płodu,.traktując.płód.tak,.jakby.był.osobą.ludzką; g). status.moralny.płodu.ludzkiego.jest.określony.poprzez.to,.że.jest.on. nośnikiem.życia.ludzkiego;.płód.jest.bytem.samoistnie.wartościo- wym,.gdyż.życie.ludzkie.powinno.być.traktowane.jako.święte. W.niektórych.doktrynach.wymienione.wyżej.koncepcje.moralnego. statusu.płodu.(ostatnie.siedem).są.odnoszone.również.bezpośrednio.do. jego.statusu.prawnego. Każda.z.wyróżnionych.koncepcji.może.być.odniesiona.do.całego. okresu.prenatalnego.życia.istoty.ludzkiej,.jak.również.do.poszczególnych. faz.rozwoju.płodu.(których.W..Lang.wyróżnia.pięć39)..W.rezultacie.logicz- nie.możliwe.jest.powstanie.35.koncepcji.moralnego.statusu.płodu.ludzkie- go..Przedmiotem.analizy.w.pracach.Langa.nie.jest.jednak.35.możliwych. logicznie.rozwiązań.tego.problemu,.lecz.jedynie.niektóre.spośród.tych.roz- wiązań.o.szczególnie.doniosłym.znaczeniu. W.trakcie.tej.analizy.W..Lang.zauważa,.że.spór.o.moralną.podmio- towość.płodu.toczy.się.nadal.i.jest.to.spór.nierozstrzygalny.ostatecznie.. Wybór.koncepcji.osoby.ludzkiej.jest.wyborem.moralnym,.a.dokonanie.wy- boru.systemu.wartości.wpływa.na.rozwiązania.normatywne..Nie.musi.to. 39. Są.to:.okres.od.zapłodnienia.komórki.jajowej.do.implantacji;.okres.wielopotencjalności. płodu.(pierwszy.tydzień.ciąży);.okres.od.zaniku.wielopotencjalności.płodu.do.pojawienia.się.oznak. świadczących.o.ukształtowaniu.się.centralnego.systemu.nerwowego.(dziesiąty.tydzień.ciąży);.okres. od.dziesiątego.tygodnia.ciąży.do.osiągnięcia.zdolności.do.życia.poza.organizmem.kobiety;.okres.od. osiągnięcia.zdolności.do.życia.poza.organizmem.kobiety.do.porodu.(chodzi.tu.o.zdolność.przeżycia. w.inkubatorze.dzięki.dostępnym.technikom.medycznym). 32
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Początek prawnej ochrony życia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: