Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00461 008166 11207269 na godz. na dobę w sumie
Początki kultu relikwii na Zachodzie - ebook/pdf
Początki kultu relikwii na Zachodzie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1132-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Teksty publikowane w II tomie serii 'Akme. Źródła starożytne' to łacińskie świadectwa jednego z najciekawszych zjawisk religijnych późnego antyku - kultu relikwii. Fenomen ten, nieobecny w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, raczej wybuchł, niż rozwinął się w połowie IV stulecia. W ciągu jednego zaledwie pokolenia w całym basenie Morza Śródziemnego szczątki świętych, najpierw męczenników, potem mnichów i biskupów, zaczęto traktować jako źródło mocy cudotwórczej, która wypędza demony, leczy choroby i pozwala poznać przyszłość. Relikwie stały się celem pielgrzymek i obiektem pożądania. Przenoszono je do nowych miejsc, rozdzielano, kupowano i wykradano. Ambroży z Mediolanu, Augustyn z Hippony, Wiktrycjusz z Rouen, Hieronim ze Strydonu, Paulin z Noli, których pisma zamieszczono w tym zbiorze, należeli do najwybitniejszych ludzi Kościoła Zachodniego swoich czasów. Niemal wszyscy urodzili się w świecie, w którym szczątki zmarłych darzono wprawdzie szacunkiem, ale trzymano się od nich z daleka. Za ich życia i przy ich udziale, nastąpiła wielka przemiana, gorąco popierana przez ludzi prostych i wykształconych, choć tu i ówdzie odzywały się głosy protestu...

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

AKME. ŹRÓDŁA STAROŻYTNE 2 AKME. ŹRÓDŁA STAROŻYTNE P O C Z Ą T K I K U L T U R E L I K W I I N A Z A C H O D Z I E Teksty publikowane w II tomie serii „Akme. Źródła starożytne” to łacińskie świadectwa jednego z najciekawszych zjawisk religijnych późnego antyku – kultu relikwii. Fenomen ten, nieobecny w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, raczej wybuchł, niż rozwinął się w połowie IV stulecia. W ciągu jednego zaledwie pokolenia w całym basenie Morza Śródziemnego szczątki świętych, najpierw męczenników, potem mnichów i biskupów, zaczęto traktować jako źródło mocy cudotwórczej, która wypędza demony, leczy choroby i pozwala poznać przyszłość. Relikwie stały się celem pielgrzymek i obiektem pożądania. Przenoszono je do nowych miejsc, rozdzielano, kupowano i wykradano. Ambroży z Mediolanu, Augustyn z Hippony, Wiktrycjusz z Rouen, Hieronim ze Strydonu, Paulin z Noli, których pisma zamieszczono w tym zbiorze, należeli do najwybitniejszych ludzi Kościoła Zachodniego swoich czasów. Niemal wszyscy urodzili się w świecie, w którym szczątki zmarłych darzono wprawdzie szacunkiem, ale trzymano się od nich z daleka. Za ich życia, i przy ich udziale, nastąpiła wielka przemiana, gorąco popierana przez ludzi prostych i wykształconych, choć tu i ówdzie odzywały się głosy protestu... Cena 38,00 zł AKME RELIK OKL CALA.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== POCZĄTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE 21.12.2010 19:54:42 POCZĄTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== AKME. ŹRÓDŁA STAROŻYTNE TOM 2 Redaktor serii Ryszard Kulesza Zespół redakcyjny tomu Krystyna Stebnicka Robert Wiśniewski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== POCZĄTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE Pod redakcją Roberta Wiśniewskiego Z języka łacińskiego przełożyli i opatrzyli przypisami Przemysław Nehring, Katarzyna Parys, Rafał Toczko, Maria Więckowska, Robert Wiśniewski, Bogna Włodarczyk Wstępem poprzedził Robert Wiśniewski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Tytuły oryginałów: Ambrosius mediolAnensis • Epistula 77; Hymnus 11 (Grates Tibi, Iesu, novas) Victricius rotomAgensis • De laude sanctorum Augustinus Hipponensis • Confessiones 9,7; Sermones 286 et 318; De Civitate Dei 22,8-9 pAulinus nolAnus • Epistula 32,17 Hieronymus stridonensis • Epistula 109; Contra Vigilantium pAulinus mediolAnensis • Vita sancti Ambrosii Recenzenci: Ewa Wipszycka, Józef Naumowicz Koncepcja układu edytorskiego i prowadzenie serii: Ariadna Masłowska-Nowak, Katarzyna Różycka-Tomaszuk Rewizja przekładu i redakcja: Ariadna Masłowska-Nowak, Katarzyna Różycka-Tomaszuk Korekta: Maria Fijołek, Anna Smaga Projekt okładki i stron tytułowych: Jakub Rakusa-Suszczewski Indeksy: Ariadna Masłowska-Nowak Redakcja techniczna: Zofia Kosińska Skład i łamanie: Pracownia DTP Aneta Osipiak-Wypiór Publikacja została dofinansowana ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011 © Copyright for the Polish translation by Przemysław Nehring, Katarzyna Parys, Rafał Toczko, Maria Więckowska, Robert Wiśniewski, Bogna Włodarczyk, Warszawa 2011 ISBN 978-83-235-0661-4 Wydanie pierwsze Wydawca Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział handlowy WUW: tel.(0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 4 12/27/10 11:50:39 AM SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ..................................................................................7 Robert Wiśniewski – Narodziny kultu relikwii i jego najwcześniejsze świadectwa ................11 Ambroży z mediolAnu List 77 ............................................................................... 49 przekład Przemysław Nehring Ambroży z mediolAnu (?) Hymn 11 (Grates Tibi, Iesu, novas) ................................. 58 przekład Rafał Toczko Wiktrycjusz z rouen O chwale świętych ........................................................... 60 przekład Katarzyna Parys, Maria Więckowska, Robert Wiśniewski, Bogna Włodarczyk Augustyn z Hippony Wyznania 9,7 .................................................................... 82 przekład Zygmunt Kubiak pAulin z noli List 32,17 .......................................................................... 84 przekład Rafał Toczko Hieronim ze strydonu List 109 ............................................................................. 87 przekład Robert Wiśniewski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 5 12/27/10 11:50:39 AM 6 POCZąTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE Hieronim ze strydonu Przeciw Wigilancjuszowi .................................................. 92 przekład Katarzyna Parys, Maria Więckowska, Robert Wiśniewski, Bogna Włodarczyk pAulin z mediolAnu Żywot św. Ambrożego 13-16, 29, 32-33 .......................... 110 przekład Przemysław Nehring Augustyn z Hippony Kazanie 318 ...........................................................................115 przekład Robert Wiśniewski Augustyn z Hippony Kazanie 286 ...........................................................................119 przekład Robert Wiśniewski Augustyn z Hippony O państwie Bożym 22,8 ................................................. 125 przekład Katarzyna Parys, Maria Więckowska, Robert Wiśniewski Indeksy ....................................................................................143 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 6 12/27/10 11:50:39 AM WYKAZ SKRóTóW Autorzy starożytni i dzieła ACT.THOM. – Acta Thomae (III w.) 1Przekład: Dzieje świętego Tomasza Apostoła, przekład z języka greckiego, wstęp i przypisy L. Rzymowska, Wrocław 2002 („Księgi Osobliwe”, t. 2; „Acta Uni- versitatis Wratislaviensis”, nr 2450) AMBROS. – Ambrosius Mediolanensis (333/4 lub 339/40 – 397; św. Ambroży z Me- diolanu) Epist. – Epistulae (Listy) Explan.Ps – Explanatio super Psalmos duodecim (Komentarz do dwunastu Psalmów) 36 – Explanatio Psalmi 36 Expos.Luc. – Expositio Evangelii secundum Lucam (Wykład Ewangelii według św. Łukasza) Hymn. – Hymni (Hymny) Obit.Theod. – De obitu Theodosii (Mowa na zgon Teodozjusza) AMM. – Ammianus Marcellinus (ok. 330 – przełom IV/V w.; Ammianus Marcellinus) Rerum gestarum libri Przekład: Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przełożył, wstępem i przy- pisami opatrzył I. Lewandowski, t. I: księgi XIV-XXV, Warszawa 2001; t. II: księgi XXVI-XXI, Warszawa 2002 („Biblioteka Antyczna”) ATHANAS. – Athanasius Alexandrinus (koniec III w. – 373; Atanazy Aleksandryjski, Athanásios) Epist.Fest. − Epistulae Festales (Listy paschalne) Vit.Ant. – Vita sancti Antonii (Żywot św. Antoniego) AUG. – Aurelius Augustinus / Augustinus Hipponensis (354-430; św. Augustyn z Hippony) Civ. − De civitate Dei (O państwie Bożym) Conf. – Confessiones (Wyznania) Cur.mort. – De cura pro mortuis gerenda (Troska o zmarłych) Epist. − Epistulae (Listy) 1 Podajemy tylko te wydania, z których zaczerpnięto cytaty wykorzystane w ni- niejszym opracowaniu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 7 12/27/10 11:50:39 AM 8 POCZąTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE Nat.boni – De natura boni (O naturze dobra) Quaest.Heptateuch. – Quaestiones in Heptateuchum (Problemy dotyczące Siedmioksięgu) Serm. – Sermones (Kazania) Util.cred. – De utilitate credendi (O pożytku wiary) Ver.rel. – De vera religione (O wierze prawdziwej) BASIL. – Basilius Caesariensis (ok. 330-379; św. Bazyli Wielki, Basíleios) Hom. XL martyr. – Homilia in XL martyres (Homilia o 40 męczennikach) BEDA – Beda Venerabilis (ok. 672-735; Beda Czcigodny, św.) Hist.Angl. – Historia ecclesiastica gentis Anglorum (Historia kościelna narodu angielskiego) Vit.Hypat. – Vita Hypatii (Żywot Hypatiosa, Bíos Hypatíou) CALLINIC. – Callinicus (zm. 2. połowa V w.; Kallinikos, Kallínikos) CHROMAT. – Chromatius Aquileiensis (zm. 407 r.; Chromacjusz z Akwilei) CHRON.EDESS. – Chronica Edessena (połowa VI w.; Kronika Edessy) CHRON.PASCH. – Chronicon Paschale (pierwsza połowa VII w.; Kronika paschalna) CIC. – Marcus Tullius Cicero (106-43 p.n.e.; Cyceron) Serm. – Sermones (Kazania) Phil. − In Marcum Antonium orationes Philippicae (Filipiki. Mowy przeciwko Markowi Antoniuszowi) Catech. – Catecheses (Katechezy, Katechéseis) CYRIL. – Cyrillus Hierosolymitanus (ok. 315–386; Cyryl Jerozolimski, Kýrillos) CLAUD. – Claudius Claudianus (zm. po 404 r.; Klaudian) Ruf. – In Rufinum libri II (Przeciw Rufinowi) CTh – Codex Theodosianus (Kodeks Teodozjański) EGER.PER. – Egeriae peregrinatio ad loca sancta (ok. 386; Pielgrzymka Egerii do miejsc świętych) EPIPH.SALAMIN. – Epiphanius Salaminiensis (ok. 315-403; Epifaniusz z Salaminy, Epipháneios) Haeres. – Haereses (Apteczka / Herezje, Panárion) eunAp. – Eunapius (ok. 345-420; Eunapios z Sardes, Eunápios) EUSEB.CAES. – Eusebius Caesariensis (ok. 265-340; Euzebiusz z Cezarei, Eusébios Vit.soph. – Vitae sophistarum (Żywoty sofistów, Bíoi sophistón) toú Pamphílou) HE – Historia ecclestastica (Historia kościelna, Ekklestastiké historía) GAUDENT. – Gaudentius Brixiae episcopus (zm. po 406 r.; Gaudencjusz z Brescii) GERONT. – Gerontius (koniec IV w. – ok. 480; Geroncjusz, Geróntios) Tract. – Tractatus (Kazania) Vit.Melan.Iun. – Vita sanctae Melaniae Iunioris (Żywot św. Melanii Młodszej, Bíos tés hosías Melánes) GREG.MAGN. – Gregorius I Magnus (ok. 540-604; Grzegorz Wielki) GREG.NAZ. – Gregorius Nazianzenus (329/330 – 390; Grzegorz z Nazjanzu, Gre- Epist. – Epistulae (Listy) górios Nazianzenós) Serm. – Sermones (Kazania) GREG.NYSS. – Gregorius Nyssenus (ok. 335 – po 394; Grzegorz z Nyssy, Gregórios Nýsses) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 8 12/27/10 11:50:39 AM Wykaz skrótów 9 Hom.sanct. XL martyr. – Homilia in sanctos XL martyres (Homilia o 40 świę- tych męczennikach) GREG.TURON. – Gregorius Turonensis (ok. 540-594; Grzegorz z Tours) HIERONYM. – Sophronius Eusebius Hieronymus / Hieronymus Stridonensis (ok. Hist. – Historiarum libri X (Dziesięć ksiąg historii) 340-420; św. Hieronim ze Strydonu) Adv.Iovin. – Adversus Iovinianum (Przeciw Jowinianowi) Chron. − Chronicum Eusebii ab Hieronymo retractatum (Kronika) Comment.Amos. – Commentarium in Amos (Komentarz do Księgi Amosa) Comment.Isaia. – Commentarii in Isaiam (Komentarz do Księgi Izajasza) Contr.Vigil. – Contra Vigilantium (Przeciw Wigilancjuszowi) Epist. – Epistulae Vit.Hilar. – Vita Hilarionis (Żywot Hilariona) Przekład: Św. Hieronim, Listy, przełożył J. Czuj, [t.] 3, Warszawa 1954 Contr.Const. – Contra Constantium (Przeciw Konstancjuszowi) HIL.PICT. – Hilarius Pictaviensis (zm. 367 r.; Hilary z Poitiers) HOR. – Quintus Horatius Flaccus (65-8 p.n.e.; Horacy) IOHANN.CHRYS. – Iohannes Chrysostomus (344-354 – 407; Jan Chryzostom, Ioan- Carm. – Carmina (Pieśni) nes Chrysostomos) Babyl. – In sanctum Babylam contra Iulianum et gentiles (Przeciw Julianowi i poganom, czyli Księga ku czci św. Babylasa) IREN.LUGDUN. – Irenaeus Lugdunensis (II w.; Ireneusz z Lyonu, Eirenaíos) Adv.haeres. – Adversus haereses (Zdemaskowanie i zbicie fałszywej wiedzy, Élenchos kaí anatropé tés pseudonýmou gnóseos) Epist. − Epistulae (Listy) IUL.APOST. – Flavius Claudius Iulianus (331-363; Julian Apostata) Misop. – Misopogon (Nieprzyjaciel brody) MARTyR.POLyC. – Martyrium Polycarpi (155-157; Męczeństwo św. Polikarpa, Martýrion toú Polykárpou) Przekład: A. Świderkówna, [w:] Męczennicy, wstępy, oprac. i wybór E. Wip- szycka, M. Starowieyski, Kraków 1991, s. 186-202 („Ojcowie Żywi”, t. 9). MARTyROL.HIER. – Martyrologium Hieronymianum (V/VI w.; Martyrologium Hieronimowe) OVID. – Publius Ovidius Naso (43 p.n.e. – 18 (17?) n.e.; Owidiusz) Met. – Metamorphoseon libri (Metamorfozy, Przemiany) PASS.PERPET. – Passio Perpetuae (początek III w.; Męczeństwo św. Perpetuy) PAULIN.MEDIOL. – Paulinus Mediolanensis (IV/V w.; Paulin z Mediolanu) PAULIN.NOL. – Paulinus Nolanus / Pontius Meropius Anicius Paulinus (ok. 355- Vit.Ambros. – Vita sancti Ambrosii (Żywot św. Ambrożego) -431; Paulin z Noli) Carm. – Carmina (Pieśni) Epist. – Epistulae (Listy) Amph. – Amphitruo (Amfitrion) PLAUT. – Titus Maccius Plautus (ok. 250-184 p.n.e.; Plaut) PLIN.MA. – Gaius Plinius Secundus Maior (ok. 23-79; Pliniusz Starszy) NH − Naturalis historia (Historia naturalna) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 9 12/27/10 11:50:39 AM 10 POCZąTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE De chorographia (Opis krajów) Vit.Cyprian. – Vita Cypriani (Żywot św. Cypriana) HE – Historia ecclesiastica (Historia kościelna) HE – Historia ecclesiastica (Historia kościelna, Ekklesiastiké historía) POMP.MELA – Pomponius Mela (I w.; Pomponiusz Mela) PONT. – Pontius (druga połowa III w.; Poncjusz) RUFIN. – Tyrranius Rufinus (ok. 345-410; Rufin z Akwilei) SOZOM. – Salaminius Hermias Sozomenus (zm. ok. 450 r.; Sozomen, Sozomenós) SULPIC.SEV. – Sulpicius Severus (zm. ok. 420 r.; Sulpicjusz Sewer) TERTUL. – Quintus Septimius Florens Tertulianus (ok. 155-220; Tertulian) THEOD.CYR. – Theodoretus Cyrrhensis (ok. 393-466; Teodoret z Cyru, Theodóretos) Graec.aff.cur. – Graecarum affectionum curatio, seu Evangelicae veritatis ex Graeca philosophia agnitio (Leczenie chorób hellenizmu, czyli Uznanie praw- dy ewangelicznej na podstawie filozofii helleńskiej; Hellenikón therapeutiké e pathematón euangelikés aletheías eks hellenikés philosophías epígnosis) Dial. – Dialogorum libri (Dialogi) Epist. – Epistulae (Listy) Vit.Mart. – Vita sancti Martini (Żywot św. Marcina) Apol. − Apologeticus (Apologetyk) Przekład: Teodoret z Cyru, Leczenie chorób hellenizmu, z języka greckie- go przełożył, wstępem, objaśnieniami i indeksem opatrzył S. Kalin- kowski, Warszawa 1981. Haeret.fab.comp. – Haereticarum fabularum compendium (Zarys historii herezji) HE – Historia ecclesiastica (Historia kościelna) Hist.rel. – Historia religiosa (Dzieje miłości Bożej. Historia mnichów syryjskich; Philótheos historía) Aen. – Aeneis (Eneida) Verg. – Publius Vergilius Maro (70-19 p.n.e.; Wergiliusz) VICTRIC. – Victricius Rotomagensis (druga połowa IV w.; Wiktrycjusz z Rouen) Laud.sanct. – De laude sanctorum (O chwale świętych) Inne *** – trzema gwiazdkami oznaczono lakunę (tj. ubytek tekstu) … – w nawiasach kątowych ujęto teksty dodane lub uzupełnione przez wydawców [†] – crux philologorum (‘krzyż filologiczny’), oznacza miejsce zepsute CCL – Corpus Christianorum. Series Latina, Turnhout 1954- CFHB – Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Berlin–Washington–Wien 1967- CSEL – Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Wien 1886- PCBE – Prosopographie chrétienne du Bas-Empire, t. 2: Italie, cz. 1-2, éd. Ch. Pietri, L. Pietri, Rome 1999-2000 PG – Patrologiae cursus completus. Series Graeca, ed. J.P. Migne, Paris 1844-1855 PL – Patrologiae cursus completus. Series Latina, ed. J.P. Migne, Paris 1857-1866 s.a. – sub anno (pod rokiem) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 10 12/27/10 11:50:39 AM NARodZINY KulTu RElIKWII I jEgo NAjWCZEŚNIEjSZE ŚWIAdECTWA Zebrane w niniejszym tomie teksty należą do najważniejszych świadectw literackich początków kultu relikwii na późnoantycz- nym Zachodzie. Kult ów był jednym z kilku zjawisk, jakie pojawiły się w chrześcijaństwie w wieku IV, doprowadzając do ukształto- wania się nowego typu religijności, w którym odnaleźć można już wiele cech pobożności średniowiecznej. Wśród tych zjawisk wy- mienić trzeba przede wszystkim traktowanie świętych jako patro- nów – opiekunów i pośredników w kontaktach z Bogiem, wiarę w cuda dokonujące się w świecie współczesnym oraz pielgrzymki do miejsc i ludzi świętych. Każdemu z nich należy poświęcić przy- najmniej kilka słów. Początków wszystkich tych fenomenów można szukać w cza- sach wcześniejszych niż epoka pokonstantyńska. Chrześcijanie, oczywiście, zawsze byli przekonani o prawdziwości cudów biblij- nych (których na ogół nawet ich wrogowie nie negowali całkowi- cie, a jedynie przypisywali je magii), ale w wieku III i na początku IV wielu pisarzy kościelnych uważało, że epoka cudów skończyła się wraz z odejściem uczniów Apostołów. Jeszcze u schyłku IV stulecia św. Augustyn sądził (choć nie był to już wówczas pogląd podziela- ny przez większość), że w jego czasach ludzie mogą oglądać tylko „cuda natury” – wielkie, choć cokolwiek spowszedniałe – jak cud narodzin czy cud wschodu słońca.1 Jednak kilkanaście lat później ten sam autor nabrał przekonania, że przy szczątkach świętych 1 Por. AUG.Ver.rel. 25 (dzieło pisane w latach: 387-391), Util.cred. 32-37 (lata: 391-392). Zob. Van Uytfanghe (1981: 211). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 11 12/27/10 11:50:39 AM 12 POCZąTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE dokonują się prawdziwe uzdrowienia, podobne do tych, o których mówią Ewangelie. Również zaczątków tradycji pielgrzymkowej można doszuki- wać się w okresie poprzedzającym późną starożytność. Miejsca święte znane były zarówno poganom, jak i Żydom i stanowiły cel podróży podejmowanych z motywów religijnych. Jednak ci nie- liczni chrześcijanie, o których wiemy, że udali się do Palestyny w czasach przedkonstantyńskich, szukali tam raczej rękopisów bi- blijnych niż miejsc związanych w działalnością Chrystusa – przed początkiem IV w. Jerozolima to dla chrześcijan miasto przeklęte, a nie święte.2 Cechą łączącą wskazane zjawiska z kultem relikwii było leżą- ce u ich podstawy przekonanie ludzi późnej starożytności, że po- dobnie jak kiedyś, tak i dzisiaj Bóg aktywnie i namacalnie działa w świecie, że to działanie Bożej mocy ogniskuje się w pewnych szczególnych miejscach, osobach i przedmiotach, że wreszcie – przy całym przeświadczeniu o konieczności osobistej wiary – fi- zyczna bliskość i fizyczny kontakt z tymi „nośnikami” mocy Bożej pozwalają na pełniejsze skorzystanie z jej dobrodziejstw. Kult reli- kwii powiązany jest z pozostałymi elementami „nowej religijności” także w inny, zasygnalizowany już wyżej, sposób. To właśnie reli- kwie stają się w IV w. podstawowym źródłem siły cudotwórczej (święci zazwyczaj dokonują liczniejszych cudów po śmierci niż za życia) i to ich obecność przyciąga pielgrzymów do miejsc, gdzie zostały złożone. Na marginesie warto zauważyć, że nawet Ziemia Święta, która stanowiła cel pielgrzymek nie tyle ze względu na to, co znajdowało się na jej obszarze w późnej starożytności, ile z uwagi na wydarze- nia, które rozegrały się tam w czasach biblijnych, w wiekach IV i V była już usiana materialnymi „pamiątkami” wydarzeń opisanych w Starym i Nowym Testamencie (obok oczywistych przykładów, jak Grota Narodzenia czy Grób Pański, wymieńmy choćby takie: słup soli, w który zamieniła się żona Lota; piłę, którą miał zostać 2 Zob. Walker (1990); użyteczny zarys problemu: Pollok (1997: 99-121); świadec- twa o starożytnych pielgrzymkach chrześcijańskich: Do Ziemi Świętej. Najstarsze opi- sy pielgrzymek do Ziemi Świętej (IV-VIII w.) (1996). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 12 12/27/10 11:50:39 AM Narodziny kultu relikwii i jego najwcześniejsze świadectwa 13 przecięty prorok Izajasz; „kamień odrzucony przez budujących, który stał się kamieniem węgielnym”, oglądany przez pobożną pąt- niczkę w Jerozolimie). Szacunek i troska o cielesne szczątki zmarłych, zwłaszcza mę- czenników, nie rodzą się oczywiście u schyłku antyku. Poświad- czone są już w drugiej połowie II w. Anonimowy autor Męczeń- stwa św. Polikarpa pisze, zapewne w latach siedemdziesiątych tego stulecia:3 Tak więc mogliśmy później zebrać jego kości, cenniejsze od klejnotów i droż- sze od złota, aby je złożyć w miejscu stosownym. Tam też, jeśli będzie to możliwe, pozwoli nam Pan spotkać się razem w weselu wielkim i radości, aby obchodzić rocznicę śmierci Polikarpa jako dzień jego narodzin i w ten sposób wspominać tych, którzy walczyli przed nami, a zarazem ćwiczyć i przygotowywać tych, któ- rzy będą walczyć w przyszłości. (Martyr.Polyc. 18)4 Nic jednak nie wskazuje na to, by wspominaniu świadka wiary i skądinąd dosyć naturalnej w środowisku greckim postawie wobec ciała zmarłego towarzyszyło przekonanie, że w owym ciele, czy też w tym, co z niego pozostało, przebywała cudotwórcza siła, której Bóg udzielił swojemu słudze. A takie właśnie przekonanie staje się najważniejszą cechą stosunku do relikwii, czyli dosłownie ‘szcząt- ków’ (takie samo znaczenie ma greckie słowo leípsana, ekwiwalent łacińskiego reliquiae, i tak będzie ono konsekwentnie tłumaczone w zamieszczonych w niniejszym zbiorze tekstach), w rodzącym się w IV w. kulcie świętych. Święty – zarówno zmarły męczennik, jak i żyjący asceta – nie przestając być wzorem do naśladowania, staje się depozytariuszem mocy, która uzdrawia chorych, wypędza de- mony z opętanych, uśmierza żywioły, karze bezbożników, a wier- nym wyjednuje przebaczenie grzechów. Gwoli ścisłości trzeba dodać, że taki stosunek do szczątków męża Bożego znajdował uzasadnienie w kilku miejscach Biblii. W Pierw- szej Księdze Królewskiej (1Krl 13,30-32) znajdujemy opo wieść o człowieku, który kazał swoim synom pochować się w grobie 3 Zob. Kozłowski (2008). 4 „Męczeństwo św. Polikarpa”, przekł. A. Świderkówna, [w:] Męczennicy, red. M. Starowieyski i E. Wipszycka, Kraków 1991, s. 200. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 13 12/27/10 11:50:39 AM 14 POCZąTKI KULTU RELIKWII NA ZACHODZIE obok pewnego proroka, uzasadniając to w następujący sposób: „aby moje kości zachowane były dzięki jego kościom”. Drugi ustęp wart wspomnienia to krótka opowieść o zmarłym przywróconym do życia po tym, jak jego ciało, przypadkowo wrzucone do gro- bu Elizeusza, zetknęło się z kośćmi proroka (2Krl 13,21). Pierwsze miejsce cytowano w późnej starożytności przy okazji dyskusji nad pochówkami ad sanctos, czyli przy grobach świętych;5 drugie sta- nowiło argument obrońców świętości relikwii. Ustępami Nowego Testamentu, do których odwoływano się, mówiąc o mocy relikwii (niestanowiących jednak fragmentów ciał świętych), były wzmian- ki o brzegu szaty Jezusa, po której dotknięciu ozdrowiała kobieta cierpiąca na krwotok (Mk 5,25-34), oraz o przepaskach i chustach św. Pawła, które uzdrawiały chorych i opętanych przez złe duchy (Dz 19,11-12). Trzeba jednak mocno podkreślić, że jakkolwiek wszystkie te miejsca będą stanowiły biblijne uzasadnienie kultu re- likwii, to nie one dały mu początek. Za najwcześniejszy zwiastun rodzącego się fenomenu być może uznać należy epizod zamieszczony w tekście znacznie wprawdzie późniejszym niż pisma Nowego Testamentu, ale napisanym ponad wiek przed pojawieniem się pierwszych świadectw kultu świętych w epoce pokonstantyńskiej. Chodzi o pochodzące z pierwszej poło- wy III w. apokryficzne Dzieje św. Tomasza Apostoła, gdzie w epi- logu czytamy: Upłynęło wiele czasu od tamtych zdarzeń [tj. od śmierci apostoła Tomasza – uwaga R.W.] i pewnego razu jednego z synów Mizdajosa opętał demon. A po- nieważ był to silny duch, nikt nie potrafił uzdrowić królewicza. Po namyśle Mizdajos postanowił: – Pójdę i otworzę grób, wezmę kość apostoła Boga i dotknę nią mego syna, a jestem pewien, że będzie uzdrowiony. I poszedł zrobić tak, jak postanowił. A Juda ukazał się mu i rzekł: – Skoro nie uwierzyłeś żywemu, jak chcesz uwierzyć zmarłemu? Nie bój się jednak, Pan w swej wielkiej łaskawości okaże ci litość. Mizdajos nie znalazł żadnych kości, gdyż zostały wykradzione przez braci i przeniesione do zachodniej części świata. Wziął więc proch stamtąd, gdzie leża- ły kości apostoła, przyłożył do ciała swojemu synowi i powiedział: – Teraz wierzę Tobie, Jezu, że zawładnął nim ten, który wciąż zwodzi ludzi, żeby nie mogli zobaczyć Twego rozumnego światła. 5 AUG.Cur.mort. 7,9. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 14 12/27/10 11:50:39 AM Narodziny kultu relikwii i jego najwcześniejsze świadectwa 15 Gdy w ten sposób jego syn został uleczony, przyłączył się król do pozosta- łych braci, pojednawszy się z Siforem. I prosił wszystkich braci o modlitwę za siebie, żeby mógł znaleźć litość u Pana naszego, Jezusa Chrystusa. (ACT.THOM. 170)6 Tekst ten nawiązuje do wspomnianego wyżej epizodu o koś- ciach Elizeusza, ale znajdujemy tu elementy, które z pewnością nie zostały zaczerpnięte stamtąd: świadectwo pierwszej transla- cji (autorowi najpewniej chodzi o przeniesienie ciała apostoła do Edessy), wynikającej z pragnienia posiadania szczątków świętego, oraz przekonanie o uzdrawiającej mocy prochu zebranego z grobu (i to pustego grobu). To interesujące świadectwo, ciekawe tym bar- dziej, że całkowicie odosobnione, bo następne epizody tego typu znajdziemy dopiero w literaturze czwartowiecznej. Pierwsze świadectwa stosunku do doczesnych szczątków świę- tych, jakie znajdujemy w literaturze z epoki pokonstantyńskiej, to jeszcze nie relacje o związanych z nimi cudach, ale opowieści o prze- noszeniu kości świętych z miejsc dotychczasowego spoczynku do kościołów, które miały stać się nowymi miejscami ich pochówku. Zanim zajmiemy się najwcześniejszymi przypadkami translacji, wspomnieć trzeba o odnalezieniu, rozdzielaniu i przesyłaniu innej relikwii – drzewa Krzyża. Legenda o jego odkryciu przez cesarzową Helenę, matkę Konstantyna, pojawia się w źródłach dopiero w koń- cu IV w.,7 ale możliwe, że Krzyż istotnie pojawił się w Jerozolimie jeszcze za panowania Konstantyna.8 W każdym razie w kazaniu wygło- szonym najprawdopodobniej w 352 r. biskup Cyryl Jerozolimski pisze, iż cząstki Drzewa zapełniają cały świat.9 Słowa Cyryla potwierdzają inni autorzy czwartowieczni i przynajmniej dwie afrykańskie inskryp- cje. Jest pewne, że fragmenty drzewa Krzyża zaczęły podróżować po basenie Morza Śródziemnego wcześniej niż szczątki świętych.10 6 Dzieje Świętego Tomasza Apostoła, przekł. L. Rzymowska, Wrocław 2002. 7 Po raz pierwszy u św. Ambrożego (AMBROS.Obit.Theod 43). 8 Opowiada się za tym Taylor (1992-1993; tu również streszczenie wcześniejszej dyskusji). 9 CYRIL.Catech. 4,10. Datacja: Drijvers (2004: 56-57; możliwe również datowanie na rok 348). 10 Zob. Frolow (1963: 158-159). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poczatki kultu_sklad.indd 15 12/27/10 11:50:39 AM
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Początki kultu relikwii na Zachodzie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: